Vikipedio eowiki https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:%C4%88efpa%C4%9Do MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Aŭdvidaĵo Specialaĵo Diskuto Uzanto Uzanto-Diskuto Vikipedio Vikipedia diskuto Dosiero Dosiero-Diskuto MediaWiki MediaWiki-Diskuto Ŝablono Ŝablono-Diskuto Helpo Helpo-Diskuto Kategorio Kategorio-Diskuto Portalo Portala diskuto Projekto Projekta diskuto TimedText TimedText talk Modulo Modulo-Diskuto Event Event talk Topic 0 56 9482849 9429001 2026-09-27T15:05:37Z Sj1mor 12103 9482849 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando | nomoenlokalingvo = Republik Österreich | eonomo = Aŭstria Respubliko | flago = [[Dosiero:Flago-de-Aŭstrio.svg|150ra|<center>La flago de Aŭstrio]] | blazono = [[Dosiero:Austria Bundesadler.svg|100ra|La blazono de Aŭstrio]] | nacia himno = [[Land der Berge, Land am Strome]] | lokigo-bildo = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 250 | dosiero1 = EU-Austria.svg | dosiero2 = Austria States Cities.png | piedlinio = }} | lingvoj = [[Germana lingvo|germana]] | ĉefurbo = [[Vieno]] | religio = [[katolikismo|katolikoj]] 57% [[protestantismo|protestantoj]] 3% | km2 = 83.871 | akvo = 1.3 | loĝantoj = [[Aŭstroj]] | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro-jaro = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝdenso = 105 | valuto = [[Eŭro]] | valuta kodo = EUR | horzono = [[UTC+1]] <br />[[UTC+2]] (marto ĝis oktobro) | ttt = [[.at]] | landkodo = AT | tel = +43 | politika sistemo = Federacia [[Respubliko]] | ŝtatestro = prezidento [[Alexander Van der Bellen]] | ĉefministro = kanceliero [[Christian Stocker]] | nacia tago = [[26-a de oktobro]] (tago de akcepto de la leĝo pri konstanta neŭtraleco [[1955]]) | sendependeco = [[27-a de julio]] [[1955]] | esperanto-asocio = [[Aŭstria Esperanto-Federacio]] |MEP pokapa=53&nbsp;267,9 Eŭroj (World Bank) |MEP=477,08 miliardoj da dolaroj |MEP jaro=2021 }} '''Aŭstrio'''<ref name="PIV">[https://vortaro.net/#Aŭstrio_kd Aŭstrio] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref> aŭ '''Aŭstrujo'''<ref>same en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref> ({{lang-de|Österreich}} [{{IFA|ˈøːstɐˌʁaɪç}}], oficiale '''Respubliko Aŭstrio'''; {{lang-de|Republik Österreich|ligilo=ne}}) estas [[Parlamenta demokratio|parlamenta-demokratia]] [[federacia respubliko]] kaj [[Lando sen maraliro|senmara lando]] de ĉirkaŭ 8,7 milionoj da personoj<ref>"Population by Year-/Quarter-beginning". [http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html] 1a de Oktobro 2015.</ref> en [[Centra Eŭropo]], konsistanta el naŭ subŝtatoj. Ĝiaj najbaraj landoj en la nordo estas [[Germanio]] kaj [[Ĉeĥio]] ([[Landlimo de Aŭstrio kaj Ĉeĥio]]), en la oriento [[Slovakio]] kaj [[Hungario]], en la sudo [[Slovenio]] kaj [[Italio]] kaj en la okcidento [[Svislando]] kaj [[Liĥtenŝtejno]]. La teritorio de Aŭstrio kovras 83&nbsp;879&nbsp;km². La tereno estas tre montara, ĉar ĝi situas ene de [[Alpoj]]; nur 32 % el la lando estas sub 500 m super marnivelo, kaj ties plej alta pinto estas 3&nbsp;798 m.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/au.html |title=Austria |work=[[The World Factbook]] |date=14a de Majo 2009 |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=31a de Majo 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090610113837/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/AU.html |archivedate=10a de Junio 2009 |deadurl=no |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-06-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20181224190643/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/au.html |arkivdato=2018-12-24 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181211175202/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/au.html |date=2018-12-11 }}</ref> La majoritato de la loĝantaro parolas lokajn [[Bavara lingvo|bavariajn dialektojn]] de la [[germana]] kiel [[gepatra lingvo]],<ref name="Language">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.statistik.at/web_de/static/bevoelkerung_2001_nach_umgangssprache_staatsangehoerigkeit_und_geburtsland_022896.pdf|titolo=Die Bevölkerung nach Umgangssprache, Staatsangehörigkeit und Geburtsland|alirdato=17a de Novembro 2010|formato=PDF|eldoninto=Statistik Austria}}</ref> kaj la [[aŭstra-germana lingvo]] en sia normiga formo estas la [[oficiala lingvo]] de la lando.<ref name="Britannica">{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria |title=Austria |date=31a de Majo 2009 |work=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=31a de Majo 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090419153631/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria |archivedate=19a de Aprilo 2009 |deadurl=no}}</ref> Aliaj lokaj oficialaj lingvoj estas la [[hungara]], la [[Burgenlando|burgenlanda]] [[kroata]] kaj la [[slovena]].<ref name="CIA"/> La origino de la nuntempa Aŭstrio radikas en la tempo de la [[Habsburgoj|Habsburga dinastio]], kiam ĝia plejparto apartenis al la [[Sankta Romia Imperio]]. El la [[Reformacio|reformacia]] epoko, multaj nordgermanaj princoj, malkontentaj pri la aŭtoritato de la imperiestro, uzis [[protestantismo]]n kiel la flagon de ribelo. La [[Tridekjara milito]], la influo de la [[Reĝlando Svedio]] kaj la [[Reĝlando Francio]], la elstarigo de la [[Reĝlando de Prusio]], kaj la [[Napoleonaj Militoj|Napoleonaj invadoj]] malfortigis la imperiestran povon en la nordo de Germanio, sed en la sudo, kaj en ne-germanaj areoj de la imperio, la imperiestro kaj katolikismo plu tenis kontrolon. Dum la [[17-a jarcento|17-a]] kaj [[18-a jarcento]]j, Aŭstrio retenis sian lokon kiel unu el la [[potenco]]j de Eŭropo<ref>Market Liberalism: A Paradigm for the 21st Century, page 247, David Boaz, Edward H. Crane, [[Cato Institute]], Washington D.C. 1993, {{ISBN|978-0-932790-98-9}}</ref><ref>The Transformation of European Politics, 1763–1848, Oxford History of Modern Europe, paĝo 209, Paul W. Schroeder, Oxford University Press, 1996, {{ISBN|978-0-19-820654-5}}</ref> kaj, responde al la kronigo de [[Napoleono]] kiel la [[Imperiestro de la Francoj]], en 1804 estis oficiale proklamita la [[Aŭstria imperio]]. Post la malvenko de Napoleono, Prusio elstaris kiel ĉefa rivalo de Aŭstrio pri la regado en la germanaj teritorioj. La malvenko de Aŭstrio en la [[Batalo de Königgrätz]] kontraŭ Prusio dum la [[Aŭstri-Prusia milito]] de 1866 ebligis al Prusio plifortigi sian kontrolon super la cetero de Germanio. En 1867, la Aŭstra imperio estis [[Aŭstra-hungara interkonsento|transformita]] en [[Aŭstri-Hungario]]. Post la malvenko de Francio en la [[Franci-Prusia milito]] de 1870-1871, Aŭstrio estis ekskludita el la nova [[Germana imperio]], kvankam en la venontaj jardekoj, ties politiko, kaj speciale tiu eksterlanda, pli kaj pli konverĝis kun tiu de la Prusi-regata Imperio. Dum la Julia Krizo de 1914 kiu sekvis la murdon de la [[Franz Ferdinand de Aŭstrio-Este|Arkiduko Franz Ferdinand de Aŭstrio]] la 28-an de junio, Aŭstri-Hungario, kuraĝigita pro la plendo kun germania subteno, la 28-an de julio deklaris militon kontraŭ Serbio, kiu ne tute plenumis la koncernan [[ultimato]]n. Aŭstrio estis tiele la unua lando kiu iris al la milito en la Julia Krizo, kiu eventuale rezultis en la [[Unua Mondmilito]]. Post la falo de la Habsburga (Aŭstri-Hungaria) imperio en 1918 fine de la Unua mondmilito, Aŭstrio adoptis kaj uzis la nomon [[Respubliko German-Aŭstrio]] (''{{lang|de|Deutschösterreich}}''), poste ŝanĝis ĝin al ''{{lang|de|Österreich}}'', kadre de klopodoj unuiĝi kun [[Respubliko Weimar|Germanio]], sed tio estis malpermesita de la [[Traktato de Saint-Germain-en-Laye]] en [[1919]]. La [[Unua Respubliko Aŭstrio|Unua Aŭstria Respubliko]] estis establita en 1919. En 1938 [[Nazia Germanio]] aneksis Aŭstrion dum la ''[[Anschluss]]''.<ref name="Britannica Anschluss">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/26730/|titolo=Anschluss|alirdato=31a de Majo 2009|dato=24a de Septembro 2009|verko=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> Tiu situacio daŭris ĝis la fino de la [[Dua Mondmilito]] en 1945, post kio Aŭstrio estis [[Aliancanoj|okupita de la Aliancanoj]] kaj ĝia iama demokratia konstitucio estis restaŭrita. En 1955, la [[Aŭstria Ŝtattraktato]] re-establis Aŭstrion kiel suverenan ŝtaton, finante la epokon de la okupacio. Samjare, la [[Parlamento de Aŭstrio]] aprobis la [[Deklaro de Neŭtraleco|Deklaron de Neŭtraleco]], kiu deklaris ke la Dua Aŭstria Respubliko estu porĉiame [[Neŭtraleco (internaciaj rilatoj)|neŭtrala]]. Nuntempe, Aŭstrio estas parlamenta [[reprezenta demokratio]] kiu enhavas naŭ [[Federaciaj ŝtatoj de Aŭstrio|federaciajn ŝtatojn]].<ref name="CIA" /><ref name="johnson 17">Lonnie Johnson 17</ref> La ĉefurbo kaj plej granda urbo, kun pli ol 1,7 milionoj da loĝantoj, estas [[Vieno]].<ref name="CIA" /><ref name="Vienna pop">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.statistik.at/blickgem/pz1/g90001.pdf|titolo=Probezählung 2006 – Bevölkerungszahl|alirdato=27a de Majo 2009|dato=31a de Oktobro 2006|formato=PDF|verko=Statistik Austria|lingvo=Germana}}</ref> Aliaj ĉefaj [[Listo de urboj de Aŭstrio|urbaj areoj de Aŭstrio]] estas [[Graz]], [[Linz]], [[Salzburg]] kaj [[Innsbruck]]. Aŭstrio estas unu el la [[Listo de landoj laŭ MEP po kapo|plej riĉaj landoj en la mondo]], nome la dekkvara, kun malneta enlanda produkto por kapo de 44&nbsp;498 usonaj dolaroj.<ref>Laŭ [[Internacia Monunua Fonduso]] en 2016.</ref> La lando disvolvigis [[Landoj laŭ indico de homa disvolviĝo|altan vivnivelon]] kaj en 2014 estis rangigita la 21-a en la mondo laŭ sia [[Indico de homa disvolviĝo]]. Aŭstrio estas ekde la jaro [[1955]] membro de [[Unuiĝintaj Nacioj]],<ref>Jelavich 267</ref> kaj ekde [[1995]] de la [[Eŭropa Unio]]<ref name="CIA" /> kaj ĝi estas fondinto de la [[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo|OEKE]].<ref name="OECD">{{cite web |url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html |title=Austria About |publisher=OECD |accessdate=20a de Majo 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html |archivedate=6-a de majo 2009 |deadurl=no}}</ref> [[Registaro de Aŭstrio]] ankaŭ subskribis la [[Traktato de Schengen|Traktaton de Schengen]] en 1995,<ref name="Schengen">{{Citaĵo el la reto|url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=643_0_4_0|titolo=Austria joins Schengen|alirdato=30a de Majo 2009|dato=Majo 1995|verko=Migration News}}</ref> kaj adoptis la valuton [[eŭro]] en 1999 (jen la [[aŭstraj eŭro-moneroj]]). == Etimologio == [[Dosiero:Ostarrichi.jpg|eta|maldekstre|Unua apero de la vorto "Ostarrîchi", cirkle en ruĝa. Moderna Aŭstrio honoras tiun dokumenton, datita el la jaro 996, kiel la fondo de la lando.]] La germanlingva nomo por Aŭstrio, {{lang|de|''Österreich''}}, signifas "orienta regno" en la [[malnovaltgermana lingvo]], kaj estas frata esprimo kun la vorto ''Ostarrîchi'', kiu unuafoje aperis en la "Ostarrîchi dokumento" en 996.<ref name="University of Klagenfurt">{{Citaĵo el la reto|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|titolo=University of Klagenfurt}}</ref> Tiu vorto probable estas traduko el la [[Mezepoka latino|mezepoklatina]] {{lang|la|''[[orienta Markio|Marchia orientalis]]''}} en lokan (bavarian) dialekton. Aŭstrio estis prefekturo de Bavario kreita en 976. La vorto "Austria" estas latinigo de la germanlingva nomo kaj estis unuafoje registrita en la 12-a jarcento. Tiam, la Danuba baseno de Aŭstrio ([[Supra Aŭstrio|Supra]] kaj [[Malsupra Aŭstrio]]j) estis la plej orienta limo de Bavario, kaj fakte de la [[germanoj|germana etno]], ĉar la teritorio de la iama Orienta Germanio estis loĝata de [[Slavoj|slavaj]] [[soraboj]] kaj [[Polaba lingvo|polaboj]]. [[Friedrich Heer]], historiisto pri Aŭstrio de la 20-a jarcento, asertis en sia libro ''Der Kampf um die österreichische Identität'' (''La lukto por la aŭstria identeco''),<ref>Friedrich Heer: ''Der Kampf um die österreichische Identität''. Böhlau, Wien/Köln/Graz 1981, {{ISBN|3-205-07155-7}}.</ref> ke la ĝermana formo ''Ostarrîchi'' estas ne traduko de la latina vorto, sed ambaŭ rezultis el multe pli antikva termino kiu originas en la [[keltaj lingvoj]] de la antikva Aŭstrio: antaŭ pli ol 2500 jaroj, la majoritato de la aktuala lando estis nomata ''Norig'' fare de la kelta loĝantaro ([[Hallstatt-kulturo]]); laŭ Heer, ''no-'' aŭ ''nor-'' signifis "oriento" aŭ "orienta", dum ''-rig'' estas rilata al la moderna germana ''Reich'', kun signifo "regno". Laŭe, ''Norig'' esence signifis la samon kiel ''Ostarrîchi'' kaj ''Österreich'', do ''Austria''. La kelta nomo estis eventuale latinigita al ''[[Noricum]]'' post la [[Romia Imperio|romianoj]] konkeris la areon de la moderna Aŭstrio, ĉirkaŭ 15 a.K. ''Noricum'' poste iĝos [[Romia provinco]] en la mezo de la unua jarcento n.e.<ref name="Noricum">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.aeiou.at/aeiou.encyclop.n/n840136.htm;internal&action=_setlanguage.action?LANGUAGE=en|titolo=Noricum, römische Provinz|alirdato=20a de Majo 2009|verko=AEIOU}}</ref> Tamen la hipotezo de Heer ne estas akceptita de plejmulto de lingvistoj. == Geografio == [[Dosiero:oesterreich topo.png|eta|maldekstra|300ra|[[Topografio]] de Aŭstrio]] Aŭstrio etendiĝas de okcidento al oriento je maksimume 575&nbsp;km, de nordo al sudo je 294&nbsp;km. Ĉirkaŭ 60 % de la areo estas montara, kun partoj de la orientaj [[Alpoj]]. Pro tio foje oni nomas la landon ankaŭ ''Alpa respubliko''. Norde de la [[Danubo]] situas en supra kaj malsupra Aŭstrio la granita kaj gnejsa ebenaĵo; transe de la orienta landlimo troviĝas la malgrandaj [[Karpatoj]]. La grandaj [[ebenaĵo]]j situas oriente laŭ la [[Danubo]], ĉefe la [[Antaŭalpoj]], la [[Viena baseno]] kaj la suda [[Stirio]], kiun pro simileco al [[Toskano]] oni ofte nomas ''stiria Toskano''. [[Burgenlando]], oriente de la [[Alpoj|alpa]]-[[Karpatoj|karpata]]-arko, finiĝas ĉe la [[Karpata baseno]]. Pejzaĝe kaj klimate ĝi multe similas al la orienta najbaro [[Hungarujo]], al kiu ĝi apartenis ĝis [[1921]]. == Historio == {{Ĉefartikolo|Historio de Aŭstrio}} === Prahistorio === [[Dosiero:VenusWillendorf.jpg|eta|[[Venuso de Willendorf|Vilendorfa Venuso]]]] La teritorio de la respubliko Aŭstrio jam en komenca [[ŝtonepoko]] estis loĝata de homoj. Unu el la plej famaj postrestaĵoj el tiu tempo estas la [[Venuso de Willendorf]] (''Vilendorf''), trovita en [[1908]] dum elfosado en la regiono [[Wachau]] (''Waĥaŭ''). Tiu ĉi ŝtonartaĵo, proksimume 25 000 jarojn aĝa, montras virinon kun tre grandaj mamoj kaj estas pro tio interpretata kiel [[simbolo de fekundeco]]. Pli malfrue, dum la tiel nomata [[Hallstatt-tempo]] (''Halŝtat'') denove troveblas multaj spuroj de homa kulturo, ekzemple la elfosaĵoj en [[Hallstatt]] aŭ la probabla [[monteta tombejo]] en [[Großmugl]] (''Grosmugl''). La kreintoj de tiu ĉi kulturo supozeble estas la [[iliroj]]. Pli malfrue dum la [[La-Tène-tempo]] la regiono estis koloniigita de [[keltoj]]. Ankaŭ la unua konata ŝtataĵo sur aŭstria teritorio, la ''[[Regnum Noricum]]'' el la [[2-a jarcento a.K.]], havas keltan devenon. === Antikveco === Dum la sekurigado de la Danuba limo, la tiel nomata ''Limes'', ankaŭ la hodiaŭa Aŭstrio sude de la Danubo estis konkerita kaj alligita al la [[Romia Imperio]]. Tri romiaj provincoj havis regionojn en la hodiaŭa Aŭstrio: ''Rhaetia'', ''Noricum'' kaj ''Pannonio''. La ĉefurbo de tiu lasta, Carnuntum, estis la plej grava romia setlejo en la teritorio de Aŭstrio. [[Dosiero:Voelkerwanderungkarte.png|280ra|eta|maldekstre|Migradoj en Eŭropo inter la [[2-a jarcento|2-a]] kaj la [[5-a jarcento]]j. Ĉefaj itineroj trafis la nunan Aŭstrion.]] Dum la [[Elorienteŭropaj popolmigradoj|Popolmigrado]] multaj popoloj tramigris la teritorion de la hodiaŭa Aŭstrio. La romianoj rezignis pri la Danuba limo proksimume je la jaro 500. En oriento estis la [[langobardoj]] ĝis ilia migrado al Italio. De okcidento venis la [[bavaroj]] al la alpa regiono, dum la [[slavoj]] establiĝis en la sud-orienta alpa regiono. Ekde la invado de la [[avaroj]] en la 560-aj jaroj ne ekzistas historiaj dokumentoj por pli longa tempo. === Mezepoko === Jam dum la tempo de [[Karlo la Granda]] ekzistis limlando kontraŭ la avaroj. Invadoj de la [[hungaroj]] detruis ĝin. Post la tri bataloj de Bratislavo en somero 907 la limo de la orienta Frankona Regno estis retirita ĝis la rivero Enns. Nur en 955 post la [[batalo sur la Lechfeld]] la hungaroj setlis kaj la apenaŭ loĝata regiono inter la riveroj Enns kaj Leitha (lajta) fariĝis libera por koloniado. Dum la dua duono de la 10-a jarcento tiel estiĝis nova graflando oriente de la rivero Enns, kiu estis nomita ''marchia orientalis'' (limlando en oriento) kaj kiu estis metita sub la regado de la duko de Bavario ene de la [[Sankta Romia Imperio]]. Kun Leopoldo la 6-a la malfrumezepoka Aŭstrio atingis kulturan kulminon, kion markis enkonduko de la revolucia arto en [[gotika stilo]]. Post la morto de lia filo [[Frederiko la 2-a]] en 1246 la vira linio de la familio Babenberger estingiĝis. Inter la multaj posteulaj kandidatoj venkis la reĝo de Bohemio, [[Přemysl Otakar la 2-a]], kiu estis en 1256 vokita al la lando por fini la kverelojn. Lia politiko celis repuŝi la aristokrataron kaj subteni la urban burĝaron. Kiam li volis fariĝi imperiestro, lin kontraŭbatalis [[Rudolfo la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Rudolfo de Habsburgo]], kiu venkis lin en 1278 en la [[batalo sur Morava kampo]]. La [[Habsburgoj]] povis sin instali kiel dukoj de la landoj Aŭstrio kaj [[Stirio]]. === Moderna epoko === [[Dosiero:Ferdinand II HRR MATEO.jpg|eta|dekstra|Ferdinando la 2-a.]] En la aŭstriaj landoj (escepte de [[Tirolo]]) preskaŭ la tuta loĝantaro konvertiĝis al [[protestantismo]]. La rekatolikigado komenciĝis nur ĉirkaŭ 1600, sed kun des pli granda subpremo kaj brutaleco. Dum tiu ĉi procezo elstaris la [[jezuitoj]] kaj la kardinalo Melchior Khlesl, la kanceliero de imperiestro Matiaso. Sed gvidanta praktikanto de tiu ĉi politiko estis [[Ferdinando la 2-a]], famiĝinta pro sia eldiro, ke li preferas regi dezerton ol landon plenan je herezuloj. Per tiu ĉi politiko la aŭstriaj landoj estis envolvitaj en la [[Tridekjara milito]]n, dum kiu iutempe aspektis kvazaŭ la Habsburgoj povus transformi la [[Sankta Romia Imperio|Sanktan Romian Imperion]] en [[absoluta monarĥio|absolutan monarĥion]]. Post la estingiĝo de la ĉefa linio de la Habsburgoj en [[1699]] la aŭstriaj Habsburgoj batalis kontraŭ [[Ludoviko la 14-a]] je la hispana heredaĵo. La lukto estis verve gvidata ĉefe de [[Jozefo la 1-a]], sed post lia morto ĉio disfalis. Lia frato [[Karlo la 6-a|Karlo]] estis la lasta vivanta Habsburgo: li estus heredinta mondan imperion, al kio la aliaj imperioj volis malhelpi. Tamen per la paco de [[Utrecht (urbo)|Utrecht]] (''utreĥt'') en [[1713]] el la heredaĵo ĉiuj eŭropaj kromlandoj de [[Hispanio]] ([[Belgio]], [[Napolo]], [[Lombardio]]) venis al Aŭstrio, kiu per tio atingis sian plej grandan teritorian etendiĝon. Post la [[Franca Revolucio]] ankaŭ Aŭstrio estis implikita en la [[Napoleonaj Militoj]], kiuj nur en [[1815]] finiĝis per la [[Viena kongreso]]. Al la kronado de [[Napoléon Bonaparte|Napoleono]] la imperiestro [[Francisko la 1-a (Aŭstrio)|Francisko la 2-a]] reagis per la proklamado de la ''Imperiestreco de Aŭstrio''. Francisko estis ekde tiam titolita per ''Francisko la 1-a'' [[Imperiestro de Aŭstrio]]. Napoleono devigis lin en [[1806]] rezigni pri la imperiestra krono de la [[Sankta Romia Imperio]], kiu pro tio ĉesis ekzisti. === 20a jarcento === Iam la pova centro de la granda [[Aŭstrio-Hungario|Aŭstra-Hungara Imperio]], Aŭstrio post la malvenko en la [[Unua mondmilito]] kaj la [[Traktato de Saint Germain|pactraktato de Saint Germain]] estis reduktita al la [[Unua Respubliko Aŭstrio|malgranda respubliko]]. Post la [[Anschluss|anekso]] al la [[Nazia Germanio]] en 1938 kaj sekva [[okupado]] de la venkintaj aliancitaj potencoj en 1945, la statuso de Aŭstrio restis neklara dum unu jardeko. Dum la nazia epoko agadis la rezista movado [[O5 (rezistadmovado)|O5]]. La en 1955 subskribita [[Aŭstria Ŝtattraktato|ŝtata traktato]] finis la okupadon, agnoskis la sendependecon de Aŭstrio kaj malpermesis la aliĝon al [[Germanio]]. Konstitucia leĝo en la sama jaro [[Deklaro de Neŭtraleco|deklaris]] la "[[Aŭstria Neŭtraleco|ĉiaman neŭtralecon]]" de la lando kiel antaŭkondiĉon de la foriro de la soveta armeo. La neŭtraleco, kiu iam estiĝis parto de la aŭstria identeco, estas forte diskutata ekde la kolapso de [[Sovetunio]] en 1991 kaj la aliĝo al la [[Eŭropa Unio]] en 1995. En 1999 Aŭstrio aliĝis al la [[EMU|Eŭropa Mona Unio]]. == Politiko == Aŭstrio estas laŭ la federacia konstitucio de [[1920]] federacia, parlamenta-demokratia [[respubliko]], konsistanta el naŭ [[federacia lando|federaciaj landoj]]. [[Ŝtatestro]] estas la [[Federacia Prezidento (Aŭstrio)|Federacia Prezidento]], elektita ĉiujn 6 jarojn rekte de la civitanoj. Eblas unu reelektiĝo seninterrompa. Li nomumas la [[Federacia Kanceliero (Aŭstrio)|Federacian Kancelieron]]. La prezidento povas libere elekti la kandidaton por la federacia kanceliero, sed li devas fakte orientiĝi al la proporcioj de la partioj en la [[Nacia Konsilio (Aŭstrio)|Nacia Konsilio]]. La federacia kanceliero estas la estro de la federacia registaro, kies membroj estas nomumitaj de la prezidento laŭ la proponoj de la kanceliero. La federacia registaro povas esti revokita de la Nacia Konsilio per voĉdono pri malkonfido. La [[Federacia Registaro de Aŭstrio]] ({{lang-de|Österreichische Bundesregierung}}) estas la [[kabineto]] kiu konsistigas la [[Plenuma povo|plenuman povon]] de Aŭstrio. Ĝi konsistas el la [[Kanceliero (Aŭstrio)|kanceliero]], kiu estras la registaron, lia deputito kaj la diversaj ministroj. La [[Parlamento de Aŭstrio]] konsistas el du ĉambroj. La konsisto de la [[Nacia Konsilio (Aŭstrio)|Nacia Konsilio]] estas determinata ĉiujn 4 jarojn per ĝenerala balotado. La membroj de la [[Federacia Konsilio (Aŭstrio)|Federacia Konsilio]] estas sendataj de la [[Landa Parlamento (Aŭstrio)|landaj parlamentoj]]. La Nacia Konsilio estas la dominanta ĉambro en la aŭstria [[legislativo|leĝdonado]]. La Federacia Konsilio posedas en la plej multaj kazoj nur prokrastigan blokorajton, kiu povas esti malvalidigita per persista rezolucio de la Nacia Konsilio. == Federaciaj landoj == Aŭstrio konsistas el naŭ [[Federacia Lando|federaciaj landoj]], dividitaj en [[Distriktoj de Aŭstrio|distriktoj]]. {| align="center" border="1" |+'''[[Federacia lando (Aŭstrio)|La federaciaj landoj (''Bundesländer'') de Aŭstrio]]''' |- ! scope="col" | Ŝtato !! scope="col" | Ĉefurbo |- | [[Burgenlando]] (''Burgenland'') || [[Eisenstadt]] |- | [[Karintio]] (''Kärnten'') || [[Klagenfurto]] (''Klagenfurt'') |- | [[Malsupra Aŭstrio]] (''Niederösterreich'') || [[St. Pölten]] |- | [[Supra Aŭstrio]] (''Oberösterreich'') || [[Linz]] |- | [[Salcburgio]] (''Salzburg'') || [[Salcburgo]] |- | [[Stirio]] (''Steiermark'') || [[Graz]] |- | [[Tirolo]] (''Tirol'') || [[Innsbruck]] |- | [[Vorarlbergo]] (''Vorarlberg'') || [[Bregenz]] |- | [[Vieno]] (''Wien'') || [[Vieno]] |- | colspan="2" align="center" | [[Dosiero:Aŭstrio.svg|500ra]] |} ''Vidu ankaŭ:'' * [[Listo de urboj de Aŭstrio|Urboj en Aŭstrio]] * [[Distriktoj de Aŭstrio]] * [[Administrada dispozicio de Aŭstrio]] == Ekonomio == [[Dosiero:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|eta|Moderna [[Vieno]], [[Vienna International Centre]] kun la oficejoj de [[Unuiĝintaj Nacioj]] kaj la Turo DC 1.]] [[Dosiero:Austria_Product_Exports_(2019).svg|eta|Proporcia reprezento de eksportataj produktoj de Aŭstrio, 2019]] Aŭstrio estas la [[Listo de landoj laŭ MEP po kapo|12a plej riĉa lando]] en la mondo laŭ indicoj de MEP ([[Malneta Enlanda Produkto]]) po kapo,<ref>"Austria". International Monetary Fund. [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14] Alirita la 2an de Julio 2017.</ref> havas bone disvolvigitan [[Sociala merkatekonomio|socialan merkatan ekonomion]], kaj altan [[vivnivelo]]n. Ĝis la 1980-aj jaroj, multaj el la plej grandaj industriaj firmaoj de Aŭstrio estis ŝtatigitaj; en lastaj jaroj, tamen, [[privatigo]] malpliigis la ŝtatan posedaĵon ĝis nivelo komparebla kun aliaj eŭropaj ekonomioj. La [[laborista movado]] estas partikulare forta en Aŭstrio kaj havas grandan influon al la laborpolitiko. Krom tre disvolvigita [[industrio]], internacia [[turismo]] estas la plej grava parto de la [[nacia ekonomio]]. [[Dosiero:BlueEurozone.svg|eta|maldekstra|Aŭstrio estas parto de la [[eŭrozono]] (malhelblue), kaj la unuigita merkato de [[Eŭropa Unio]].]] Germanio historie estis la ĉefa komerca partnero de Aŭstrio, kio faras ĝin vundebla al rapidaj ŝanĝoj en la germana ekonomio. Ekde kiam Aŭstrio iĝis membra ŝtato de la [[Eŭropa Unio]], ĝi akiris pli fortajn ligojn al aliaj EU ekonomioj, kio malpliigis ĝian ekonomian dependon de Germanio. Aldone, membreco de EU okazigis alfluon de eksterlandaj investistoj allogitaj de la aliro de Aŭstrio al la unuigita eŭropa merkato kaj de ties proksimeco al la novaj ekonomioj de la Eŭropa Unio. La kresko de MEP atingis 3,3% en 2006.<ref>Reala kresko de MEP – Elspeza flanko, havigita de la Aŭstria Nacia Banko (germane) [https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7] Alirita la 3an de Julio 2017.</ref> Almenaŭ 67% importaĵoj venas el aliaj membroŝtatoj de la Eŭropa Unio.<ref>"OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners". atlas.media.mit.edu. [http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/] Alirita la 3an de Julio 2017.</ref> === Eksportado === * Maŝinindustria produktaĵo * Transporta instalaĵo * [[Papero]] kaj [[celulozo]] * [[Metalo]] * [[Ŝtalo]]. === Transportoj === [[Dosiero:Austria 1044 semmering.jpg|eta|Aŭstra trajno ĉe fervojo de Semmering.]] La [[fervojo]]j funkcias en totalo de 6123&nbsp;km (el kiuj 3523&nbsp;km estas elektrigitaj). La [[normala ŝpuro]] funkcias en 5639&nbsp;km (el kiuj 3429&nbsp;km estas elektrigitaj), kaj krome ekzistas ĉirkaŭ milo da km de diversaj tipoj de [[etŝpura fervojo]]. La landa fervojsistemo de Aŭstrio estas la [[Österreichische Bundesbahnen]], aŭ ÖBB. Ĝi dungas 47.700 homojn. La ĉefa stacio estas [[Vieno]], sed estas ankaŭ gravaj stacioj en [[Graz]], [[Innsbruck]] kaj [[Salzburg]]. En la ĉefurbo estas ankaŭ la [[Metroo de Vieno]]. En la lando estas totala reto de 200 000&nbsp;km da [[aŭtoŝoseo]]j (100% pavimitaj, inklude 1700&nbsp;km de rapidvojoj). Por cirkuli laŭ tiuj estas postulita aĉeto de vinjeto kiu validas por tuta jaro. La aŭtoŝoseoj nombras el A1 ĝis A26. Kroma transportoreto estas havigita per 358&nbsp;km da akvokanaloj, ĉefe laŭlonge de la rivero [[Danubo]]. Aŭstrio havas 55 [[flughaveno]]jn kaj du por [[helikoptero]]j. Plej flughavenoj en la lando havas, nepavimitajn el- kaj al-terigejojn. Nur unu flughaveno havas pavimitajn vojojn pli longajn ol 10 000 futoj. == Mondaj heredaĵoj == [[Dosiero:Palacio de schönbrunn 01.jpg|eta|maldekstre|La palaco de Schönbrunn vidata ekde siaj ĝardenoj.]] * Urbocentro de [[Graz]] * Historia centro de [[Vieno]] * Historia centro de [[Salzburg]] * Palaco kaj ĝardeno de [[Palaco Schönbrunn|Schönbrunn]] * [[Semeringa fervojo]] Aŭstrio estis hejmlando de pluraj famaj komponistoj kiel [[Wolfgang Amadeus Mozart]], [[Ludwig van Beethoven]], [[Johann Strauss]] kaj [[Johann Strauss Jr.]], [[Arnold Schönberg]], [[Anton Webern]], [[Alban Berg]] (la tri lastaj partoprenis en la fama "Dua Skolo de Vieno"). Aliaj famaj aŭstrianoj estis la fizikistoj [[Ludwig Boltzmann]] kaj [[Erwin Schrödinger]], la filozofoj [[Karl Popper]], [[Ludwig Wittgenstein]] kaj [[Kurt Gödel]], la psikologo [[Sigmund Freud]], la poeto [[Peter Rosegger]], la kantisto [[Falco]], la ekonomikistoj [[Ludwig von Mises]] kaj [[Friedrich Hayek]], la pentristo [[Gustav Klimt]], la futbalisto [[Hans Krankl]] kaj la aktoro [[Arnold Schwarzenegger]]. Ĝi ankaŭ estis la hejmlando de la nazia diktatoro [[Adolf Hitler]], kiu ĉiam tre bone parolis pri sia hejmlando kaj la plej grandaj momentoj de la [[Aŭstra-Hungara Imperio]]. == Kulturo == [[Dosiero:Austria Linz Centre Hauptplatz.JPG|eta|[[Linz]] estas landa ĉefurbo kaj en [[2009]] [[eŭropa kultura ĉefurbo]]]] En la [[18-a jarcento|18-a]] kaj [[19-a jarcento]]j [[Vieno]] estis centro de la muzika vivo. Ĝis nun ekzistas multaj [[operejo]]j, [[teatrejo]]j, [[orkestrejo]]j kaj tradicioj kiel la [[Novjara koncerto de la vienaj filharmonikistoj]] kaj multaj [[festivalo]]j. Troveblas ankaŭ multaj [[kabareto]]j. Kuirarte rimarkindas la kulturo de la [[viena kafejo|vienaj kafejoj]], la [[Heuriger]], kaj sennombraj tipaj manĝaĵoj kun longa tradicio. En [[2003]] [[Graz]] estis [[eŭropa kultura ĉefurbo]], en [[2009]] — [[Linz]]. La aŭstran kulturon disvastigas eksterlande la [[aŭstra kulturforumo]]. Ok konstruaĵoj kaj pejzaĝoj de Aŭstrio estas parto de la [[Monda heredaĵo de Unesko]]. La cirkulado de la gazeto ''[[Kurier]]'' en 2007 estis de 169 481 ekzempleroj. === Kutimoj === Regionaj kutimoj estis konservitaj de asocioj en la tuta Aŭstrio. Kutimoj temas ĉefe pri [[muziko]], [[danco]], [[teatro]], [[poezio]], [[ligna gravurado]] kaj [[brodado]]. Multaj lokaj kutimoj rilatas al [[sezono]]j, kiel ''[[:de:Aperschnalzen|Aperschnalzen]]'', ''[[:de:Glöckler|Glöckler]]'', ''[[:de:Kathreintanz|danco de Katrino]]'', ''[[:de:Kufenstechen|Kufenstechen]], ''[[:de:Mariä Lichtmess|Mariä Lichtmess]]'' kaj [[karnavalo]]. Tradicia estas ankaŭ la teksaĵindustrio. [[Brodado]] utilas por ornami tradiciajn vestojn. === Festotagoj === [[Dosiero:Silentnightdistrict.jpg|eta|maldekstra|Kristnaska infanbazaro en [[Oberndorf]]]] Pro la historio forte influita de [[katolikismo]], la plej multaj feritagoj estas la religiaj. Escepto estas [[Karintio]], kiu decidis, ke ankaŭ la popola voĉdono de [[1920]] estu leĝa feritago. Kunaj feritagoj de ĉiuj landoj estas [[Novjaro]], la [[Tri reĝoj|tri sanktaj reĝoj]], [[sankta vendredo]], [[Pasko|paska lundo]], nacia feritago, [[ĉieliro de Kristo]], [[Pentekosto|pentekosta lundo]], [[kristokorpa festo]], [[ĉieliro de Maria]], [[ĉiuj sanktuloj]], [[senmakula koncipiĝo]], [[Kristnasko]], tago de la sankta Stefano kaj [[Silvestro]]. La nacia feritago okazas la [[26-an de oktobro]], ĝi memorigas pri la tago de la leĝa decido en [[1955]] pri ĉiama neŭtraleco. Enkalkulante regionajn feritagojn, en 2009 ĉiu federacia lando havis 17 leĝajn feritagojn, krom Kärnten, kiu havis 18. Ĉiu [[religia komunumo]] rajtas krome festi siajn proprajn festotagojn kaj anoj tiam ne laboras. Ekzemple judaj komunumoj festas [[Jom Kippur]], kvankam ĝi ne estas leĝa feritago. === Muziko === [[Dosiero:W a mozart.jpg|eta|maldekstra|[[Wolfgang Amadeus Mozart]]]] [[Dosiero:Johann Strauss II.jpg|eta|[[Johann Strauss]]]] [[Dosiero:Gustav Mahler 1909.jpg|eta|[[Gustav Mahler]]]] Komponistoj de la klasika kaj romantika epoko estis ekzemple [[Wolfgang Amadeus Mozart]] el [[Salzburg]] kaj [[Ludwig van Beethoven]], naskiĝinta en [[Bonn]], kiuj ambaŭ verkis en Vieno. Krome [[Joseph Haydn]], [[Franz Schubert]], [[Anton Bruckner]] aŭ [[Johann Strauß]], nomata ankaŭ la ''Valsoreĝo''. La muzikon de la [[20-a jarcento]] revoluciis [[Gustav Mahler]] kaj la komponistoj de la ''Nova viena skolo'' [[Arnold Schönberg]], [[Alban Berg]] kaj [[Anton Webern]], sed ankaŭ [[Josef Matthias Hauer]], kiu postulis la malkovron de la 12-tona muziko, kaj [[Ernst Krenek]] aŭ [[Egon Wellesz]]. Fame konataj dirigentoj estas [[Arthur Nikisch]], [[Felix Weingartner]], [[Franz Schalk]], [[Erich Kleiber]], [[Karl Böhm]], [[Hans Rosbaud]], [[Herbert von Karajan]], [[Michael Gielen]], [[Nikolaus Harnoncourt]] kaj [[Franz Welser-Möst]]. La [[Novjarkoncerto de la vienaj filharmonikistoj]] havas malnovan tradicion; ĝi estas dissendata radie en 44 ŝtatojn. Ĝi inkluzivas [[valso]]jn, [[polko]]jn kaj marŝmuzikon. === Teatro kaj kinarto === [[Dosiero:Burgtheater-Wien-März-2008.jpg|eta|maldekstra|La [[Burgteatrejo]] en Vieno estis unu el la unuaj germanlingvaj scenejoj]] Aŭstroj ŝatas teatron kaj ĝi estas publike subtenata: de la [[Viena Ŝtata Operejo]], unu el la plej alte taksataj muzikteatroj de la mondo, kaj de la [[Burgteatrejo]], unu el la plej bonaj germanlingvaj scenejoj, ĝis kamparana teatrejo en iu vilaĝo. El Aŭstrio devenas internacie konataj aktoroj: [[Romy Schneider]], [[Oskar Werner]], [[Paul Hörbiger]], [[Curd Jürgens]], [[Maria Schell]], [[O. W. Fischer]], [[Paula Wessely]] kaj ŝia filino [[Christiane Hörbiger]], [[Maximilian Schell]], [[Senta Berger]] kaj [[Klaus Maria Brandauer]]. Inter la eksterlande alte taksitaj reĝisoroj estas [[Max Reinhardt]] kaj [[Martin Kušej]]. Kinartaj reĝisoroj el Aŭstrio estas [[Barbara Albert]], [[Franz Antel]], [[Ruth Beckermann]], [[Robert Dornhelm]], [[Nikolaus Geyrhalter]], [[Michael Glawogger]], [[Wolfgang Glück]], [[Michael Haneke]], [[Jessica Hausner]], [[Michael Kreihsl]], [[Fritz Lang]], [[Bady Minck]], [[Franz Novotny]], [[Peter Patzak]], [[Otto Preminger]], [[Stefan Ruzowitzky]], [[Anja Salomonowitz]], [[Hubert Sauper]], [[Ulrich Seidl]], [[Götz Spielmann]], [[Josef von Sternberg]], [[Erich von Stroheim]], [[Hans Weingartner]], [[Virgil Widrich]], [[Willi Forst]], [[Billy Wilder]]. === Literaturo === [[Dosiero:Bertha-von-Suttner-1906.jpg|eta|maldekstra|[[Bertha von Suttner]] estis la unua ricevintino de la [[Nobel-premio pri paco]]]] Konataj aŭtoroj de la [[19-a jarcento|19-a]] kaj [[20-a jarcento]]j estis [[Franz Grillparzer]], [[Ferdinand Raimund]], [[Johann Nestroy]], [[Adalbert Stifter]], [[Bertha von Suttner]] (kiu ricevis la [[Nobel-premio pri paco|Nobel-premion pri paco]] en [[1905]]), [[Marie von Ebner-Eschenbach]], [[Peter Rosegger]], [[Peter Altenberg]], [[Hugo von Hofmannsthal]], [[Rainer Maria Rilke]], [[Georg Trakl]], [[Franz Kafka]], [[Karl Kraus]], [[Ödön von Horváth]], [[Joseph Roth]], [[Stefan Zweig]], [[Robert Musil]], [[Gustav Meyrink]], [[Franz Werfel]], [[Egon Erwin Kisch]], [[Alfred Kubin]], [[Fritz von Herzmanovsky-Orlando]], [[Leo Perutz]], [[Alfred Polgar]], [[Vicki Baum]], [[Alexander Lernet-Holenia]], [[Heimito von Doderer]], [[Franz Theodor Csokor]], [[Ingeborg Bachmann]], [[Christine Lavant]], [[Friedrich Torberg]], [[Fritz Hochwälder]], [[Jörg Mauthe]], [[Thomas Bernhard]], [[Ernst Jandl]], [[H. C. Artmann]], [[Hilde Spiel]], [[Albert Drach]], [[Wolfgang Bauer]], [[Johannes Mario Simmel]], [[Gert Jonke]], [[Franz Tumler]] kaj [[Gertrud Fussenegger]]. Gravaj vivantaj aŭtoroj estas [[Elfriede Jelinek]] (kiu ricevis la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri literaturo]] en [[2004]]), [[Peter Handke]], [[Felix Mitterer]], [[Friederike Mayröcker]] ([[Premio Georg Büchner]], [[2001]]), [[Christoph Ransmayr]], [[Barbara Frischmuth]], [[Alois Brandstetter]], [[Peter Rosei]], [[Norbert Gstrein]], [[Eva Menasse]], [[Wolf Haas]], [[Bettina Balàka]], [[Arno Geiger]], [[Josef Winkler (verkisto)|Josef Winkler]] ([[Premio Georg Büchner]], [[2008]]), [[Gerhard Roth]], [[Daniel Kehlmann]] kaj [[Daniel Glattauer]]. Slovene verkas interalie [[Gustav Januš]], [[Janko Ferk]] kaj [[Florjan Lipuš]]. === Arto === [[Dosiero:The Kiss - Gustav Klimt - Google Cultural Institute.jpg|eta|maldekstra|„La kiso“ de [[Gustav Klimt]] estas unu el la plej konataj verkoj de la aŭstra artisto]] Famaj pentristoj aŭ grafikistoj estas [[Ferdinand Georg Waldmüller]], [[Gustav Klimt]], [[Koloman Moser]], [[Oskar Kokoschka]], [[Egon Schiele]], [[Alfred Kubin]], [[Raoul Hausmann]], [[Arnulf Rainer]], [[Gottfried Helnwein]], [[Franz West]]. Klimakson atingis pentrarto en Aŭstrio ĉirkaŭ [[1900]], kiam [[Vieno]] iĝis centro de la [[Secesio (stilo)|Secesio]]. En la dua duono de la [[20-a jarcento]] estiĝis la viena skolo de fantasma realismo, kiel malfrua fluo de la [[superrealismo]]. Al tio apartenis ankaŭ [[Friedensreich Hundertwasser]] kaj liaj abstrakt-ornamaj pentraĵoj. Aparta fenomeno estas la [[Viena Agadismo|agadismo]] de la [[1960-aj jaroj]], kiu evoluis ĉelime de teatro kaj pentrarto. Gravaj reprezentantoj de tiu movado estas [[Günter Brus]], [[Otto Muehl]], [[Rudolf Schwarzkogler]] kaj [[Hermann Nitsch]]. Gravaj skulptistoj estis [[Niclas Gerhaert van Leyden]], [[Franz Xaver Messerschmidt]], [[Fritz Wotruba]], [[Alfred Hrdlicka]] kaj [[Bruno Gironcoli]]. === Scienco kaj tekniko === [[Dosiero:Sigmund Freud LIFE.jpg|eta|[[Sigmund Freud]], fondinto de la [[psikanalizo]]|281x281ra]] Dum la unuaj tri jardekoj de la [[20-a jarcento]] Aŭstrio ludis gravan rolon en scienco. Venis el ĝi pensistoj kaj esploristoj kiel la fondintoj de [[kvantuma fiziko]], [[Wolfgang Pauli]] kaj [[Erwin Schrödinger]], la matematikisto [[Kurt Gödel]], la fondinto de [[psikanalizo]] [[Sigmund Freud]], la filozofoj de la [[Viena cirklo]] kaj [[Ludwig Wittgenstein]], la fondinto de la moderna empiria [[socia esplorado]] [[Paul Felix Lazarsfeld]], la patro de [[bestpsikologio]] [[Konrad Lorenz]], la filozofo [[Karl Popper]], la aŭtomobilkonstruisto [[Ferdinand Porsche]], la inventistoj [[Viktor Kaplan]] kaj [[Josef Ressel]], la antaŭirantoj de [[termodinamiko]] [[Josef Stefan]] kaj [[Ludwig Boltzmann]], la malkovrinto de la [[benzolo]]-strukturo [[Johann Josef Loschmidt]], la malkovrinto de [[sangogrupo]]j [[Karl Landsteiner]] kaj la ekonomikistoj [[Carl Menger]], [[Friedrich August von Hayek]] kaj [[Eugen Böhm von Bawerk]]. En [[1874]] la astronomo [[Johann Palisa]] malkovris kaj nomis asteroidon ''Aŭstria'' laŭ sia hejmlando. La atomfizikistino [[Lise Meitner]] kreis kune kun [[Otto Frisch]] la unuan teorian klarigon pri [[fisio]]. La tiama scienca nivelo estis neniigita de la [[naziismo]]. Post [[1945]] nur malmultaj elmigrintoj, poste agnoskitaj, estis invititaj reveni al sia hejmlando. === Kuirarto === [[Dosiero:Wiener-Schnitzel02.jpg|eta|[[Viena eskalopo]]|maldekstra]] [[Dosiero:Sausal vineyard landscape.jpg|eta|Vitejoj ĉe [[Sankt Nikolai im Sausal]]|270x270ra]][[Dosiero:Sachertorte DSC03027 retouched.jpg|eta|[[Sacher-torto]]|neniu|200x200ra]] Pro historiaj kialoj, kuirarto el [[Hungario]], [[Bohemio]], [[Italio]] kaj [[Francio]] influis la nuntempe tipajn aŭstrajn manĝaĵojn. Tipaj manĝaĵoj estas la [[viena eskalopo]], bakita koko, rostita koko, [[gulaŝo]] kaj fiŝaĵoj surbaze de [[karpo]] kaj [[truto]]. Dolĉaĵoj kiel la [[Sacher-torto]], ''[[Apfelstrudel]]'' kaj ''[[Kaiserschmarrn]]'' estas mondfamaj. Ĝis antaŭ kelkaj jaroj oni manĝis ĉefe hejme. Nuntempe, ĉefe en grandaj urboj, multaj homoj ofte manĝas en [[restoracio]]j, [[kafejo]]j, ĉe kolbasbudoj, aliaj [[rapidmanĝejo]]j, surstrate aŭ en publikaj transportiloj. La unuaj kafejoj estis kreitaj en Vieno iom post la jaro [[1683]]. Nuntempe temas ĉefe pri kafejo-restoracioj, en kiuj oni povas manĝi ne nur dolĉaĵojn kiel kukoj aŭ tortoj, sed ĉian pladon de ''burĝa'' restoracio. == Esperanto-movado == {{Ĉefartikolo|Esperanto-movado en Aŭstrio}} *En [[2026]] en Aŭstrio, en la urbo [[Graz]] okazos [[UK 2026|la 111-a Universala Kongreso de Esperanto (UK)]], inter la 1-a kaj la 8-a de aŭgusto 2026.<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.liberafolio.org/2025/06/29/la-uk-en-2026-okazos-en-austrio/ | titolo = La UK en 2026 okazos en Aŭstrio | alirdato = 2026-03-01 | dato = 2025-06-29 | verko = Libera Folio}}</ref> * Vidu ankaŭ: [[Aŭstria Esperanto-Kongreso]] === Esperanto, parto de nemateria kultura heredaĵo de Aŭstrio === Vidu ankaŭ: [[Heredaĵo#Lingvoj, Esperanto kaj heredaĵo|Lingvoj, Esperanto kaj nacia heredaĵo]] kaj [[Esperanto-kulturo#Oficiala kultura heredaĵo|Oficiala kultura heredaĵo]]. Kiel parto de la [[Listo de nemateria kultura heredaĵo de Unesko|programo de Unesko pri nemateria heredaĵo]], Esperanto estis deklarita parto de la nemateria heredaĵo de Aŭstrio<ref>(en, eo) [https://www.unesco.at/en/culture/intangible-cultural-heritage/inventory/element/esperantokultur-in-oesterreich-esperantokulturo-en-austrio Esperanto culture in Austria/Esperantokulturo en Aŭstrio - <small>Oral traditions throughout Austria, inscribed 2026</small>]<small>, Intangible cultural heritage, UNESCO, 2026</small></ref>, laŭ lastatempa anonco de la aŭstra registaro<ref>(eo) Esperanto estis deklarita parto de la nemateria heredaĵo de Aŭstrio, En: [https://esperantoporun.org/wp-content/uploads/2026/07/Informilo83-2607.pdf Esperanto kaj UN, julio-aŭgusto 2026] (pdf), p. 2</ref>. La Aŭstria Komisiono de [[Unesko|UNESKO]] formale agnoskis Esperanton kiel parton de la nemateria kultura heredaĵo de Aŭstrio. La oficiala anonco aperis la [[16-a de aprilo|16-an de aprilo]] [[2026]]<ref name=":0" />. Tiu komisiono vortumis ĝin tiel "''La'' ''Esperanto-kulturo en Aŭstrio: Esperanto estas artefarita lingvo evoluigita en 1887 de Ludwik Zamenhof por provizi homojn tutmonde per neŭtrala kaj facile lernebla lingvo por komunikado kaj paco. En Aŭstrio ekzistas aktiva komunumo dediĉita al la kultivado de ĉi tiu kulturo jam de pli ol 120 jaroj. Ĝi regule renkontiĝas por lingvokursoj, studgrupoj, festivaloj kaj konferencoj. Krome la komunumo produktis konsiderindan kvanton da verkoj en la kampoj de literaturo, muziko kaj la scenartoj''"<ref name=":0">(de)''[https://www.unesco.at/presse/artikel/article/vier-neue-eintragungen-im-nationalen-verzeichnis-des-immateriellen-kulturerbes Vier neue Eintragungen im Nationalen Verzeichnis des Immateriellen Kulturerbes]'', Aŭstria nacia Unesko-komisiono, la 16-an de aprilo 2026.</ref>. [[Dosiero:Ellmau-banner.jpg|775ra]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Görlich E.J., 1969 : La federaciaj landoj de Aŭstrujo. ''[[La Praktiko]]'', 7/8(381/382), pp.&nbsp;104–105 == Vidu ankaŭ == * [[Flago de Aŭstrio]] * [[Nacia himno de Aŭstrio]] * [[Listo de Aŭstroj]] * [[Listo de urboj de Aŭstrio]] * [[Aŭstriaj eŭro-moneroj]] * [[Interna Aŭstrio]] * [[Landlimo de Aŭstrio kaj Ĉeĥio]] {{Projektoj|wikt=Aŭstrio|n=Kategorio:Aŭstrujo|s=Kategorio:Aŭstrio|ReVo=auxstri}} == Eksteraj ligiloj == * {{ueavikio|Aŭstrujo|Aŭstrio}} {{eo}} * [https://www.bundeskanzleramt.gv.at/ oficialaj paĝoj de la federacia kanceliera oficejo ''Bundeskanzleramt''], [[germane]] kaj [[angle]] * [http://aeiou.iicm.tugraz.at/ Interreta enciklopedio pri Aŭstrio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090302093527/http://aeiou.iicm.tugraz.at/ |date=2009-03-02 }}, [[germane]] kaj [[angle]], kun video- kaj bildaro. * [http://www.winterreisen.de/ski_a.htm Turismo en Aŭstrio] {{Leginda|jaro=2020 |monato=11 |tago=28}} {{Havenda artikolo|Aŭstrio}} {{Membroŝtatoj de la Eŭropa Unio}} {{NATO}} {{Ŝtatoj en Eŭropo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Aŭstrio| ]] [[Kategorio:Landoj sen maraliro]] [[Kategorio:Ŝtatoj de la Eŭropa Unio]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1918]] tt90rxoitgol1gr0k3s1pn77x5ngse9 0 97 9482997 8908864 2026-09-28T05:58:03Z Sj1mor 12103 9482997 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Aŭtonoma Respubliko |lando = Kartvelio |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |dosiero=Ajaria02.png |dosiero_grandeco = 300px |dosiero priskribo= |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |regiono-ISO = GE-AJ |mapo1 lokumilo = iso |kodo = GE-AJ |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Guberniestro }} [[Dosiero:Georgia Ajaria map.png|eta|220px|Loko de Aĝario en la oficiala mapo de Kartvelio (grizigita)]] '''Aĝario''' ({{lang-ka|აჭარა}}; oficiale '''Aŭtonoma Respubliko Aĝario''') estas historia, geografia kaj politiko-administracia regiono en sud-okcidenta [[Kartvelio]]. Ĝia areo estas ĉirkaŭ {{unuo|2900|km²}}, kun ĉirkaŭ {{unuo|333953}} loĝantoj (2014). Troviĝas sur la bordregiono de [[Nigra Maro]], okupas antaŭmontojn de [[Malgranda Kaŭkazo]]. Ĝia klimato estas malseka subtropika, la ĉefa rivero - [[Ĉoroĥi]], administra centro [[Batumi]]. Pli ol {{unuo|60|%}} de la teritorio estas kovrita de [[arbaro]]j (ĝenerale en Kartvelio tiu elcentaĵo estas {{unuo|39.6|%}}), ĉe la marbordo — subtropika plantaro. == Historio == Dum 6-4 a.K. estis parto de Kolĥida reĝlando, poste de Iberio. De 4 jc p.K. eniris en Laziko, de 10 jc en Unuiĝinta Kartvelio. En 11-a jc. suferis invadojn de [[selĝukoj]], en 13 jc - de [[mongoloj]]. Ekde la [[16-a jarcento]] Aĝario estis sub la regado de [[Osmana Imperio]]. En [[1878]] aligita al Rusio kiel [[Batuma distrikto]]. Dum 1918-20 Aĝario estis okupita de [[Turkio|turkaj]] militistoj, poste de la [[Britio|britaj]]. La [[16-an de julio]] [[1921]] kreiĝis Aĝaria ASSR en Konsisto de Kartvela SSR: aŭtonomia statuso de Aĝario estis unu el la postuloj, laŭ kiuj Turkio rifuzis de siaj rajtoj je la regiono. Dum la soveta potenco aĝaroj ne estis aparte kalkulataj dum la censoj, ĉar Sovetunio estis ekster-religia ŝtato, kiu rifuzis difini aĝarojn kiel kartvelojn-islamanojn. Aĝaroj estis kalkulataj kiel kartveloj. De decembro 1990 Aĝario estas Aŭtonoma Respubliko ene de Kartvelio. La tiama loka gvidanto [[Aslan Abaŝidze]] havigis al la regiono tre vastan aŭtonomion, kvankam li (kontraste al la du aliaj aŭtonomioj de Kartvelio: [[Abĥazio]] kaj [[Sud-Osetio]]) neniam strebis al plena sendependiĝo. Samtempe li estis tre aktiva politikisto en la tut-kartvelia nivelo, gvidanto de politika partio „Unio de Demokratia Renaskiĝo“ kun bona reprezento en la tutlanda parlamento. En aprilo [[2004]], post la [[Revolucio de Rozoj]], akriĝis la rilatoj inter Abaŝidze kaj la nova prezidento [[Miĥeil Saakaŝvili]]. Tiu lasta akuzis: „Familio de Abaŝidze estas kliko de krimuloj, mortigantoj kaj drogtrafikistoj“. Al la limoj de Aĝario estis translokigita speciala taĉmento de kartvelaj trupoj, kiun kontraŭstaris de la alia flanko trupoj de la Ministerio pri Internaj Aferoj de Aĝario. Milita konflikto tiam ne komenciĝis pro repaciga enmiksiĝo de rusiaj politikistoj: en [[Batumo]]n venis aviadilo de [[Igor Ivanov]] (tiam estro de Sekureca Konsilio de Rusio), kiu samtage konvinkis aĝarian prezidenton rifuĝi al [[Moskvo]]. En decembro [[2005]] prokurejo de Kartvelio akuzis Abaŝidze-n pri terorismo kaj supero de postenaj rajtoj: la ĉefa kialo por tio estis lia ordono en 2004 eksplodigi la ponton trans rivero Ĉoloki, kiu estas la sola ligo inter Aĝario kaj la resto de Kartvelio. En januaro [[2007]] la urba juĝejo de Batumo konfirmis kulpon de Abaŝidze pri multaj akuzoj kaj kondamnis lin al 15-jara enprizonigo kaj punpago de 60 mln. usonaj dolaroj. La eksa prezidento nun estas serĉata internacie. Fulmrapida sukceso de la jaro [[2004]] pri revenigo de Aĝario inspiris la novan registaron de Kartvelio promesi rapidan plenan reunuiĝon de la lando en la limoj de sovetunia kartvela respubliko. Tamen kelkaj provoj revenigi la du aliajn eks-aŭtonomiojn (Abĥazion kaj Sud-Osetion) fiaskis. Situacio tie draste diferencas de tiu, kiu estis en Aĝario. == Ekonomio == Ĉefbranĉoj de [[industrio]]: naftoprilabora, maŝinkonstrua, nutrada, malpeza kaj lignoprilabora. Agrikulturoj: teo, citrusoj, tabako, vinbero, maizo. Ĉemaraj kurortoj: Batumi, Kobuleti, Ciĥisdziri, Mcvane Koncĥi (Zeljonij Mis), Maĥinĝauri. Grava vizitindaĵo estas la [[kastelo]] kaj arkeologia kuŝejo de [[Gonio]]. == Loĝantaro == Plejparto (96,04%) de la loĝantaro estas [[aĝaroj]] — etnografia subgrupo de [[kartveloj]], kiuj dum la osmana regado amase akceptis [[islamo]]n. Aĝaroj parolas la [[kartvela lingvo|kartvelan lingvon]] (kun loka specifo) kaj sentas sin parto de la kartvela nacio. Dum la soveta tempo plejparto de la aĝaroj estis ateismaj, kaj ekde la 1990-aj oni parolas pri rekristaniĝo — la novaj kredantoj, speciale inter la junularo, estas kristanaj. Laŭ la lastaj opinisondoj ĉirkaŭ 63% de aĝaroj konscias esti [[Kartvela ortodoksa eklezio|ortodoksaj kristanoj]]. En Aĝario loĝas ankaŭ [[armenoj]] (pli ol 1,64%), [[rusoj]] (pli ol 1,10%) kaj aliaj etnoj. Post la disfalo de Sovetunio rilatumo de nekartveloj falis kelkoble (ĉefe pro formigro de multaj rusoj kaj [[grekoj]]). == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.travel-images.com/ajaria.html Bildoj de Aĝario * [http://abonu.com/archive/kulturo.mozaiko/200209/23214836.html Esperanta raporto pri Zana, la "sovaĝa virino" en Tĥina] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040517053531/http://abonu.com/archive/kulturo.mozaiko/200209/23214836.html |date=2004-05-17 }} {{Unua}} [[Kategorio:Aĝario| ]] [[Kategorio:Regionoj de Kartvelio]] 8w3u5484p2qla13dxfpi063fsddp15d 0 490 9482779 9472937 2026-09-27T12:19:21Z Sj1mor 12103 9482779 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando | nomoenlokalingvo = Рэспубліка Беларусь<br />Республика Беларусь | transskribo = Respublika Belarus | eonomo = Respubliko Belorusio | flago = [[Dosiero:Flag of Belarus.svg|150px]] | blazono = [[Dosiero:Coat of arms of Belarus (2020–present).svg|100px]] | nacia himno = [[My, biełarusy]] | nacia devizo =Жыве Беларусь! (Vivu Belorusio) | lokigo-bildo = [[Dosiero:Europe-Belarus.svg|270px]] | lingvoj = [[belorusa lingvo|belorusa]] <br /> [[rusa lingvo|rusa]] | ĉefurbo = [[Minsko]] (1.717 mil ab.) | religio = [[ortodoksuloj]] 70% <br /> [[katolikoj]] 20% | km² = 207.590 | akvo = 0 | loĝantoj = [[Belorusoj]] | loĝantaro = 9 109 280 | loĝdenso = 49 | valuto = [[Belorusa rublo]] | valuta kodo = BYN | horzono = +3 | ttt = by | landkodo = BY | tel = +375 | politika sistemo = [[Prezidenta respubliko]] | nacia tago = [[3-a de julio]], tago de la liberiĝo el Nazia Germanio, [[1944]]; adoptita en [[1996]] | sendependeco = deklarita [[3-a de julio]] [[1990]] <br /> rekonita [[25-a de aŭgusto]] [[1991]] | de kiu = [[Sovetunio]] | MEP = [[Usona dolaro|$]]105,292 miliardo | MEP jaro = 2007 | MEP pokapa = $ 10.948 |eonomo alternative=Belarusio, Belarusujo, Belarutenio, Belarutenujo, Blanka Rutenio}} '''Belorusio''' aŭ '''Belorusujo''', ofte '''Belarusio'''<ref>[https://tekstaro.com/?s=648d82ef6bb5f belarus], Tekstaro de Esperanto</ref><ref>[https://www.reta-vortaro.de/revo/art/belorus.html belorus/o, belarus/o], Reta Vortaro</ref><ref>[https://uea.org/landoj/belorusio Belarusio], [[Universala Esperanto-Asocio]]</ref> kaj foje '''Belarutenio'''<ref>https://www.instagram.com/belejo.esperanto/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=5jcDF6pEpGY</ref>; [[Belorusa lingvo|beloruse]] kaj [[Rusa lingvo|ruse]]: Беларусь, {{IFA|/bʲɛlaˈrusʲ/}} {{aŭdigo|Belarus.ogg|aŭskulti}}) oficiale la '''Respubliko Belorusio''' aŭ '''Respubliko Belorusujo''', estas [[lando sen maraliro]] en [[Orienta Eŭropo]], kiu limas kun [[Rusio|Rusujo]] norde kaj oriente, sude kun [[Ukrainio|Ukrainujo]], okcidente kun [[Pollando]] kaj norde kun [[Litovio|Litovujo]] kaj [[Latvio|Latvujo]]. == Ĉefaj informoj == * '''Areo:''' 207.600 km², 25% kovrata de arbaroj. * '''Politika sistemo:''' duonprezidenta respubliko sub aŭtoritatisma diktatoreco<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/#government |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2025-12-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/#government |arkivdato=2021-01-09 }}</ref><ref>https://books.google.com/books?id=xdg7EAAAQBAJ&pg=PA163</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Constitution_of_Belarus</ref> * '''Ŝtatestro:''' prezidanto [[Aleksandro Lukaŝenko]] [[Protestoj en Belorusio (2020-2021)|(disputinda laŭleĝeco)]] * '''Administra divido:''' 6 regionoj kaj 1 municipo. * '''Ĉefurbo:''' [[Minsko]] (1.717 mil). * '''Urboj:''' [[Homel]] (501 mil), [[Vicebsko]] (360 mil), [[Mahilovo]] (354 mil), [[Hrodno]] (363 mil), [[Bresto (Belorusio)|Bresto]] (346 mil). * '''Loĝantaro:''' 9 109 280 (2025), inter ili [[belorusoj]] 84,9 %, [[rusoj]] 7%, [[poloj]] 3,1 %, [[ukrainoj]] 1,7 %. * '''Oficiala lingvoj:''' [[Belorusa lingvo|belorusa]] kaj [[Rusa lingvo|rusa]]. * '''Konfesioj:''' [[ateismo|ateistoj]], [[luteranismo|luteranaj kristanoj]], [[ortodoksismo|ortodoksaj kristanoj]], [[anabaptismo|baptistaj kristanoj]], [[katolikismo|romkatolikaj kristanoj]] * '''Eksporto:''' maŝinkonstruado, sterko, torfo, elektrovaroj. * '''Organizoj:''' [[Unuiĝintaj Nacioj|UNO]] ([[1945]]) == Nomo == La nomo Blanka Rutenio(Белая Русь) komencis uziĝi por la parto de belarusaj terenoj dum XIV—XVI jarcentoj, dume por la tuta teritorio de la lando estis uzata la nomo [[Grandduklando Litovio|Litvo]]<ref>https://archive.org/details/sim_congressional-record-proceedings-and-debates_march-15-24-1982_128-redacted/page/5066/mode/2up?q=licviny</ref>, ĉar ili konsistigis la kernan parton de la [[Grandduklando Litovio|Granda Princlando de Litvo, Rutenio kaj Samogitio]]. En la XVII la nomo Blanka Rutenio parte firmiĝis kiel la nomo de la orientaj regionoj de la lando, kvankam plejparto de la loĝantaro identigis sin kiel litvanoj<ref>https://archive.org/details/sim_congressional-record-proceedings-and-debates_march-15-24-1982_128-redacted/page/5066/mode/2up?q=licviny</ref> aŭ rutenoj<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя'' / В. Бандарчык, І. Чаквін, І. Углік [і інш.]. — Менск: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.</ref> depende de sia konfesia aparteno. Post la anekso de belorusaj teroj fare de Rusia Imperio la nova registaro helpis al disvastiĝo de ĉi tiu nomo(samtempe malpermesante uzi la nomon Litvo kaj litvanoj)<ref>https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licviny</ref><ref>https://archive.org/details/ethnicgroupsinmi0000unse/page/54/mode/2up?q=licviny</ref>, ĉar la nomo <nowiki>''</nowiki>Blanka Rutenio<nowiki>''</nowiki> estis rigardata de la okupacia administraro kiel <nowiki>''</nowiki>Blanka Rusio<nowiki>''</nowiki>, kio lasis al ili trakti la novan loĝantaron (historiajn litvanojn kaj rutenojn) kiel specon de rusoj. Tamen poste anstataŭ la nomo "Blanka Rusio" la registaro komencis uzi koloniisman terminon <nowiki>''</nowiki>Nord-Okcidenta Distrikto<nowiki>''</nowiki> kaj la nomo Belorusio estis malpermesita. En la fino de la XIX jarcento la nacia movado akceptis Belorusion kiel sian memnomon. En la historio de la nacia movado ekzistis ankaŭ alternativaj nomoj kiel Grand-Litvio<ref>https://knihi.com/Jan_Stankievic/Bielaruska-rasijski_Vialikalitouska-rasijski_slounik.html</ref> referante al la historiaj rilatoj kun la [[Princlando Litovio|Granda Litva Princlando]]. Ĝi estis subtenata de [[Jan Stankeviĉ]] kaj kelkaj aliaj figuroj en la nacia movado<ref>https://web.archive.org/web/20200926065247/http://rv-blr.com/verse/show/384</ref>, sed malsukcesis ĉar la nomo jam estis prenita de la [[Litovio|Litova Respubliko]]. Alia alternativa nomo estis Krivio kiun proponis [[Vaclaŭ Lastoŭski]] referante al la pratempa tribo de [[kriviĉoj]], la plej granda slava tribo, kiu loĝis sur la terenoj de la nuntempa Belorusio. Ankoraŭ en la 19-a jarcento pol-belorusa poeto kaj etnografisto [[Jan Ĉaĉot]] nomis la belorusan lingvon <nowiki>''la kriva lingvo''</nowiki><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2025-12-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120118154632/http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777 |arkivdato=2012-01-18 }}</ref>. La ideo estis subtenita de multaj intelektuloj, sed multaj el ili estis represitaj dum la stalina epoko.<ref>''Янушкевіч Я. Я.'' Ласто́ўскі Вацлаў Юстынавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта (бел.) / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1999. — С. 144—145. — 10 000 экз. — <nowiki>ISBN 985-11-0155-9</nowiki>.</ref> === Problemo de traduko de la landonomo al aliaj lingvoj === Kiam la nova sendependa lando aperis sur la mapoj aperis ankaŭ la problemo pri ĝia nomo en fremdaj lingvoj. La 19-an de septembro de 1991 la Supera Konsilio de BSSR akceptis la leĝon en la rusa lingvo<ref>http://pravo.kulichki.com/zak2007/bz62/dcm62155.htm</ref> kiu unusence konstatis ke la oficiala nomo de la lando estas "Рэспубліка Беларусь<nowiki>''</nowiki>(Respublika Belarus) ''—'' mallongigite ''"Беларусь"(Belarus).'' Ĉi tiu leĝo ankaŭ ordonis transliterumi la landonomon al aliaj ligvoj laŭ ĝia origina sono. Sed dum longa tempo kiam Belorusio estis parto de [[Rusio]] kaj [[Sovetunio]] por la belorusaj terenoj firmiĝis la rusa nomo "Bjelorussija"(Blanka Rusio), kvankam en la moderna rusa lingvo ĝi iom post iom fariĝas eksmoda favore al la origina varianto "Беларусь"(Belarus). La 21-an de januaro 2025 post pli ol 20-jara vikipedia "milito" estis decidite ŝanĝi la nomon de la ruslingva artikolo pri la lando de "Белоруссия" al "Беларусь". Multaj lingvoj sekvis la oficialan rekomendon kaj ĉesis uzi la kalkitan varianton el la rusa. Ekzemple la [[Angla lingvo|angla]] anstataŭigis Byelorussia per Belarus, [[Svedio]] oficiale komencis nomi la landon "Belarus" en 2019, [[Danio]] en 2021 kaj [[Norvegio]] en 2022<ref>https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hviterussland-blir-til-belarus/id2916338/</ref>. Tamen multaj lingvoj (inkluzive Esperanton) daŭre oficiale uzas la malnovan nomon kalkitan el la rusa, iuj lingvoj transdonas la landonomon kiel laŭvore "Blanka Rusio<nowiki>''</nowiki> aŭ "Blankrusio" ne farante iun distingon inter [[Rusio|moderna Rusio]] kaj historia [[Kieva Regno|Rutenio]]. En la [[Finna lingvo|suoma]] Valko-Venäjä (Valkoinen - blanka, Venäjä -Rusio), en la [[Germana lingvo|germana]] Weißrussland, en la [[Islanda lingvo|islanda]] Hvíta-Rússland. En la [[Litova lingvo|litova]] kaj la [[Latva lingvo|latva]] la oficiala nomo estas Baltarusija kaj Baltkrievija(Blankrusio). Iuj lingvoj (kiel la [[Hispana lingvo|hispana]] kaj la [[Portugala lingvo|portugala]]) daŭre oficiale uzas la kalkitan varianton el la [[Rusa lingvo|rusa]] ''Bielorrusia'' kaj ''Bielorrússia.'' En [[Esperanto]] la plej aktiva uzata formo de la landonomo estas <nowiki>''Belarusio''</nowiki>, ĝi estas uzata de la belorusaj Esperantistoj kaj de [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo|TEJO]]<ref>https://uea.org/landoj/belorusio</ref> kaj de tiaj revuoj kiel La Ondo de Esperanto.<ref>https://sezonoj.ru/2013/04/222minsk/</ref> Sed malgraŭ tio la Esperanta vikipedio daŭre uzas malnovan varianton <nowiki>''Belorusio''</nowiki>. Inter belorusaj Esperantistoj ankaŭ aperis alternativa nomo "Belarutenio" aŭ "Belarutenujo", ĝi estis uzata en kelkaj vojaĝvlogoj pri la lando ĉe jutubo<ref>https://www.youtube.com/watch?v=GRTFlPijJus&list=PLRZp5DxDvtIFrcbd7y37PAFnezUm_oPQ-</ref>, ankaŭ la instragrama paĝo de Belorusa Esperana Junulara Movado nomiĝas <nowiki>''</nowiki>Belarutena Esperanta Junulara Organizo"(BelEJO)<ref>https://www.instagram.com/belejo.esperanto/</ref>. == Geografio == Belorusio estas la plej granda [[lando sen maraliro]] en Eŭropo, relative plata, kaj enhavas grandajn vastaĵojn de marĉa tero.<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/ |titolo=Belarus&nbsp;– Geography |alirdato=2007-11-07 |eldoninto=Central Intelligence Agency |jaro=2007 |verko=The World Factbook |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/ |arkivdato=2021-01-09 }}</ref> La plej granda okcident-orienta etendiĝo de la lando sumiĝas 650&nbsp;km – nordsuden estas 560&nbsp;km. Inter eŭropaj ŝtatoj Belorusio okupas la 13-an rangon laŭaree. La [[landlimo]]j al Rusio kaj Ukrainio longas ĉirkaŭ 1000&nbsp;km kaj enhavas du trionojn de la tuta linlinio, dum kio la resta triona limsekcio estas la limo kun Pollando, Litovio kaj Latvio. La limpaso estas malregula kaj nur al Pollando ĝi parte sekvas akvejojn ([[Bug (rivero)|Bug]]), precipe tamen trans vastaj [[montetaro]]j. Jen la distancoj ekde la ĉefurbo [[Minsk]] ĝis la ĉefurboj de la najbarŝtatoj: * al [[Vilno]]: 215&nbsp;km * al [[Rigo]]: 470&nbsp;km * al [[Varsovio]]: 550&nbsp;km * al [[Kievo]]: 580&nbsp;km * al [[Moskvo]]: 700&nbsp;km Belorusio situas en la orienteŭropa ebenaĵo kaj estas trairata de [[montetaro|montetoĉenoj]] de glaciepokaj [[finmoreno]]j ([[belorusia altaĵodorso]]) kaj larĝaj, krudaj [[rivero]]j. Ĉirkaŭ 70 % de la lando senakvigas suden al [[Pripjat|Pripjato]] kaj al [[Dnepro]], kiu plufluas tra [[Ukrainio]] en la [[Nigra Maro|Nigran Maron]]. En la sudo situas la [[Palesje]]-marĉoj (ruse: ''Polesje''). 30 % de la lando estas arbaraj. En la arbaroj vivas [[cervo]]j, [[kapreolo]]j, [[alko]]j, [[urso]]j, [[lupo]]j, [[ermeno]]j, [[melo]]j, [[vulpo]]j kaj [[sciuro]]j. La plej elstara altaĵo estas la [[Dzerĵinskaja Hara]] (345&nbsp;m) en la belorusa altaĵodorso, la plej malaltaj river-malaltaĵoj situas ĉirkaŭ 50 metrojn super marnivelo. La plej grandaj riveroj de Belorusio estas [[Dnepro]] (beloruse: ''Dnjapro''), [[Berezina]] (beloruse ''Bjarezina''), [[Pripjat|Pripjato]] (beloruse ''Prypjac''), [[Nemuno]] (beloruse ''Njoman'') kaj [[Okcidenta Dvina]]. Ne granda, sed grava kiel limo kun Pollando kaj per tio kun EU estas la rivero [[Bug]]. La plej granda lago estas [[Naraĉ]] en la nordo de la lando, proksime al la landlimo kun [[Litovio]]. Belorusio havas klasikan [[Kontinenta klimato|kontinentan klimaton]] kun malvarmaj, neĝozaj vintroj kaj aridaj someroj. La (centre situanta) ĉefurbo [[Minsk]] travivas oftajn precipitojn. [[Dosiero:Miensk Vilenski. Менск Віленскі (1926).jpg|eta|350x350ra|Belorusio en la frua sovetia periodo estis pli diversa loko ol hodiaŭ. La nomo de la ĉefurbo en kvar oficialaj lingvoj (belorusa, rusa, pola kaj jida) super la fervoja stacidomo de Minsko, 1926. Foto: [[Vikimedia Komunejo]].]] == Lingvoj == Por pli detala artikolo pri la belorusa, vidu [[Belorusa lingvo]]. La belorusa lingvo havas sian originon en la komuna [[Orientslavaj lingvoj|orientslava lingvaro]], el kiu ankaŭ la [[Rusa lingvo|rusa]], la [[Ukraina lingvo|ukraina]] kaj la [[Karpata Rutenio|karpatrutena]] disvolviĝis. Kune kun la rusa la belorusa estas la [[oficiala lingvo]]. En la 18-a-20-a jarcentoj, la belorusa lingvo estis submetita al severa politiko de [[Rusigo]]. === Lingvopolitiko === Post du jarcentoj da intenca 'rusigo', la plimulto nun parolas la rusan. Nur 15% de la libroj eldonitaj en Belorusio estas verkitaj en belorusa lingvo<ref>(nl) [[Erika_Fatland]], ''De Grens'' (La landlimo), p.505, De Geus, 2019, ISBN 978 90 445 4087 1, origina titolo 'Grensen - Eine Reise Rundt Russland'. (Landlimoj - vojaĝo ĉirkaŭ Ruslando).</ref>. En ĉiutaga vivo, proksimume 90 procentoj de la belorusoj hodiaŭ scias paroli la [[Rusa lingvo|rusan lingvon]]. Belorusoj en sia libera tempo spektas rusan televidon kaj aŭskultas rusan muzikon<ref>(plurlingve) [https://globalvoices.org/2017/02/21/the-strange-death-of-russias-closest-alliance/ La Stranga Morto de Rusa Plej proksima Alianco], RuNet Echo, la 21-an de februaro 2017.</ref>. Belorusio estas la 13-a plej granda lando en Eŭropo kaj estas formale dulingva, sed en la praktiko aferoj malsimilas. Oni simple ne povas indiki sian preferatan komuniklingvon kaj paroli ĝin al ŝtata oficialulo laŭ sia plaĉo. Laŭ komuna praktiko, oficialuloj interpretas dulingvismon ne kiel devon respondi en ĉiu ŝtata lingvo (belorusa aŭ rusa), sed kiel sia libereco respondi en unu el ambaŭ lingvoj. Tamen ekzistas escepto por skriba apelacio, por kiu ekzistas laŭleĝa postulo respondi en la lingvo uzata de la sendanto. Belorusoj ankaŭ ne povas libere elekti en kiu lingvo ili volas eduki siajn infanojn. Fakte, se beloruse-parolantaj gepatroj volas, ke iliaj infanoj ricevu edukadon en la belorusa lingvo, ili ofte devas sendi ilin al lernejoj en foraj regionoj sen ricevi iun monkompenson pro transportaj kostoj. Temas pri dulingvismo dank' al kiu Belorusio fariĝis la plej rusigita lando el ĉiuj, kiuj iam estis sub sovetia regado<ref>(plurlingve) [https://ru.globalvoices.org/2019/11/17/86918/ Belorusio 2020: ĉu vojo al malkoloniigado?], Global Voices, la 16-an de novembro 2019.</ref>''.'' === Populacio de Belorusio laŭ hejmeparolata lingvo <ref>[https://web.archive.org/web/20101031001146/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.9-0.pdf Языки на которых разговаривают дома]</ref> === {| class="standard" ! align=center | Nomo de lingvo ! align=center | Kvanto de parolantoj ! align=center | % |- | [[belorusa]] || align=right | 2 226 324 || align=right | 23,43 % |- | [[rusa]] || align=right | 6 672 964 || align=right |70,21 % |- | [[pola]] || align=right | 4216 || align=right | 0,04 % |- | [[ukraina]] || align=right | 6279 || align=right | 0,07 % |- | [[hebrea]] kaj aliaj judaj lingvoj || align=right | 37 || align=right | 0,00 % |- | [[armena]] || align=right | 1424 || align=right | 0,01 % |- | [[tatara]] || align=right | 40 || align=right | 0,00 % |- | [[cigana]] || align=right | 4880 || align=right | 0,05 % |- | [[litova]] || align=right | 277 || align=right | 0,00 % |- | [[azerbajĝana]] || align=right | 1018 || align=right | 0,01 % |- | [[latva]] || align=right | 9 || align=right | 0,00 % |- | [[estona]] || align=right | 1 || align=right | 0,00 % |- | [[kartvela]] || align=right | 148 || align=right | 0,00 % |- | [[kazaĥa]] || align=right | 111 || align=right | 0,00 % |- | [[kirgiza]] || align=right | 3 || align=right | 0,00 % |- | [[rumana]] || align=right | 77 || align=right | 0,00 % |- | [[taĝika]] || align=right | 77 || align=right | 0,00 % |- | [[turkmena]] || align=right | 1978 || align=right | 0,02 % |- | [[uzbeka]] || align=right | 100 || align=right | 0,00 % |- | [[abĥaza]] || align=right | 1 || align=right | 0,00 % |- | [[avara]] || align=right | 6 || align=right | 0,00 % |- | karatina || align=right | 5 || align=right | 0,00 % |- | [[baŝkira]] || align=right | 3 || align=right | 0,00 % |- | [[dargina]]|| align="right" | 4 || align=right | 0,00 % |- | [[inguŝa]]|| align="right" | 5 || align=right | 0,00 % |- | [[kabarda]] || align=right | 8 || align=right | 0,00 % |- | [[karela]]|| align="right" | 2 || align=right | 0,00 % |- | [[komia]] || align=right | 2 || align=right | 0,00 % |- | [[kumika]]|| align="right" | 108 || align=right | 0,00 % |- | [[lezga]]|| align="right" | 25 || align=right | 0,00 % |- | [[maria]] || align=right | 1 || align=right | 0,00 % |- | [[mordva]] || align=right | 2 || align=right | 0,00 % |- | [[oseta]] || align=right | 5 || align=right | 0,00 % |- | [[tabasarana]]|| align="right" | 1 || align=right | 0,00 % |- | [[udmurta]] || align=right | 5 || align=right | 0,00 % |- | [[ĉeĉena]] || align=right | 42 || align=right | 0,00 % |- | [[ĉuvaŝa]] || align=right | 3 || align=right | 0,00 % |- | [[adiga]]|| align="right" | 3 || align=right | 0,00 % |- | [[karaĉaja-balkara]] || align=right | 1 || align=right | 0,00 % |- | [[neneca]]|| align="right" | 1 || align=right | 0,00 % |- | [[gagauza]] || align=right | 3 || align=right | 0,00 % |- | [[taliŝa]] || align=right | 2 || align=right | 0,00 % |- | [[angla]] || align=right | 40 || align=right | 0,00 % |- | [[germana]] || align=right | 36 || align=right | 0,00 % |- | [[araba]] || align=right | 516 || align=right | 0,01 % |- | lingvoj de [[Afganio]] || align=right | 51 || align=right | 0,00 % |- | [[bulgara]] || align=right | 19 || align=right | 0,00 % |- | [[hungara]] || align=right | 1 || align=right | 0,00 % |- | [[vjetnama]] || align=right | 369 || align=right | 0,00 % |- | [[nederlanda]] || align=right | 2 || align=right | 0,00 % |- | [[greka]] || align=right | 22 || align=right | 0,00 % |- | [[hispana]] || align=right | 14 || align=right | 0,00 % |- | [[itala]] || align=right | 36 || align=right | 0,00 % |- | [[kurda]] || align=right | 21 || align=right | 0,00 % |- | [[ĉina]] || align=right | 1452 || align=right | 0,02 % |- | [[korea]] || align=right | 14 || align=right | 0,00 % |- | [[norvega]] || align=right | 6 || align=right | 0,00 % |- | [[persa]] || align=right | 128 || align=right | 0,00 % |- | [[serbokroata]] || align=right | 13 || align=right | 0,00 % |- | [[slovaka]] || align=right | 3 || align=right | 0,00 % |- | [[turka]] || align=right | 179 || align=right | 0,00 % |- | [[finna]] || align=right | 3 || align=right | 0,00 % |- | [[franca]] || align=right | 14 || align=right | 0,00 % |- | [[mongola]] || align=right | 2 || align=right | 0,00 % |- | [[ĉeĥa]] || align=right | 5 || align=right | 0,00 % |- | [[sveda]] || align=right | 2 || align=right | 0,00 % |- | [[japana]] || align=right | 7 || align=right | 0,00 % |- | trasianka kaj aliaj lingvoj || align=right | 143 225 || align=right | 1,51 % |- | plurlingvuloj || align=right | 139 480 || align=right | 1,47 % |- | ne deklaris lingvon || align=right | 297 276 || align=right | 3,13 % |- | sume || align=right | 9 503 807 || align=right | 100,00 % |} == Loĝantaro == Belorusio havas 9,1 milionojn da loĝantoj (taksite en 2025). Plejparto de la loĝantaro estas belarusoj sed anoj de aliaj 100 etnoj kunloĝas en la lando.[[Dosiero:Belarus-Vaskowskae Reservoir.jpg|eta|Baraĵlago Vaskowskae|alternative=|350x350ra]] === Etnaj grupoj === Malgraŭ la enmigrado de multaj rusoj kaj la [[deportado]] de dekmiloj de [[belorusoj]] sub Josif Stalin la parto de belorusoj estas ĉirkaŭ 84 %. La plej granda minoritato estas la [[rusoj]] kun 7%, sekvataj de 3,1% [[poloj]] kaj 1,7 % [[ukrainoj]]. Multaj aliaj etnaj grupoj dividas inter si la restajn 1,1 %, inter ili [[latvoj]], [[ciganoj]] (k.a. [[jerloj]]), [[litovoj]], [[Slovakio|slovakoj]], [[selonoj]], [[jatvingoj]], [[Moldava Respubliko|moldavoj]] ([[Rumanio|rumanoj]]), [[rutenoj]] kaj [[germanoj]].[[Dosiero:Belarus-Minsk Province-Horses.jpg|eta|Ĉevaloj en la kamparo ĉe Minsk|alternative=|350x350ra]] === Evoluo de la loĝantaro === La kreskado de la loĝantaro nuntempe sumiĝas je ĉirkaŭ -0,15 %. La [[vivdaŭro]] en la loĝantaro situas je ĉirkaŭ 68,14 jaroj, ĉe viroj 62,06 jaroj kaj ĉe inoj 74,52 jaroj. La [[Analfabeto|kvoto de alfabetigo]] atingas kun 98 % preskaŭ eŭropan normon. == Plej grandaj urboj == [[Dosiero:Victory-square.jpg|eta|Venkoplaco en la ĉefurbo Minsk|alternative=|350x350ra]] (Loĝantoj 1-an de januaro 2018<ref>[http://www.citypopulation.de/Belarus-Cities_d.html Weißrussland: Regionen, Städte & Siedlungen - Einwohnerzahlen, Karten, Grafiken, Wetter und Web-Informationen]</ref>) {| border="0" |- | * [[Minsk]] – 1.996.730 * [[Homel]] – 501.193 * [[Mahiljoŭ]] – 385.000 * [[Hrodno]] – 370.919 * [[Vicebsko]] – 370.298 * [[Bresto (Belorusio)|Bresto]] – 347.576 * [[Babrujsk]] – 217.546 * [[Baranaviĉi]] – 179.166 * [[Barisaŭ]] – 143.051 * [[Pinsk]] – 137.961 * [[Orŝa]] – 115.052 * [[Mazir]] – 111.733 * [[Salihorsk]] – 106.627 * [[Lida]] – 101.616 * [[Navapolack]] – 101.596 * [[Maladzeĉna]] – 95.011 | | width="50%" | * [[Polack]] – 84.597 * [[Ĵlobin]] – 76.220 * [[Svetlahorsk]] – 67.453 * [[Reĉica]] – 65.940 * [[Ĵodzina]] – 64.559 * [[Sluck]] – 61.818 * [[Kobrin]] – 53.177 * [[Slonim]] – 49.441 * [[Vaŭkavisk]] – 44.004 * [[Kalinkaviĉi]] – 40.282 * [[Smarhon]] – 37.527 * [[Rahaĉoŭ]] – 34.809 * [[Horki]] – 34.008 * [[Asipoviĉi]] – 31.129 * [[Bjaroza]] – 29.441 * [[Navahrudak]] – 29.424 |} == Konfesioj == La plej granda konfesio en Belorusio estas la [[Ortodoksismo|ortodoksa kristanismo]], al kiu apartenas ĉirkaŭ 80 % de la loĝantaro – antaŭ ĉio belorusoj, ukrainoj, moldavoj kaj rusoj. Krome grupoj de ortodoksaj [[rutenoj]], kiuj enmigris tien el la [[Karpatoj]] pro persekutoj fare de la katolikoj. La restaj 20 % de la loĝantaro disdividas sin sur plurajn konfesiojn (inter ili romkatolikaj, protestanaj, judaj kaj muzulmana). [[Latina Eklezio|Latinaj katolikoj]], kelkfoje nomataj "Romkatolikoj" estas la plej multaj [[poloj]] kaj [[litovoj]] samkiel la belorusoj en la okcidento kaj nordo de la lando. Entute la [[Latina Eklezio]] ampleksas laŭ propraj deklaroj ĉirkaŭ 10 % de la loĝantaro.<ref>laŭ [http://catholic.by/2/en/belarus/dioceses.html catholic.by] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100904141158/http://catholic.by/2/en/belarus/dioceses.html |date=2010-09-04 }} en la lando estas 1 402 605 romkatolikoj (citita la 4an de julio 2013)</ref> Ekzistas malgranda minoritato de [[belorusa grek-katolika eklezio|grekkatolikaj kristanoj]] de ĉirkaŭ 10 000 anoj. La [[latvoj]] kaj [[Ciganoj|ciganaj]] grupoj kiel ekz. jerloj (ankaŭ [[sintioj]], [[lovaraoj]], [[manuŝoj]], [[Cigano|romaoj]] kaj [[kalderaŝoj]]) anas la evangelan-luteran eklezion, same kiel [[slovakio|slovaka]] minoritato, kies prapatroj fuĝis post la [[Tridekjara Milito]] al Belorusio. Entute 2,6 % de la homoj estas luterevangeliaj. La plej multaj [[germanoj]] estas reformite evangelaj, kaj la [[selonoj]] precipe [[valdenanoj]].[[Dosiero:Belarus population.svg|eta|Evoluo de la loĝantaro en Belorusio ekde [[1960]] ĝis [[2010]]|alternative=|350x350ra]] Belorusio estas unu el la landoj plej grave suferintaj de la [[Holokaŭsto|gentoekstermo kontraŭ la judoj]] sub la nazioj. Antaŭe ĉi tie loĝis granda [[Judismo|juda]] loĝantogrupo. == Historio == [[Dosiero:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1524).jpg|eta|Blank-ruĝ-blankaj flagoj en pentraĵo el la frua 16-a jarcento dediĉita al la Batalo de Orŝa, en kiu la Granda Duklando Litovio forpuŝis atakon de Moskvo.]] === Prahistoria epoko === La unuaj homoj sur teritorio de Belorusio aperis ĉirkau 100-35 mil jaroj antaŭe. Eble, la unuaj, kiuj provis ekloĝi en ĉi tiu regiono estis [[Neandertala homo|neandertaloj]], sed iliaj restaĵoj ne estis trovitaj. La plej fruaj trovitaj homaj spuroj en Belarusio jam apartenas al modernaj homoj — [[Homo de Kro Magnon|kromanjonuloj]]<ref>БЭ. — Мн.: 1996 Т. 3. С. 21.</ref>. [[Dosiero:Kryvičy. Крывічы (XV).jpg|eta|Kriviĉoj]] Homoj ekloĝadis en ĉi tiu regiono kaj malaperis de tempo al tempo, dum la glaciego kovris la teritorion de Belorusio kaj foriris. Ĉirkaŭ 18 mil jarojn antaŭe ĝi atingis la lokecon, kie nun estas situitaj [[Hrodno]], [[Vilejka]] kaj [[Orŝa|Vorŝa]]. En la suda Belorusio formiĝis tundra zono. La tiutempa faŭno konsistis el [[Mamuto|mamutoj]], [[lanaj rinoceroj]], [[Boaco|nordaj cervoj]], lemoj, blankaj perdriko kaj aliaj bestoj. Ekde la fino de la bronza epoko le plejparto de la moderna Belorusio estis loĝigita de [[Baltoj|baltaj triboj]]. En la fino de IX — komenco de la X jarcentoj ĉi tiun teritorion komencis loĝigi [[slavoj]]. [[Dosiero:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|eta|Litova mapo de baltaj hidronomoj]] La ĉefaj slavaj triboj, kiuj poste fariĝis la bazo por la estonta belorusa etno estis [[kriviĉoj]], [[drihoviĉoj]] kaj [[radzimiĉoj]]. === Polacka kaj Turava Princlandoj === Konsideriĝas ke la unua ŝtato sur la terenoj de moderna Belorusio estis la [[Polacka Princlando]], en la orienta parto de la lando, loĝigita de la slava tribo kriviĉoj. La urbo [[Polack|Polacak]] unue estas menciita en la [[Komenca kroniko|"Rakonto pri la pasintaj jaroj]]" sub 862 jaro. La unua historie konata princo de Polacak estas [[Rahvalod]] (estas menciita sub 980-a jaro). Ĝis 1001 regis lia nepo [[Izjaslaŭ]], konata kiel "princo-libristo". La pinton de sia prospero kaj forto la Polacka Princlando atingis dum la regado de la princoj [[Braĉislaŭ]](1003—1044) kaj [[Usiaslaŭ la Sorĉisto]] (1044—1101). Sed poste same kiel en aliaj orientslavaj princlandoj komenciĝis periodo de feŭda diseriĝo. La provincoj plifortiĝis kaj akiris siajn proprajn princojn, la influo de Polacak malfortiĝis. La princoj konstante batalis por la regpovo, kio malpliigis ilian influon al la loĝantaro, kreskas la rolo de [[veĉeo]] — la popolaj kunsidoj, kie solviĝis la plejparto de la sociaj kaj politikaj demandoj. Veĉeo mem elektas kaj forpelas la princojn. Tiel estis forpelitaj la princo Sviatapolk(1130-aj jaroj), Rahvalod Barisoviĉ (1151 jaro) kaj Rascislaŭ (1158 jaro)<ref>http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Political-history-of-Polotsk.html?page=4</ref>. En 1184 jaro en Baltio aperas la unuaj germanaj misiistoj. [[Abato Meinard]] kiu agis kun la supteno de la Papo, ricevis la permeson de la polackaj princoj disvastigi la katolikan kredon inter la baltaj triboj. Tiel komenciĝis germana koloniigado de la regiono kaj 200-jara batalo de belorusaj princlandoj kontraŭ la ordeno de kruckavaliroj<ref>http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html</ref>. [[Dosiero:Usiasłaŭ Połacki (Čaradziej). Усяслаў Полацкі (Чарадзей).jpg|eta|Usiaslaŭ la Sorĉisto]] Duma la X—XIII jarcentoj sur la terenoj de Belorusio troviĝis ankaŭ Turava, Smolenska kaj Hrodna princlandoj. La urbo [[Turaŭ]] estas unue menciita sub 980, kiam tie regis la prico Tur, kvankam li estas konsiderata legenda persono. Malsame de Polacak, Turaŭ ne havis sian dinastion; la princoj de Kijiv konstante sidigis sur ĝia trono siajn filojn. Nur en 1157-a jaro la Princo Juri Jaraslaviĉ sukcesis atingi sendependecon kaj renovigi la lokan dinastion<ref>http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html?page=2</ref>. === Granda Princlando de Litvo, Rutenio kaj Samogitio === La sekva granda ŝtato sur belarudaj terenoj estis la [[Grandduklando Litovio|Granda Princlando de Litvo, Rutenio kaj Samogitio]]. Dum la formiĝo de ĉi tiu ŝtato ĝia plej granda kaj kerna centro estis la urbo [[Navahrudak|Navaharodak]]. Krom la teroj de la nuntempa Belorusio ĝi ankaŭ okupis teritoriojn de la nunaj [[Litovio]] kaj nordan parton de la nuntempa [[Ukrainio]], partojn de nuntempaj [[Rusio]] kaj [[Pollando]]. La kulturo de la Granda Litva Princlando estis ĉefe [[Belorusa lingvo|belorusa]]<ref>http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/Belarusian-lands-in-the-Grand-Duchy-of-Lithuania.html</ref>, la rolon de ĝia skriba kaj oficiala ŝtata lingvo plenomus la [[Rutena lingvo|malnovbelorusa]]<ref>http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/Belarusian-lands-in-the-Grand-Duchy-of-Lithuania.html</ref>. La pinton de sia prospero la Granda Litva Princlando akiris dum la regado de la princo [[Vytautas|Vitoldo la Granda]], kiam la teritorio de la ŝtato kontinuis de la [[Balta Maro|Balta maro]] ĝis la [[Nigra maro|Nigra]]. En la XVI jarcento komenciĝis la kultura prospero de la ŝtato: dum tiu periodo agas [[Mikola Husoŭski]] kaj [[Franciŝak Skarina|Francisko Skarina]], komencas sian formiĝon unika belorusa ikonarto kiu unuigis [[Ortodoksa kristanismo|ortodoksajn]] kaj okcidenteŭropajn artajn tradiciojn. Sed la disvloviĝon de la ŝtato forte malrapidigis konstantaj atakoj de [[Krime-tataroj|krimeaj tataroj]]. Ĝis la mezo de la XVI jarcento fine formiĝis la ŝtata sistemo de Granda Litva Princlando, kies fundamento estis firmita en la [[Statutoj de Litovio|Litva Statuto]] 1529 kaj 1566. Ĝi firmis la oficialan statuson de la malnovbelarusa lingvo. La reganto de la ŝtato estis granda princo(hospodar). Kune kun la Rada (konsilio) li efektivigis la superan juĝon. la Rada aperis kiel konsila orgeno ĉe la princo kaj en la fino de la XV — komenco de la XVI jarcentoj fariĝis la supera orgeno de la ŝtata povo. [[Dosiero:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (XVIII).jpg|eta|princo Vitoldo la Granda]] Grandan influon je la destino de la Granda Princlando havis la Inflanta milito (1558—1583) === Respubliko de Ambaŭ Nacioj === Malsukcesa Inflanta milito kontraŭ Moskovio kaj konkero de Polacak far de moskva armeo en 1563 puŝis la Princlandon al pli densa milita kaj politika alianco kun Pollando. Rezulte de la lublina unio 1569 Granda Litva Princlando kaj Pola Reĝlando unuiĝis kaj kreis konfederacion — la Respublikon de Ambaŭ Nacioj. Laŭ la kondiĉoj de la unio la Granda Princlando konservis sian administracian aparaton, leĝaron, armeon, simbolojn kaj la ŝtatan sigelon. La supera reganta orgeno de la nova ŝtato fariĝis la komuna "Sojmo" kiu kunsidis komence en teritorio de Pollando, sed ekde la XVII jarcento ĉiu tria kunsido okazis en Hrodno simbole al la memstara stato de la Princlando. La reganto de la ŝtato estis la reĝo kiu estis elektata de la noberlaro (ŝlaĥta). La reĝo samtempe havis titolon de la Granda Princo. Dum la lublina unio la terenoj de moderna Ukrainio transiris al la pola krono kaj poste la Litva Princlando konsistis nur el belorusaj kaj litovaj teroj, la vorto "rutena" malaperas el la oficiala nomo de la ŝtato. La reĝo [[Stefano Báthori|Stefan Batori]] (1576—1586) liberigis Polackon en 1579. [[Dosiero:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588) (2).jpg|eta|Litva statuto 1588]] [[Dosiero:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616).jpg|eta|Leŭ Sapieha]] La 3-a Litva Statuto sub redakcio de [[Lev Sapieha|Leŭ Sapieha]] estis akceptita en 1588, tio substrekis la memstarecon de la Princlando ene de la konfederacio. La Statuto fatiĝis unu el la plej fruaj eŭropaj konstitucioj, kiu regulis la vivon de la socio en Belorusio ĝis la 30aj jaroj de la XIX jarcento. [[Dosiero:Januš Radzivił. Януш Радзівіл (1733-37).jpg|eta|Januŝ Radzivil]] Tamen en la 2-a parto de la XVII jarcento komenciĝis malfortiĝo de la Respubliko — unuavice pro la plifortiĝo de la magnataro kaj malliberigo de vilaĝanoj. Tio kaŭzis la malfortiĝon de la supera potenco kaj militojn inter la nobelaj familioj (kiuj havis siajn proprajn armeojn) kaj vilaĝajn riberlojn, unu el kiuj komencis militon Inter la Respubliko kaj Rusio (1654—1667). Poste ĉi tiu periodo akiris la nomon "sanga inundo". Krizo de la Respubliko kaŭzis la provon de Januŝ Radzivil nuligi la union kun Pollando kaj fari novan union kun Svedio. Sed neatendita morto de Januŝ Radzivil (supozeblas venenigo) ne lasis realigi ĉi tiun ambician projekton de unia sved-belorusa ŝtato. Daŭraj enlandaj militoj kaŭzis enmiksiĝon de Svedio al la enaj aferoj de la lando dum la Norda milito (1700-1721). En la XVIII jarcento la Respubliko de Ambaŭ Nacioj jam estis malforta lando kun nur 24 mil soldatoj (nur 6 mil el ili en Litvo). Tiutempe la nobela familio de Radziviloj havis sian propran armeon (ĉirkaŭ 10 mil soldatoj). Aldone la ŝtaton malfortigi "liberum veto" laŭ kiu eĉ voĉo de unu el la kelkcent deputitoj en la sojmo kontraŭ povus bloki la akcepton de leĝo. Pro tio prusiaj, rusiaj kaj aŭstraj politikistoj aĉetis la voĉojn de certaj deputitoj kaj tiel fiaskigis la provojn de reformoj. La postiĝo kompare al okcidentaj landoj kreskis kaj jam angla ekonomiisto Adam Smith en la XVIII skribas pri la Poland-Litva Respubliko kiel pri malfruiĝanta lando, kie preskaŭ ne ekzistas industrio. Samtempe kreskis la diskriminacio kontraŭ la belorusa kulturo kaj de ortodoksa religio. La malnovbelorusa lingvo estis malpermesita en la ŝtata dokumentado en 1696. Ĉiuj dokumentoj devis esti tradukitaj al la pola. Sub la pola influo daŭriĝis firmigo de vilaĝanoj kaj kresko de la nobelaj privilegioj. Provon savi la Grandan Litvan Princlandon (kaj la tutan Respublikon) faris la reĝi [[Poniatowski|Stanislav Aŭgust Poniatovski]], sed kontraŭstaro de parto de la nobelaro kaj subita enmiksiĝo de [[Rusia Imperio|Rusio]], [[Prusio|Pruiso]] kaj [[Aŭstrio]] kaŭzis la dividon kaj malaperon de la lando. La lasta provo savi la Respublikon estis la ribelo de 1794, kiun estris [[Tadeusz Kościuszko|Tadeuŝ Kosĉjuŝko]], la nacia heroo de Pollando, Belorusio kaj Usono, kiu naskiĝis en Kosavo (Bresta Regiono de Belorusio). Sed la ribelo estis subpremita de la okupantoj, kiuj dividis la teritoriojn inter si. Tiel Belorusio plene fariĝis parto de Rusia Imperio. === Belorusio sub la rego de Rusia Imperio === [[Dosiero:A Dance round the Poles (BM 1878,0511.1374 1).jpg|eta|Karikaturo al regantoj de Rusio, Prusio kaj Aŭstrio dum la dividoj]] En 1772, 1793, 1795 okazis la [[3 dividoj de la Respubliko de Ambaŭ Popoloj]], rezulte de kiuj belorusaj terenoj fariĝis parto de la [[Rusia Imperio]] kaj restis parto de ĝi ĝis 1917. En la urboj estis nuligita la [[Magdeburga juro]], kiu iam donis al ili la rajton je memrego. Konserviĝis la [[servuteco]] kiu ĉiun jardekon stognigis la ekonomian kaj teknologian disvolviĝon de Belorusio. La milito de 1812 portis grandajn perdojn inter la civila loĝantaro. Belorusa noberlaro subtenis Napoleonon dum la milito, esperante je restarigo de sia ŝtato. La 1-an de julio 1812 Napoleono subskribis la ordonon pri renovigo de la Granda Litva Princlando kun Vilna, Hrodna, Minska kaj Bijalistoka departementoj kaj kreis la portempan registaron el la anoj de la loka noberlaro. Napoleono ne liberigis vilaĝanojn de servuteco kaj tial ne ricevis subtenon de ilia flanko. [[Dosiero:Franz Krüger - Portrait of Emperor Nicholas I - WGA12289.jpg|eta|Nikolao la 1-a]] Samtempe multaj intelektuloj komencis interesiĝi pri la popola lingvo kaj kulturo. Poeto kaj etnografisto [[Jan Czeczot|Jan Ĉaĉot]] esploras la belorusan ortografion kaj la unua starigas la demandon pri kreado de la "kriva standarda literatura lingvo". Dum 1830—1831 okazis [[Ribelo 1831|liberiga ribelo]], kiu havis la celon renovigi sendependecon de la Granda Princlando kaj la Respubliko. Post ĝia subpremo la rusia registaro komencis la politikon de malfortigo de la nobelaro. En 1832 estis malfermita la [[Universitato Vilno|vilna universitato]] pro la partopreno de ĝiaj studentoj kaj instruistoj en la ribelo. Ankaŭ en 1832 la rusa imperiestro [[Nikolao la 1-a (Rusio)|Nikolao la 1]]-a malpermesis la uzon de la nomo Belorusio kaj Litvo, kaj anstataŭe lanĉis la nomon "Nordokcidenta Distrikto". Komenciĝis politiko de severa rusigado. En 1839 la anoj de la [[grek-katolika]] eklezio (kiuj estis la plejmulto en Belorusio tiutempe) estis perforte aligita al rusia ortodoksa eklezio de moskva patriarĥato. En 1863-1864 okazis alia [[Ribelo 1863|liberiga ribelo]] kontraŭ la rusa rego kaj por renovigo de la Respubliko. Sur la teritorioj de iama Granda Princlando la partoprenantoj de la ribelo, unuavice [[Kastus Kalinoŭski]] kaj liaj proksimuloj, uzis la pasvorton "Kiun vi amas?''—'' ''Mi amas Belorusion — tio riciprokas'' ". Ili revenigis la belorusan lingvon en la ŝtatan dokumentadon kaj eldonis beloruslingvan gazeton "Mużyckaja Praŭda" (la vilaĝana vero). Tio devigis la registaron en Varsovio rekoni la historian subjektecon de belorusoj en la formo de mesaĝo "al fratoj-belorusoj" la trian de majo 1863. Rusia registaro sukcesis subpremi la ribelon kaj ĝiaj partoprenantoj estis represitaj. La guberniestro de la "Nord-Okcidenta Teritorio" [[Miĥail Muravjov]] faris kelkajn krimojn kontraŭ la loka loĝantarto pro kio li ricevis la kromnomon "Murovjov la Pendigisto". Precipe, laŭ liaj ordoj, la nacia heroo de Belorusio, [[Kastus Kalinoŭski]] estis ekzekutita.[[Dosiero:Konstanty Kalinowski - between 1862 and 1863.jpg|eta|170px|Kastus Kalinovsky]]Reformoj de 1860—1870aj jaroj (specife nuligo de [[servuteco]]) helpis al ekonomia disvolviĝo de la regiono. Post la revolucio de 1905 la represaj leĝoj kontraŭ naciaj minoritatoj en Rusia Imperio estis malfortigitaj kaj aperis unuaj laŭleĝaj belarusaj gazetoj Naŝa Niva kaj Naŝa Dola, dum tiu periodo sian karieron komencas multaj junaj poetoj kaj verkistoj (Janka Kupala, Jakub Kolas, Alaiza Paŝkeviĉ, Maksim Bahdanoviĉ, Janka Luĉina, Karus Kahanec kaj aliaj). === Belorusa Popola Respubliko === La 25-an de marto 1918 estis proklamita [[Belorusa Popola Respubliko]] kiel sendependa de [[Rusio]] ŝtato. Post foriro de germanaj okupaciaj trupoj, la teritorion okupis la [[Ruĝa Armeo]]. Sed jam en februaro de la jaro 1919 okazis invado de la pola armeo; la sovetunia rego estis starigita nur jaron poste, en 1920. La plej granda evento en la kurso de la movado por sendependeco estis la [[Slutsk Ribelo|Slucka Ribelo]]. Laŭ la [[Riga packontrakto]] de la jaro 1921, Pollando havigis al si teritoriojn kun ĉefe belorusa loĝantaro oriente de la [[Curzon-linio]], (Okcidenta Belorusio). === Respubliko de la Meza Litvo === [[Dosiero:Rzeczpospolita Central Lithuania.png|eta|Meza Litva Respubliko]] Respubliko de la Meza Litvo estis ŝtato, kreita sur la teritorio de Vilna kaj Hrodna regionoj dum 1920—1922. La respubliko estis la lasta provo renovigi Litvon en ĝia historia kaj konfederacia senco. Kreado de la respubliko okazis rezulte de la ribelo de Luciano Ĵeligovski kiu estris la unuan litovan-belorusan divizion en la pola armeo. Dum 18 monatoj la respubliko estis bufero por la Pola Respubliko kaj forte dependis de ĝi. Fine estis aneksita de Pollando. === Belorusa Sovetia Socialisma Respubliko === En 1919 la unuan de januaro estis deklamita la kreiĝo de la Socialisma Sovetia Belorusa Respubliko. La 31-an de julio 1920 estis deklamita denove post mallonga periodo de Litova-Belorusa Sovetia Socialisma Respubliko. En 1921 okazis la [[Slutsk Ribelo|Slutcka Ribelo]] kontraŭ Sovetia rego. Laŭ la [[Riga packontrakto]], Pollando kaj Sovetunio dividis la teritorion de la lando, Pollando anesis la teritorion kun ĉefe belorusa loĝantaro oriente de la [[Curzon-linio]],(Okcidenta Belorusio). Jam en 1922 BSSR aliĝis al Sovetunio kiel unu el la landoj fondintoj. Dum la 1920-aj en BSSR estis periodo de "belorusigado", la ŝtataj institucioj kaj edukado funkciis en la belorusa, disvolviĝis kulturo, teatro kaj literaturo. Sed jam en 1930-aj komenciĝis fortaj represoj. Dum la malsato de 1932-1933, Belorusio perdis ne milionojn kiel Ukrainio, sed centmilojn da vivoj. En 1937, dum la Granda Teruro en Sovetunio, [[La nokto de ekzekutitaj poetoj (1937)|la tuta tiama intelekta elito estis pafita en Belorusio]]. Nokte de 30-a al 31-a de oktobro 1937 estis mortpafitaj pli ol 130 belorusaj kaj judaj poetoj, verkistoj, instruistoj kaj artistoj. Tiutempe en la dua Pola Respubliko estis efektivigata politiko de "sanigo" kies celo estis plena poliĝo de ĉiuj etnaj minoritatoj, belorusaj lernejoj estis malpermesitaj kaj multaj signifaj figuroj por la belorusa nacia movado spertis persekutadon flanke de pola regisraro. La 17-an de septembro 1939 post la Molotov-Ribbentrop pakto Nazia Germanio kaj Sovetunio invadis Pollandon. Teritorio de BSSR kreskis duoble, ankaŭ Bijalistoka regiono estis aligita al BSSR. Dum la dua mondmilito dum 1941-1944 Belorusio estis okupita de Nazia Germanio, sub nazia okupacio okazis kruela genocido de lokaj judoj, en Belorusio ekzistis forta partizana movado. Post la milito Stalin decidis redoni Bijalistokan regionon al Pollando. En 1945 Belorusio fariĝis unu el la landoj fondintoj de la Organizo de Unuiĝintaj Nacioj. Sed ĉiuj decidoj de la belorusa delegacio ĉiam estis kontrolataj de Moskvo. En 1986 en la landlimo inter Belorusio kaj Ukrainio okazis ĉernobila katostrofo kiu kaŭzis radiacian poluiĝon de signifa parto de la lando. === Respubliko Belorusio === [[Dosiero:Belarusian People's Republic Rada (parliament) building (1918).jpg|eta|[[flago de Belorusio|La blanka-ruĝa-blanka flago]], 1918]] En [[1991]] Belorusio deklaris sendependecon de [[Sovetunio]]. La [[KSŜ|Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj (KSŜ)]] estis fondita en Minsko je la fino de la jaro [[1991]].[[Dosiero:Bieraście, Bulvarny, Vajavodzki. Берасьце, Бульварны, Ваяводзкі (22.09.1939).jpg|eta|Komuna nazi-sovetia venkparado, Brest, Belorusio, 22.09.1939]]En 1995 la prezidantajn elektojn venkis [[Aleksandro Lukaŝenko|Alaksandro Lukaŝenko]], kiu komencis starigadon de aŭtoritatisma reĝimo kun subpremo de liberparolo, politika persekutado de opoziciuloj, represoj kontraŭ la lokaj lingvo kaj kulturo, rusigado kaj kulto de Sovetunio, ĝis nun la [[7-a de novembro]] (dato de [[Oktobra Revolucio|bolŝevista revolucio]]) estas oficiala festo en Belorusio, en multaj urboj restas monumentoj de [[Lenin]] kaj stratoj nomitaj honore al herooj kaj teoriistoj de [[komunismo]], dum la nacia kulturo spertas fortan premon. Ekde la [[2-a de aprilo]] [[1997]] Belorusio fariĝis parto de la [[Unio de Rusio kaj Belorusio]], ŝtata institucio, kiu neniam estis finrealigita (oni planis komunan valuton, dogansistemon, konstitucion ktp.). En 2020 post prezidantaj elektoj okazis amasaj protestoj, pli ol 600 mil homoj estis devigitaj forlasi la landon pro timo de politika persekutado. En 2022 teritorio de Belarusio estis uzita de [[Rusio|Rusia Federacio]] por [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|invado al Ukrainio.]] En 2024 en la listo de landoj laŭ liberparolo Belarusio havis 133-an pozicion<ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-with-freedom-of-speech</ref>, ĉirkaŭ 1500 homoj en tiu lando estis agnoskitaj {{J|politika prizonulo}}, Belarusio restas la nura lando en Eŭropo kie oficiale ekzistas mortpuno. == Simboloj de Belorusio == La nuna flago de Belorusio (verda/ruĝa) heredas la heraldikan tradicion de [[Belorusa Soveta Socialisma Respubliko|BSSR]], ĝi estis akceptita en la referendumo 1995, kiun multaj esploristoj trovas kontraŭkonsitucia. [[Dosiero:Coat of Arms of Belarus (1991).svg|eta|[[blazono de Belorusio|La blazono "Pahonja"]]]] Dum la epoko de [[Grandprinclando Litovio|Litva Granda princlando]] estis uzata la [[blazono]] "Pahonia", ĝis nun ĝi restas sur la blazonoj de multaj urboj kaj regionoj en Belorusio kaj en la regionoj de najbaraj landoj kun signifa belorusa minoritata. En la 20-a jarcento surbaze de plej popularaj koloroj en belorusaj tradiciaj ornamaĵoj de Klaŭdzi Duĵ-Duŝeŭski estis kreita la blank-ruĝ-blanka flago. Ili estis uzitaj en 1918 kiel oficialaj simboloj de Belorusa Popola Respubliko kaj de 1991 ĝis 1995. En 1995 post referendumo, estis renovigita la sovetia verda/ruĝa flago kaj blazono kun iom da ŝanĝoj (estis forigitaj la [[rikoltilo kaj martelo]]). Nuntempe blanka-ruĝa-blanka flago kaj blazono "Pahonja" estas uzataj de opoziciuloj kaj de la registaro en ekzilo post 2020. == Administracia divido == [[Dosiero:Subdivisions of Belarus.png|eta|450px|Regionoj de Belorusio]] Belorusio konsistas el 6 regionoj kaj 1 municipo: # la ĉefurbo [[Minsko]] # [[Bresta regiono]], centro: urbo [[Bresto (Belorusio)|Bresto]] # [[Homela regiono]], centro: urbo [[Homel]] # [[Hrodna regiono]], centro: urbo [[Hrodno]] # [[Mahilova regiono]], centro: urbo [[Mahilovo]] # [[Minska regiono]], centro: urbo [[Minsko]] # [[Vicebska regiono]], centro: urbo [[Vicebsko]] Ĉiu regiono (beloruse: ''вобласьць'', <nowiki>[voblasc]</nowiki>) estas dividita je distriktoj (beloruse: ''раён'', <nowiki>[rajon]</nowiki>). Entute estas 118 distriktoj. == Naturo == La [[Nacia Parko Beloveĵskaja Puŝĉa]] (beloruse Нацыянальны парк Белавежская пушча, ruse Национальный парк «Беловежская пуща») estas nacia parko en okcidenta Belorusio, ĉe la limo al Pollando. Ĝi kovras kaj protektas signifan parton de la [[arbaro de Białowieża]], la lasta moderklimata [[praarbaro]] de Eŭropo. == Kulturo == === Kinejo === La plej famaj belorusaj filmoj estas [[Vivu Belorusio !]] (2012) kaj [[Kupala]] (2020), kies montradon la reĝimo de Aleksandro Lukaŝenko malpermesis en kinejoj, ĉar ili levas la temon pri la reala, ne-politigita kaj fakta historio de la belorusa popolo kaj ties nuna situacio en sia propra lando. == Notoj == {{Notoj}} == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Belorusa literaturo]] * [[Svjatlana Aljeksijeviĉ]] (Nobelpremiito pri literaturo) * [[Svjatlana Ciĥanoŭskaja]] * [[Kurapaty]] (memorloko) * [[Dimitrij Sneĵko]], belorusa esperantisto * [[Aleksandr Koval]], belorusa esperantisto * [[Valex Bujak]], belorusa esperantisto == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:Belorusio|s=Kategorio:Belorusio|ReVo=belarusi}} * (eo) {{ueavikio|Belorusio|{{paĝonomo}}}} * (plurlingva) {{Oficiala retejo|https://www.belarus.by/}} * (en) [https://www.belarusguide.com/ Virtuala gvidilo de Belorusio] * (en) [https://president.gov.by/ Prezidenta oficiala retejo] * (en) [http://www.scienceportal.org.by Portalo pri scienco en Belorusio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101104052632/http://www.scienceportal.org.by/ |date=2010-11-04 }} * (en) ''[https://www.belarus.by/en/about-belarus/history Historio de Belorusio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190402173018/https://www.belarus.by/en/about-belarus/history |date=2019-04-02 }}'', laŭ la oficiala ŝtata retejo. {{Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj}} {{Ŝtatoj en Eŭropo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Belorusio| ]] [[Kategorio:Slavaj ŝtatoj]] [[Kategorio:Landoj sen maraliro]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1991]] atkzj5zzh3qvntd3xc9w0d91fc42w26 0 1766 9482866 9414397 2026-09-27T15:46:14Z Boivie 1827 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] 9482866 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} {|class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right;margin:0 0 1em 1em;width:20em;clear:right" width=43% |colspan="2" style="font-size:larger;text-align:center"| |- style="vertical-align:top" |-simboloislamdf8 | colspan="2" style="font-size:larger;text-align:center"|[[Dosiero:Madhhab Map3.png|250ra]] |- style="vertical-align:top" |colspan="2" style="font-size:larger;text-align:center"|'''Islamo''' |- style="vertical-align:top" |'''Fondinto''' |[[Mohamedo]] |- style="vertical-align:top" |'''Dieco''' |[[Alaho]] |- style="vertical-align:top" |'''Tipo''' |[[Monoteismo]], [[Abrahama religio]] |- style="vertical-align:top" |'''Anoj''' |Islamanoj, ĉirkaŭ 1.200 milionoj |- style="vertical-align:top" |'''Sankta libro''' |[[Korano]] |- style="vertical-align:top" |'''Liturgia lingvo''' |[[araba]] |- style="vertical-align:top" |'''Aperis en''' |[[Arabio]], [[Mezoriento]] |- style="vertical-align:top" |'''Sanktaj lokoj''' |[[Mekko]] kaj [[Medino]], ([[Sauda Arabio]])<br /> [[Jerusalemo]], ([[Israelo]])<br /> [[Hebron]], ([[Palestino]]) |- style="vertical-align:top" |'''Plej islama lando''' |[[Indonezio]] |- style="vertical-align:top" |'''Branĉoj''' |[[sunaismo]], [[ŝijaismo]], [[sufiismo]], [[ĥariĝismo]], [[ahmadismo]] |- style="vertical-align:top" |'''Simbolo''' |Atestaĵo: Ne ekzistas alia dio krom Alaho kaj Mohamedo estas lia mesaĝisto. |- style="vertical-align:top" |'''Adorejoj''' |[[Moskeo]]j |- style="vertical-align:top" |'''Pastraro''' |[[Ajatolo]]j, [[ulemo]]j, [[ŝejĥo]]j ktp. |- style="vertical-align:top" |- style="vertical-align:top" |'''Rilataj religioj''' |[[judismo]], [[kristanismo]], [[babismo]] kaj [[bahaismo]] |} '''Islamo''' ({{lang-ar|الإسلام}} ''al-'islâm'', "submeto [al [[Dio]]]") estas [[monoteismo|monoteisma]] [[abrahama religio]], kies doktrinoj kaj instruoj baziĝas sur [[Korano]], kiu asertas, ke «Ne ekzistas alia Dio krom [[Alaho]]<ref>[[Korano]] 3:18.</ref> kaj Mohamedo estas ties mesaĝisto».<ref>[[Korano]] 48:29.</ref> La araba vorto ''Allah'', esperantigita kiel Alaho, signifas ‘Dio’ kaj ĝia etimologio estas la sama kiel tiu de la [[Ŝemida lingvaro|ŝemida]] vorto ''[[Elohim|El]]'', per kiu Dio estas nomata en la [[Biblio]]. La islamaj erudiciuloj difinas islamon kiel: «La submetiĝo al Dio pere de [[unudiismo]], obeo kaj forlaso de la idoladoro».<ref>Al-Uzaimin, Muhammad Ibn Saalih (1997) p. 116.</ref> La plej sankta libro de islamo estas [[Korano]],<ref>[[Korano]] 4:82.</ref> diktita de Alaho al [[Mohamedo]] pere de Ĝibrilo (la [[sankta Gabrielo|anĝelo Gabrielo]]). La sekvantoj de islamo nomiĝas [[islamano]]j. Ili kredas ke Mahomedo estas la lasta el la profetoj senditaj de Dio.<ref>Korano 36:40.</ref> La islama religio akceptas kiel [[profeto]]jn (sed ne nur) [[Adamo (Biblio)|Adamon]], [[Noa]]-n, [[Abraham|Abraham-n]], [[Moseo]]n, [[Salomono]]n kaj [[Jesuo Kristo|Jesuon]]. Krom Korano, la islamanoj el [[sunaismo|sunaa]] tradicio sekvas la [[hadito]]jn kaj la [[Sunaismo|sunaon]] de la profeto [[Mohamedo]], kiuj kreas la ''Historian registraĵon de la agado kaj instruoj de la Profeto''. Aliaj libroj ankaŭ estas akceptataj kiel sanktaj: la [[Torao]] ([[Malnova Testamento]] de la kristanoj), la [[Psalmoj]] kaj la [[Evangelio]]j ([[Nova Testamento]]). Islamo estas [[abrahama religio]] [[Monoteismo|unudiisma]] kiu adoras nur [[Alaho]]n. Oni kalkulas ke en la nuntempo ekzistas inter 1000 kaj 1 200 milionoj da islamanoj en la mondo. Laŭ [[Vatikano]], islamo (ĉiuj branĉoj kune) estas la plej disvastiĝinta religio, ĉar ĝi superis la nombron de [[katolikoj]],<ref>Asertis monsinjoro Vittorio Formenti en intervjuo al la ĵurnalo vatikana ''L'Osservatore Romano''. «Por la unua fojo en la historio ni ne plu surpintas: la islamanoj nin atingis». [http://noticias.aol.com/articulos/_a/islam-la-religion-mas-grande-vaticano/20080331103009990001 «Islamo estas la plej granda religio laŭ Vatikano»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090524160904/http://noticias.aol.com/articulos/_a/islam-la-religion-mas-grande-vaticano/20080331103009990001 |date=2009-05-24 }}</ref> kaj la dua religio de la mondo se oni kalkulas ĉiujn branĉojn, ekleziojn kaj sektojn de [[Kristanismo]]. Islamo ekiĝis per la predikado de Mohamedo en la jaro [[622]] en [[Mekko]] (en nuna [[Sauda Arabio]]). Sub la regado de Mohamedo kaj liaj posteuloj, islamo rapide etendiĝis al vasta regiono. Tamen, ne ekzistas interkonsento inter islamanoj kaj ne islamanoj pri la maniero kiel ĝi vastiĝis kaj islamanigis aliajn popolojn, ĉu tio estis altrudo aŭ libera elekto. La plejmulto el islamanoj estas [[sunaistoj]], t.e. ĉirkaŭ 75-90% el ĉiuj kredantoj. La dua granda branĉo, [[ŝijaismo]], estas sekvata de 10-20% plejparte en [[Irano]] kaj [[Irako]]. Ĉirkaŭ 13% el ĉiuj islamanoj loĝas en [[Indonezio]], islama lando kun pli da loĝantoj en la mondo,<ref name="Miller 2009, pp.8,17">Miller (2009), pp.8,17</ref> 25% en [[Sudazio]],<ref name="Miller 2009, pp.8,17"/> 20% en [[Mezoriento]],<ref>Vidu:* Esposito (2002b), p.21* Esposito (2004), pp.2, 43 * Miller (2009), pp. 9, 19</ref> 2% en [[Centrazio]], 4% en la cetero de sudorientaj aziaj landoj, kaj 15% en [[Afriko|subsahara Afriko]].<ref name="mgmpPRC"/> Gravaj komunumoj ankaŭ ekzistas en [[Ĉinio]], [[Rusio]], kaj en partoj de [[Eŭropo]] kie [[Albanio]] estas la ununura tute eŭropa lando kun islama plimulto. sekvita de [[Bosnio]]. Kun ĉirkaŭ 1.5 miliardoj da sekvantoj aŭ 22% de la tutmonda loĝantaro en [[2009]],<ref name="CIA Factbook">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html The World Factbook] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |date=2010-01-05 }} CIA Factbook, alirita la 2010-12-08</ref> Islamo estas la dua plej granda religio kaj unu el la plej rapide kreskantaj en la tuta mondo.<ref name="FP">[http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3835 The List: The World's Fastest-Growing Religions] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070521093323/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3835 |date=2007-05-21 }} [[Foreign Policy]] 14a de majo, 2007. Alirita en 2010-05-16.</ref><ref name="Islam-Today">* [http://www.pbs.org/empires/islam/faithtoday.html Islam Today] Islam: Empire of Faith (2000) cito = ''Islamo, sekvata de pli ol biliono da homoj nuntempe, estas la plej ampleksa religio tutmonde kaj baldaŭ la plej granda...'' [[Public Broadcasting Service|PBS]] Alirita en 2010-08-25. * [http://www.usnews.com/articles/news/religion/2008/04/07/no-god-but-god.html No God But God] Thomas W. Lippman, cito = ''Islam is the youngest, the fastest growing, and in many ways the least complicated of the world's great monotheistic faiths. It is a unique religion based on its own holy book, but it is also a direct descendant of Judaism and Christianity, incorporating some of the teachings of those religions—modifying some and rejecting others.'' U.S. News & World Report, 7a de aprilo, 2008. Alirita en 2010-08-25. * [http://www.usnews.com/articles/news/religion/2008/04/07/understanding-islam.html Understanding Islam] Susan Headden, U.S. News & World Report, 7a de aprilo, 2008. Alirita en 2010-08-25. * [http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080615140203/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html |date=2008-06-15 }} Adherents.com Alirita en 2007-07-03.</ref> [[Islamologio]] aŭ ''Islamaj studoj'' (malnoviĝinte: ''Islamistiko'') estas la scienca studo de Islamo kaj la kulturoj kaj socioj influitaj de Islamo en la pasinteco kaj nuntempo. <ref>{{cite book|author=Clinton Bennett|url=https://books.google.com/books?id=pHweBQAAQBAJ&pg=PA2|title=The Bloomsbury Companion to Islamic Studies|date=2012|page=2|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1441127884}}</ref><ref name="Hillenbrand">{{cite web|last1=Hillenbrand|first1=Carole|title=What is Islamic studies?|url=https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/what-is-islamic-studies/|website=The British Academy|access-date=9a de Decembro 2021}}</ref> Kiel religia fako, ĝi studas Islamon : ĝian dogmon, historion, kulturon, juron, la ekonomion de islamaj popoloj, ktp. Islamaj studoj ne okupiĝas pri [[apologetiko]], sed servas kiel fonto de senantaŭjuĝaj informoj pri Islamo, la spiritaj valoroj kaj gvidlinioj de ĝiaj sekvantoj. {|class="infobox" {{Islamo}} |} [[Dosiero:Aŭdio artikolo Islamo.ogg|eta|Aŭdu la voĉlegitan version de la artikolo]] == Etimologio kaj signifo == [[Dosiero:Allah-green.svg|eta|200ra|[[Alaho|Allah]] (Dio) [[Araba lingvo|arablingve]].]] La vorto ''"islamo"'' estas transliterumo de la [[araba]] الإسلام, ''islām''<!--{{elparolo|Ar-al islam.ogg|aŭskultu}}-->, kiu signifas: "submeto", "fidelo", subkomprenita "al Dio"<ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=IVyMAvW9slYC&pg=PA8&dq=surrender+to+will+of+God+islam |title=Lewis, Barnard; Churchill, Buntzie Ellis. '&#39;Islam: The Religion and The People'&#39;. Wharton School Publishing. 2009. pp. 8 |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=2011-11-04}}</ref><ref>[http://www.qaem.org/wp/what-does-islam-mean/ What does Islam mean?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110314072458/http://www.qaem.org/wp/what-does-islam-mean/ |date=2011-03-14 }} ''The Friday Journal'', Mumbajo (6a Feb 2011)</ref>, estas verba substantivo kies origino estas la trilitera radiko ''s-l-m'', kaj ĝi estas derivita de la araba verbo 'áslama, kio signifas "submetiĝi, subiĝi (al [[Dio]])"<ref>[http://www.studyquran.co.uk/20_SIIN.htm Dictionary listing for Siin roots] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110907230044/http://www.studyquran.co.uk/20_SIIN.htm |date=2011-09-07 }} derivita el ''Lane's Arabic-English Lexicon'' via www.studyquran.co.uk</ref>. Alia vorto veninta de la sama radiko estas ''salam'' (سلام) kiu signifas "[[Paco]]". ''Muslim''<ref>''thefreedictionary.com'': ''[http://www.thefreedictionary.com/Muslim muslim]''</ref> estas la araba vorto por la sekvanto de Islamo. Ĝi estas la aktiva participo de la sama verbo el kiu ''Islām'' estas la infinitivo<ref name="People-of-the-Book">[http://www.pbs.org/empires/islam/faithpeople.html People of the Book] Islam: Empire of Faith, [[Public Broadcasting Service|PBS]] Alirita en 2010-12-18.</ref>. La kredantoj de Islamo montras submetadon al Dio per adorado de li<ref>Submission.org, Quran: The Final Testament, rajtigita anglalingva versio kun arablingva teksto, Reviziita eldono IV, ISBN 0-9729209-2-7, p. x.</ref>, sekvante liajn ordonojn, kaj evitante [[politeismo]]n<ref name="Distorted">Vidu: * Accad (2003): Laŭ Ibn Taymiya, kvankam nur kelkaj islamanoj akceptas la tekstan verecon de la tuta Biblio, plej islamanoj akceptas la verecon de plej parto. * Esposito (1998), pp.6, 12* Esposito (2002b), pp.4–5* F. E. Peters (2003), p.9* {{cite book | title=Muhammad | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=F. Buhl | coauthors=A. T. Welch}}* {{cite book | title=Tahrif | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=Hava Lazarus-Yafeh}}</ref>. La vorto foje havas apartajn implicojn en malsamaj partoj de la Korano. En kelkaj versoj, ekzistas emfazo sur la kvalito de Islamo kiel interna konvinkiĝo. Aliaj versoj ligas islām kaj dīn (kutime tradukita kiel "religio"): "Hodiaŭ, mi perfektigis vian religion (dīn) por vi; Mi kompletigis mian benadon sur vin; Mi aprobis Islamon por via religio". Daŭre aliaj priskribas Islamon kiel agon de revenado al Dio - pli ol nur vorta aserto de kredo. Alia teknika signifo en islama penso estas kiel unu parto de triado de islamo, imān (kredo), kaj ihsān (plejboneco) kie ĝi reprezentas agojn de kultado ('ibādah) kaj islaman juron ([[ŝario]])<ref name="WSU">[http://www.wsu.edu/~dee/GLOSSARY/5PILLARS.HTM arkan ad-din the five pillars of religion] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101203124633/http://www.wsu.edu/~dee/GLOSSARY/5PILLARS.HTM |date=2010-12-03 }} Washington State University, United States, Richard Hooker, 14a de julio, 1999 Alirita en 2010-11-17</ref><ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html Religions] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20 |date=2018-12-24 }} Alirita en 2010-08-25 [[The World Factbook]] de [[Central Intelligence Agency]] United States, 2010.</ref>. En malnovaj esperantlingvaj tekstoj oni trovas ofte la esprimojn ''mahometismo'' kaj ''mahometano'', kiuj ne plu estas uzataj nuntempe. == Historio == {{Ĉefartikolo|Historio de Islamo}} === Mohamedo (610-632) === {{Ĉefartikolo|Mohamedo}} [[Dosiero:Mohammad SAW.svg|200ra|maldekstra|eta|"Mahomedo" en la [[araba lingvo]].]] [[Dosiero:Maome.jpg|eta|200ra|maldekstra|Bildo de la 15-a jarcento, kiu prezentas Mahomedon predikantan en Mekko.]] La historio de Islamo komenciĝas en la vivo de [[Mohamedo]],<ref group="n">[[Unicode]] havas specialan "Muhammad" ligilon je U+FDF4 {{script|Arab|ﷴ}}</ref> (ĉ. [[570]] - [[8-an de junio]] [[632]])<ref name=Goldman>Elizabeth Goldman (1995), p. 63</ref>. Li estis komercisto, kiu poste iĝis religia, politika, kaj milita gvidanto. Tamen, islamanoj ne konsideras Mohamedon<ref group="n">Variaj transskriboj de la nomo de Muhammad, krom tiuj uzitaj tie, estas — (angle:) "Muhammed, Mohammad"; (angle kaj en multaj eŭropaj lingvoj:) "Mahomet"; (france:) "Mahomet, Mohamed, Mouhammed, Mahon, Mahomés, Mahun, Mahum, Mahumet, Mahound (mezepoka franca), Mohand (por [[Berbera lingvaro|Berber]]-parolantoj), Mouhammadou kaj Mamadou (en sub-Sahara Afriko)"; (Latine:) "Machometus, Mahumetus, Mahometus, Macometus, Mahometes"; (hispane:) "Mahoma"; (itale:) "Maometto"; (portugale:) "Maomé"; (greke:) "{{lang|el|Μωάμεθ, Μουχάμμαντ, Μοχάμαντ, Μοχάμεντ, Μουχάμεντ, Μουχάμμαιντ}}"; (turke:) "Mehmet"; (kurde:) "Mihemed". Vidu ankaŭ ''Encyclopedia of Islam'': ([[Germana lingvo|germane]]:) "Machmet" (antaŭ la 20-a jarcento).</ref> kreinto de Islamo, sed rigardas lin kiel la lastan mesaĝiston de [[Dio]], tra kiu la [[Korano]] estis revelaciita<ref>Vidu: * Korano 18:110 * {{Cite book | title=Muhammad | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=F. Buhl | coauthors=A. T. Welch | ref=harv }}</ref>. Por islamanoj Mohamedo restaŭris la originalan, nekoruptitan unudiisman kredon de [[Adamo]], [[Abrahamo]], [[Moseo]], [[Jesuo]], kaj aliaj profetoj. En la islama tradicio, li estas akceptata kiel la lasta en serio da profetoj<ref>Vidu: * Esposito (1998), p.12 * Esposito (2002b), pp.4–5 * F. E. Peters (2003), p.9 * Encyclopædia Britannica Online</ref>. Dum la lastaj 22 jaroj de la vivo de la profeto, ekiĝante en lia 40-jariĝo (610 p.K.), Mohamedo ricevadis revelaciojn kiujn li kredis esti venintaj de Dio<ref group="n">La fontoj ofte diras, ke, en sia junaĝo, li estis nomita per la kromnomo "Al-Amin" kun la signifo "Honesta, fidinda" el Ernst (2004), p. 85.</ref>. La enhavo de tiuj revelacioj, konataj kiel la nuna Korano, estis [[Parkerigi|parkerigitaj]] kaj registritaj de liaj sekvantoj. Dum tiu tempo, Mohamedo predikis al la loĝantoj de [[Mekko]], petegante ilin forlasi la [[politeismo]]n kiu estis la ĉefa kredo inter liaj samgentanoj. Laŭdire, Mekko havis unu idolon por tago kaj ĝi estis grava pagana pilgrimejo ne nur por mekkanoj sed ankaŭ por multaj triboj venintaj el tuta [[Arabio]]. Kvankam kelkaj el tiuj homoj akceptis Islamon, Mohamedo kaj liaj malmultnombraj sekvantoj, malpli ol kvardek familioj, estis persekutitaj de la gvidantoj de Mekko por kiuj tiu prediko minacis la profitdonan negocadon pri la pilgrimadoj. Post 12 jaroj da predikado en Mekko, Mohamedo kaj la malgranda grupeto da islamanoj devis elmigri (vojaĝo fame konata kiel [[Heĝiro]]) al la urbo [[Medino]] (antaŭe Jatribo) en la jaro 622. Tie, kun la medinaj konvertitoj al Islamo kaj la elmigrintoj venintaj el Mekko, Mohamedo establis sian politikan kaj religian aŭtoritaton<ref group="n">Ne ĉiuj islamanoj kredas, ke Muhammad estis la lasta profeto. Por ekzemplo, la [[Ahmadismo|Ahmadisma Islama Komunumo]] konsideras, ke ankaŭ [[Mirza Ghulam Ahmad]] estas profeto. [http://www.alislam.org/books/truth/finality.html Finality of Prophethood] {{!}} Hadhrat Muhammad (PUBH) the Last Prophet, [[Ahmadismo|Ahmadisma Islama Komunumo]]</ref>. Post kelkaj jaroj, du bataloj estiĝis kontraŭ la armitaj fortoj de Mekko<ref>Esposito (1998), p. 12.</ref><ref>Esposito (2002b), pp. 4–5.</ref><ref name = "Peters 2003 9">F. E. Peters (2003), p. 9.</ref>: la [[Batalo de Badro]] en [[624]], kiu iĝis islama venko, kaj la [[Batalo de Uhudo]] en [[625]], kiu finiĝis sen evidenta venkinto. Ekzistis konflikto kun la judaj klanoj de Medino kiuj kontraŭstaris la islamanojn. Ĝi kondukis al la ekzilo, sklaviĝo, aŭ morto de la judoj, la juda enklavo Ĥajbaro estis submetita. En la sama tempo, la mekkaj komercvojoj estis fortranĉitaj kiam Mohamedo subigis ĉirkaŭajn dezert-tribojn<ref>Vidu: * F.E.Peters(2003), pp. 78, 79, 194 * Lapidus (2002), pp. 23–28</ref>. Ekde [[629]] Mohamedo venkis en la preskaŭ senperforta konkero de Mekko, kaj antaŭ sia morto en la jaro [[632]] (estinte 62-jaraĝa) li sukcesis kunigi la [[triboj de Arabio|tribojn de Arabio]] en unu {{N|religia komunumo}}<ref name="EoI-Muhammad">{{cite book | title=Muhammad | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=F. Buhl | coauthors=A. T. Welch | ref=harv }}</ref>. === Kaliflando kaj interna milito (632-750) === [[Dosiero:Age of Caliphs.png|eta|300ra|La Islama [[Kaliflando]], 750 p.K.]] Post la morto de Mohamedo en 632, pluraj malkonsentoj pri la gvida posteuleco krevis ene de la islama komunumo. [[Umar ibn al-Ĥattab]], eminenta sekvanto de Mohamedo, nomumis ĉefgvidanton [[Abu Bakr]], kiu estis kunulo kaj proksima amiko de Mohamedo. Multaj aliaj ankaŭ subtenis tiun nomumon de Abu Bakr kaj li fariĝis la unua [[kalifo]] post la morto de la profeto. La tuja tasko kiun Abu Bakr ekplenumis dum sia regado estis la venĝo de la tiutempa malvenko kontraŭ la bizancaj fortoj, kvankam li unue devis malfari la ribelon de arabaj triboj en epizodo konata kiel la "[[Militoj pro Apostateco]]".<ref>Vidu: * Holt (1977a), p. 57 * Hourani (2003), p. 22 * Lapidus (2002), p. 32 * Madelung (1996), p. 43 * Tabatabaei (1979), pp. 30–50</ref> Post lia morto en [[634]] lin sekvis Umar, [[Uthman ibn Affan]] kaj [[Ali ibn Abi Talib]]. Tiuj unuaj kvar gvidantoj de la Islama Komunumo estas konataj kiel la ''[[Ortodoksaj Kalifoj]]''. Sub ili, la teritorio sub islama regado disvastiĝis al persaj kaj bizancaj teritorioj. Kiam Umar estis murdita en [[644]], la elekto de Uthman frontis kreskantan opozicion. En [[656]], ankaŭ Uthman estis mortigita, kaj Ali ibn Abi Talib iĝis kalifo. Post batalo de la opozicio en la unua interna milito, Ali ibn Abi Talib estis murdita de la [[ĥariĝismo|ĥariĝanoj]] en [[661]]. Post tio, [[Muawiya ibn Abi Sufyan]], kiu estis reganto de [[Levantenio]], prenis la povon kaj tiel naskiĝis la [[Umajadoj|umajada dinastio]] kiu havis la ĉefurbon en [[Damasko]]<ref>Holt (1977a), pp. 67–72</ref>. [[Dosiero:Kairouan's Great Mosque courtyard.jpg|maldekstra|eta|250ra|altdekstre|La [[Granda Moskeo de Kajruano]], establita en 670 en [[Kajruano]], [[Tunizio]], estas unu el la plej bonaj ekzemploj de la islama civilizo.<ref>[http://www.muslimheritage.com/topics/default.cfm?articleID=358 Great Mosque of Kairouan] Muslim Heritage.com 2003-04-24 Alirita la 2010-05-16</ref>]] Tiuj disputoj pri religia kaj politika gvidado kreis skismon en la islama komunumo. La plimulto akceptis la legitimecon de la tri regantoj antaŭ Ali ibn Abi Talib, kaj iĝis konataj kiel [[sunaistoj]]. Tamen, multaj aliaj ankaŭ kontraŭis tion, kaj kredis ke Ali ibn Abi Talib estis la nura legitima posteulo pro la familiaj ligoj kun la profeto. Ili iĝis konataj kiel la [[ŝijaistoj]]<ref>Waines (2003) p. 46.</ref>. Post la morto de Muawiya en [[680]], la konflikto pro la sinsekvo krevis denove per interna milito konata kiel la "Dua Milito pro Apostateco". Poste, la umajada dinastio venkis dum sepdek jaroj, kaj povis konkeri [[Magrebo]]n kaj [[Al-Andalus|Iberion]], [[Gallia Narbonensis]] en la okcidento same kaj ĝi plivastiĝis en la teritorio [[Sindh]]a kaj en partoj de [[Centrazio]]<ref>Donald Puchala, ‘’Theory and History in International Relations,’’ p. 137. Routledge, 2003.</ref>. La umajada aristokrataro opiniis, ke Islamo estis religio fondita nur por la [[araboj]]<ref>Hawting (2000), p. 4</ref>. La ekonomio de la Umajada Imperio estis bazita sur supozo ke la neislama plimulto pagus la impostojn al la malplimulto de islamaj araboj. Laŭ tiu sistemo, ne-arabo kiu volus islamaniĝi unue devus esti kliento aŭ servisto de araba tribo por la posta akceptado. Eĉ post konvertiĝo, tiuj novaj islamanoj ne atingis socian kaj ekonomian egalecon samrange al la araboj. La posteuloj de la onklo de Mahomedo, [[‘Abbas ibn ‘Abd al-Muttalib]] amasiĝis kune kun malkontentaj konvertitoj, malriĉaj araboj, kaj ŝijaistoj kaj batalis kontraŭ la Umajadoj kaj faligis ilin per la helpo de ilia generalo [[Abu Muslim]], inaŭgurante la [[abasidoj|Abasidan dinastion]] en [[750]] kaj translokigante la ĉefurbon de la imperio al [[Bagdado]]<ref>Lapidus (2002), p. 56; Lewis (1993), pp. 71–83</ref>. === Ora epoko (750-1258) === [[Dosiero:Herat Masjidi Jami N.jpg|eta|Moskeo de la Vendredoj, konstruita en la 13-a jarcento en [[Afganio]] dum regado de la [[guridoj]]]] Sub la regado de la abasidoj, la islama civilizo prosperis ĝis atingo de la tiel nomata «Islama Orepoko», kun ĝia ĉefurbo en la kosmopolita Bagdado. La plej gravaj [[Hadito]]-kolektoj estis kompilitaj kaj la kvar sunaismaj juraj [[skolo]]j ([[hanafismo]]<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=92YiNO1tskEC&pg=PA69&dq=&hl=en&sa=X&ei=gBbyTr2hB8zs8QODweXWCQ&ved=0CDEQ6AEwAA#v=onepage&q=&f=false Can faiths make peace]. Alirita la 21an de decembro 2011</ref>, [[hanbalismo]].<ref name="Chair">Al-Ghazali, The Alchemy of Happiness, Chapter 2 [http://muslim-canada.org/sufi/ghach2.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060515235048/http://muslim-canada.org/sufi/ghach2.html|date=2006-05-15}} Alirita en 2006-04-09</ref>, [[malikismo]]<ref>[http://books.google.fr/books?id=4o-OZ5w-BmMC&pg=PA36&dq=mosqu%C3%A9e+de+kayrawan&hl=fr&ei=S5ahTaC-LMnYsgbd78TrDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDcQ6AEwAg#v=onepage&q&f=false Roland Anthony Oliver kaj Anthony Atmore, ''Medieval Africa, 1250-1800'',] Cambridge University Press, 2001, p. 36</ref> kaj [[ŝafiismo]]<ref name="Tahdhib">{{Cite book|last=al-Nawawi|first=Yahya ibn Sharaf|title=Tahdhib al-Asma wa al-Lughat|editor=Ali Mu`awwad and Adil Abd al-Mawjud|publisher=Dar al-Nafaes|location=Beirut|year=2005|volume=al-Asma|pages=314–6|language=Arabic}}</ref>) estis establitaj surbaze de la instruoj de [[Abu Hanifah]], [[Ahmad bin Hanbal]], [[Malik ibn Anas]] kaj [[al-Shafi'i]] respektive. Al-Shafi'i kodigis metodon por establi la fidindecon de [[Hadito]], temo kiu estis disputafero inter islamaj erudiciuloj<ref>Lapidus (2002), p. 86</ref>. La filozofoj Ibn Sina ([[Aviceno]]) kaj [[Al-Tabari]] serĉis la vojojn por integri grekajn principojn en islaman teologion<ref>Vidu: * Lapidus (2002), p. 160 * Waines (2003) pp. 126, 127</ref>, dum la teologo [[Algazelo|Abu Hamid al-Ghazzali]] de la [[11-a jarcento]] kverelis kontraŭ ili kaj finfine venkis. Sufiismo iĝis movado kiu kondukis al [[mistikismo]] kaj asketismo. Ĝi iom apartiĝis de [[Ŝijaismo]] pro malkonsentoj rilate al la sinsekvo de imamoj. Tiu rapida disvastiĝo de la islama regno ekigis malamikecon inter mezepokaj ekleziaj kristanaj verkintoj kiuj rigardis Islamon kiel malamikon. Tiu opozicio kondukis al polemikaj disertaĵoj kiuj prezentis Islamon kiel la religion de la [[Antikristo]] kaj islamanojn kiel malĉastulojn kaj malsuperulojn<ref>{{cite book |last1= Doi |first1= Abdur Rahman |title= Shariah: The Islamic Law |edition= |page=110|year=1984|publisher=Ta-Ha Publishers |location=London|isbn= 0907461387|ref=}}</ref><ref name="Esposito 2004, pp.104, 105">Esposito (2004), pp.104, 105</ref>. En tiu epoko, [[Kordovo]], la plej granda islama mondurbo en la jaro [[1000]], estis hejmo de proksimume duonmiliono da homoj. Publikaj [[hospitalo]]j establiĝis tiutempe kaj estas konsideritaj «la unuaj hospitaloj» laŭ la nuna signifo de la vorto. Ankaŭ estis disdonitaj la unuaj diplomoj por la kuracistoj<ref>{{Cite journal|last=Micheau|first=Françoise|contribution=The Scientific Institutions in the Medieval Near East|pages=991–2|ref=harv|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->}}, en {{Harv|Morelon|Rashed|1996|pp=985–1007}}</ref>. La [[Guinness-libro]] rekonas la enton nomatan [[Universitato de Al-Karaŭino]] kiel la plej antikva universitato en la mondo, fondita en [[859]]<ref>''The Guinness Book Of Records'', Publikigita en 1998, ISBN 0-553-57895-2, P. 242</ref>. La universitato disdonis diplomojn kiuj permesis la instruadon de juro en [[madraso]]j. Ankaŭ la unuaj ejoj por prizorgado de la mensmalsanuloj estis establitaj en la islama mondo<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.seed.slb.com/subcontent.aspx?id=30658 |titolo=The beginnings of modern medicine: the Caliphate |alirdato=2012-01-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20211130143218/https://www.seed.slb.com/subcontent.aspx?id=30658 |arkivdato=2021-11-30 }}</ref>. Dum tiu epoko, normoj pri eksperimentoj kaj teknikoj estis enkondukitaj en la scienca procezo por distingi inter konkurantaj teorioj same kiel la tradicio de citado<ref name="Ahmed">Ahmed, Imad-ad-Dean. Signs in the heavens. 2. Amana Publications, 2006. Print. ISBN 1-59008-040-8 pp. 23, 84. {{Citaĵo|"Despite the fact that they did not have a quantified theory of error they were well aware that an increased number of observations qualitatively reduces the uncertainty." }}</ref><ref>Rosanna Gorini (2003), "Al-Haytham the Man of Experience, First Steps in the Science of Vision", ''International Society for the History of Islamic Medicine'', Institute of Neurosciences, Laboratory of Psychobiology and Psychopharmacology, Romo, Italio: {{Citaĵo|"According to the majority of the historians al-Haytham was the pioneer of the modern scientific method. With his book he changed the meaning of the term optics and established experiments as the norm of proof in the field. His investigations are based not on abstract theories, but on experimental evidences and his experiments were systematic and repeatable."}}</ref>. [[Alhazen]] estas konsiderata kiel la patro de la moderna scienca metodo kaj ofte referata kiel la «unua vera sciencisto en la mondo»<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7810846.stm BBC News] The ‘first true scientist.’</ref>. Laŭleĝaj institucioj prezentitaj en islama juro inkludas la fonduson [[Ŭakfo]].<ref>{{Harv|Gaudiosi|1988}}</ref><ref>{{Harv|Hudson|2003|p=32}}</ref> === Fragmentiĝo kaj invadoj === {{Ĉefartikolo|Krucmilitoj|Reconquista}} [[Dosiero:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 13-54-14.jpg|eta|270ra|maldekstra|Interno de la [[Moskeo-Katedralo de Kordovo|Moskeo de Kordovo]], konstruita dum la abasida dinastio.]] En la fino de la 9-a jarcento, la [[Abasida Kaliflando]] fragmentiĝis en diversajn regionojn kiuj akiris kreskantajn nivelojn de aŭtonomeco. En tuta [[Nordafriko]], la [[Proksima Oriento]] kaj [[Centrazio]], emirlandoj formitaj kiel provincoj liberiĝis. La monolita araba imperio konvertiĝis en pli buntan kaj diversan islaman mondon kie la [[fatimidoj]] kontraŭis la religian aŭtoritaton de la kaliflando. En la [[10-a jarcento]] la potencaj [[gaznavida Imperio|gaznavidoj]] konkeris la afgan-persan regionon kaj grandan parton de la [[hinda subkontinento]] nome de Islamo. Ili estis anstataŭitaj de la Guridoj en la [[12-a jarcento]]. En [[836]], la kalifo Al-Mutasim ŝanĝis la ĉefurbon de la kaliflando de Bagdado al la nova urbo [[Samaro]], kiu estus la ĉefurbo ĝis [[892]] kiam ĝi estis retranslokigita al Bagdado fare de al-Mutamid. Antaŭ [[1055]] la [[selĝukoj]] eliminis la abasidojn kiel armea forto, tamen ili daŭre respektis la titolan aŭtoritaton de la kalifo<ref>Vidu: * Lapidus (2002), p.103–143 * {{Cite book | title=Abbasid Dynasty | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=2007-05-02}}</ref>. Dum tiu tempo, plivastiĝo de la islama mondo daŭris, ĉu per konkero ĉu per paca proselitismo. Same kiel Islamo kaj islamanoj, la komercaj retoj etendiĝis al la sub-sahara [[Okcidentafriko]], Centrazio, [[Volgia Bulgario]] kaj la [[Malaja Insularo]]. La ''[[Reconquista]]'' estis lanĉita kontraŭ islamaj princlandoj en [[Iberio]], kaj la islamaj havaĵoj en [[Italio]] estis perditaj favore al la [[normandoj]]. Ekde la [[11-a jarcento]] aliancoj de eŭropaj kristanaj regnoj komencis serion de la tiel nomataj [[Krucmilitoj]], direktitaj kontraŭ islamaj armeaj konkeroj ene de la orienta parto de la antaŭa [[Romia Imperio]], precipe en la [[Sankta Lando]]. Komence sukcesaj en tiu celo, kaj establantaj la krucmilitistajn ŝtatojn, tiuj akiroj poste estis inversigitaj de postaj islamaj generaloj kiel ekzemple [[Saladino]], kiu rekaptis [[Jerusalemo]]n en [[1187]].<ref>Lapidus (2002), pp. 288–290, 310</ref> En la oriento la [[Mongola Imperio]] metis finon al la Abasida dinastio per la [[Batalo de Bagdado]] en [[1258]], kiam ili invadis la islamajn teritoriojn<ref>Vidu: * Lapidus (2002), p.292 * {{Cite book | title=Islamic World | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=2007-05-02}}</ref>. Dume en Egiptio, la [[mamlukoj]] prenis la potencon per ribelo en [[1250]] kaj per alianco kun la [[Ora Hordo]] estis haltigitaj la mongolaj armeoj ĉe la [[Batalo de Ajn Ĝalut]]. Dum la posta jarcento la mongolaj [[ĥanato]]j konvertiĝis al Islamo kaj tiu kultura kaj religia adoptado enkondukis novan epokon de la mongol-islama sintezo kiu plivastigis Islamon en [[Centra Azio]], [[Orienta Eŭropo]] kaj la [[hinda subkontinento]]. Ekde tiam havis gravan disvastigon [[Islamo en Barato]]. La [[Krimea Ĥanlando]] estis unu el la plej fortaj potencoj en Orienta Eŭropo ĝis la fino de la [[17-a jarcento]].<ref>[http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110501041101/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf |date=2011-05-01 }}. Eizo Matsuki. ''Mediterranean Studies Group at Hitotsubashi University.''</ref> Grandan parton de la islama mondo en la duono de la [[14-a jarcento]] forprenis la [[Nigra Morto]], verŝajne alportita de komercistoj farantaj uzon de libera trairejo ofertita de la [[Mongola Paco]].<ref>{{Cite book | first = Joseph Patrick | last = Byrne | title = [http://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&pg=PA516&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A-M] | publisher = ABC-CLIO | year = 2008 | page = 516 | isbn = 0313341028}} </ref><ref>[http://www.abc.net.au/science/articles/2007/09/13/2031252.htm?site=science/greatmomentsinscience Black Death], Great Moments in Science, ABC Science</ref> === Novaj dinastioj kaj koloniismo (1030-1918) === [[Dosiero:TajMahalbyAmalMongia.jpg|eta|230ra|La [[Taĝ-Mahalo]] estis konstruita de islamaj regantoj de la [[Mogola Imperio]] en [[Agra]], [[Hindio]].]] [[Dosiero:Das Reich Timur-i Lenks (1365-1405).GIF|eta|230ra|Timurida Imperio en pleja etendiĝo.]] [[Dosiero:Sultan Ahmed Mosque Istanbul Turkey retouched.jpg|eta|230ra|La [[Blua moskeo]] estis konstruita en [[Istanbulo]] dum la [[Otomana Imperio]].]] En la 13-a kaj 14-a jarcentoj naskiĝis la [[Otomana Imperio]] surbaze de la "Ghazi-emirlandoj" post serio de sinsekvaj konkeroj kiuj inkluzivis [[Balkanoj]]n, partojn de [[Grekio]], kaj okcidentan [[Anatolio]]n. En [[1453]] sub [[Mehmedo la 2-a]] la otomanoj sieĝis [[Konstantinopolo]]n, la ĉefurbon de la [[Bizanca Imperio]] kiu falis sub pli granda nombro da otomanaj trupoj. Post establado de la imperio, la otomanoj entreprenis militkampanjon en Eŭropo kiu atingis la pordojn de [[Vieno]] en [[1529]]<ref>Vidu: * Lapidus (2002), pp. 198, 234, 244, 245, 254 * {{Cite book | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | coauthors=J. Jomier | accessdate=2007-05-02}}</ref>. Sub otomana regado, okazis grava islamiĝo de loĝantaro de [[Balkanoj]]<ref>See * Holt (1977a), p. 263 * Lapidus (2002), p. 250 * {{Cite book | title=Istanbul | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=2007-05-02}}</ref>. De la 14-a ĝis la [[16-a jarcento]] granda parto de la islama mondo travivis alian oran epokon sub la [[timuridoj|Timurida dinastio]]. En la 16-a jarcento, la [[Safavidoj]] prenis la regon en Irano kaj establis [[ŝijaismo|islaman ŝijaismon]] kiel oficialan religion tie. Malgraŭ periodaj malsukcesoj, la Safavidoj tenis la potencon dum du jarcentoj ĝis la uzurpado de la povo fare de la [[Hotaka dinastio]] en la [[18-a jarcento]]. Komence de la [[13-a jarcento]], la [[sufiismo|sufiisma movado]] spertis transformiĝon, plejparte kiel rezulto de la klopodoj de al-Ghazzali pravigi kaj reorganizi la movadon. Li evoluigis la modelon de la sufiisma ordeno kiel komunumo de {{J|spirita instruisto}} kaj studentoj. Ankaŭ grava por la sufiismo estis la kreado de [[Masnavio]], kolekto de mistikisma poezio de [[Ĝalal-ed-din Mohammad Rumi|Rumi]], persa poeto de la 13-a jarcento<ref>{{cite book | title=Islamic Art | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=2007-05-02}}</ref>. Masnavio havis fortan influon en la filozofio kaj vivostilo de la sufiistaro kaj por ili ĝi estas la plej grava libro post Korano.<ref name="Esposito 2004, pp.104, 105"/> Post la invado al [[Irano]] kaj disrabado de [[Bagdado]] fare de la [[mongoloj]] en la duono de la 13-a jarcento, [[Delhio]] iĝis la plej grava kultura centro de la orienta islamo<ref name="Ikram">Ikram, S. M. 1964. Muslim Civilization in India. New York: Columbia University Press</ref>. Multaj islamaj dinastioj regis partojn de la hinda subkontinento ekde la [[gaznavida Imperio|Gaznavidoj]] en la [[10-a jarcento]]. La plej elstaraj estis la [[Delhia Sultanlando]] ([[1206]]-[[1526]]) kaj la [[Mogola Imperio]] (1526-[[1857]]). Ĉi tiuj imperioj multe kontribuis por la disvastiĝo de Islamo en la sudo de Azio sed komence de la 18-a jarcento, la hindua [[Maratha Imperio]] konvertiĝis en la reganta potenco en la nordo de Barato ĝis malfortiĝo kaŭzita de la [[Durana Imperio]] meze de la 18-a jarcento. Dum la 18-a jarcento la [[Vahabismo]] enradikiĝis en [[Sauda Arabio]]. Fondita de la predikisto [[Mohamedo Ibn Abd al Wahab|Abd ibn al-Wahhab]], Vahabismo estas fundamentisma ideologio kiu kondamnas praktikojn kiel Sufiismo kaj kultado de sanktuloj kiel neislamaj praktikoj<ref>Vidu: * Lapidus (2002), p. 572 * Watt (1973), p. 18: Vahabismo ne estu konfuzita kun la frua Ĥarijida sekto de Ŭahabiĝa, kiu estis nomita laŭ Abd-Allah ibn-Vahb ar-Rasibi, kiu opoziciis al Ali en Nahraŭan.</ref>. En la [[19-a jarcento]], aperis unuafoje [[Salafismo]], [[Deobandismo]] kaj [[Barelvismo]]. En la 19-a jarcento la [[Brita Imperio]] metis finon al la lasta mogola dinastio kaj faligis la islaman [[Misora reĝlando|Misorion]]<ref>Lapidus (2002), pp. 358, 378–380, 624</ref>. En sama jarcento, la pliiĝo de naciismaj movadoj estigis en [[Grekio]] la batalon por la sendependeco, kiu venkis en [[1829]]. Poste pluraj balkanaj ŝtatoj ekiris la saman vojon, kaj la [[otomanoj]] suferis malvenkon okaze de la [[Rusa-turka Milito (1877–1878)]]. Dum tiu tempo, multaj islamanoj migris, laborante kiel servistoj, plejparte al [[Barato]], [[Indonezio]] kaj [[Karibio]], formante la plej grandan islaman loĝantaron en [[Ameriko]]<ref>Muslim Minorities in the West: Visible and Invisible de Yvonne Yazbeck Haddad, Jane I. Smith, p. 271</ref>. Plie, kiel rezulto de la urbiĝo kaj pliiĝo de la komerco en [[Afriko]], islamanoj ekloĝis en novaj areoj kaj disvastigis la islaman kredon. Danke al tio, Islamo en subsahara Afriko verŝajne duobliĝis inter [[1869]] kaj [[1914]]<ref>Bulliet, Richard, Pamela Crossley, Daniel Headrick, Steven Hirsch, Lyman Johnson, kaj David Northrup. The Earth and Its Peoples. 3. Boston: Houghton Mifflin, 2005. ISBN 0-618-42770-8</ref>. La Otomana epoko finiĝis en la fino de la [[Unua Mondmilito]] kaj la [[Kaliflando]] estis nuligita en [[1924]]<ref>Lapidus (2002), pp. 380, 489–493</ref><ref>[http://weekly.ahram.org.eg/2000/488/chrncls.htm New Turkey] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101004145229/http://weekly.ahram.org.eg/2000/488/chrncls.htm |date=2010-10-04 }} Weekly.ahram.org.eg alirita en 2010-05-16</ref>. === Modernaj tempoj (1918 — nuntempo) === [[Dosiero:Moskeo de Astano.jpg|eta|maldekstra|[[Moskeo Nur]] en [[Astano]], [[Kazaĥio]]]] [[Dosiero:Centro Cultural Islámico - Mezquita de Madrid 01.jpg|eta|maldekstra|[[Islama Kulturcentro kaj Moskeo de Madrido]]]] Ekde la fruaj jaroj de la [[20-a jarcento]], la plej granda parto de la islama mondo ekster la Otomana Imperio estis absorbita en la imperioj de ne-islamaj eŭropaj potencoj. Post la malvenko en la [[Unua Mondmilito]], preskaŭ la tuta [[Otomana Imperio]] ankaŭ estis dispecigita en eŭropajn protektoratojn aŭ influkampojn. Dum la 20-a jarcento, la plejmulto el tiuj eŭrop-regataj teritorioj iĝis sendependaj, kaj la novaj aferoj kiel ekzemple naftoriĉo kaj rilatoj kun [[Israelo]] estis la ĉefaj protagonismaĵoj. La [[Organizaĵo de la Islama konferenco]], konsistante el islamaj landoj, estis formale establita en septembro de [[1969]] post la forbruligo de la [[Moskeo Al-Aksa]] en [[Jerusalemo]]<ref>Lapidus (2002), pp. 281–282, 380, 489–493, 556, 578, 823, 835</ref>.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/country_profiles/1555062.stm |title=Organization of the Islamic Conference |publisher=BBC News |date=2008-09-18 |accessdate=2010-05-16}}</ref> En la 20-a jarcento, la islama mondo estis tre proksima al la eksteraj kulturaj influoj, ĉefe de la okcidenta kulturo, alportante gravajn ŝanĝojn en la islamaj socioj. Kiel respondo, novaj movadoj entreprenis islaman revigliĝon kun la celo apartiĝi de la neislamaj ideoj. Aperis grupoj kiel ekzemple [[Jamaat-e-Islami]] en [[Pakistano]] kaj la [[Islama Frataro]] en [[Egiptio]] kiuj preferas kaj proponas totalisman kaj teokratian alternativon al sekularaj politikaj ideologioj. En landoj kiel [[Irano]], ribela movado anstataŭis laikajn reĝimojn per tiuj islamaj, dum internaciaj teroristoj kiel [[Usama bin Laden]] el [[Alkaido]] engaĝiĝis en terorisma agado por atingi tiajn celojn. Foje nomataj islamistoj, ili rigardas okcidentajn kulturajn valorojn kiel minacon. Ĉi organizoj asertas ke Islamo estas ampleksa solvo al ĉiu publika kaj privata afero de la socio. Kelkaj islamaj organizoj komencis uzi la amaskomunikilojn por antaŭenigi la mesaĝon de Islamo. La unua islama satelita reto kun 24-hora servo tutmonde estis [[MTA International]], establita de la [[ahmadismo|Ahmada Islama Komunumo]] en [[1994]]. Zakir Naik, estro de la Islama Esplor-Fondaĵo, establis alian 24-horan islaman internacian [[televidkanalo]]n ([[Peace TV]]) en [[2006]].<ref>[http://www.peacetv.tv/ 24-hours Islamic International TV channel] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121005025150/http://www.peacetv.tv/ |date=2012-10-05 }} [[Peace TV]] Alirita en 2010-11-22.</ref> Kiel rezulto de la migrado, multaj islamanoj formis gravajn komunumojn en [[Usono]] kaj [[Eŭropo]] (precipe en [[Britio]], [[Francio]] kaj [[Germanio]]). Defioj por islamanoj estis la konservado de la praktikado de la islama kredo, kaj reteno de la valoroj kaj identeco de la islama popolaro. Pliiĝo de [[islamofobio]], laŭ Carl Ernst, kontribuis al la kreado de negativaj bildoj de Islamo kaj islamanoj en la Okcidento.<ref>Vidu: * Esposito (2004), pp. 118, 119, 179 * Lapidus (2002), pp. 823–830</ref> En la [[1970-aj]] — [[1980aj jaroj]] studentoj kaj politikaj elmigrintoj el la islamaj landoj formis la [[Islamo en Kubo|islaman komunumon en Kubo]], kiu nun havas ĝis 10 mil anojn<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://stanobelov.blogspot.com/2019/02/kvarope-tra-malnova-havano-de-katedralo.html | titolo = Kvarope tra Malnova Havano: de katedralo al moskeo | titolo-aldono = | alirdato = 2019-02-23 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2019-02-22 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2 = | lingvo3 = | arkivurl = https://www.webcitation.org/76P5geGWx?url=https://stanobelov.blogspot.com/2019/02/kvarope-tra-malnova-havano-de-katedralo.html | arkivdato = 2019-02-23 | citaĵo = }}</ref>. Islamo ofte falis sub la premado de la sekularaj povoj. [[Ruĝaj gardistoj]] de Ĉinio fermis multajn moskeojn kaj detruis ekzemplerojn de la Korano. [[Albana Socialisma Popola Respubliko|Albanio]] dum la komunisma epoko iĝis la unua lando kiu malpermesis la praktikadon de ĉiuj religioj<ref>P. 18 Elsie, Robert. 2000. ''[http://books.google.com/books?id=N_IXHrXIsYkC A Dictionary of Albanian Religion, Mythology, and Folk Culture]''. C. Hurst & Co. ISBN 978-1-85065-570-1.</ref><ref>*{{Cite journal|last=Goldman|first=Merle|title=Religion in Post-Mao China|journal=The Annals of the American Academy of Politica and Social Science|volume=483|pages=146–156|year=1986|doi=10.1177/0002716286483001013|issue=1|ref=harv|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}| issn = 0002-7162 }}</ref>. En [[Turkio]], la armeo okazigis ŝtatpuĉojn kontraŭ la islamismaj registaroj kaj la kaptukoj estis, same kiel en [[Tunizio]], malpermesataj en registaraj ejoj<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6604643.stm|title=Huge rally for Turkish secularsim|publisher=bbcnews.com|accessdate=2011-12-06|date=2011-04-29}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6053380.stm|title=Tunisia moves against headscarves|publisher=bbcnews.com|accessdate=2011-12-06|date=2011-10-15}}</ref>. Ĉirkaŭ duonmiliono da islamanoj estis murditaj en [[Kamboĝo]] fare de la komunistoj, ĉar laŭ tiuj, ili estas la ĉefaj malamikoj<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,428133,00.html Weakness in numbers] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120105190625/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,428133,00.html |date=2012-01-05 }} Time.com 10a de oktobro, 2003 Alirita en la 6a de decembro, 2011.</ref>. Islamismaj grupoj kiel la [[Islama Frataro]] asertas, ke Islamo estas la solvo de ĉiuj problemoj de la tutmonda politiko, sed ĝi estis malpermesata<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14447820|title=Are secular forces being squeezed out of Arab spring?|publisher=bbcnews.com|accessdate=2011-08-10|date=2011-08-09}}</ref>. [[Jamal al-Din al-Afghani]], kune kun sia sekvanto [[Muhammad Abduh]], sin nomas antaŭantoj de la islama renesanco<ref>''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'', Thomson Gale, 2004</ref>. En Turkio, la islama AKP demokratie restis en la povo dum jardeko, kaj islamismaj partioj estas la plej popularaj dum la balotoj post la [[Araba printempo]].<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2011/12/04/world/middleeast/egypts-vote-propels-islamic-law-into-spotlight.html?_r=2&hpw|title=Egypt's vote puts emphasis on split over religious rule|publisher=nytimes.com|accessdate=2011-12-08|date=2011-12-03}}</ref>. La ortodoksaj grupoj estas multfoje financataj kaj kreskas danke al la tradiciaj grupoj<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/27256187/page/2/#.TkoWh2H4Jtx|title=Ultraconservative Islam on rise in Mideast] MSNBC. alirita en 2011-08-15.]</ref><ref name=economist>{{Cite book|url=http://www.economist.com/node/9409354?story_id=9409354|title=Laying down the law: Islam's authority deficit|work=[[The Economist]]|accessdate=2011-08-15|date=2007-06-28}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/12/24/world/middleeast/24jordan.html|title=Jordanian students rebel, embracing conservative Islam|publisher=New York Times|accessdate=2011-08-15|first=Michael|last=Slackman|date=2008-12-23}}</ref>. En multaj lokoj, la uzado de la [[hiĝabo]] plimultiĝis<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/01/28/weekinreview/28slackman.html|title=In Egypt, a new battle begins over the veil|publisher=New York Times|accessdate=2011-08-15|first=Michael|last=Slackman|date=2007-01-28}}</ref> kaj iĝis pli ofta kaj la procento de islamanoj favoraj al la leĝoj de la Ŝario konsiderinde altiĝis<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592576-2,00.html|title=Why Indonesia matters|publisher=gazeto Time|accessdate=2011-08-15|first=Hannah|last=Beech|date=2007-02-22|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2012-01-15|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120106094706/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592576-2,00.html|arkivdato=2012-01-06}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120106094706/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592576-2,00.html |date=2012-01-06 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592576-2,00.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-01-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120106094706/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592576-2,00.html |arkivdato=2012-01-06 }}</ref>. Sed ne estas islamanoj nur en islamaj landoj. En Okcidentaj landoj kreiĝas aparta islama kulturo; ekzemple, en [[Francio]] en [[2017]], unu el la plej gravaj eminentuloj, la D-ro [[Dalil Boubakeur]], [[rektoro]] de la [[Granda Moskeo de Parizo]], publikigis «Proklamon de la islamo en Francio» («Proclamation de l'islam en France» en la [[franca]]<ref>{{fr}} Hugo Domenach, «Exclusif. Le texte qui fonde un islam en France», ''Le Point'', {{daton|29|marto|2017}} ([http://www.lepoint.fr/societe/exclusif-le-texte-qui-fonde-un-islam-en-france-29-03-2017-2115729_23.php legi rete]).</ref>) kiu provas justigi la francajn islamanojn kiuj praktikas islamon kiu respektas la leĝojn respublikajn, kaj kiu estis tradukita en [[Esperanto]]n<ref>{{pdf}} Dalil Boubakeur, ''[http://glossopoete.pagesperso-orange.fr/servo/proklamo.pdf Proklamo de la islamo en Francio]'', elfrancigita de Emanuelo Arbaro, {{daton|9|aŭgusto|2017}}.</ref>. == Kredo == === Dio === [[Dosiero:Dcp7323-Edirne-Eski Camii Allah green3.svg|eta|"Allah", t.e. "Dio" en la araba.]] La baza koncepto de Islamo estas rigora [[monoteismo]], nomata [[Tawhid]] ([[arabe]] توحيد)<ref>Vidu: * [http://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html] God, Islam: Empire of Faith, PBS, alirita 2010-12-18. * "Islam and Christianity", ''Encyclopedia of Christianity'' (2001): Arab-parolantaj kristanoj kaj judoj referencas al Dio kiel ''Allāh''. * {{Cite book|title=Allah|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=L. Gardet|accessdate=2007-05-02}}</ref>. Dio estas priskribita en la ĉapitro 112 de la Korano<ref>Vidu: * Korano 112 1 * Esposito (2002b), pp. 74–76 * Esposito (2004), p. 22 * Griffith (2006), p. 248 * {{Cite book | title=Allah, Tawhid | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | author=D. Gimaret | accessdate=2007-05-02}}</ref> kiel: «Diru: "Li estas Alaho, la Unueco, Alaho la Eterna, Li nek naskis nek estis naskita, kaj neniu estas simila al Li"». (112, 1-4). Islamanoj malakceptas la kristanan doktrinon pri la [[Triunuo]] kaj dieco de Jesuo, kaj komparas ĝin kun [[politeismo]], sed ili akceptas Jesuon kiel profeton. En Islamo, Dio estas preter ĉiu kompreno kaj islamanoj ne bildigas Dion. Dio estas priskribita kaj referita pere de pluraj nomoj aŭ atributoj. La plej ofta inter ili estas ''Al-Rahmān'' t.e. "la Kompatema" kaj ''Al-Rahīm'', t.e. "la Donema".<ref name="Ben">{{Cite book|last=Bentley |first=David |coauthors= |title=The 99 Beautiful Names for God for All the People of the Book |publisher=William Carey Library |year=1999 |month=September |isbn=0-87808-299-9 }}</ref> Islamanoj kredas ke la celo de la homa ekzistado estas la adorado al Dio.<ref name="patheos1">[http://www.patheos.com/Library/Islam/Beliefs/Human-Nature-and-the-Purpose-of-Existence.html Human Nature and the Purpose of Existence]</ref> Li estas supozata kiel persona dio kiu ĉiam respondas al ajnulo kiu en malfeliĉo aŭ danĝero vokas Lin<ref>Korano 2:186</ref>. Laŭ Islamo ekzistas neniuj perantoj, kiel ekzemple pastraro, inter [[Dio]] kaj la kreado ĉar laŭ Korano Dio diris «Ni estas pli proksimaj ol via [[jugola vejno]]» (Korano 2, 117). ''Allāh'' estas la vorto sen pluralo aŭ sekso uzata de arablingvanoj (ne nur islamanoj, sed ankaŭ [[judoj]] kaj [[kristanoj]]) por Dio, dum ʾilāh estas por diaĵo aŭ gedioj ĝenerale. Aliaj ne-arabaj islamanoj ankaŭ uzas aliajn nomojn por Dio, ekzemple "Tanrı" en la [[turka]] aŭ "Khodā" en la [[persa]]. === Anĝeloj === [[Dosiero:Arabic-manuscript.jpg|eta|maldekstra|200ra|[[Sankta Gabrielo]] en islamaĵo- Egiptio/Sirio ĉ. 1375-1425 p.K.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/t/wonders_of_creation_manuscript.aspx |titolo=British Museum |alirdato=2012-01-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120204042347/http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/t/wonders_of_creation_manuscript.aspx |arkivdato=2012-02-04 }}</ref>]] Kredo je la [[anĝelo]]j estas fundamentaĵo en Islamo. Ili estas multfoje menciataj ne nur en la Korano sed ankaŭ en la [[Hadito]]. La araba vorto por anĝelo signifas «mesaĝisto» (ملاك ''malak''), kies ekvivalentoj estas en la [[hebrea]] (''malaĥ'') kaj [[greka]] (''angelos''). Laŭ la Korano, anĝeloj ne posedas liberan volon, kaj adoras Dion sub tuta obeemo. La devoj de la anĝeloj inkluzivas komuniki [[revelacio]]jn de Dio, glori lin, registri la agojn de ĉiu persono, kaj preni la animon de la homoj post la morto. Oni ankaŭ kredas, ke ili peras antaŭ Dio favore al la homoj. La Korano priskribas anĝelojn kiel mesaĝistojn kun flugiloj — du, aŭ tri, aŭ kvar paroj. La baza kredo je anĝeloj konsistas el: * 1. Ilia ekzistado. * 2. Anĝeloj pri kiuj oni konas la nomojn (per la revelacio), kiel [[sankta Gabrielo|Gabrielo]] aŭ [[Rafaelo]], kies nomon oni ne konas, sed oni kredas ke ili estas multaj. * 3. Iliaj kvalitoj. Ili kredas ke la anĝelo Gabrielo aperis al Mahomedo sub diversaj formoj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.bayyinat.org.uk/jibreel.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-01-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110430105021/http://www.bayyinat.org.uk/jibreel.htm |arkivdato=2011-04-30 }}</ref>. Ili estas servistoj de Dio kaj ĉiam obeas lin, ili estas multegaj kaj nur Dio konas ilian nombron. {{Citaĵo|Diru: "Se estus sur la tero anĝeloj, pacemaj kaj irantaj kviete, certe Ni estus sendinta al ili anĝelon el la ĉielo kiel senditon".|Sankta Korano 17:95}} === Revelaciitaj libroj === [[Dosiero:Karolingischer Buchmaler um 820 001.jpg|eta|maldekstra|Reprezentado de la kvar verkistoj de la Evangelio]] Islamanoj kredas je revelaciitaj libroj<ref>''Concise Encyclopedia of Islam'', Cyril Glasse, ''Holy Books''</ref> kiujn oni konsideras malsuprenigitaj kaj revelaciitaj de Dio.<ref name="Distorted" />: * La [[Korano]] (Qur’an) revelaciita al la Profeto Mahomedo. * La [[Torao]] (At-Tawrat) revelaciita al la Profeto [[Moseo]].<ref>Korano 53:36</ref><ref>Korano 87:18-19</ref> * La [[Psalmoj]] (Az-Zabur) revelaciitaj al la reĝo [[Davido]].<ref>Encyclopedia of Islam, ''Psalms''</ref><ref>Abdullah Yusuf Ali, ''Holy Qur'an: Text, Translation and Commentary''; Martin Lings, ''Mecca''; Abdul Malik, ''In Thy Seed''</ref> * La [[Evangelio]] (Al-Injil) revelaciita al [[Jesuo]] (Isah por la islamanoj), filo de Maria (Marjam)<ref>Abdullah Yusuf Ali, ''Holy Qur'an: Text, Translation and Commentary'', Appendix: ''On the Injil''</ref><ref name="Encyclopedia of Islam, Injil">Encyclopedia of Islam, ''Injil''</ref>. {{Citaĵo|Diru: "Ni kredas je Alaho kaj je tio, kion Li sendis al ni, kaj je tio, kion Li sendis al Abrahamo kaj Ismaelo kaj Isaako kaj Jakobo kaj al ilia idaro, kaj je tio, kio estis donita al Moseo kaj al Jesuo, kaj je tio, kio estis donita al la profetoj de ilia Sinjoro. Ni neniel distingas inter ili kaj ni submetiĝas al Li".|Sankta Korano ĉapitro 2, verso 136}} Tamen, malgraŭ tiu akcepto de la antaŭaj libroj kiel registraĵoj de la diktaĵoj de Dio al diversaj profetoj, laŭ islamanoj, parto el la antaŭaj revelaciaĵoj, t.e. la [[Torao]] kaj la [[Evangelio]]j, estis modifitaj aŭ misinterpretitaj, aŭ ambaŭ<ref>Abdullah Yusuf Ali, The Holy Qur'an: Text, Translation and Commentary</ref>. === Korano === [[Dosiero:Opened Qur'an.jpg|eta|220ra|Malfermita Korano.]] [[Dosiero:AndalusQuran.JPG|eta|220ra|[[Al-Andalus|al-andalusa]] ''Korano'' de la 12-a jarcento.]] {{Ĉefartikolo|Korano}} La Korano (laŭlitere "Deklamado") estas konsiderata de islamanoj la lasta revelacio kaj laŭlitera Vorto de Dio<ref>Alan Jones, The Koran, London 1994, ISBN 1-84212-609-1, opening page.</ref><ref>Arthur Arberry, The Koran Interpreted, London 1956, ISBN 0-684-82507-4, p. x.</ref><ref>Maurice Bucaille, THE BIBLE, THE QUR'AN AND SCIENCE, 1978, ISBN 81-7231-161-3, p. 125</ref> kaj vaste akceptata kiel la plej bona literaturaĵo en la [[araba lingvo]]. Islamanoj kredas ke la versoj de la Korano estis revelaciitaj de Dio al Mohamedo tra la [[sankta Gabrielo|ĉefanĝelo Gabrielo]] dum multaj fojoj inter [[610]] kaj la morto de la profeto la [[8-an de junio]] [[632]]<ref>Esposito (2004), pp. 17, 18, 21</ref>. La Korano estis laŭdire surpaperigita de la sekvantoj de [[Mohamedo]] dum li estis vivanta, kvankam la ĉefa metodo por diskonigado estis parola. Ĝi estis kompilita en la epoko de [[Abu Bakr]], la unua kalifo, kaj estis normigita sub la administrado de [[Uthman-ibn al-Affan]], la tria kalifo.<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=5ShMqiiJbNYC&pg=PA61&dq=quran+revealed+medina+mecca+surah&hl=en&ei=oOAFTry8H4as8gOv5-XpDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CEAQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false What Everyone Should Know About the Qur'an] Ahmed Al-Laithy</ref> En la Korano aperas multaj [[rolulo]]j de la sanktaj libroj de [[judismo]] kaj [[kristanismo]] (Torao kaj Evangelio) kaj de la [[apokrifoj|apokrifaj libroj]], kiuj prezentas ne agnoskatajn (de judismo kaj kristanismo) rakontojn pri ĉi tiuj roluloj. Figuroj kiel [[Adamo]], [[Noa]], [[Abrahamo]], [[Moseo]], [[Davido]], [[Salomono]], [[Johano la Baptisto]] kaj [[Jesuo]] estas konsiderataj islamaj profetoj. En ĝi ankaŭ aperas multaj citaĵoj pri la patrino de Jesuo, la [[Virgulino Maria]], kiu portas la nomon de unu surao. La Korano estas dividita en 114 [[surao]]jn, aŭ ĉapitrojn, kiuj entute havas 6,236 versojn. La kronologie pli fruaj suraoj, revelaciitaj en [[Mekko]], temas ĉefe pri etikaj kaj spiritaj aferoj. La postaj suraoj registritaj en [[Medino]] plejparte diskutas sociajn kaj moralajn temojn kiuj estas gravaj por la islama komunumo. La Korano celas multe pli moralan konsiladon ol laŭleĝan instrukcion, kaj ĝi estas konsiderata la «fontlibro de islamaj principoj kaj valoroj». Islamaj juristoj konsultas la [[Hadito]]n, t.e. la skriban registraĵon pri la vivo de Mohamedo, kiel suplementon de la Korano kiu helpas por ties interpreto. La scienco pri korana komentado kaj ekzegezo estas konata kiel [[Tafsir]].<ref name = LivRlgP338>''Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths,'' Mary Pat Fisher, 1997, p. 338, I.B. Tauris Publishers.</ref> Kiam islamanoj diras «la Korano», ili kutime parolas pri la originala arablingva verko ol alilingvaj versioj<ref>Vidu: * William Montgomery Watt en ''The Cambridge History of Islam'', p. 32 * Richard Bell, William Montgomery Watt, 'introduction to the Qurʼān', p. 51 * F. E. Peters (1991), pp. 3–5: “Few have failed to be convinced that … the Quran is … the words of Muhammad, perhaps even dictated by him after their recitation.”</ref>. Laŭ ili, Korano estas perfekta nur en la origina araba lingvo; tradukoj estas nepre mankohavaj pro lingvaj diferencoj, eraroj de tradukistoj, kaj la neebleco konservi la originalan inspiran stilon. Tradukoj estas konsiderataj nuraj komentaĵoj de la Korano, aŭ «interpretoj de ĝia signifo», sed ne la Korano mem.<ref>Peters (2003), pp. 12 kaj 13.</ref> La plimulto de la islamanoj kultas la Koranon. Ili envolvas ĝin en puraj tukoj kaj lavas siajn manojn antaŭ la preĝoj aŭ legado. La eluzitaj ekzempleroj de la Korano ne estas detruataj kiel malnova papero, sed bruligataj aŭ metataj en «tombojn» por la Korano. En kelkaj librovendejoj kie oni proponas librojn, foje estas averto, ke [[nekredanto]]j ne tuŝu la ekzemplerojn de la Korano. Multaj islamanoj memorigas almenaŭ parton de ĝi en la originala lingvo. Tiuj kiuj sukcesas tute memorigi ĝin estas konataj per la nomo ''hāfiz''. Nuntempe ekzistas pluraj milionoj da hafizoj en la tuta mondo.<ref>Vidu: * Observations on Early Qur'an Manuscripts in San'a * The Qur'an as Text, eld. Wild, Brill, 1996 ISBN 978-90-04-10344-3</ref> === Profetoj === {{Ĉefartikolo|Profetoj de Islamo}} [[Dosiero:Sarah Abraham.jpg|eta|230ra|[[Abrahamo]] estas komuna profeto por judoj, kristanoj, islamanoj kaj bahaanoj.]] Islamanoj identigas la profetojn de Islamo ([[arabe]]: نبي ''nabī'') kiel tiuj homoj elektitaj de Dio por esti Liaj mesaĝistoj.<ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=zPXu561ZpvgC&pg=PT100&dq=%22all+messengers+are+prophets%22#v=onepage&q=%22all%20messengers%20are%20prophets%22&f=false | title=Islam for Dummies | author=Malcomn Clark | publisher=Wiley Publising Inc | year=2003 | isbn=978-0-764-55503-9}}</ref>. Laŭ la Korano, la posteuloj de Abrahamo kaj Imrano estis elektitaj de Dio por alporti la «Volon de Dio» al la popoloj de la mondo. Islamanoj kredas, ke profetoj estas homaj kaj ne diaj estaĵoj, kvankam kelkaj povas fari [[miraklo]]jn por pruvi tian aserton. Islama teologio diras ke ĉiuj mesaĝistoj de Dio anoncis la mesaĝon de Islamo: submetado al la Volo de Dio. La Korano mencias nomojn de multaj personoj konsideritaj profetoj en Islamo, inkluzive de [[Adamo]], [[Noa]]<ref>[[Nombroj]] 21:14</ref>, [[Abrahamo]]<ref>Marmaduke Pickthall, The Meaning of the Glorious Quran; Abdullah Yusuf Ali, The Holy Quran: Teksto, Traduko kaj Komentario</ref>, [[Moseo]]<ref name="Encyclopedia of Islam, Injil"/>, [[Davido]]<ref>Abdullah Yusuf Ali, ''Holy Quran: Text, Translation and Commentary''; Martin Lings, ''Mecca''; Abdul Malik, ''In Thy Seed''</ref> kaj [[Jesuo]]<ref>Abdullah Yusuf Ali, ''Holy Quran: Text, Translation and Commentary'', Apendico: ''On the Injil''</ref>, inter aliaj.<ref>{{Cite book|last=Ghamidi|first=Javed Ahmad|title=Mizan|year=2009|location=Lahore|edition=2nd|language=Urdu}}</ref> Islamanoj kredas, ke Dio fine sendis Mohamedon por peri la dian mesaĝon al la tuta mondo (kiel resumo kaj por meti finon al tiu vorto Dio)<ref>[http://www.reviewofreligions.org/1599/my%E2%80%88claim-to-promised-messiahship/ Claim to Mahdi and Messiah]</ref>. En Islamo, la «normiga» ekzemplo de la vivo de Mohamedo estas nomata ''[[Sunao]]'' (laŭlitere "trairita vojo"). Tiu ekzemplo estas konservita en tradicioj konataj kiel [[Hadito]]j («raportoj»), kiuj rakontas liajn vortojn, liajn agojn, kaj liajn personajn karakterizaĵojn. La graveco de la Sunao estas emfazita en islama juro, kaj islamanoj estas instigataj sekvi la agojn de Mohamedo en siaj ĉiutagaj vivagadoj. La Sunao estas rigardata kiel nepraĵo por gvidi la interpretadon de la Korano. Ses el tiuj kolektoj, kompilitaj en la 3-a jarcento H. ([[9-a jarcento]] p.K.), estas konsiderataj kiel aŭtoritataj de la plej granda grupo en Islamo, la [[sunaistoj]]. Alia granda grupo, la [[ŝijaistoj]], havas sian apartan Haditon kiu estas organizita en kvar kanonaj kolektoj. === Resurekto kaj juĝo === [[Dosiero:Jan Bruegel d. Ä. 003.jpg|eta|230ra|maldekstra|Laŭ islamo, paradizo estos la rekompenso por la bonuloj. Ĉi-bilde ''Paradizo'' de [[Jan Brueghel la pliaĝa]].]] Kredo je la «Tago de Juĝo» kaj «Tago de Resurekto» ([[arabe]] ''Yawm al-Qiyāmah'' يوم القيامة kaj ''Yawm ad-Din'' يوم الدين) <ref>[http://www.inter-islam.org/faith/Majorsigns.html Major Signs before the Day of Judgment by Shaykh Ahmad Ali]</ref> estas ankaŭ unu el la bazaj doktrinoj de Islamo. Islamanoj kredas ke la tempo estas [[antaŭdestinismo|antaŭdestinita]] de Dio sed nekonata por la homoj. La provoj kaj travivaĵoj antaŭ kaj dum la [[lasta Juĝo|Tago de Juĝo]] estas priskribitaj en la Korano kaj en la [[Hadito]]<ref name="EoI">L. Gardet, ''Qiyama'', ''Encyclopaedia of the Qur'an''</ref>, kaj ankaŭ en komentarioj de erudiciuloj. La Korano emfazas pri la korpa resurekto, kiu rompas ligojn kun la antaŭislama araba kompreno de la morto.<ref>[http://www.inter-islam.org/faith/Signs-Of-Qiyaamah.htm Signs of Qiyaamah]</ref> Laŭ sekvantoj de Islamo, ĉiuj homoj estos juĝataj pro siaj bonaj kaj malbonaj agoj<ref>{{citaĵo el la reto |url= http://www.searchtruth.com/chapter_display.php?chapter=11&translator=5#17 |titolo=Quran 11:17}}</ref>. Korano listigas plurajn [[peko]]jn kiuj povas kondamni personon al [[infero]], kiel ekzemple [[ateismo|nekredemo]] kaj malhonesteco. Tamen, Korano klarigas, ke Dio pardonos tiujn kiuj pentas. Bonaj agoj kiel bonfaroj kaj preĝoj ricevos la [[paradizo]]n kiel rekompenson. Islamanoj rigardas la ĉielon kiel lokon de ĝojo kaj feliĉo, kun koranaj referencoj pri fizikaj plezuroj. Mistikaj tradicioj en Islamo lokigas tiujn ĉielajn ĝojojn en la kunteksto de ekstaza konscio kun Dio.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://quran.al-islam.com/Loader.aspx?pageid=738&BookID=15&page=348 |titolo=Saudi Arabia Ministry of religious affairs |alirdato=2012-01-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160529204855/http://quran.al-islam.com/Loader.aspx?pageid=738&BookID=15&page=348 |arkivdato=2016-05-29 }}</ref><ref name="tafsir.com">{{Citaĵo el la reto |url=http://www.tafsir.com/default.asp?sid=23&tid=35341 |titolo=Tafseer Ibn Katheer (23-100) |alirdato=2012-01-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110728092548/http://www.tafsir.com/default.asp?sid=23&tid=35341 |arkivdato=2011-07-28 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.tafsir.com/default.asp?sid=25&tid=36918 |titolo=Tafseer Ibn Katheer (25:53) |alirdato=2012-01-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110728092608/http://www.tafsir.com/default.asp?sid=25&tid=36918 |arkivdato=2011-07-28 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.tafsir.com/default.asp?sid=55&tid=51616 |titolo=Tafseer Ibn Katheer (25:53) (55:19) |alirdato=2012-01-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110728092627/http://www.tafsir.com/default.asp?sid=55&tid=51616 |arkivdato=2011-07-28 }}</ref> === Antaŭdestino === Laŭ la islama kredo je [[antaŭdestinismo]] ([[arabe]] ''Qadar'' قدر), aŭ dia antaŭdiktado, Dio havas plenan scion kaj regon pri ĉio kio okazas<ref name="Wehr">J. M. Cowan (ed.) (1976). ''The Hans Wehr Dictionary of Modern Written Arabic''. Wiesbaden, Germany: Spoken Language Services. ISBN 0-87950-001-8</ref>. Tio estas klarigita en koranaj versoj kiel ekzemple: «Diru: "Nenio okazos al vi krom tio kion Dio dekretis por vi. Li estas nia protektanto...»<ref>[http://www.missionislam.com/knowledge/Qadar.htm "Qadar"<!-- Bot generated title -->]</ref> Por islamanoj, ĉio okazanta en la mondo, ĉu bona aŭ malbona, estas antaŭdestinita kaj nenio povas okazi krom se permesite de Dio. Laŭ islamaj teologoj, kvankam okazaĵoj estas antaŭdestinitaj, homo posedas [[Libera volo|liberan volon]] kaj havas la kapablon elekti inter bono kaj malbono<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.islam-qa.com/index.php?ref=96978&ln=eng |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-01-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080512043107/http://www.islam-qa.com/index.php?ref=96978&ln=eng |arkivdato=2008-05-12 }}</ref>, kaj respondecas pri siaj agoj. Laŭ islama tradicio, ĉio kio estis dekretita de Dio estas skribita en al-Lawh al-Mahfūz, la «Preservita Tabulo».<ref name="qa.sunnipath.com">{{Citaĵo el la reto |url=http://qa.sunnipath.com/issue_view.asp?HD=1&ID=131&CATE=24 |titolo=Moral Responsibility and Divine Will. Re: Blaming Destiny?<!-- Bot generated title --> |alirdato=2012-01-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070929092948/http://qa.sunnipath.com/issue_view.asp?HD=1&ID=131&CATE=24 |arkivdato=2007-09-29 }}</ref> == Kvin Pilieroj == [[Dosiero:Mosque.jpg|eta|250ra|Islamanoj preĝantaj.]] {{Ĉefartikolo|Kvin Pilieroj de Islamo}} La Pilieroj de Islamo (''arkan al-Islam''; ankaŭ ''arkan ad-din'', «pilieroj de religio») estas kvin bazaj agoj en Islamo.<ref name="Britannica">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/295625/Pillars-of-Islam Pillars of Islam] [[Encyclopædia Britannica]] Online, Alirita en 2007-05-02.</ref><ref name="Oxford">[http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1859?_hi=17&_pos=3 Pillars of Islam] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121119134252/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1859?_hi=17&_pos=3 |date=2012-11-19 }} Oxford Centre for Islamic Studies, [[Oxford University]], United Kingdom, alirita en 2010-11-17.</ref><ref name="PBS">[http://www.pbs.org/empires/islam/faithpillars.html Five Pillars] [[Public Broadcasting Service]] (PBS) United Kingdom, Alirita en 2010-11-17.</ref><ref name="U-Calgary">[http://people.ucalgary.ca/~elsegal/I_Transp/IO5_FivePillars.html The Five Pillars of Islam] Universitato de Calgary, Kanado, Alirita en 2010-11-17.</ref>, devigaj por ĉiuj kredantoj. Korano prezentas ilin kiel kadron por kultado kaj signo de engaĝiĝo en la kredo. Ili estas la kredkonfeso, ĉiutagaj preĝoj, almozdonado, fastado dum [[Ramadano]] kaj la pilgrimado al [[Mekko]] ([[Haĝo]]) minimume unu fojon en la vivo. La ŝiĝaismaj kaj sunaismaj branĉoj konsentas pri la esencaj detaloj por la plenumo de tiuj agoj. Iom pli detale tiuj kvin agoj estas # fidi: (la ''ŝahadah'')<ref>Hossein Nasr, The Heart of Islam, Enduring Values for Humanity (Aprilo, 2003), pp. 3, 39, 85, 27–272 </ref> «Mi konfidas, ke estas neniu dio krom Dio, kaj Mohamedo estas la profeto de Dio» (arabe: أشهد أن لا إله إلا الله وأشهد أنّ محمّدا رسول الله). Kvankam idolkulto nun estas rara, multaj faras diojn de mono, potenco, famo, ktp, kiujn oni metas super Dio. La mesaĝo de Mohamedo estas en la Korano<ref>Vidu: * Farah (1994), p. 135 * Momen (1987), p. 178 * "Islam", ''Encyclopedia of Religious Rites, Rituals, and Festivals''(2004) * [http://www.articleclick.com/Article/Ismaili/1035965 ArticleClick.com]</ref>.<ref name="WSU"/><ref name="CIA"/> # preĝi: (''salat'') po kvinfoje en tago, je tagiĝo, tagmezo, posttagmezo, sunsubiro kaj noktiĝo. La preĝo estas el la Korano kaj estas dirata en la araba, kvankam oni povas aldoni personan preĝon en la lingvo denaska. Oni preĝas frontante al Mekao. Vendrede islamanoj kutime iras al la [[moskeo]], la islama preĝejo, kie ili preĝas kaj aŭskultas predikon<ref>Vidu: * Esposito (2002b), pp. 18, 19 * Hedáyetullah (2006), pp. 53–55 * Kobeisy (2004), pp. 22–34 * Momen (1987), p. 178</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/practices/fivepillars.shtml The Five Pillars of Islam] [[BBC]] United Kingdom Alirita en 2010-11-17</ref><ref>[http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1859?_hi=32&_pos=3 Pillars of Islam], Oxford Islamic Studies Online</ref>. Vidu ankaŭ artikolon [[preĝotapiŝo]]. [[Dosiero:Hajj.ogg|eta|250ra|Kaabo dum la pilgrimado.]] # doni [[almozo]]n<ref>[http://www.oxfordislamicstudies.co.uk/article/opr/t125/e1859?_hi=32&_pos=3 El la artikolo en The Pillars of Islam en Oxford Islamic Studies Online]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: (''[[zakato]]'', "purigado") ĉio apartenas al Dio. Nia havo estas purigita per donado kiel almozo, kiel arbo estas helpita de pritondado. Konvenas doni 2,5% de la enspezoj ĉiujare.<ref>Vidu: * Esposito (2004), p. 90</ref> # fasti: (''saŭm'') unu monaton jare, dum la monato [[Ramadano]]<ref>Vidu: * Esposito (2004), pp. 90, 91 * [http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/pillars/fasting/tajuddin/fast_21.html#HEADING20 For whom fasting is mandatory] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070308025221/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/pillars/fasting/tajuddin/fast_21.html#HEADING20 |date=2007-03-08 }} USC-MSA. Compendium of Muslim Texts Alirita en 2007-04-18</ref>. Oni detenas sin de tagiĝo ĝis sunsubiro for de manĝado, trinkado kaj seksumado. Graveduloj, malsanuloj kaj vojaĝantoj ne devas fasti dum Ramadano, sed devas fasti unu postan monaton en la jaro<ref>[http://books.google.fr/books?id=vHG_VulBdd4C&pg=PA87&dq=convert+islam+shahada&hl=fr&ei=-Au8TdKGM4jvsgad85mABg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEoQ6AEwBQ#v=onepage&q&f=false Matthew S. Gordon kaj Martin Palmer, ''Islam'', Infobase Publishing, 2009, page 87]</ref>. # pilgrimi al [[Mekko]]: ([[Haĝo]]) dum la dekdua monato<ref>Vidu: * Farah (1994), pp. 145–147 * Goldschmidt (2005), p. 48 </ref>, almenaŭ unufoje en la vivo, se oni povas. Du milionoj da homoj el ĉiu parto la mondo pilgrimas al Mekao ĉiujare, kaj portas tre simplan veston. La celo de la pilgrimado estas [[Kaabo]]<ref>[http://books.google.fr/books?id=l_DdHf43iwoC&pg=PA335&dq=prayer+one+of+the+five+pillars+of+islam&hl=fr&ei=jwi8TYmRDoPKswbZ2NjvBQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CD8Q6AEwBA#v=onepage&q=prayer%20one%20of%20the%20five%20pillars%20of%20islam&f=false Warren Matthews, ''World Religions'', Cengage Learning, 2008, p. 335]</ref>. Islamo havas multajn specialajn leĝojn, regulojn kaj morojn, kiuj ne estas substancaj sed kelkfoje pridisputataj. Substanca nur estas La Kvin Pilieroj de Islamo<ref>[http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/pillars/fasting/tajuddin/fast_21.html#HEADING20 For whom fasting is mandatory] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070308025221/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/pillars/fasting/tajuddin/fast_21.html#HEADING20 |date=2007-03-08 }} USC-MSA Compendium of Muslim Texts Alirita en 2007-04-18.</ref>. == Juro kaj jurisprudenco == La [[Ŝario]] (laŭlitere «la vojo kiu kondukas al akvotrinkejo») estas [[islama juro]] formita de tradiciaj islamaj erudiciuloj, al kiu la plejmulto da islamaj grupoj aliĝas<ref>Esposito (2004), "Shariah", p. 288</ref>. En Islamo, Ŝario estas la esprimo de la dia volo, kaj estas difinita kiel «serio de devoj rilataj al islamanoj virte de sia religia kredo». Islamaj leĝoj kovras ĉiujn aspektojn de la vivo, ŝtataferoj, kiel la administrado kaj [[diplomatio|eksterlandaj rilatoj]], kaj la ĉiutagaĵoj<ref name="hamilton">{{Cite book| author = Gibb, Hamilton Alexander Rosskeen|title=Mohammedanism&nbsp;– An Historical Survey|publisher=[[Oxford University Press]] |year=1970|page=68|isbn=0195002458}}</ref>. [[Korano]] difinas [[hudud]]on kiel la punojn por kvin specifaj krimoj: kontraŭleĝa sekskuniĝo, malvera akuzo je kontraŭleĝa sekskuniĝo, alkoholtrinkado, ŝtelo, kaj vojrabo<ref>{{Cite book|last=Campo|first=Juan Eduardo|title=Encyclopedia of Islam|year=2009|publisher=Infobase Publishing|pages=48|url=http://books.google.com/?id=OZbyz_Hr-eIC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|isbn=9780816054541}}</ref>. La Korano kaj Sunao ankaŭ enhavas leĝojn rilate al la [[heredo]], [[geedziĝo]], kaj restituo por vundoj kaj murdo, same kiel regulojn por fastado, bonfarado, kaj preĝo. Tamen, tiuj ordonoj kaj malpermesoj povas esti larĝaj, tiel ke ilia apliko en praktiko varias. Islamaj akademiuloj (konataj kiel [[Ulemo]]j) ellaboris leĝsistemojn sur la bazo de tiuj reguloj kaj ties interpretoj. Tra la jaroj ekzistis variaj videbloj en islama juro.<ref name="H. Patrick Glenn 2007, p. 201">Glenn, H. Patrick (2007). p. 201.</ref> [[Dosiero:Ground Zero Mosque Protesters 11.jpg|maldekstra|eta|Ne islamanoj protestas kontraŭ ŝario.]] [[Fikho]], aŭ «jurisprudenco», estas difinita kiel la scio pri la praktikaj reguloj de la religio. La metodo per kiu islamaj juristoj derivas verdiktojn estas konata kiel ''usul al-fiqh'' («laŭleĝa teorio», aŭ «principoj de jurisprudenco»). Laŭ islama laŭleĝa teorio, juro havas kvar fundamentajn radikojn, kio estas antaŭfiksita prioritato en tiu sinsekvo: la [[Korano]], la [[Sunao]] (agoj kaj diraĵoj de [[Mohamedo]]).<ref>''[http://www.hf.uib.no/smi/pao/vikor.html The Sharia and The Nation State: Who Can Codify the Divine Law?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090820182141/http://www.hf.uib.no/smi/pao/vikor.html |date=2009-08-20 }}'' p. 2. Alirita la 20an de septembro 2005.</ref>, la interkonsento de la islamaj juristoj (''ijma''), kaj analoga rezonado (''qiias'')<ref>Ansari, Sarah. ''The Cambridge Illustrated History of the Islamic World edited by Francis Robinson''. [[Cambridge University Press]], 1996, pp. 103– 111.</ref><ref>Hodgson, Marshall. ''The Venture of Islam Conscience and History in a World Civilization Vol 3''. [[University of Chicago]], 1958, pp. 384–386.</ref>. Por fruaj islamaj juristoj, teorio estis malpli grava ol pragmata apliko de la leĝo<ref name="hunt">Hunt Janin kaj Andre Kahlmeyer in ''Islamic Law: the Sharia from Muhammad's Time to the Present'' de Hunt Janin kaj Andre Kahlmeyer, McFarland and Co. Publishers, 2007, p. 3.</ref>. En la [[9-a jarcento]], la juristo [[al-Shafi'i]] disponigis idean bazon por islama juro per kodigado de la principoj de jurisprudenco (inkluzive de la kvar fundamentaj radikoj) en sia libro ''ar-Risālah''.<ref>Berg, Herbert. "Islamic Law." Berkshire Encyclopedia of World History 3 (2005): 1030.</ref><ref>Dien, Mawil Izzi. Islamic Law: From Historical Foundations To Contemporary Practice. Notre Dame: [[University of Notre Dame Press]], 2004.</ref><ref>Weiss (2002), pp. xvii, 162</ref> === Tutislamismo === [[Tutislamismo]] (arabe: الوحدة الإسلامية) estas [[politika ideologio]] defendanta la unuecon de islamanoj sub unu islama lando aŭ ŝtato, ofte kaliflando, aŭ internacia organizo kun islamaj principoj. Kiel formo de [[internaciismo]] kaj kontraŭnaciismo, tutislamismo diferencas de tutnaciismaj ideologioj, ekzemple [[tutarabismo]], vidante la ummaon (islama komunumo) kiel fokuso de fideleco kaj mobilizo, escepte de etneco kaj raso kiel primaraj unuigaj faktoroj. Ĝi portretas islamon kiel kontraŭ-rasisma kaj kontraŭ io ajn, kio dividas la homan rason pro etneco. === Juristoj === Ekzistas multaj esprimoj en Islamo rilate al religie sankciitaj pozicioj, sed «juristo» ĝenerale markas la kleran klason de islamaj laŭleĝaj akademiuloj kiuj okupiĝas pri la pluraj kampoj de la islamaj studoj. En pli larĝa senco, la esprimo ''[[Ulemo]]'' kutime priskribas la korpon de islama pastraro kiu dum multaj jaroj trejnadas kaj studas la islamajn sciencojn, kiel ekzemple [[muftio]], [[kadio]], [[fakih]], aŭ [[muhadit]]. Kelkaj islamanoj inkluzivas sub tiu esprimo la vilaĝajn [[mulao]]jn, [[imamo]]jn, kaj [[maŭlo]]jn — kiuj atingis nur la plej malsuprajn ŝtupojn de la islama erudicio. Aliaj islamanoj diras ke klerikoj devas plenumi pli altajn normojn por esti konsideritaj ''Ulemo''. Kelkaj islamanoj praktikas [[iĝtihad]] per kio ili ne akceptas la aŭtoritaton de pastraro<ref>Weiss (2002), pp. 3, 161</ref>. === Kondutetiko kaj dieto === [[Dosiero:Circumcision central Asia2.jpg|eta|250ra|[[Cirkumcido]] en Centrazio, eble [[Turkestano]], ĉirkaŭ 1865–1872]] Multaj praktikoj apartenas al la kategorio ''adab'', aŭ islama kondutetiko. Tiuj inkluzivas la saluton ''As-Salamu Alajkum'' («paco estu al vi»), ''[[bismilah]]on'' («en la nomo de Dio») antaŭ manĝoj, kaj uzadon de la dekstra mano por manĝado kaj trinkado. Islamaj higienaj praktikoj plejparte eniras en la kategorion de persona pureco kaj [[sano]]. [[Cirkumcido]] de masklaj idoj ankaŭ estas praktikata. Islamaj entombigaj ritoj inkludas la ''Salat al-Janazah'' («entombigopreĝo») super la banita kaj envolvita mortinta korpo, kaj entombigado ĝin en tombon. Islamanoj estas limigitaj en sia [[dieto]]. Malpermesitaj manĝaĵoj inkludas porkaĵojn, [[sango]]n, bestokadavraĵojn, kaj [[alkoholo]]n. Ĉiu viando devas veni el herbovora besto buĉita en la nomo de Dio fare de [[islamano]], [[judo]], aŭ [[kristano]], kun la escepto se la besto estis ĉasita pro ludo. Manĝaĵoj permesataj aŭ taŭgaj por islamanoj estas konataj kiel [[halalo]].<ref>Vidu: * Korano 5:5 * Curtis (2005), p. 164 * Esposito (2002b), p. 111 * Ghamidi (2001): [http://www.renaissance.com.pk/janisla2y2.html Customs and Behavioral Laws] * Ghamidi (2001): [http://www.renaissance.com.pk/febislaw2y2.html The Dietary Laws] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070502045147/http://www.renaissance.com.pk/febislaw2y2.html |date=2007-05-02 }} * Ghamidi (2001): [http://www.renaissance.com.pk/DecIslaw2y5.htm Various types of the prayer] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130923144205/http://www.renaissance.com.pk/DecIslaw2y5.htm |date=2013-09-23 }}</ref> === Familia vivo === [[Dosiero:Signing the Nikah.jpg|eta|maldekstra|180ra|[[Geedziĝo en Islamo]] postulas ''nikahon'' kaj laŭleĝan certigilon.]] La baza nukleo de islama socio estas la [[familio]], kaj Islamo difinas la devojn kaj laŭleĝajn rajtojn de familianoj. La patro rolas kiel vivtenanto de sia familio, kaj respondecas pri ĝia bonfarto. La dividado de heredo estas precizigita en la Korano, kiu diras, ke la plej granda parto el ĝi apartenas al la familio, dum alia parto estas por la pago de ŝuldoj kaj la kreado de testamentoj. Kun kelkaj esceptoj, virino heredas la duonon de tio kion viro heredas eĉ se ŝi havas la samajn heredrajtojn<ref>"al-Mar'a". ''Encyclopaedia of Islam''</ref>. Geedziĝo en Islamo estas civila kontrakto kiu konsistas el oferto kaj akcepto inter du taŭgaj partoj ĉeeste de du atestantoj. La edziĝanto estas postulata pagi nuptan donacon (''mahr'') al la novedzino, kiel kondiĉite en la [[kontrakto]]<ref> * Waines (2003) pp. 93–96 * The Oxford Dictionary of Islam (2003), p. 339 * Esposito (1998) p. 79</ref>. Viro povas havi ĝis kvar edzinojn se li povus trakti ilin egale, dum virino povas havi nur unu edzon. En la plej multaj islamaj landoj, la procezo de eksgeedziĝo en Islamo estas konata kiel ''talak'', kiun la edzo iniciatas per prononcado de la vorto "eksgeedziĝo"<ref>*"Talak". ''Encyclopaedia of Islam''</ref>. Erudiciuloj malkonsentas ĉu islamaj sanktaj tekstoj pravigas tradiciajn islamajn praktikojn kiel ekzemple vualado kaj soleco (purda-kurteno). Komence en la [[20-a jarcento]], islamaj sociaj reformoj kverelis kontraŭ tiuj kaj aliaj praktikoj kiel ekzemple [[poligamio]] en Islamo, kun ŝanĝiĝanta sukceso. En la sama tempo, multaj islamaj virinoj provis unuigi tradicion kun moderneco per kombinado de aktiva vivo kun modesteco. Kelkaj islamaj grupoj kiel la [[talibano]]j daŭre aplikas tradician juron por virinoj<ref>Esposito (2004), pp.95, 96, 235–241</ref>. === Virinoj === {{Ĉefartikolo|Virinoj en Islamo|Geedzeco en Islamo}} [[Dosiero:Hillary Clinton with Afghan female politicians in 2011.jpg|eta|La [[Usona ministro pri eksteraj rilatoj|Usona Ŝtata Sekretariino]] [[Hillary Rodham Clinton|Hillary Clinton]] kun afganaj politikistinoj.]] [[Dosiero:Center for Contemporary Arts Afghanistan in 2010.jpg|eta|Inaj art-studentoj en [[Afganio]].]] [[Dosiero:Benazir bhutto 1988.jpg|eta|[[Benazir Bhutto]], iama Ĉefministro de Pakistano, estis la unua virino elektita por tiom alta posteno en islama ŝtato.<ref>"Benazir Bhutto: Daughter of Tragedy" de Muhammad Najeeb, Hasan Zaidi, Saurabh Shulka kaj S. Prasannarajan, ''[[India Today]]'', 7a de januaro, 2008</ref>]] La islama juro estas la rezulto de koranaj gvidlinioj<ref>{{Cite book|last=Chebel|first=Malek|title=L'islam explique par Malek Chabel|year=2009|publisher=Perrin|isbn=9782262029821|pages=19}}</ref>, komprenitaj laŭ islama jurisprudenco ([[Fikho]]), same kiel de la interpretoj de la tradicioj de la profeto Mohamedo ([[Hadito]]), pri kiuj konsentas la plimulto da islamaj erudiciuloj<ref name="m616">Mattson, Ingrid. "Women, Islam, and Mosques." En ''Encyclopedia of Women And Religion in North America'' (Rosemary Skinner Keller, Rosemary Radford Ruether, kaj Marie Cantlon, eld.). Indiana University Press (2006), [http://books.google.com/books?id=we2KvdT3zOsC&pg=PA616&dq=mosques+separate+men+women&sig=0sUvbmfVSqY3IiQA2gGdAiXYIZ4#PPA615,M1 p. 616]. ISBN 0-253-34688-6.</ref>. Tiuj interpretoj kaj ilia aplikado estis formitaj ene de la historia kunteksto de la islama mondo kiam ili estis skribitaj<ref>Mattson, Ingrid. "Women, Islam, and Mosques." En ''Encyclopedia of Women And Religion in North America'' (Rosemary Skinner Keller, Rosemary Radford Ruether, kaj Marie Cantlon, eld.). Indiana University Press (2006), [http://books.google.com/books?id=we2KvdT3zOsC&pg=PA616&dq=mosques+separate+men+women&sig=0sUvbmfVSqY3IiQA2gGdAiXYIZ4#PPA615,M1 p. 616-17]. ISBN 0-253-34688-6.</ref>. Multaj el la plej fruaj skribaĵoj estis faritaj dum triba militado kaj povus esti konsiderataj ne kongruaj por la [[21-a jarcento]]. Tamen, la plejmulto da islamanoj sekvas ilin<ref>[http://pewforum.org/Muslim/Mapping-the-Global-Muslim-Population(3).aspx Mapping the Global Muslim Population (2009)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120119064145/http://www.pewforum.org/Muslim/Mapping-the-Global-Muslim-Population(3).aspx |date=2012-01-19 }} The Pew Research Center Alirita la 9an de septembro, 2011.</ref><ref name=reconsideration>Power, Carla. [http://www.nytimes.com/2007/02/25/magazine/25wwlnEssay.t.html "A Secret History."] ''[[New York Times]]'' (Feb. 25a, 2007).</ref>. La [[Marksismo|marksista]] verkisto, Valentine M. Moghadam, argumentas, ke la pozicio de virinoj estas pli impresita de la amplekso de la urbigo, industriigo, proletarigado kaj politikaj ruzaĵoj de la ŝtat-administrantoj ol kulturo aŭ internaj trajtoj de Islamo<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.msawest.net/islam/fundamentals/hadithsunnah/scienceofhadith/atit.html |titolo=An Introduction to the Science of Hadith''' |alirdato=2012-01-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090819030152/http://www.msawest.net/islam/fundamentals/hadithsunnah/scienceofhadith/atit.html |arkivdato=2009-08-19 }}</ref>. Islamo, laŭ Moghadam, estas nek pli nek malpli patriarka ol aliaj mondaj religioj, kiel [[hinduismo]], [[kristanismo]] kaj [[judismo]]. {{Citaĵo|La doto, antaŭe konsiderata kiel prezo por la fianĉino pagita al la patro, iĝis geedziĝa donaco retenita de la edzino kiel parto de ŝiaj personaj posedaĵoj|<ref>{{Cite book|last=Chebel|first=Malek|title=L'islam explique par Malek Chebel|year=2009|publisher=Perrin|isbn=9782262029821|pages=35–6}}</ref>}} Sub islama juro, geedziĝo jam ne estis konsiderita kiel «statuso» sed prefere kiel «kontrakto», en kiu la konsento de la virino estis nerefutebla<ref>Unni Wikan, revizio de ''Modernizing Women: Gender and Social Change in the Middle East'', American Ethnologist, Vol. 22, No. 4 (Nov., 1995), pp. 1078-1079</ref><ref>Valentine M. Moghadam. ''Modernizing Women: Gender and Social Change in the Middle East''. (Lynne Rienner Publishers, USA, 1993) p. 5</ref>. «Virinoj estis antaŭfiksitaj heredorajtoj en patriarka socio kiu antaŭe restriktis heredon al masklaj parencoj kaj familianoj». [[Annemarie Schimmel]] asertas, ke «kompare al antaŭ-islama pozicio de virinoj, islama leĝaro signifis grandegan progreson. La virinoj havas rajtojn, minimume laŭ la leĝoj, por administri la riĉaĵon kiun ŝi alportis en la familion aŭ gajnis de ŝia laboro». [[William Montgomery Watt]] deklaras, ke [[Mohamedo]], en la historia kunteksto de sia tempo, povas esti rigardata kiel figuro kiu antaŭenigis la rajtojn de virinoj kaj plibonigis ilian statuson konsiderinde<ref name="Espos">Esposito (2005) p. 79</ref><ref name="majid">Khadduri (1978)</ref>. Watt klarigas: «En la tempo kiam Islamo komenciĝis, vivkondiĉoj de virinoj estis teruraj, ili havis neniun rektan posedaĵon, laŭsupoze estis la posedaĵo de la viro, kaj se la viro mortus ĉio irus al liaj filoj»<ref name = "Schimmel">Schimmel (1992) p.65</ref>. «Mohamedo, aliflanke, starigis rajtojn je prorietaĵoj, heredo, eduko kaj eksgeedziĝo, li donis al virinoj certajn bazajn sekurigaĵojn»<ref name="OxfordDicT">Esposito (2004), p. 339</ref>. Dum sia vivo Mohamedo geedziĝis kun dek unu aŭ dek tri virinoj depende de la malsamaj klarigoj de kiuj estis liaj edzinoj<ref>Maan, McIntosh (1999)</ref>. En araba kulturo, geedziĝo estis ĝenerale kontraktita laŭ la pli grandaj bezonoj de la tribo kaj estis bazita sur la bezono formi aliancojn ene de la tribo kaj kun aliaj triboj<ref>Amira Sonbol, ''Rise of Islam: 6th to 9th century'', Encyclopedia of Women and Islamic Cultures</ref>. Virgeco dum geedziĝo estis emfazita kiel triba honoro<ref>Esposito (1998), pp. 16–8.</ref>. Watt deklaras, ke ĉiuj geedziĝoj de Mohamedo havis la politikan aspekton de ĝentilaj rilatoj kaj estis bazitaj sur la araba kutimo. [[John Esposito]] substrekas ke kelkaj el la geedziĝoj de Mohamedo estis por la prizorgado de vidvinoj. [[Francis Edwards Peters]] diras ke oni ne povas ĝeneraligi la celon de la geedziĝoj de Mohamedo: laŭ li multaj el ili estis politikaj, kelkaj kompataj, kaj kelkaj eble koraferoj<ref>F. E. Peters (2003), p. 84</ref>. === Samseksemo === [[Dosiero:Pride London 2011 - 001.jpg|eta|maldekstra|Gejaj islamanoj dum la [[Geja Fiero]] en [[Londono]] 2011.]] [[Dosiero:Arabian nights manuscript.jpg|eta|maldekstra|[[Araba]] manuskripto de Mil kaj Unu Noktoj el 1300-aj jaroj. En ĝi aperas pluraj referencoj al samseksemo]] Malgraŭ la formala malaprobo fare de la religia aŭtoritato, la apartigo de virinoj en islamaj socioj kaj la forta emfazo pri la vireco kondukas al junuloj kaj fraŭloj serĉi seksrilatojn kun virseksuloj pli junaj ol ili mem.<ref name = ILGAMAP>[http://www.ilga.org/Statehomophobia/ILGA_map_2009_A4.pdf ILGA: Lesbian and Gay Rights in the World (2009)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110811114947/http://ilga.org/historic/Statehomophobia/ILGA_map_2009_A4.pdf |date=2011-08-11 }}.</ref>. Laŭ esploro en [[Maroko]], koncerne al knaboj inter 7 ĝis 13 jaroj aĝaj, islama kulturo permesas, aŭ minimume toleras, ke viroj seksumu kun aliaj virseksuloj kiam ili estas la penetrantoj kaj iliaj partneroj estas knaboj, aŭ en kelkaj kazoj inecaj viroj. [[Anusa seksumado]] ne estas konsiderata kiel fie nenatura, sed pro la allogeco de tiu plezuro «oni devas eviti la [[Penetro (seksumo)|penetradon]] por ne havi plenan plezuron kaj tiel sklaviĝi»<ref name="RoughGuideSEAsia2005">{{Cite book|title=Rough Guide to South East Asia: Third Edition|page=74|url=http://www.roughguides.com/|publisher=Rough Guides Ltd|ISBN=1843534371|date=Aŭgusto 2005}}</ref>. Similaj observaĵoj estas raportitaj el aliaj islamaj socioj de [[Nordafriko]] ĝis [[Pakistano]] kaj la [[Fora Oriento]]. Anusa seksumado ne limiĝas al samseksemaj rilatoj: maroka sociologiisto, en studo pri seksinstruado en sia hejmlando, rimarkis, ke por multaj junaj viroj aliseksema anusa seksumado estas konsiderata pli bona ol vagina penetro, kaj inaj [[amoristo]]j same raportas la postulon je anusa penetro de siaj (viraj) klientoj<ref>{{Cite book|title=Khaled El-Rouayheb, Before Homosexuality in the Arab-Islamic World 1500 - 1800, p.12 ff}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://books.google.com.au/books?id=hQuHFPKp8L0C&pg=PA88|title=Jim Wafer, "Muhammad and Male Homosexuality" (in Stephen O. Murray, Will Roscoe, Islamic Homosexualities: Culture, History and Literature," New York University Press, 1997). p.88 |publisher=Books.google.com.au |date= |accessdate=2010-07-24}}</ref>. [[Raphael Patai]] en ''La Araba Menso'', argumentis, ke inter kelkaj [[araboj]] kaj [[turkoj]] [[samseksemo]] povas esti pravigata kiel esprimo de potenco. La «aktiva samseksema ago estas konsiderita kiel agresema vira supereco, dum la akcepto de la pasiva rolo estas konsiderita ekstreme sendigniga kaj hontiga ĉar ĝi metas la viron aŭ junulon en submetiĝeman, virinecan rolon»<ref>Duran (1993) p. 179</ref><ref name="MC">Kligerman (2007) pp. 53-54</ref>. Samseksemaj rilatoj estas krimo kaj puno en kelkaj islamaj landoj kiel ekzemple [[Sauda Arabio]] kaj [[Afganio]], aŭ islamaj respublikoj kiel ekzemple [[Irano]]. La [[mortopuno]] nuntempe ekzistas en Sauda Arabio, Irano, [[Maŭritanio]], norda [[Niĝerio]], [[Sudano]], kaj [[Jemeno]]<ref>[http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 7 countries still put people to death for same-sex acts] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091029185853/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |date=2009-10-29 }} ILGA Alirita la 2010-07-24.</ref><ref>[http://www.religionfacts.com/homosexuality/islam.htm Homosexuality and Islam] ReligionFacts 2005-07-19 Alirita la 2010-07-24.</ref>. Mortopuno antaŭe ekzistis en [[Afganio]] sub la reĝimo de [[Talibano]], sed poste ŝanĝiĝis de elstara krimo al unugrada kiu estu punata per monpunoj kaj malliberigado. La laŭleĝa situacio en la [[Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]] estas neklara. En multaj islamaj landoj, kiel ekzemple [[Barejno]], [[Kataro]], [[Alĝerio]] kaj la [[Maldivoj]], samseksemo estas punata per prizontempo, monpunoj, aŭ batpuno<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/9297497.stm ''Fifa boss Sepp Blatter sorry for Qatar 'gay' remarks''], BBC</ref>. En [[Egiptio]], malkaŝe samseksemaj viroj estis procesigitaj sub ĝeneralaj publikaj moralaj leĝoj<ref>[http://www.sodomylaws.org/world/saudi_arabia/saudinews19.htm Is Beheading Really the Punishment for Homosexuality in Saudi Arabia?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20030207083617/http://www.sodomylaws.org/world/saudi_arabia/saudinews19.htm |date=2003-02-07 }} Sodomylaws.org Alirita la 2010-07-24.</ref>. Aliflanke, samseksemo, dum ne laŭleĝe, estas tolerata en [[Libano]]. En kelkaj islam-plimultaj landoj, kiel ekzemple [[Albanio]], [[Turkio]], [[Jordanio]], [[Indonezio]] aŭ [[Malio]], samseksa sekskuniĝo ne estas malpermesita statuto, kaj en Albanio ekzistis diskutoj pri leĝigado de [[samseksa edzeco]]<ref>[http://www.vexen.co.uk/religion/homosexuality.html#Islam Homosexuality and Religion]</ref><ref>[http://www.helem.net/ Helem, alirita la 2010-07-24.]</ref>. === Regado === [[Dosiero:Islam and State of Religion by Constitution.png|eta|350ra|Landoj kun islamaj konstitucioj.]] Tradicia islama juro ne distingas inter «religiaj aferoj» kaj «ŝtataj aferoj». Erudiciuloj funkcias kiel [[juristo]]j kaj [[teologo]]j. En la praktiko, islamaj regantoj ofte ignoris la tribunalojn de la [[ŝario]] kun paralela sistemo nomata «Plendtribunaloj» super kiuj ili havis plenan regon. Ĉar la islama mondo havis kontakton kun okcidentaj sekularaj idealoj, islamaj socioj respondis laŭ malsamaj manieroj. Turkio estas regata kiel sekulara ŝtato ekde la reformoj de [[Mustafa Kemal Atatürk]] en [[1923]]. En kontrasto, la [[Irana revolucio]] de [[1979]] anstataŭis plejparte laikan reĝimon pere de [[islama respubliko]] gvidita de la [[Ruhollah Ĥomejni|Ajatolo Ĥomejni]]<ref>Vidu: * Esposito (2004), p. 84 * Lapidus (2002), pp. 502–507,845 * Lewis (2003), p. 100</ref>. Religiaj aferoj interplektiĝis kun politikaj okazaĵoj plej grave ekde la komenco de la 21-a jarcento, ekzemple ĉe la [[terorisma atako de la 11a de septembro]], la [[Milito en Afganio (2001-2021)|Milito de Afganio]], la [[Invado de Irako en 2003]], la [[Araba printempo|arabaj printempoj]], la elpostenigo de [[Kadafi]] en [[Libio]], la [[Enlanda Milito de Sirio]], disvastigo de terorisma islamismo en [[Sahelo]], konfliktoj en [[Persa Golfo]], milito en [[Jemeno]] ktp., enkalkulante la jam de jarcentoj [[Arab-israela konflikto]]. === Sekulareco === La ideo pri [[sekulareco]] ene de Islamo favorigante modernan laikan [[demokratio]]n kun la apartigo de la [[religio]] kaj la [[ŝtato]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2130?_hi=2&_pos=1 |titolo=El artikolo pri "secularism" en Oxford Islamic Studies Online |alirdato=2012-01-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130617230348/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2130?_hi=2&_pos=1 |arkivdato=2013-06-17 }}</ref>, estas rigardata multfoje kiel opozicio al Islamo kiel politika movado. Sekulareco en la islamaj landoj perceptiĝas kiel la sekulara ideologio kontraŭa al la religio. Kutime oni priskribas ĝin kiel la apartigo de civilaj/registaraj aferoj disde [[teokratio]]. Sekulareco ofte estas kondamnata de islamanoj kiuj ne kredas ke la religiaj valoroj devus esti forigitaj de la [[publika sfero]], kvankam islamaj teologoj jam de antaŭlonge distingis la aferojn kiuj ekskluzive rilatas al religio kaj al la ŝtato<ref>[http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2010/12/hamas-hezbollah-islam-sharia-public-opinion-muslim-countries.html/ "MUSLIM WORLD: Poll shows majority want Islam in politics; feelings mixed on Hamas, Hezbollah"]" LA Times", Dec 5a, 2010.</ref><ref name="ICGUnderstandingIslam">[http://www.crisisgroup.org/home/index.cfm?id=3301 Understanding Islamism] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091206162709/http://www.crisisgroup.org/home/index.cfm?id=3301 |date=2009-12-06 }} Middle East/North Africa Report N°37 2a de marto 2005</ref>. «Sekularaj ŝtatoj ekzistis en la islama mondo ekde la [[Mezepoko]]<ref>Ira M. Lapidus (Oktobro 1975). "The Separation of State and Religion in the Development of Early Islamic Society", ''International Journal of Middle East Studies'' '''6''' (4), pp. 363-385</ref>. La serĉado de sekulareco inspiris kelkajn islamajn akademiulojn, kiuj argumentas, ke laika registaro estas la plej bona maniero observi [[ŝario]]n. Ili argumentas, ke fari tion per truda potenco de la ŝtato neas ĝian religian naturon, ĉar islamanoj observus la leĝon de la ŝtato kaj ne libere plenumus la religiajn devojn kiel islamanoj»<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.islam-democracy.org/4th_Annual_confrence-shakman-Hurd_paper.asp |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-01-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200413223254/http://www.islam-democracy.org/4th_Annual_confrence-shakman-Hurd_paper.asp |arkivdato=2020-04-13 }}</ref>, [[Abdullahi Ahmed An-Na'im]], profesoro de juro en la [[Universitato Emory]] kaj verkinto de libro pri la estonteco de la ŝario. Plimulto el islamaj landoj havas duoblan sistemon en kiu la registaro estas laika sed islamanoj povas elekti alporti familiajn kaj financajn disputojn al ŝariaj [[tribunalo]]j. La preciza jurisdikcio de tiuj tribunaloj varias de lando al lando, sed kutime inkluzivas [[geedziĝo]]n, [[eksgeedziĝo]]n, [[heredo]]n, kaj kuratorecon<ref>[http://www.cfr.org/religion/islam-governing-under-sharia/p8034/ "Islam: Governing Under Sharia"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150503051222/http://www.cfr.org/religion/islam-governing-under-sharia/p8034 |date=2015-05-03 }}, Aŭtoro: Tony Johnson, 10a de novembro, 2010</ref>. Tamen, ĝi akiris negativajn konotaciojn en kelkaj sudokcident-aziaj landoj kaj estas ofte kritikataj je kontraŭreligia kaj kolonia interveno<ref>Roy, Olivier, ''The Failure of Political Islam'' de Olivier Roy, tradukita de Carol Volk, Harvard University Press, 1994, p. 14-15</ref>. === Milito === [[Dosiero:Flag of Jihad.svg|280ra|maldekstra|eta|Flago de la Ĝihado.]] [[Ĝihado]] signifas «batali aŭ lukti» (sur la vojo de Dio)<ref>cf. ekz. BBC news artikolo [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8537925.stm Libya's Gaddafi urges 'holy war' against Switzerland]</ref><ref>Rudolph Peters, ''Jihad in Medieval and Modern Islam'' (Brill, 1977), p. 3</ref> kaj estas konsiderata la «Sesa Kolono de Islamo»<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://rissc.jo/index.php/english-publications.html |titolo=Jihad and the Islamic Law of War |alirdato=2012-01-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101129013542/http://rissc.jo/index.php/english-publications.html |arkivdato=2010-11-29 }}</ref><ref>Rudolph Peters, ''Islam and Colonialism. The doctrine of Jihad in Modern History'' (Mouton Publishers, 1979), p. 118</ref> por malplimulto de sunaaj islamaj aŭtoritatoj<ref name="jih">Esposito (2003), p. 93</ref>. Ĝihado, en la plej larĝa signifo, estas tradicie difinita kiel la «farado de la plejebla potenco, fortostreĉoj, klopodoj, aŭ kapablo lukti kontraŭ la objektoj je malaprobo»<ref name="autogenerated1">Rudolph Peters, Jihād (The Oxford Encyclopedia of the Islamic World); [http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html Oxfordislamicstudies.]. Alirita la 17an de februaro, 2008.</ref>. Depende de la objekto kiu estas rigardata kiel malamiko: la diablo, kaj aspektoj de oni mem (kiel pekaj deziroj), malsamaj kategorioj de ĝihado povas esti difinitaj. Kiam oni uzas la vorton ''Ĝihado'', sen ajna kvalifiko, ĝi estas komprenata laŭ milita senco. Ĝihado ankaŭ rilatas al personaj klopodoj plenumi la religian kaj moralan perfektecon. Kelkaj islamaj aŭtoritatoj, precipe inter la [[ŝijaistoj]] kaj [[sufiismo|sufiistoj]], distingas inter la «plej granda ĝihado».<ref>{{cite book | last = Al-Batal | first = Mahmoud | coauthors = Kristen Brustad, and Abbas Al-Tonsi | title = Al-Kitaab fii Ta<sup>c</sup>llum al-<sup>c</sup>Arabiyya, Part II | edition = 2 | year = 2006 | month = | publisher = Georgetown University Press| location = Washington, DC | language = Arabic, English | isbn = 978-1-58901-096-3 | chapter = 6-"من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement) | quote= To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد | ref = }}</ref>, kiu apartenas al spirita mem-perfekteco, kaj la «plej malgranda ĝihado»<ref>John L. Esposito, Dalia Mogahed, ''Who Speaks for Islam? What a Billion Muslims Really Think'' (Gallup, 2007) p. 20 f.</ref>, difinita kiel militado<ref>Firestone (1999) pp. 17–18</ref>. Ene de islama [[jurisprudenco]], ĝihado estas kutime interpretata kiel la militaj klopodoj kontraŭ la neislamanoj<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=6SrYAAAAMAAJ&q=understanding+jihad Understanding Jihad, David Cook, P. 165 ]</ref> por la defendado aŭ disvastigado de la [[Ummao]]<ref>Reuven Firestone (1999), The Meaning of Jihād, p. 17–18</ref><ref>Britannica Encyclopedia, Jihad</ref>. La lasta celo de milita ĝihado estas diskutata, kaj ene kaj ekstere de la islama komunumo<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |titolo=Sunnah.org |alirdato=2012-01-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20181010002348/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |arkivdato=2018-10-10 }}</ref>. Kelkaj diras, ke ĝi devas nur protekti la komunumon, sen ofensiva celo, dum aliaj argumentas, ke la celo de Ĝihado estas tutmonda konkero<ref>Vidu: * Brockopp (2003) pp. 99–100 * Esposito (2003), p. 93 </ref>. Ĝihado estas la nura formo de militado permesata en la islama juro kaj povas esti deklarita kontraŭ teroristaj, krimaj grupoj, vojrabistoj, perfortaj grupoj, kaj gvidantoj aŭ ŝtatoj kiuj subpremas islamanojn aŭ malhelpas la predikadon. La plejmulto el la islamanoj hodiaŭ interpretas Ĝihadon kiel nur defensiva formo de militado: la ekstera Ĝihado inkluzivas la luktadon por ke islamaj socioj agu laŭ la koranaj normoj de justeco<ref>Vidu: * Firestone (1999) p. 17 * "Djihad", ''Encyclopedia of Islam Online''.</ref>. En la plej multaj cirkonstancoj kaj por la plejmulto el islamanoj, ĝihado estas kolektiva devo. Ĝia plenumado fare de kelkaj individuoj sendevigas la aliajn. Nur por tiuj komisiitaj kun aŭtoritato, krom la reganto (imamo), ĝihado estas individua devo.<ref>Seyyed Hossein Nasr. The Heart of Islam, Enduring Values for Humanity (Aprilo, 2003), pp. 72 </ref><ref>cf. Sachedina (1998) p. 105-106</ref> Por la cetero de la komunumo, tio okazas nur okaze de ĝenerala mobilizado<ref>Abu Davud, Tirmidhi, ibn Majah.</ref>. Por la plejmulto el la [[ŝijaistoj]], ofensiva ĝihado nur povas esti deklarata de die elektita gvidanto de la islama komunumo, kaj pro tio ĝi ne plu okazas ekde la kaŝiĝo de [[Muhammad al-Mahdi]] en [[868]] p.K.<ref>Firestone (1999) p. 17</ref> {{Ĉefartikolo|Islamisma terorismo}} == Branĉoj de Islamo == === Sunaismo === {{Ĉefartikolo|Sunaismo}} [[Dosiero:Cairo - Islamic district - Al Azhar Mosque and University.JPG|eta|250ra|La [[Universitato Al-Azhar]] en [[Kairo]], [[Egiptio]], ĉefa sunaa islama lernejo en la mondo.]] '''Sunaaj islamanoj''' estas la plej granda grupo aŭ branĉo en Islamo, konsistigante vastan plimulton (75-90% <ref>[http://www.zonu.com/detail/2009-09-18-7090/Musulmanes-Sunitas-y-Chiitas-en-el-Mundo-1995.html]</ref>) el la 1.5 miliardoj da islamanoj en la tuta mondo. Ili ankaŭ estas konataj per la nomo ''Ahl as-Sunnah'' ([[popolo]] de la [[tradicio]]<ref name="Islam-Today"/>). En la [[araba lingvo]], ''as-Sunnah'' laŭlitere signifas «tradicio» aŭ «vojo». La [[Korano]] kaj la [[Sunao]] (la agoj de [[Mohamedo]]) registrita en [[Hadito]] estas la bazaj fundamentoj de la sunaa doktrino. Laŭ sunaismo, la «normiga» ekzemplo de la vivo de Mohamedo estas nomita Sunao. Tiu ekzemplo estas konservita en tradicioj konataj kiel Hadito («raportoj»), kiuj transdonas liajn vortojn, agojn, kaj personajn karakterizaĵojn. La klasika islama juristo al-Ŝafi'i (m. en [[820]]) elstarigis la gravecon de Sunao en islama juro, kaj islamanoj estas instigataj imiti la agojn de [[Mohamedo]] en la ĉiutaga vivo. La Sunao estas konsiderata nepraĵo por la interpretado de la Korano.<ref>Vidu: * ''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'' (2003), p. 666</ref> Du gravaj Hadito-kolektoj estas [[Sahih Buĥari]] kaj [[Sahih Muslim]]. [[Sunaistoj]] kredas ke la unuaj kvar kalifoj estis la legitimaj posteuloj de Mohamedo; ĉar Dio ne klarigis al la gvidantoj pri la sukcedo, kaj la gvidantoj devis esti elektitaj. Sunaistoj kredas, ke kalifo estu elektita de la tuta komunumo.<ref name="Oxford_2">El la artikolo en Sunni Islam en [http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2280?_hi=2&_pos=2 Oxford Islamic Studies Online] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171214183916/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2280?_hi=2&_pos=2 |date=2017-12-14 }}</ref><ref name="Sunnite">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/574006/Sunnite Sunnite] [[Encyclopædia Britannica]] Online. Alirita la 2010-08-26.</ref> Ekzistas kvar agnoskataj skoloj ene de sunaismo: [[Hanafismo]], [[Malikismo]], [[Ŝafiismo]], kaj [[Hanbalismo]]. Ĉiuj kvar akceptas la validecon de la aliaj kaj sunaisto povas elekti kiun li volas. Salafismo (ankaŭ konata kiel ''Ahl al-Hadith'', aŭ [[Vahabismo]] de ĝiaj kontraŭuloj) estas ekstrem-ortodoksa islama movado kiu prenas la unuan generacion de islamanoj kiel modelo. === Ŝijaismo === {{Ĉefartikolo|Ŝijaismo}} [[Dosiero:ImamHusaynMosqueKarbalaIraqPre2006.JPG|250ra|eta|maldekstre|La tombejo de la imamo Husejn en [[Kerbala]], sankta pilgrimejo por ŝijaistoj.]] '''Ŝijaismo''' estas sekvata de 10-20% el la islamanaro<ref name="mgmpPRC">{{Cite book | editor-last = Miller | editor-first = Tracy | month = 10 | year = 2009 | publisher = [[Pew Research Center]] | title = Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World’s Muslim Population | format = PDF | url = http://pewforum.org/Muslim/Mapping-the-Global-Muslim-Population.aspx | accessdate = 2009-10-08 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181224211652/http://www.pewforum.org/muslim/mapping-the-global-muslim-population.aspx |date=2018-12-24 }}</ref> kaj estas la dua plej granda branĉo de islamo.<ref>Vidu * [https://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ "Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population".] Pew Research Center. 7a de oktobro 2009. Alirita la 25an de septembro 2020. "The Pew Forum's estimate of the Shia population (10–13%) is in keeping with previous estimates, which generally have been in the range of 10–15%. Some previous estimates, however, have placed the number of Shias at nearly 20% of the world's Muslim population." * [https://web.archive.org/web/20121215070956/http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/shi-a "Shia".] Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs. Arkivita el la originalo la 15an de decembro 2012. Alirita la 25an de septembro 2020. "Shi'a Islam is the second largest branch of the tradition, with up to 200 million followers who comprise around 15% of all Muslims worldwide..." * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html "Religions".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20 |date=2018-12-24 }} [[The World Factbook]]. [[Central Intelligence Agency]]. Alirita la 25an de aŭgusto 2010, ne plu funkcianta. "Shia Islam represents 10–20% of Muslims worldwide..."</ref> Ŝijaistoj kredas je la politika kaj religia gvidado de Imamoj, posteuloj de [[Ali ibn Abi Talib]], kiu laŭ ŝijaistoj estis la unua imamo, malakceptante la [[Legitimeco|legitimecon]] de la antaŭaj gvidantoj, akceptataj de sunaistoj. Por la plejmulto el la ŝijaismaj islamanoj, la Imamo regas sub dia rajto kaj nomumo kaj havas «absolutan spiritan aŭtoritaton» inter islamanoj, kaj li havas la lastan parolon rilate al doktrino kaj revelacio. Ŝijaismaj islamanoj kredas, ke Ali ibn Abi Talib estas la vera posteulo de la profeto kaj kredas, ke kalifo estas nomumita per dia volo<ref>Vidu * Lapidus (2002), p. 46</ref>. Ŝijaismo havas plurajn branĉojn, la plej granda estas nomata [[Dekduimamismo]]. Kvankam la ŝijaistoj kundividas multajn kernajn praktikojn kun la sunaistoj, la du branĉoj malkonsentas pri la graveco kaj valideco de specifaj kolektoj de [[Hadito]]<ref>Vidu: * Ahmed (1999), pp.44–45 * Nasr (1994), p.466</ref>. La dekduimamaj ŝijaistoj sekvas laŭleĝan tradicion nomitan [[Ĝafarismo]]. Aliaj pli malgrandaj grupoj inkluzivas [[Sepimamismo]]n kaj [[Zajdismo]]n kiuj estas derivaĵoj de la Dekduimamismo. Aliaj ŝijaaj branĉoj estas la [[Alavitoj]] kaj [[Alevoj]].<ref>Vidu: * Kramer (1987), [https://web.archive.org/web/20091018221406/http://geocities.com/martinkramerorg/Alawis.htm Syria's Alawis and Shiism pp. 237–254] * [http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/index.html Shia branches] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20041025093409/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/index.html |date=2004-10-25 }}</ref> === Sufiismo === {{Ĉefartikolo|Sufiismo}} [[Dosiero:Whirling Dervishes 2.JPG|eta|250ra|Sufia mistika danco en [[Istanbulo]], [[Turkio]].]] '''Sufiismo''' estas mistik-asketa fokuso pri Islamo per kiu ĝi celas trovi dian amon kaj scion tra persona sperto de Dio<ref>Trimingham (1998), p.1</ref>. Centriĝante sur la spiritaj aspektoj de la religio, sufianoj klopodas akiri rektan sperton de Dio per uzado de «intuiciaj kaj emociaj kapabloj» kiujn oni devas trejni. Sufiismo kaj islama juro estas kutime konsiderataj esti komplementoj, kvankam Sufiismo estis kritikata de [[Salafismo|salafanoj]], laŭ kiuj tiu movado ne praktikas veran islamon. Multaj sufiaj ordenoj, povas esti konsideritaj sunaaj aŭ ŝijaaj, sed aliaj klasifikas ilin simple kiel «sufiaj»<ref>[http://www.uga.edu/islam/Sufism.html Sufism, Sufis, and Sufi Orders: Sufism's Many Paths] Uga.edu Alirita la 2010-05-16</ref><ref>Vidu: * Esposito (2003), p.302 * Malik (2006), p.3 * B. S. Turner (1998), p.145 * [http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0061) Afghanistan: A Country Study - Sufism] Library of Congress Country Studies, 1997 Alirita en 2007-04-18</ref>. === Malgrandaj branĉoj === * [[Ahmadismo]] estas islama mesiisma movado fondita de [[Mirza Ghulam Ahmad]]. Ĝi komenciĝis en [[Hindio]] en la [[19-a jarcento]] kaj havas milionojn da adeptoj tra la mondo.<ref name="hmgaintro_mma">[http://www.aaiil.org/text/books/mali/callofislam/reformermujaddiddeathjesusmessiahimammahdidajjalggogmagog.shtml “The Fourteenth-Century's Reformer / Mujaddid”, from the “Call of Islam”] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170518063103/http://www.aaiil.org/text/books/mali/callofislam/reformermujaddiddeathjesusmessiahimammahdidajjalggogmagog.shtml |date=2017-05-18 }}, de Maulana Muhammad Ali</ref><ref>[http://www.alislam.org/books/3in1/chap2/index.html Claims of Hadhrat Ahmad, Chapter Two] Alislam.org 1904-06-24 Alirita en 2010-08-06</ref><ref>[http://www.alislam.org/books/truth/reflection.html Reflection of all the Prophets] Alislam.org Alirita en 2010-08-06</ref><ref>[http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_7_section_1.html Future of Revelation, Part 7] Alislam.org Alirita en 2010-08-06</ref><ref>[http://www.alislam.org/books/misunderstandingremoved.html The Removal of a Misunderstanding] Alislam.org Alirita en 2010-08-06</ref> La unua eldono de la [[Korano]] kun araba kaj esperanta tekstoj estas tiu de la ahmadano [[Italo Chiussi]]. * [[Ibadioj]] estas membroj de branĉo tre antikva, ekde la unuaj jaroj de islamo kaj samtempe estas branĉo de la [[ĥariĝismo]]. Male al la ĥariĝaj grupoj, ibadioj ne konsideras la aliajn islamanojn malfideluloj. [[Dosiero:Maŭzoleo de la Báb.jpg|eta|maldekstra|220ra|Maŭzoleo de la Báb, fondinto de [[Babismo]], en [[Ĥajfo]], [[Israelo]].]] * [[Koranismo]] estas sekto kiu malakceptas la Haditon. * [[Jazdanismo]] estas rigardata kiel miksaĵo de lokaj [[Kurdoj|kurdaj]] kredoj kaj islama sufiisma doktrino enkondukita en [[Kurdio]] fare de [[Adi ibn Musafir]] en la [[12-a jarcento]]. * [[Nacio de Islamo]] estas nova [[Afrik-usonanoj|afrik-usona]] islama movado naskiĝinta en [[Detrojto]]. === Islamidaj religioj === * [[babismo|Baba Kredo]] fondita en la 19-a jarcento en Persio kiu anoncis la alvenon de alia Mesaĝisto de Dio. Ĝi estis akre persekutita en Persio. Ĝi celis prepari la vojon por la nova mesaĝisto de Dio. * [[Bahaa Kredo]] estas religio naskiĝinta en [[Irano]] meze de la [[19-a jarcento]]. Ĝia fondinto estis la [[profeto]] ''[[Bahá'u'lláh]]'' ([[1817]]-[[1892]]). La ĉefcelo de la religio estas fondi spiritan fundamenton por nova tutmonda [[civilizo]] de [[paco]] kaj [[harmonio]]. * [[Druzoj]] kreiĝis en la jaro [[1010]] ''"religio de la dia unueco"'', kies anoj nuntempe vivas en [[Libano]] (ĉ. 280.000), en [[Sirio]] (ĉ. 360.000) kaj en [[Israelo]] (107.000, do 1,63 % de la loĝantaro en [[2004]]). * [[Sikismo]] estas unudia religio fondita de [[Guru Nanak]] en la [[15-a jarcento]] en [[Panĝabo]]. == Demografio == [[Dosiero:Islam by country.png|eta|350ra|Mapo kiu montras la landojn kun islamaj loĝantoj.]] Ĝisfunda demografia esploro en la jaro [[2009]] en 232 landoj kaj teritorioj raportis, ke 23% el la tutmonda loĝantaro aŭ 1.57 miliardoj da homoj estas islamanoj. El tiuj, 75-90% estas [[sunaistoj]] kaj 10-20% estas [[ŝijaistoj]] kun malgranda malplimulto apartentanta al aliaj sektoj<ref name="Britannica"/><ref name="PRC">[http://pewforum.org/Muslim/Mapping-the-Global-Muslim-Population%286%29.aspx Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World’s Muslim Population] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100327201319/http://pewforum.org/Muslim/Mapping-the-Global-Muslim-Population%286%29.aspx |date=2010-03-27 }} Alirita en 2010-08-24 [[Pew Research Center]] 7a de oktobro, 2009</ref>. Ĉirkaŭ 50 landoj estas plimulte islamaj, kaj [[araboj]], kontraŭ ofta populara miskredo, reprezentas nur ĉirkaŭ 20% el ĉiuj islamanoj tutmonde<ref>Miller (2009), p. 11</ref>. Tamen en malkleraj sociaj tavoloj de Okcidento, oni indentigas tro ofte islamanojn kun araboj. Inter [[1900]] kaj [[1970]] la tutmonda islama komunumo kreskis de 200 milionoj ĝis 551 milionoj<ref>{{Cite book | last = Whaling | first = Frank | title = Religion in today's world: the religious situation of the world from 1945 to the present day | publisher = T & T Clark | year = 1987 | page = 38 | isbn = 0567094529}} </ref>. Inter 1970 kaj 2009 islama loĝantaro pliiĝis pli ol tri fojojn al 1.57 miliardoj<ref>{{Cite book|title=Muslims in the United States |last1=Ba-Yunus |first1=Ilyas |authorlink=|coauthors=Kassim Kone|volume=|year=2006|publisher=Greenwood Publishing Group |location=|isbn=0313328250, 9780313328251page=1|pages=172|url=http://books.google.com/?id=oj7krKWyVNAC |accessdate=2010-08-25}}</ref>. Islamanoj plimulte loĝas en [[Azio]] kaj [[Afriko]]<ref>[http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1087 Islam: An Overview in Oxford Islamic Studies Online] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181019080456/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1087 |date=2018-10-19 }} Oxfordislamicstudies.com 2008-05-06 Alirita en 2010-05-16.</ref>. Ĉirkaŭ 62% el ili vivas en Azio, kun pli ol 683 milionoj da sekvantoj en [[Indonezio]], [[Pakistano]], [[Hindio]], kaj [[Bangladeŝo]]<ref name="USN&WR">[http://www.usnews.com/usnews/graphics/religion/islams_global_reach.htm Secrets of Islam] – U.S. News & World Report. Informaro havigita fare de la International Population Center, Department of Geography, San Diego State University (2005).</ref><ref>Miller (2009), pp. 15,17</ref>. En la [[Proksima Oriento]], la plej grandajn islamajn komunumojn havas ne-arabaj landoj kiel [[Turkio]] kaj [[Irano]]. En Afriko, [[Egiptio]] kaj [[Niĝerio]] havas la plej multnombran islaman loĝantaron<ref name="Islam_by_country">[http://www.nationmaster.com/graph/rel_isl_num_of_mus-religion-islam-number-of-muslim Number of Muslim by country] nationmaster.com Alirita en 2007-05-30.</ref>. La plejmulto el tiuj taksoj indikas ke la [[Ĉina Popola Respubliko]] havas ĉirkaŭ 20 aŭ 30 milionojn da islamanoj (1.5% ĝis 2% de la loĝantaro<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html CIA – The World Factbook – China] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161013030611/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html |date=2016-10-13 }} Cia.gov Alirita en 2009-06-15.</ref><ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71338.htm China (includes Hong Kong, Macau, and Tibet)] State.gov Alirita en 2009-06-15.</ref><ref>[http://www.chinadaily.com.cn/bizchina/2008-07/09/content_6831389.htm NW China region eyes global Muslim market] ''[[China Daily]]'' 2008-07-09 Alirita en 2009-07-14.</ref><ref>[http://muslimmedianetwork.com/mmn/?p=1922 Muslim Media Network] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080327140607/http://muslimmedianetwork.com/mmn/?p=1922 |date=2008-03-27 }} Muslim Media Network 2008-03-24 Alirita en 2009-07-14.</ref>). Tamen, datumoj disponigitaj de la Internacia Demografia Centro de la Ŝtata Universitato de San Diego raportis ke Ĉinio eble havas 65.3 milionojn da islamanoj<ref>[http://www.usnews.com/usnews/graphics/religion/islams_global_reach.htm Secrets of Islam], U.S. News & World Report. Informaro havigita fare de la International Population Center, Department of Geography, San Diego State University.</ref>. Islamo estas la dua plej granda religio post kristanismo en multaj eŭropaj landoj<ref>Vidu: * Esposito (2004) pp.2, 43 * {{Cite book | title=Islamic World | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=2007-05-02}} * [http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080615140203/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html |date=2008-06-15 }} Adherents.com Alirita en 2007-01-09. * {{Cite news | title=Muslims in Europe: Country guide | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4385768.stm | publisher=BBC | work=BBC News | date=2005-12-23 | accessdate=2006-09-28 }} * [http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=293 Religion In Britain] Office for National Statistics, National Statistics, 2003-02-13 Alirita en 2006-08-27.</ref>, kaj malrapide atingas tiun statuson en Ameriko, kun inter 2 454 000, laŭ Pew Forum, kaj ĉirkaŭ 7 milionoj, laŭ la Konsilio de la Amerik-Islamaj Rilatoj, en Usono.<ref name="mgmpPRC"/><ref>[http://www.cair.com/Portals/0/pdf/The_Mosque_in_America_A_National_Portrait.pdf The Mosque in America: A National Portrait] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100617160628/http://www.cair.com/Portals/0/pdf/The_Mosque_in_America_A_National_Portrait.pdf |date=2010-06-17 }} Council on American-Islamic Relations (CAIR). 26a de aprilo, 2001. Alirita en 2010-08-01.</ref> == Sanktaj lokoj de islamo == [[Dosiero:Kaaba at night.jpg|eta|La [[Kaabo]], en [[Mekko]], [[Sauda Arabio]], estas la centro de Islamo.]] [[Dosiero:Mescidi nebevi.JPG|eta|Tombo de Mohamedo en Medino.]] [[Dosiero:Jerusalem Al-Aqsa Mosque BW 2010-09-21 06-38-12.JPG|eta|260ra|La [[Moskeo Al-Aksa]] en Jerusalemo, estas la tria plej sankta por islamanoj.]] Multaj lokoj estas konsiderataj sanktaj en islamo, inter ili tri estas aparte gravaj: * [[Mekao]] estas la plej sankta ejo por islamanoj, ĉar ĝi estis la naskiĝloko de la [[profeto]] [[Mohamedo]]. La [[Kaabo]] en Mekao estas la centra sanktejo de Islamo, kiu difinas la direkton al kiu preĝi, la ''[[kiblo]]n''. * [[Medino]], urbo norde de Mekao, estas la dua plej grava sanktejo. En tiu loko islamo spertis unuan politikan venkon. * [[Jerusalemo]] estas laŭ islama tradicio la loko, kiu antaŭe indikis ''[[kiblo]]n'', la preĝdirekton. Ĝi estas la loko, kiun la islamanoj difinis kiel la geografian pozicion de la [[moskeo Al-Aksa]] menciita en la [[Korano]], [[surao]] 17, pri la ''Nokta vojaĝo de la profeto Mohamedo''. * [[Kerbela]] kaj [[Kufa]] estas sanktaj urboj por [[ŝijaismo|ŝijaoj]] kaj [[alevoj]], al kiuj oni pilgrimas ĉiujare. Aldone ekzistas granda nombro de [[pilgrimejo]]j diverse gravaj. Plej ofte temas pri tombejoj, ekzemple de la kunuloj de Mohamedo aŭ de [[sufiismo|sufiaj]] [[sanktulo]]j. La plej grandan nombron de sanktejoj konas la [[pakistano|pakistana]] [[sufiismo]] kaj la nordafrika popolislamo. Krom la unuaj tri sanktaj urboj la statuso de ''«sanktaj»'' urboj, kiel ankaŭ la honorigo de sanktuloj estas tre diskutata temo en islamo. Jerusalemo estas aparta okazo en la listo de sanktaj urboj, ĉar el la Korano ne eblas tion historie pruvi. Malgraŭ tio temas por islamanoj pri kreda vero, kio praktike efikas kiel «historia vero». == Islamaj filozofoj == === Historiaj === * [[al-Kindi]] (ĉ. [[801]] — ĉirkaŭ [[870]]), la unua ĉefa [[filozofo]] de [[falsafismo]], [[Bagdado]]. * [[al-Ghannouchi]], araba pensinto kiu fondis la Renesancan Partion ([[arabe]], Hizb al-Nahda) en [[Tunizio]]. * [[Aviceno]] (ĉ. [[980]] — [[1037]]), [[Persio|persa]] [[falsafismo|islama filozofo]] kaj [[kuracisto]], sed ankaŭ [[astronomo]], [[fizikisto]], fakulo pri islamo kaj la [[Korano]], [[kemiisto]], [[matematikisto]], [[poeto]], [[psikologo]], [[sciencisto]], ... * [[ibn-Ĥaldun]] ([[1332]] — [[1406]]), araba [[historiisto]] kaj [[politikisto]] el [[Kairo]]. * [[ibn-Ruŝd]] ([[1126]] — [[1198]]), [[Andaluso|andalusa]] [[filozofo]], [[kuracisto]] kaj [[mistikulo]]. * [[Sohraŭardi]] ([[1155]] — [[1191]]), [[mistikulo]], [[filozofo]] kaj [[asketo]], nomita «la [[Platono]] de [[Irano]]». * [[Ĝalal-ed-din Mohammad Rumi]] ([[1207]] — [[1273]]), [[juristo]], [[teologo]], [[poeto]] kaj [[sufiismo|sufiisma]] mistikulo, unu el la plej gravaj poetoj de la [[persa lingvo]]. === Modernaj === * [[Ali Ŝariati]] ([[1933]] — [[1977]]), [[irano|irana]] pensisto kaj [[sociologio]]-docento, kiu grande influis la modernan iranan junularon. * [[Qutb]] ([[1906]] — [[1966]]), [[egiptio|egipta]] pensinto, kiu grave influis la [[fundamentalismo]]n de [[sunaismo]]. == Kulturo == {{Ĉefartikolo|Islama arkitekturo|Islama arto|Islama kulturo}} {{Ĉefartikolo|Islama mitologio}} {{Islama kulturo}} [[Dosiero:Agra Itimad-ud-Daula 3.jpg|eta|220ra|maldekstra|Montro de arkitekturo en Agra, Barato.]] [[Dosiero:Great Mosque of Djenné 1.jpg|eta|maldekstra|220ra|Adoba moskeo en [[Malio]].]] [[Dosiero:Niujie Mosques02.jpg|eta|maldekstra|220ra|Moskeo [[Niujie]] — tipa montro de la ĉina influo al la islama arkitekturo.]] [[Dosiero:Palacio del Pórtico.jpg|maldekstra|eta|Portiko kaj korto de [[Alhambro]], Hispanio.]] Islama kulturo ĝenerale inkluzivas ĉiujn praktikojn kaj tendencojn kiuj evoluis ĉirkaŭ tiu religio, inkluzive de koranaĵoj kiel preĝoj kaj nekoranaĵoj ene de la vasta islama mondo. Pro tio la islama kulturo estas sufiĉe ampleksa. Ĝi estas ne nur araba, sed havas diversetnajn radikojn. Ĝi ricevis influon ne nur de lokaj kulturoj, sed ankaŭ heredis de la [[Bizanca Imperio]] kaj aliaj regionoj. Ĝi estis farita de homoj (ne nepre islamanoj), kiuj vivis ene de la teritorio de islamaj socioj. La kulturo de Islamo inkluzivas la [[Islama arkitekturo|arkitekturon]], [[kaligrafio]]n, [[pentrarto]]n, [[literaturo]]n, [[teatro]]n, [[kinarto]]n, kaj [[ceramikarto]]n, inter aliaj. === Arkitekturo === Eble la plej grava esprimo de islama arto estas arkitekturo, precipe la [[moskeo]]j, [[tombo]]j, [[palaco]]j kaj [[fortikaĵo]]j<ref name="Cop149">Copplestone, p. 149</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?c=Article_C&cid=1158658332974&pagename=Zone-English-ArtCulture%2FACELayout |titolo=A Tour of Architecture in Islamic Cities |alirdato=2012-01-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070317015153/http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?c=Article_C&cid=1158658332974&pagename=Zone-English-ArtCulture%2FACELayout |arkivdato=2007-03-17 }}</ref>. Pere de la konstruaĵoj, montreblas la efiko de ŝanĝiĝantaj kulturoj ene de islama civilizo. La nordafrika kaj hispana islamaj arkitekturoj, ekzemple, havas romiajn kaj bizancajn elementojn, kio videblas en la [[Granda Moskeo de Kajruano]] kiu havas marmoron kaj porfirokolonojn de romiaj kaj bizancaj konstruaĵoj, en la palaco [[Alhambro]] de [[Granado]], aŭ en [[moskeo-Katedralo de Kordovo|Granda Moskeo de Kordovo]].<ref>[http://www.green-man-of-cercles.org/articles/the_development_of_the_horseshoe_arch_in_christian_spain.pdf]{{404|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>The Church of the Holy Sepulchre, Martin Biddle‏. p. 68</ref> Islama arkitekturo povas esti identigita pere de la sekvaj dezajnelementoj, kiuj estas hereditaj de la unua moskeo konstruita de Mohamedo en Medino, same kiel de aliaj antaŭislamaj konstruaĵoj aŭ de {{J|kristana preĝejo}} kaj [[sinagogo]]j.<ref>Gruber, World of Art.</ref> * Grandaj [[korto]]j ofte kunfanditaj kun centra preĝohalo. Origine karakterizaĵo de la [[Moskeo de la Profeto]].<ref name="kairouan mosque">[http://books.google.fr/books?id=IaM9AAAAIAAJ&pg=PA104&dq=oleg+grabar+kairouan+mosque&cd=3#v=onepage&q=oleg%20grabar%20kairouan%20mosque&f=false John Stothoff Badeau kaj John Richard Hayes, ''The Genius of Arab civilization: source of Renaissance''. Taylor & Francis. 1983. p. 104]</ref> * [[Minareto]]j aŭ turoj (kiuj estis originale uzataj kiel torĉ-gardoturoj ekzemple en la [[Moskeo de la Umajadoj|Granda Moskeo de Damasko]]. Tial la derivaĵo de la araba vorto ''Nur'', "lumo". La plej malnova konstanta minareto en la mondo estas la minareto de la [[Granda Moskeo de Kajruano]] (en Tunizio), starigita inter la 8-a kaj 9-a jarcentoj. Ĝi estas majesta kvadrata turo konsistanta el tri supermetitaj partoj de laŭpaŝa grandeco kaj dekoro.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.qantara-med.org/qantara4/public/show_document.php?do_id=399&lang=en |titolo=Great Mosque of Kairouan (Qantara mediterranean heritage) |alirdato=2012-01-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150209081557/http://www.qantara-med.org/qantara4/public/show_document.php?do_id=399&lang=en |arkivdato=2015-02-09 }}</ref> * [[Mihrabo]] aŭ niĉo sur interna muro indikanta la direkton al Mekko. Ĝi eble devenas de antaŭa uzado de niĉoj por la fiksado de la [[Torao]] kaj volvolibroj en judaj [[sinagogo]]j aŭ Mehrab (perse: مِهراب) de la persa mitraa kulturo aŭ la [[Koptoj|koptaj]] preĝejoj.<ref>Tonna (1990), pp. 182-197</ref> * Kupoloj (la plej frua islama uzo de [[kupolo]] estis en la 8-a jarcento en moskeo de Medino). * Uzo de [[Ivano]]j en malsamaj sekcioj.<ref>Grabar, O. (2006) p. 87</ref><ref>Ettinghausen (2003), p. 87</ref> * Uzo de geometriaj formoj kaj ripetata arto (arabesko)<ref name="B-I">"Islam", ''The New Encyclopædia Britannica'' (2005)</ref>. * Uzo de dekoracia araba kaligrafio.<ref>Hillenbrand, p. 100.</ref>. * Uzo de [[simetrio]]. * Lavfontanoj.<ref>[http://books.google.com/books?id=yJPlCpzOY_QC&pg=PA281 Societies, Networks, and Transitions: A Global History: To 1500, Craig A. Lockard‏. pp. 281-82]</ref> * Uzo de brila koloraro.<ref>[http://books.google.fr/books?id=INsmT6zjAl8C&pg=PA72&dq=aqmar+mosque+1125&hl=en&sa=X&ei=zbfpTvpbkbSEB8z0gbYI&ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&q=aqmar%20mosque%201125&f=false Doris Behrens-Abouseif (1992), ''Islamic Architecture in Cairo: An Introduction'', BRILL, p. 72]</ref><ref>[http://www.iranreview.org/content/view/2280/51/]{{404|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> * Fokusiĝo je interna spaco de konstruaĵo prefere ol la ekstero.<ref>Jonathan M. Bloom kaj Sheila Blair (2009), ''The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture, Vol II'', Oxford University Press, p. 152</ref>. ==== Oftaj interpretoj pri islama arkitekturo ==== * La koncepto pri la senfina potenco de Dio estas substrekita per dezajnoj kun ripetataj temoj kiuj aludas al senfineco<ref>[http://books.google.fr/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA29&dq=Fatehpur+Sikri+akbar&hl=fr&ei=M13aTojEKMLKhAf-84nVDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CF4Q6AEwCQ#v=onepage&q=Fatehpur%20Sikri%20akbar&f=false John F. Richards (1996), ''The Mughal Empire'', Cambridge University Press, p. 29]</ref>. * Homaj kaj bestaj formoj estas malofte prezentitaj en dekoracia arto, ĉar ili estas unikaĵoj en la laboro de Alaho. Foliaro estas ofta ĉeftemo, sed tipe stiligita aŭ simpligita. * [[Kaligrafio]] estas utiligita por plifortigi impreson de la interno de konstruaĵo per disponigado de citaĵoj de la [[Korano]].<ref>{{cite news|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198504/muslims.in.china-the.mosques.htm|accessdate=2006-04-08|last=Cowen|first=Jill S.|date=Julio/Aŭgusto 1985|pages=30–35|publisher=Saudi Aramco World|title=Muslims in China: The Mosque}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060322154300/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198504/muslims.in.china-the.mosques.htm |date=2006-03-22 }}</ref> * Islama arkitekturo estis nomita la «arkitekturo de la vualo» ĉar la beleco kuŝas en la internaj spacoj (kortoj kaj ĉambroj) ekster kiuj ne estas videbla ekde la stratovido.<ref>Historical Society of Ghana. Transactions of the Historical Society of Ghana, The Society, 1957, pp 81</ref> * Uzo de imponaj formoj kiel ekzemple grandaj [[kupolo]]j, altegaj [[minareto]]j, kaj larĝaj [[korto]]j estas intencitaj peri potencon<ref>Saudi Aramco World, Julio/Aŭgusto 1985, p. 3035</ref>. === Kalendaro === [[Dosiero:Lunar eclipse al-Biruni.jpg|220ra|eta|Ilustraĵo el astronomia verko de [[al-Biruni]], klariganta la malsamajn [[luna fazo|lunfazojn]].]] Por la komenco de la islama epoko estis elektita la okazintaĵo konata kiel ''[[Heĝiro]]'' en 622 p.K., kiu estis grava turnopunkto en la vivo de Mohamedo kaj de la primitiva islama komunumo<ref>El ilustrita manuskripto de la verko de Al-Biruni de la 11a jarcento ''Vestiges of the Past'' (Bibliothèque Nationale, Paris, Arabe 1489 fol. 5v. (Bibliothèque Nationale on-line catalog [http://mandragore.bnf.fr/jsp/rechercheExperte.jsp''Mandragore''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090228053741/http://mandragore.bnf.fr/jsp/rechercheExperte.jsp |date=2009-02-28 }})). Vidu ankaŭ: Robert Hillenbrand, "Images of Muhammad in al-Bīrūnī's Chronology of Ancient Nations", en: R. Hillenbrand (eld.), ''Persian Painting from the Mongols to the Qajars: Studies in Honour of Basil W. Robinson'' (Londen/New York: I.B. Tauris Publishers, 2000), pp. 129-146.</ref>. La jaro 1 A.H. ([[latine]] Anno Hegirae) en la [[islama kalendaro]] estis laŭdire deklarita de la [[Umar ibn al-Ĥattab|Kalifo Umar]]. Ĝi estas luna kalendaro kaj la tagoj daŭras de [[sunsubiro]] al sunsubiro<ref>Sherrard Beaumont Burnaby, [http://www.archive.org/details/elementsofjewish00burnuoft ''Elements of the Jewish and Muhammadan calendars''] (1901) pp. 373-5, 382-4.</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://emr.cs.iit.edu/home/reingold/calendar-book/Calendrica.html |titolo=''Calendrica'' |alirdato=2012-01-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20050216102054/http://emr.cs.iit.edu/home/reingold/calendar-book/Calendrica.html |arkivdato=2005-02-16 }}</ref>. Islamaj festotagoj okazas en fiksaj datoj de la luna kalendaro<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.mlivo.com/translations/Hilali%20Khan.htm |titolo=Interpretation of the Meaning of The Noble Quran, Tradukita en anglan fare de Dro. Muhammad Taqi-ud-Din Al-Hilali Ph.D. & Dr. Muhammad Muhsin Khan |alirdato=2012-01-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100127132751/http://www.mlivo.com/translations/Hilali%20Khan.htm |arkivdato=2010-01-27 }}</ref>, kiuj ne ĉiam koincidas kun la [[gregoria kalendaro]]<ref>[[al-Biruni]], [http://books.google.com/books?id=kUpmAAAAMAAJ&pg=PA327 ''The chronology of ancient nations''], tr. C. Edward Sachau (1000/1879) 327.</ref>. La plej gravaj islamaj festivaloj estas [[Eid ul-Fitr]] ([[arabe]]: عيد الفطر) je la 1-a de Ŝaŭŭal, markante la finon de la fastmonato [[Ramadano]], kaj [[Eid ul-Adha]] (arabe: عيد الأضحى) je la 10-a de [[Dhu al-hiĝĝah]], koincidante kun la pilgrimado al [[Mekko]].<ref>A. Moberg, "NASI'", ''The Encyclopaedia of Islam'' VII:977.</ref><ref>A. Moberg, "[http://books.google.com/books?id=9JQ3AAAAIAAJ&printsec=frontcover#PPA856,M1 NASI']", ''E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam''</ref> === Festotagoj === [[Dosiero:Eidulfitr meal.jpg|eta|maldekstra|220ra|[[Eid ul-Fitr]] en [[Malajzio]]]] Ekzistas du ĉefaj festotagoj en Islamo, [[Eid ul-Fitr]] kaj [[Eid ul-Adha]]. La maniero kiel festotagoj estas celebritaj aŭ agnoskitaj povas varii laŭ la kulturoj aŭ la diversaj branĉoj de Islamo, [[sunaismo]] kaj [[ŝijaismo]]<ref>Ahmad ibn Hanbal, Musnad, vol. 4, 141–142, (no. 13210).</ref>. Islamaj festotagoj ĝenerale sekvas la lunan kalendaron<ref>[http://www.islamicfinder.org/articles/article.php?id=405&lang Articles and FAQs about Islam, Muslims]</ref>. La islama kalendaro havas 10 monatojn kaj 400 tagojn. La [[luna kalendaro]] de sunaistoj kaj ŝijaistoj ne ĉiam koincidas<ref name=types>[http://www.islam.com/salat/typesofprayers.htm#Wajib Islam.com – Types of Prayers]{{404|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: foje ŝijaisma festo kaj la sama sunaisma festo okazas en du malsamaj tagoj<ref>{{Cite book|last=Ghamidi|first=Javed Ahmad|title=Mizan: A Comprehensive Introduction to Islam|publisher=Al-Mawrid|location=Lahore}}</ref>, kutime du sinsekvaj. Islamaj datoj estas bazitaj sur luna kalendaro, sed en pluraj landoj proksimaj al Okcidento, civilaj datoj kutime uzas la [[gregoria kalendaro|gregorian kalendaron]]<ref>[http://www.inter-islam.org/Actions/eidshawwal.htm Eid ul Fitr and the six supplementary fasts of Shawwal]</ref><ref>Al-Bukhari, Al-Jami‘ al-sahih, 153, (no. 952)</ref>. === Vestado === [[Dosiero:Dishdasha.jpg|eta|220ra|Diversnaciaj viroj portantaj la [[Taŭbo]]n en Salalah, [[Omano]].]] Islamanoj uzas la vestaĵojn laŭ du kuntekstoj<ref>Reformatorisch dagblad: ''[http://www.reformatorischdagblad.nl/artikel/1283448/Brussel+tegen+boerkaverbod.html Brussel tegen boerkaverbod]'', 30a de novembro 2006.</ref>: ĉiutaga vestado hejma kaj eksterhejma, kaj vestado postulita por specife religiaj kuntekstoj. Korano parolas pri modesteco en la inaj vestaĵoj kaj faras neklarajn aludojn al ia kaŝado de la ina beleco. Tamen, ekzistas multaj malsamaj interpretoj pri tiu «modesteco» postulata. La plejmulto konsentas pri la ŝirmado de korpo ekde la [[umbiliko]] ĝis la [[genuo]]j por viroj<ref>Guardian: [http://politics.guardian.co.uk/gla/story/0,,1952628,00.html Livingstone decries vilification of Islam], 20a de novembro, 2006.</ref> kaj de la kapo ĝis la piedfingroj por virinoj krom la manoj kaj la vizaĝo aŭ okuloj (tio dependas de la islama skolo). Malgraŭ tio, en kelkaj islamaj socioj, pluraj virinoj ne kovras siajn kapojn per [[vualo]]. Ekzemplo estas [[Turkio]], laika ŝtato kun granda plimulta islama loĝantaro<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6058672.stm Blair's concerns over face veils] [[BBC News Online]]. 17a de oktobro, 2006.</ref><ref>Ipsos MORI [http://www.ipsos-mori.com/polls/2006/itv.shtml Muslim Women Wearing Veils].</ref>. == Arto == === Literaturo === [[Dosiero:Natavan.jpg|eta|maldekstra|200ra|[[Ĥurŝidbanu Natavan]] estis filino de Mehdi Gulu-ĥano, lasta reganto de la [[Karabaĥa ĥanato]] (1748–1822), ŝi estas konsiderata unu el la plej bonaj poetinoj de [[Azerbajĝano]].]] Islama literaturo estas ampleksa aro da verkoj kun islamaj instruoj, doktrinoj, dogmoj, predikoj aŭ simple kun islama fono, verkitaj en ajna lingvo<ref name="arabianNights">John Grant kaj John Clute, ''The Encyclopedia of Fantasy'', "rabian fantasy", p. 51 ISBN 0-312-19869-8</ref>. La plej konata fikcio de la islama mondo estis la libro [[Mil kaj Unu Noktoj]], kiu estis kompilo de multaj pli fruaj popolaj fabeloj rakontitaj de la persa reĝino [[Ŝehrazad]]. La [[epopeo]] prenis formon en la [[10-a jarcento]] kaj atingis la finan staton en la [[14-a jarcento]]. La nombro kaj speco de rakontoj variis de unu manuskripto al alia. Ĉiuj arabaj fantaziaj rakontoj ofte estis nomataj «1001 noktoj» en traduko al aliaj lingvoj, nekonsiderante ĉu ili aperis en tiu verko, kaj kelkaj rakontoj estas konataj en [[Eŭropo]] kiel «1001 noktoj» malgraŭ ke ili tute ekzistas en neniu araba manuskripto. Tiu epopeo estis influa en la [[Okcidento]] ĉar ĝi estis tradukita en la [[18-a jarcento]], unuafoje de [[Antoine Galland]]<ref>[[L. Sprague de Camp]], ''Literary Swordsmen and Sorcerers: The Makers of Heroic Fantasy'', p 10 ISBN 0-87054-076-9</ref>. Multaj imitaĵoj aperis, precipe en [[Francio]]<ref name="arabianNights2">John Grant kaj John Clute, ''The Encyclopedia of Fantasy'', "rabian fantasy", p 52 ISBN 0 Fantasta mondo havas malmultan aŭ nenian konekton al veraj epokoj kaj lokoj. Nombraj elementoj el la araba kaj persa mitologioj estas nune oftaj en moderna fantasto, kiel geniuloj, bahamutoj, magiaj tapiŝoj, magiaj lampoj ktp. Kiam [[L. Frank Baum]] decidis verki modernan ferakonton kiu forigu stereotipajn elementojn, li inkludis la genion kaj la nanon kaj la feon kiel stereotipoj forigontaj.</ref><ref>James Thurber, "The Wizard of Chitenango", p 64 ''Fantasists on Fantasy'' eldonita de Robert H. Boyer kaj Kenneth J. Zahorski, ISBN 0-380-86553-X</ref>. La [[Ŝahnameo]] de [[Abol-Gasem Ferdousio]], popola eposo de [[Irano]], estas mita kaj heroa rakontado de la [[Persa Imperio]]. [[Amir Arsalan]] ankaŭ estis populara mita persa rakonto, kiu influis kelkajn modernajn verkojn de fantazia fikcio, kiel ekzemple La [[Heroa legendo de Arslan]]. Fama ekzemplo de araba kaj persa poezio pri amo kaj enamiĝo estas [[Lejla kaj Maĵnun]], devenanta de la [[umajadoj|umajada]] epoko en la [[7-a jarcento]]. Ĝi estas tragedia rakonto pri pasia amo same kiel la pli malfrua ''[[Romeo kaj Julieto]]'', kaj, laŭ kelkaj esploristoj, estis la fontinspiro por tiu okcidenta versio de Lejla kaj Maĵnun<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.shirazbooks.com/ebook1.html |titolo=NIZAMI: LAYLA AND MAJNUN - Anglalingva versio de Paul Smith |alirdato=2012-01-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20071106045551/http://www.shirazbooks.com/ebook1.html |arkivdato=2007-11-06 }}</ref>. [[Ibn Tufail]] kaj [[Ibn al-Nafis]] estis pioniroj de la filozofia romano. Ibn Tufail skribis la unuan fikcian araban romanon [[La aŭtodidakta filozofo]] kiel respondon al la ''[[La Nekohereco de la Filozofoj]]'' de [[Algazelo]], kaj tiam Ibn al-Nafis ankaŭ verkis novan fikcian aŭtodidaktan teologion kiel respondon al tiu de Ibn Tufail. Ambaŭ rakontoj havis protagonistojn kiuj estis aŭtodidaktaj sovaĝaj infanoj vivantaj en soleco sur dezertinsulo. Ĝi estas konsiderata la unua sciencfikcia verko.<ref>Dro. Abu Shadi Al-Roubi (1982), "Ibn Al-Nafis as a philosopher", ''Symposium on Ibn al-Nafis'', Second International Conference on Islamic Medicine: Islamic Medical Organization, Kuwait (cf. [http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html Ibn al-Nafis As a Philosopher] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html |date=2008-02-06 }}, ''Encyclopedia of Islamic World'').</ref><ref>Nahyan A. G. Famy astronomo, kosmologo kaj geologo konata siatempe. Lia ĉefa celo malantaŭ tiu scienc-fikcia verko estis klarigi la islamajn religiajn instruojn en termino de scienco kaj filozofio pere de la uzado de fikcio.</ref><ref name=Roubi>Dro. Abu Shadi Al-Roubi (1982), "Ibn Al-Nafis as a philosopher", ''Symposium on Ibn al Nafis'', Second International Conference on Islamic Medicine: Islamic Medical Organization, Kuwait (cf. [http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html Ibnul-Nafees As a Philosopher] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html |date=2008-02-06 }}, ''Encyclopedia of Islamic World'').</ref> [[Dosiero:ManuscriptAbbasid.jpg|eta|220ra|Manuskripto de [[Mil kaj Unu Noktoj]].]] Latina tradukado de la laboro de Ibn Tufail, ''La aŭtodidakta filozofo'', unue aperis en [[1671]], preparita de [[Edward Pococke]] la Juna, sekvita de angla traduko de [[Simon Ockley]] en [[1708]], same kiel germanaj kaj nederlandaj tradukoj. Tiuj tradukoj poste inspiris [[Daniel Defoe]] por verki [[Robinsono Kruso]], konsiderata la debuta romano en la angla<ref>Nawal Muhammad Hassan (1980), ''Hayy bin Yaqzan and Robinson Crusoe: A study of an early Arabic impact on English literature'', Al-Rashid House for Publication.</ref><ref>Cyril Glasse (2001), ''New Encyclopedia of Islam'', p. 202, Rowman Altamira, ISBN 0-7591-0190-6.</ref><ref name=Amber>Amber Haque (2004), "Psychology from Islamic Perspective: Contributions of Early Muslim Scholars and Challenges to Contemporary Muslim Psychologists", ''Journal of Religion and Health'' '''43''' (4): 357–377 [369].</ref><ref name=Wainwright>Martin Wainwright, [http://books.guardian.co.uk/review/story/0,12084,918454,00.html Desert island scripts], ''[[The Guardian]]'', 22a de marto 2003.</ref>. ''La aŭtodidakta filozofo'' ankaŭ inspiris [[Robert Boyle]] verki sian filozofian romanon, kies intrigo disvolviĝas sur insulo, ''La Aspiranta Naturalisto''<ref name="Toomer-222">G. J. Toomer (1996), ''Eastern Wisedome and Learning: The Study of Arabic in Seventeenth-Century England'', p. 222, [[Oxford University Press]], ISBN 0-19-820291-1.</ref>. La rakonto ankaŭ anticipis la [[Emile, aŭ Pri la Eduko]] de [[Rousseau]], kaj estas ankaŭ simila al la rakonto pri [[Moŭgli]] en la [[La libroj de ĝangaloj]] de [[Rudyard Kipling]] same kiel la rakonto pri [[Tarzan]], en kiu bebo estas forlasita en la ĝangalo sed adoptita de patrino lupo<ref>[http://www.muslimheritage.com/topics/default.cfm?ArticleID=808 Latinized Names of Muslim Scholars], FSTC.</ref>. [[Dante Alighieri]] estas la verkisto de [[La Dia Komedio]], konsiderata la plej bonega verko de la [[itala literaturo]]<ref name="Heullant">I. Heullant-Donat kaj M.-A. Polo de Beaulieu, "Histoire d'une traduction," en ''Le Livre de l'échelle de Mahomet'', Latinlingva eldono kaj franca traduko fare de Gisèle Besson kaj Michèle Brossard-Dandré, Collection ''Lettres Gothiques'', Le Livre de Poche, 1991, p. 22 kun noto 37.</ref>. Tamen, ĝi rekte aŭ nerekte prenis multajn ecojn pri transtombaj epizodoj el la arabaj verkoj pri islama [[eskatologio]]: la [[Hadito]] kaj la [[Kitab al-Miraj]] (tradukita en la [[latina]]n en [[1264]] kiel ''Liber Scale Machometi'', «La Libro de la Ĉieliro de Mohamedo») koncerne la ĉieliron de [[Mohamedo]] al Ĉielo, kaj spiritaj verkoj de [[Ibn Arabi]]. La [[maŭroj]] ankaŭ havis videblan influon en la verkoj de [[George Peele]] kaj de [[William Shakespeare]]. Kelkaj el iliaj verkoj havis maŭrajn [[rolulo]]jn, kiel ekzemple "La batalo de Alkazaro" de Peele kaj "[[La venecia komercisto]]" de Shakespeare, [[Tito Androniko]], kaj [[Othello]], kiuj havis maŭran Otelon kiel ĉefrolulon. Tiuj verkoj laŭdire estis inspiritaj de pluraj maŭraj delegacioj de [[Maroko]] ĝis elizabeta Anglio ĉe la komenco de la [[17-a jarcento]]<ref>Professor Nabil Matar (Aprilo 2004), ''Shakespeare and the Elizabethan Stage Moor'', Sam Wanamaker Fellowship Lecture, [[Globusteatro]] de Shakespeare (cf. Mayor of London (2006), [http://www.london.gov.uk/gla/publications/equalities/muslims-in-london.pdf Muslims in London] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080513165558/http://www.london.gov.uk/gla/publications/equalities/muslims-in-london.pdf |date=2008-05-13 }}, pp. 14–15, Greater London Authority)</ref>. === Teatro === En la scenaj artoj, la plej populara en la mezepoka islama mondo estis pupteatro (kiu inkluzivis [[gantpupo]]jn, [[ombroludo]]jn kaj [[marioneto]]jn) kaj vivaj sufer-teatraĵoj konataj kiel ''ta'ziia'', kie aktoroj reprezentas epizodojn de la [[historio de Islamo]]. Speciale, la verkoj de la ŝijaistoj rakontas pri la martireco de la filoj de [[Ali ibn Abi Talib]], [[Hasan ibn Ali]] kaj [[Ĥusejn ibn Ali]]. Vivaj sekularaj ludoj konataj kiel ''aĥraja'', estis registritaj en mezepoka literaturo, kvankam ili estis malpli oftaj ol maskerado kaj la teatro ta'zieh.<ref>{{citation|last=Moreh|first=Shmuel|contribution=Live Theatre in Medieval Islam|title=Studies in Islamic History and Civilization|editor-last=David Ayalon|editor-first=Moshe Sharon|publisher= Brill Publishers |year=1986|isbn=965264014X|pages=565–601}}</ref>. [[Karagozo]], la turka ombroteatro multe influis la maskerad-teatron de la regiono. Supozeble ĝi venis el [[Ĉinio]] tra [[Barato]]<ref>Artikolo Saudi Aramco World 1999/John Feeney</ref>. Poste la [[mongoloj]] prenis ĝin de la [[ĉinoj]] kaj transdonis al la [[tjurkoj|tjurkaj popoloj]] de [[Centrazio]]. Tiel la arto de la ombroteatro estis alportita de la turkoj elmigrantaj de Centrazio al [[Anatolio]]. Aliaj akademiuloj asertas, ke ombroteatro venis al Anatolio en la [[16-a jarcento]] el [[Egiptio]]<ref>Tradition Folk The Site de Hayali Mustafa Mutlu</ref>. En [[Irano]], la marionetoj estis konataj de pli ol mil jaroj, sed komence estis popularaj nur gantoj kaj ŝnuromarionetoj<ref>The History of Theatre in Iran: Willem Floor:ISBN 0-934211-29-9: Mage 2005</ref>. Aliaj ĝenroj de maskerado venis al la lando dum la regado de [[kaĝaroj]] (18-a ĝis la 19-a jarcentoj) kiel influoj de [[Turkio]]. Ĥeimeh Ŝab-Bazi estas persa tradicia pupspektaklo, prezentata en malgranda ĉambro fare de muzika prezentisto kaj rakontanto<ref>Mehr News Agency 7.7.07 [http://www.mehrnews]{{404|date=December 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>. Tiuj spektakloj ofte okazas laŭ rakontado en tradiciaj teejoj kaj kafejoj. La dialogo okazas inter la prezentisto kaj la [[marioneto]]j<ref>[http://www.iran-daily.com Iran Daily 1.3.06]</ref>. === Kaligrafio === [[Dosiero:Learning Arabic calligraphy.jpg|eta|220ra|righ|Araba kaligrafio.]] Arabskriba kaligrafio, formale konata kiel araba belskribo, estas la arta praktiko de manskribo<ref>Muhammad Shafiq's [http://hdl.loc.gov/loc.wdl/wdl.3058 "Arabic Primer of Calligraphy"]. [[World Digital Library]] Yale University Library.</ref>, aŭ [[kaligrafio]], kaj pli amplekse pri librokreado, en la teritorioj kiuj kundividas islaman kulturan heredon<ref>[http://www.hajinoordeen.com/gallery.html "Gallery"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151031174137/http://www.hajinoordeen.com/gallery.html |date=2015-10-31 }}, ''Haji Noor Deen''.</ref>. Tiu arta ĝenro estas bazita sur la [[araba alfabeto]], kiu dum longa tempo estis uzata de ĉiuj islamanoj — sendepende de iliaj propraj lingvoj. Ili uzis ĝin por reprezenti Dion kies bildigon islamo malakceptas. [[Kaligrafio]] estas aparte ŝatata inter islamaj artoj ĉar ĝi estis la primitiva rimedo por la konservado de la [[Korano]]. Suspekto pri bilda arto kiel idoladoro kondukis al kaligrafio kaj abstraktaj bildigoj, iĝante grava formo de arta esprimo en islamaj kulturoj, precipe en religiaj kuntekstoj. Laboro de kaligrafiistoj estis kolektata kaj aprezata dum multaj jarcentoj<ref name = "bnf">[http://expositions.bnf.fr/parole/grand/134.htm BNF - Torah, Bible, Coran]. En franca.</ref>. La araba, persa kaj turk-otomana kaligrafioj havas rilatojn kun la abstraktaj arabeskaĵoj sur la muroj kaj plafonoj de moskeoj same kiel sur paĝoj de libroj<ref name = "IslArch">[http://www.islamicarchitecture.org/art/images/calligraphy/islamic.calligraphy.birdtext.101.gif HudHud]. Ne funkcianta el junio 2009.</ref><ref name = "UCSC">[http://www.ucsc.edu/currents/01-02/art/islamic_bird.jpg Islamic Bird] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060625045752/http://www.ucsc.edu/currents/01-02/art/islamic_bird.jpg |date=2006-06-25 }}, ''UC Santa Cruz Currents Online''.</ref>. Nuntempaj artistoj en la islama mondo uzas la heredaĵon de kaligrafio por fari kaligrafiajn surskribojn aŭ abstraktaĵojn en la verkaĵoj. === Pentrarto === {{Ĉefartikolo|Islama arto}} Kvankam ekzistis [[tradicio]] de [[murpentraĵo]]j<ref>Gruber, throughout; vidu Welch, 95-97 por unu el la plej famoaj ekzemploj, klarigita sube.</ref>, precipe en la [[persoj|persia mondo]]<ref>En la terminaro de okcidenta [[ilustrita manuskripto]], "ilustrado" kutime aludas kaj al rakontaj scenoj kaj al dekoraciaj elementoj.</ref><ref>Gray (1930), 22-23</ref><ref>Gray (1930), 22-28; Welch, 35</ref>, la plej bone konservata kaj plej alte evoluinta formo de pentrarto en la islama mondo estas la [[miniaturo]] en bildigitaj (iluminitaj) manuskriptoj<ref>Gray (1930), 25-26, 44-50</ref><ref>Gray (1930), 25-26, 48-49, 64</ref>, aŭ poste kiel aparta paĝo por inkludo en albumo de miniaturoj kaj [[kaligrafio]]. La tradicio de la persa miniaturo estas grava verŝajne ekde la [[13-a jarcento]], forte influante la otomanajn miniaturojn de nuna [[Turkio]] kaj la [[mogoloj|mogolajn]] miniaturojn en [[Barato]]. Miniaturoj estis arto de la [[kortego]]j, kaj, ĉar ili ne estis viditaj de la ĝenerala publiko, limoj por la bildigo de la homa formo estis multe pli malmolaj kompare kun la ĝenerala pensmaniero pri hombildigoj, kaj efektive miniaturoj ofte enhavas grandan nombron da malgrandaj figuroj, kaj portretoj ekde la [[16-a jarcento]]. La plej grandaj kolektoj estis kutime klasikaĵoj de la persa poezio kiel ekzemple la eposa [[Ŝahnameo]], kvankam la mogoloj kaj otomanoj produktis manuskriptojn pri la okazintaĵoj de la lastatempa historio kun la membiografioj de la mogolaj imperiestroj, kaj turkoj bildigis armeajn kronikojn de la konkeroj. [[Portreto]]j de regantoj evoluis en la 16-a jarcento, kaj poste en Irano ili iĝis tre popularaj<ref>OAO (3, ii kaj aliloke)</ref><ref>Brend, 164-165</ref>. Mogolaj portretoj, kutime profile, estas tre fajne realisme desegnitaj, dum la plej bonkvalitaj el tiaj portretoj estas la otomanaj<ref>OAO, Sims; Gray (1930), 74-81</ref>, forte stiligitaj. Albumo-miniaturoj tipe havis piknikoscenojn, portretojn de individuoj aŭ (en Hindio aparte) bestoj, aŭ idealigitajn junecajn gebelulojn. Ĉinaj influoj inkluzivis la fruan adopton de la vertikala formato natura al libro, kiu kondukis al la evoluo de tre singarde prezentita fono de monteta pejzaĝo aŭ palacaj konstruaĵoj kiuj etendiĝas al la ĉielo<ref>[http://www.metmuseum.org/toah/works-of-art/63.210.11 Metropolitan Museum of Art] "The Conference of the Birds": Paĝo el manuskripto de Mantiq al-Tayr (La birdolingvo) de Farid al-Din cAttar, [[Esfahano]] (63.210.11). En Heilbrunn Timeline of Art History. New York: The [[Metropolitan Museum of Art]], 2000–.</ref><ref>Crill kaj Jarilwala, 50-51; [http://www.artfund.org/artwork/4691/princes-of-the-house-of-timur Art Fund] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110617040117/http://www.artfund.org/artwork/4691/princes-of-the-house-of-timur |date=2011-06-17 }} kun bildo. La pentraĵo uzas miniaturajn teknikojn sur kotono, kaj estas multe pli granda ol plej miniaturoj.</ref> . <gallery> File:Demotte Shahname 002.jpg|Sceno el la persa verko ''[[Ŝahnameo]]''", 1320 File:SchoolOfTabriz3.jpg|[[Tabrizo]], ĉirkaŭ 1370, '' Forkapto de [[Zal]] fare de [[Simurgo]]'' Image:Georgian prince by Reza Abbasi.jpg|''Princo Mohamed-Bejk de [[Kartvelio]]'' de [[Reza Abbasi]], 1620 Image:Kamal-ud-din Bihzad 001.jpg|«Konstruado de la fortikaĵo Ĥavarnak» de Behzad, [[Herat]] ĉirkaŭ 1494-1495, [[Timuridoj|Timurida epoko]]. </gallery> === Muziko === [[Dosiero:Aleppo-Music0Band.jpg|eta|220ra|Muzikistoj en [[Halepo]], 1915.]] Islama muziko estas islama religia muziko, kantata aŭ ludata en publikaj servoj aŭ privataj kunvenoj. La tradicia kaj ĉefa centro de Islamo estas [[Arabio]] kaj la [[Proksima Oriento]], [[Nordafriko]] kaj [[Egiptio]], [[Irano]], [[Centrazio]], kaj pli norda [[Barato]] kaj [[Pakistano]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.islam-qa.com/index.php?ref=5011&ln=eng |titolo=Ruling on so-called “Islamic” songs with musical instruments (Islam Question & Answer) |alirdato=2012-01-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210316014254/https://islamqa.info/en |arkivdato=2021-03-16 }}</ref>. Ĉar Islamo estas multkultura religio, la muzika esprimo de ties sekvantoj estas tre diversa kaj varia. La indiĝenaj muzikaj stiloj de tiuj areoj formis la religian muzikon kiun nuntempaj islamanoj ludas kaj ĝuas dum diversaj eventoj de la religia kaj socia vivo<ref>[[Sahih Buĥari]], 5590.</ref>. La turkaj [[selĝukoj]], nomada tribo kiu konvertiĝis al Islamo, konkeris [[Anatolio]]n (nuna Turkio), kaj kreis la Otomanan Imperion, ankaŭ havis fortan influon en la islama muziko<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.submission.org/music.html |titolo=Music and Singing are NOT forbidden in Islam (Submission.org) |alirdato=2012-01-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110720021729/http://www.submission.org/music.html |arkivdato=2011-07-20 }}</ref>. [[Afriko]] sude de [[Saharo]], [[Indonezio]], [[Malajzio]], kaj la sudo de la [[Filipinoj]] ankaŭ havas grandajn islamajn komunumojn, sed tiuj areoj havis malpli gravan influon ol aliaj tradicioj el islama kulturo<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-English-Ask_Scholar%2FFatwaE%2FFatwaE&cid=1119503545728 |titolo=What Does Islam Say on Music? (Islam Online - Ask The Scholar)<!-- Bot generated title --> |alirdato=2021-08-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20061021205429/http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-English-Ask_Scholar%2FFatwaE%2FFatwaE&cid=1119503545728 |arkivdato=2006-10-21 }}</ref>. Ĉiuj tiuj regionoj estis ligitaj per [[komerco]] antaŭ la islama konkero en la 600-aj jaroj kaj poste, kaj verŝajne muzikaj stiloj travojaĝis la samajn itinerojn kune kun la komercaĵoj. Tamen, je manko de registraĵoj, eblas nur supozi pri la antaŭislama muziko de tiuj areoj. Islamo havis grandan influon sur muziko, kiam ĝi unuigis vastajn areojn sub la unuaj kalifoj, kiu faciligis komercadon inter malproksimaj teritorioj. Certe la sufiianoj, grupoj de islamaj mistikuloj, disvastigis sian muzikon ĉie. === Tapiŝarto === [[Dosiero:CarpetmakingAlgiers1899.jpg|maldekstra|220ra|eta|altdekstre|Tapiŝfabrikejo en [[Alĝero]], [[Alĝerio]], ĉirkaŭ 1899.]] Eble neniu islama artaĵo estas pli bone konata ekster la islama mondo ol la [[tapiŝo]]j<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.kohanjournal.com/en/index.php?option=com_content&task=view&id=229&Itemid=54 |titolo=Kohanjournal.com |alirdato=2012-01-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110713163510/http://www.kohanjournal.com/en/index.php?option=com_content&task=view&id=229&Itemid=54 |arkivdato=2011-07-13 }}</ref><ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/5a5c0444-1669-11df-bf44-00144feab49a.html?ftcamp=rss FT.com]</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.erug.com/learnrugs/learn_detail/make/lrn_make_iran.htm |titolo=Erug.com |alirdato=2012-01-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060902125320/http://www.erug.com/learnrugs/learn_detail/make/lrn_make_iran.htm |arkivdato=2006-09-02 }}</ref>, pli ofte konataj kiel ''orientaj tapiŝoj''<ref>King kaj Sylvester, 27, 61-62, kiel "The Medici Mamluk Carpet"</ref>. Ilia ĉiuflankeco estas utiligita en ĉiutaga islama vivo, ekde planko-kovraĵoj ĝis arkitektura riĉigado, kiel kusenoj aŭ apogaĵoj ĉiaformaj kaj ĉiagrandaj, kaj kiel religiaj objektoj (ekzemple [[preĝtapiŝo]], kiu disponigus puran preĝlokon). Ili estis grava eksportaĵo al aliaj areoj ekde la fino de [[Mezepoko]], uzata por kovrado de ne nur plankoj, sed ankaŭ tabloj, por longa ĝeneraligita eŭropa praktiko kiu nun estas ofta nur en [[Nederlando]]. Tapiŝoteksado estas riĉa kaj profunde enradikiĝita tradicio en islamaj socioj, kaj la praktiko videblas en grandaj urbaj fabrikejoj same kiel en kamparaj komunumoj kaj nomadaj tendaroj. En pli fruaj periodoj, specialaj ejoj kaj atelieroj ekzistis rekte sub kortega patroneco<ref>Davies, Penelope J.E. Denny, Walter B. Hofrichter, Frima Fox. Jacobs, Joseph. Roberts, Ann M. Simon, David L. Janson's History of Art, Prentice Hall; 2007, Upper Saddle, New Jersey. Seventh Edition, ISBN 0-13-193455-4 p. 298</ref>. Tre fruaj islamaj tapiŝoj, antaŭ la 16-a jarcento, estas tre maloftaj. Tamen, ili konserviĝis en Okcidento, kaj orientaj tapiŝoj aperantaj en pentraĵoj de la [[Renesanco]] de [[Eŭropo]], kiam ili estis valoraj importaĵoj, estas grava fonto de informoj pri ili<ref>King kaj Sylvester: Spanish carpets: 11-12, 50-52; Balkans: 77 kaj ''passim''</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.presstv.com/Detail.aspx?id=74845&sectionid=351020102 |titolo=Presstv.com |alirdato=2012-01-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110501151536/http://www.presstv.com/Detail.aspx?id=74845&sectionid=351020102 |arkivdato=2011-05-01 }}</ref>. La plej naturaj kaj simplaj dezajnoj por tapiŝoteksisto konsistas el rektaj linioj kaj randoj, kaj la plej fruaj islamaj tapiŝoj pluvivintaj aŭ montritaj en pentraĵoj havas geometriajn dezajnojn, aŭ koncentriĝas pri tre stiligitaj bestoj<ref name="presstv.com">{{Citaĵo el la reto |url=http://www.presstv.com/detail.aspx?id=138668&sectionid=351020102 |titolo=Presstv.com |alirdato=2012-01-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100826114740/http://presstv.com/detail.aspx?id=138668&sectionid=351020102 |arkivdato=2010-08-26 }}</ref>. === Ceramikarto === [[Dosiero:Iran orientale o asia centrale, coppa, x sec 02.JPG|eta|Telero de la 10-a jc. el Orienta Persio aŭ Centrazio.]] Islama arto havas tre rimarkindajn atingojn en ceramikarto, kaj en ceramiko kaj en kaheloj por muroj, kiuj en la foresto de murpentraĵoj estis altege estimataj en aliaj kulturoj. Frua ceramikarto ofte malhavis brilan surfacon, sed stan-opakigita vitrigo estis unu el la plej fruaj novaj teknologioj evoluigitaj fare de la islamaj ceramikistoj. La unuaj islamaj maldiafanaj [[glazuro]]j troveblas kiel blu-pentrita varo en [[Basra]], datante al ĉirkaŭ la [[8-a jarcento]]<ref>Mason (1995), p. 5</ref>. Alia signifa kontribuo estis la evoluo de ŝtonpasta ceramikaĵo, el la [[9-a jarcento]] en Irako. La unua industria komplekso por la produktado de [[vitro]] kaj ceramiko estis konstruita en Ar-Raqqah, [[Sirio]]<ref name=Henderson>{{Cite journal|first1=J.|last1=Henderson|first2=S. D.|last2=McLoughlin|first3=D. S.|last3=McPhail|year=2004|title=Radical changes in Islamic glass technology: evidence for conservatism and experimentation with new glass recipes from early and middle Islamic Raqqa, Syria|journal=Archaeometry|volume=46|issue=3|pages=439–68|doi=10.1111/j.1475-4754.2004.00167.x}}</ref>, en la [[8-a jarcento]]. Aliaj gravaj centroj de ceramikarto en la islama mondo inkluzivis [[Fustat]]on (de [[975]] al [[1075]]), [[Damasko]]n (de [[1100]] ĝis ĉirkaŭ [[1600]]) kaj [[Tabrizo]]n (de [[1470]] al [[1550]])<ref>Mason (1995), p. 7</ref>. Brilvaroj kun irizaj koloroj eble daŭrigis antaŭislamajn, romiajn kaj bizancajn teknikojn, sed estis aŭ inventitaj aŭ konsiderinde evoluigitaj sur ceramiko kaj vitro en [[Irano]] kaj Sirio ekde la [[9-a jarcento]]<ref>Vidu Rawson trae; Canby, 120-123, kaj vidu indekson; Jones & Mitchell, 206-211</ref>. Islama ceramiko ofte estis influita de la ĉina ceramikarto, kies atingoj estis tre admiritaj kaj kopiitaj<ref>Savage, 175, sugestas, ke Persoj faris kelkajn eksperimentojn por produkti ĝin, kaj la plej frua [[porcelano]] de Eŭropo, nome la Medici porcelano, estis farita fine de la 16a jarcento, eble kun helpo de perso aŭ levanteniano en la teamo.</ref>. Tio aparte gravis en la periodoj post la mongolaj invadoj kaj tiuj de la [[timuridoj]]<ref>{{Cite book|title=Metalwork in Medieval Islamic Art|first=Eva|last=Baer|year=1983|publisher= State University of New York Press |isbn=0873956028|pages=58, 86, 143, 151, 176, 201, 226, 243, 292, 304}}</ref>. Teknikoj, formoj kaj dekoraciaj ĉeftemoj estis tute influitaj. Ĝis la frua moderna epoko, okcidentaj ceramikaĵoj havis tre malgrandan influon, sed islama ceramiko estis tre dezirata en [[Eŭropo]], kaj ofte kopiita. Ekzemplo de tio estas la albarelo, speco de majolika argila kruĉo originale dezajnita por enhavi la ungventojn de apotekistoj kaj por sekigi medikamentojn. La evoluo de tiu speco de apoteka vazo havis radikojn en la islama Mezoriento. Moriskaj ekzemploj estis eksportitaj al Italio, stimulante la plej fruajn italajn ekzemplojn de la [[15-a jarcento]] en [[Florenco]]. == Islamo kaj scienco == [[Dosiero:Ghotb2.jpg|eta|220ra|Mezepoka manuskripto de [[Kutbaldin al-Ŝirazi]], kiu bildigas modelon de [[planetario]].]] Laŭ islama vidpunkto, [[scienco]], la studo de la [[naturo]], estas konsiderata kiel ligaĵo al la koncepto de [[Tawhid]] (la unueco de Dio)<ref>2. Toshihiko Izutsu (1964). God and Man in the Koran. Weltansckauung. Tokyo.</ref>, samkiel ĉiuj aliaj branĉoj de la scio<ref name="MuzaffarIqbal">Muzaffar Iqbal (2007). Science & Islam. Greenwood Press.</ref>. En Islamo, naturo ne estas rigardata kiel aparta unuo, sed prefere kiel integraĵo de la [[holismo|holisma]] perspektivo de Islamo pri [[Dio]], la [[homaro]], kaj la [[mondo]]. Tiu ligo implicas la sanktan aspekton en la serĉado de scienca sciaro fare de islamanoj, kaj la naturo mem estas konsiderata en la [[Korano]] kiel kompilo de signoj kondukantaj al Dio. Sub ĉi tiu kompreno, la scienco estis tolerita en islamaj civilizoj, specife ekde la 8-a ĝis la 16-a jarcentoj, antaŭ la kompleta finkoloniigo de la islama mondo<ref>3. Situating Arabic Science: Locality versus Essence (A.I. Sabra)</ref>. Laŭ la plejmulto el historiistoj, la moderna scienca metodo estis iniciatita de islama sciencisto [[Alhazen]], kies kontribuoj similas al tiuj de [[Isaac Newton]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/7810846.stm The 'first true scientist', quote="Ibn al-Haytham is regarded as the father of the modern scientific method."]</ref>. Alhazen helpis ŝanĝi la emfazon pri abstrakta teoriado al sistema kaj ripetata eksperimentado, sekvita de zorgema kritiko de regiono kaj inferencoj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.ishim.net/ishimj/4/10.pdf |titolo=Rosanna Gorini (2003). "Al-Haytham the Man of Experience. First Steps in the Science of Vision", International Society for the History of Islamic Medicine. Institute of Neurosciences, Laboratory of Psychobiology and Psychopharmacology, Romo, Italio. Citaĵo el artikolo: "According to the majority of the historians al-Haytham was the pioneer of the modern scientific method...and established experiments as the norm of the proof in the field. His investigations are based not on abstract theories, but on experimental evidences and his experiments were systematic and repeatable." |alirdato=2012-01-14 |arkivurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ishim.net/ishimj/4/10.pdf |arkivdato=2022-10-09 }}</ref>. [[Dosiero:Image-Al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ğabr wa-l-muqābala.jpg|eta|180ra|maldekstra|Paĝo pri ''[[Algebro]]'' de [[Al-Ĥorezmi]].]] [[Robert Briffault]], en sia verko ''La Kreado de Homaro'', asertas ke la ekzisto mem de scienco, laŭ ties kompreno en la moderna signifo, estis fiksita en la scienca pensaro kaj sciaro, kiu aperis en islamaj civilizoj dum tiu tempo<ref>Robert Briffault (1928). The Making of Humanity, p. 190-202. G. Allen & Unwin Ltd.</ref>. Islamaj sciencistoj kaj akademiuloj poste evoluigis aron da vidpunktoj pri la loko de scienca lernado ene de la kunteksto de Islamo, sed neniu el ili estas universale akceptitaj<ref name="SeyyidHossein">Seyyid Hossein Nasr. “Islam and Modern Science”</ref>. Tamen, plejmulto el ili kredas, ke la akiro de scio kaj scienca esplorado ne estas en konflikto kun islama penso kaj religia kredo. La fizikisto [[Taner Edis]] argumentas, ke tio okazas ĉar kelkaj islamanoj legas laŭ metafora lingvaĵo la sanktajn librojn<ref name=TanerEdis>{{Citaĵo el la reto |url=http://castroller.com/podcasts/ReasonableDoubtsPodcast/1625411-rd09%20Islam,%20Science%20and%20Modernity%20Part%20One%20with%20Guest%20Taner%20Edis |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-01-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130523101850/http://castroller.com/podcasts/ReasonableDoubtsPodcast/1625411-rd09%20Islam,%20Science%20and%20Modernity%20Part%20One%20with%20Guest%20Taner%20Edis |arkivdato=2013-05-23 }}</ref>. Laŭ multaj historiistoj, scienco en islama civilizo prosperis dum la [[Mezepoko]], sed komencis malkreski en iu momento inter la 14-a<ref>Islam de Alnoor Dhanani en ''Science and Religion'', 2002, p. 88</ref> ĝis 16-a jarcentoj<ref name=Hassan-Decline>Ahmad Y Hassan, [http://www.history-science-technology.com/Articles/articles%208.htm Factors Behind the Decline of Islamic Science After the Sixteenth Century] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100104044731/http://www.history-science-technology.com/Articles/articles%208.htm |date=2010-01-04 }}</ref>. Almenaŭ kelkaj akademiuloj kulpigas la «ascendon de klerika frakcio kiu frostigis tiun saman sciencon kaj velkigis ĝian progreson»<ref name="IslamicTechnology">''Islamic Technology: An Illustrated History'' de Ahmad Y. al-Hassan kaj Donald Hill, Cambridge University Press, 1986, p. 282</ref>. Kaŭzoj de tiu malkresko estis la konfliktoj kun regantaj interpretoj de Islamo kaj scienco. Post tio, oni okazigis la malkonstruon de la granda [[Observatorio de Istanbulo Taki al-Din]], komparebla laŭ teknika ekipaĵo kaj faka personaro kun famkonata samtempulo, la dana astronomo [[Tycho Brahe]]<ref>Aydin Sayili, The Observatory in Islam and its place in the General History of the Observatory (Ankara: 1960), p. 289 ff.</ref>. Vidu ankaŭ artikolon [[Medicino en mezepoka islama mondo]]. == Neislamanoj sub Islamo == {{Ĉefartikolo|Islamigo}} [[Dosiero:StMarkcoptic.jpg|280ra|eta|Kopta ikono pri [[sankta Marko|Sankta Marko la Evangeliisto]], la tradicia fondinto de la [[Kopta Eklezio]].]] En landoj kie Islamo estas la religio de la ŝtato aŭ de la plimulto, la neislamaj civitanoj sub islama juro estas konsiderataj ''[[dhimmi]]'' ([[arabe]]: ذميّ) statuso per kiu ili rajtas praktiki sian religion, kondiĉigitaj de specifaj aferoj, kaj ĝui iom da komunuma aŭtonomeco. Pere de ĝi ili ricevas la garantion je persona protektado kaj sekureco de la posedaĵoj, kontraŭ pago de tributo kaj agnoskado de la islama regado<ref>Lewis (1984), pp. 10, 20</ref>. La impostoj laŭ la vidpunkto de la dhimmi-oj sub la islama regado, estas «konkreta daŭrigo de la impostoj pagitaj al pli fruaj reĝimoj»<ref name="Cahen">Cl. Cahen en Encyclopedia of Islam, Jizya article</ref> (sed nun malaltigitaj sub Islamo<ref>Lewis 1984 p. 18</ref><ref>Lewis (2002) p. 57</ref>) kaj laŭ la vidpunkto de la islama konkerinto estis materiala pruvo de la submetiĝo de la dhimmi-oj<ref name="Cahen"/><ref>Lewis (1987), p. 9, 27; Bat Ye'or (2002), p. 74</ref>. Diversaj restriktoj kaj laŭleĝaj limigoj estis metitaj sur la dhimmi-ojn, kiel ekzemple malpermesoj porti armilojn aŭ atesti en tribunaloj en okazoj implikantaj islamanojn. {{Citaĵo|La ĉefa avantaĝo de la dhimmi-oj super islamanoj estis la garantio de ilia protekto sen la respondeco aktive okupiĝi pri tiu protekto mem.|<ref>{{Cite book|title=Jihad and the Islamic Law of War| year=2009.[http://www.rissc.jo/index.php/english-publications.html]}}</ref>}} La Korano distingas inter la monoteisma popolo de la Libro ([[judoj]], [[kristanoj]], [[ŝebaanoj]] kaj aliaj), kaj politeistoj aŭ idoladorantoj en alia flanko. Ia speco de restriktoj ekzistas, en kiuj implikiĝas la monoteismaj popoloj, kiuj ne validas por politeistoj. Ekzemple, islamaj viroj povas geedziĝi kun kristana aŭ juda ino, sed ne kun politeisto. Tamen, islamaj virinoj, aliflanke ne povas geedziĝi kun ne-islamaj viroj<ref name="Friedmann 2003, p. 35">Friedmann (2003), p. 35</ref>. [[Dosiero:Coptic monks.jpg|eta|maldekstra|Koptaj monaĥoj inter 1898 kaj 1914.]] La ideo pri islama supereco estas klarigita en la formulaĵo: «Islamo estas majesta kaj nenio pli majesta super ĝi»<ref name="Friedmann 2003, p. 35"/>. Sekve, islamanoj ne rajtas lokigi sin en pozicio pli malsupra ol tiu de la anoj de aliaj religioj<ref>Friedmann (2003), p. 37</ref>. Laŭ tiu principo, islamaj virinoj ne povas geedzigi kun ne-islamaj viroj, ne-islamanoj ne heredas de siaj islamaj parencoj, kaj atestaĵo de ne-islamano estas neakceptebla kontraŭ islamano<ref name="Friedmann 2003, p. 35"/>. [[Abrahamo]], [[Moseo]], hebreaj profetoj, kaj [[Jesuo]] estas konsiderataj profetoj de Islamo, sed laŭ islama tradicio ilia mesaĝo kaj la tekstoj de la [[Torao]] kaj la [[Evangelio]]j estis perversitaj fare de judoj kaj kristanoj. Simile, infanoj de ne-islamaj familioj naskiĝas islamanoj, sed poste konvertitaj al alia kredo fare de la gepatroj<ref>Friedmann (2003), p. 18</ref>. Forlaso de Islamo estas punata per la morto<ref>"Murtadd", ''Encyclopedia of Islam'' Citaĵo: "A woman who apostasizes [sic?] is to be executed according to some jurists, or imprisoned according to others."</ref>. W. Heffening deklaras, ke sekvantoj de [[ŝafiismo]] interpretas la verson 2:217 de [[Korano]] kiel indiko por la mortopuno en [[Korano]]<ref name="EI">W. Heffening, en ''Encyclopedia of Islam''</ref>. Wael Hallaq deklaras, ke la mortopuno estis nova elemento poste aldonita kaj «ĝi reflektas pli postan realecon kaj ne kongruas kun la faroj de la profeto». [[Dosiero:John Damascus (arabic icon).gif|eta|180ra|Johano de Damasko, araba ikono.]] == Persekutado de islamanoj == En pluraj landoj estas fortaj kontraŭislamaj movadoj, foje subtenataj de aŭtoritatoj. La usona registaro kaj homrajtaj organizaĵoj asertas, ke en [[Ŝinĝango]] ([[Ĉinio]]) loĝas 13 milionoj da islamanoj (ĉefe la [[ujguroj]]) kaj ke ili estas severe persekutataj de la ĉina registaro.<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://eo.wikinews.org/wiki/%C4%88inio_persekutas_la_islaman_malplimulton_en_%C5%9Cjin%C4%9Djiango |titolo=Ĉinio persekutas la islaman malplimulton en Ŝjinĝjiango |alirdato=2026-09-27 |formato= |dato=2019-12-02 |verko=Vikinovaĵoj }}</ref> Ili asertas ke islamaj religiaj konstruaĵoj estas regule detruataj (10-15 mil moskeoj ekde la fino de 2016) kaj ke ekde komenco de 2017 ĝis miliono da ujguroj troviĝas en koncentrejoj, oficiale nomataj "reedukigaj centroj". La ĉina registaro neas tiujn akuzojn kaj asertas, ke ĉiuj striktaj rimedoj estas aplikataj nur por malaltigi danĝeron de la islamisma ekstremismo. == Kritikoj == {{Ĉefartikolo|Kritiko de Islamo}} La plej fruaj konservitaj skribaj kritikoj kontraŭ Islamo troveblas en la verkoj de kristanoj, kiuj estis sub la regado de la islama [[Kaliflando]]<ref name="John of Damascus2">''De Haeresibus'' de [[Johano de Damasko]]. Vidu Migne. ''[[Patrologia Graeca]]'', vol. 94, 1864, kol. 763-73. Anglalingva traduko de la Pastoro John W Voorhis aperis en THE MOSLEM WORLD de oktobro 1954, paĝoj 392-398.</ref>. Unu el tiuj kristanoj estis [[Johano de Damasko]] (ĉ. [[676]] - [[749]]), kiu konis kaj Islamon kaj la araban. La dua ĉapitro de lia libro, «La Fonto de Saĝeco», titolita «Koncerne al Herezoj», prezentas serion de diskutoj inter kristanoj kaj islamanoj. Johano asertis ke [[arianismo|ariana]] monaĥo influis Mohamedon kaj li pensis ke la islamaj doktrinoj estas absurdaj miksaĵoj prenitaj el la Biblio kaj apokrifaj libroj<ref name="women">http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2005&country=6825 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111109034847/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2005&country=6825 |date=2011-11-09 }}. Vidu ankaŭ {{Cite news | publisher=The New York Review of Books | date=2006-10-05 | title=Islam in Europe | author=Timothy Garton Ash | url=http://www.nybooks.com/articles/19371 }}</ref><ref name="IslamInEurope">{{Cite news| publisher= The New York Review of Books | date=2006-10-05 | title=Islam in Europe | author=Timothy Garton Ash | url=http://www.nybooks.com/articles/19371}}</ref>. Poste en diversaj lokoj aperis kritiko de la Islama mondo, fare de [[Judoj|judaj]] verkistoj kaj de kristanaj ekleziuloj<ref>[http://www.orthodoxinfo.com/general/stjohn_islam.aspx Critique of Islam] Sankta Johano de Damasko</ref>. Objektoj de kritiko inkluzivas la moralecon de la vivo de [[Mohamedo]], la [[profeto]] de Islamo, kaj en lia publika kaj en persona vivo. Aferoj rilate al la aŭtentikeco kaj moraleco de la [[Korano]]<ref>John McManners, The Oxford History of Christianity, Oxford University Press, p. 185</ref>, la Islama sankta libro, ankaŭ estas diskutitaj de kritikantoj. Aliaj modernaj kritikoj koncentriĝas pri la demando pri [[homaj rajtoj]] en modernaj islamaj landoj, kaj la traktado al virinoj en islamaj [[juro]] kaj praktiko. Iuj kritikantoj de multkultureco sugestas, ke Islamo havas negativan influon sur la kapablo de islamaj [[Migrado|enmigrintoj]] por adaptiĝi en okcidentajn landojn<ref>{{Cite book|title=Technology, tradition and survival: aspects of material culture in the Middle East and Central Asia|author= Richard Tapper & Keith Stanley McLachlan|publisher=Routledge |year=2003|isbn=0714649279|page=38|postscript=}}</ref>. {{Aŭdioartikolo|Aŭdio artikolo Islamo.ogg|02.08.2021}} == Literaturo en Esperanto == [[Italo Chiussi]], ''Je la flanko de la profeto'', Antverpeno, TK, 1978, ISBN 90-6336-003-7, kiu montras kiom distancas Islamo de tiu de [[islamismo]] kiu agas perforte en okcidentaj ŝtatoj<ref name=":0">(eo) Carlo Minnaja, Beletro kaj socio, [[Heroldo de Esperanto|Heroldo de Esperranto]], p. 3, n-ro 2315 (decembro 2020)</ref>. == Organizaĵoj == * [[Franca Konsilio de la Islama Kredo]] * [[Islama Edukada, Scienca kaj Kultura Organizaĵo]] * [[Organizaĵo de Islama Kunlaboro]] == Notoj == <references group="n"/> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == * Ahmed, Akbar (1999). [https://archive.org/details/islamtoday00akba_0 Islam Today: A Short Introduction to the Muslim World (2.00 eld.).] I.B. Tauris. ISBN 978-1-86064-257-9. * Brockopp, Jonathan E. (2003). Islamic Ethics of Life: abortion, war and euthanasia. University of South Carolina press. ISBN 978-1-57003-471-8. * Curtis, Patricia A. (2005). [https://archive.org/details/guidetofoodlawsr0000curt A Guide to Food Laws and Regulations.] Blackwell Publishing Professional. ISBN 978-0-8138-1946-4. * Esposito, John; Haddad, Yvonne Yazbeck (2000). [https://archive.org/details/muslimsonamerica00yvon Muslims on the Americanization Path?.] Oxford University Press. ISBN 978-0-19-513526-8. * Farah, Caesar (1994). Islam: Beliefs and Observances (5a eld.). Barron's Educational Series. ISBN 978-0-8120-1853-0. * Firestone, Reuven (1999). Jihad: The Origin of Holy War in Islam. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-512580-1. * Ghamidi, Javed (2001). Mizan. Dar al-Ishraq. OCLC 52901690. * Goldschmidt, Jr., Arthur; Davidson, Lawrence (2005). [https://archive.org/details/concisehistoryof0008gold A Concise History of the Middle East (8a eld.).] Westview Press. ISBN 978-0-8133-4275-7. * Griffith, Ruth Marie; Savage, Barbara Dianne (2006). Women and Religion in the African Diaspora: Knowledge, Power, and Performance. Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-8370-5. * Hawting, G. R. (2000). The First Dynasty of Islam: The Umayyad Caliphate AD 661–750. Routledge. ISBN 978-0-415-24073-4. * Hedayetullah, Muhammad (2006). Dynamics of Islam: An Exposition. Trafford Publishing. ISBN 978-1-55369-842-5. * Hillenbrand, Carole (2015), University of Edinburgh, ''Islam: A New Historical Introduction,'' Nayef Al-Rodhan Prize for Global Cultural Understanding * Holt, P.M; Lewis, Bernard (1977). Cambridge History of Islam. 1. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29136-1. * Holt, P. M.; Lambton, Ann K.S; Lewis, Bernard (1977). Cambridge History of Islam. 2. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29137-8. * Hourani, Albert; Ruthven, Malise (2003). A History of the Arab Peoples. Belknap Press; Reviziita eldono. ISBN 978-0-674-01017-8. * Kobeisy, Ahmed Nezar (2004). Counseling American Muslims: Understanding the Faith and Helping the People. Praeger Publishers. ISBN 978-0-313-32472-7. * Kramer, Martin (1987). Shi'Ism, Resistance, and Revolution. Westview Press. ISBN 978-0-8133-0453-3. * Lapidus, Ira (2002). A History of Islamic Societies (2a eld.). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-77933-3. * Lewis, Bernard (1984). The Jews of Islam. Routledge & Kegan Paul. ISBN 978-0-7102-0462-2. * — (1993). The Arabs in History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-285258-8. * — (1997). The Middle East. [[Scribner]]. ISBN 978-0-684-83280-7. * — (2001). Islam in History: Ideas, People, and Events in the Middle East (2a eld.). Open Court. ISBN 978-0-8126-9518-2. * — (2003). [[iarchive:whatwentwrongcl00lewi|What Went Wrong?: The Clash Between Islam and Modernity in the Middle East (represo).]] Harper Perennial. ISBN 978-0-06-051605-5. * Madelung, Wilferd (1996). The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-64696-3. * Malik, Jamal; Hinnells, John R. (2006). Sufism in the West. Routledge. ISBN 978-0-415-27408-1. * Miller, Tracy, eld. (2009). [https://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population (PDF).] Pew Research Center. Alirita la 24an de septembro 2013. * Momen, Moojan (1987). An Introduction to Shi'i Islam: The History and Doctrines of Twelver Shi'ism. Yale University Press. ISBN 978-0-300-03531-5. * Nasr, Seyed Muhammad (1994). [https://archive.org/details/ourreligions00shar Our Religions: The Seven World Religions Introduced by Preeminent Scholars from Each Tradition (Chapter 7).] HarperCollins. ISBN 978-0-06-067700-8. * Peters, F. E. (2003). [https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe Islam: A Guide for Jews and Christians.] Princeton University Press. ISBN 978-0-691-11553-5. * Sachedina, Abdulaziz (1998). The Just Ruler in Shi'ite Islam: The Comprehensive Authority of the Jurist in Imamite Jurisprudence. Oxford University Press US. ISBN 978-0-19-511915-2. * Annemarie Schimmel: Die Religion des Islam. Eine Einführung. 12. Aufl. Reclam, Stuttgart 2015, ISBN 978-3-15-018659-6. * Tabatabae, Sayyid Mohammad Hosayn; Nasr, Seyyed Hossein (1979). Shi'ite Islam. Suny press. ISBN 978-0-87395-272-9. * Turner, Bryan S. (1998). Weber and Islam. London: Routledge. ISBN 978-0-415-17458-9. * Waines, David (2003). An Introduction to Islam. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-53906-7. * Watt, W. Montgomery (1973). The Formative Period of Islamic Thought. University Press Edinburgh. ISBN 978-0-85224-245-2. * — (1974). Muhammad: Prophet and Statesman (New ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-881078-0. * Weiss, Bernard G. (2002). Studies in Islamic Legal Theory. Boston: Brill Academic publishers. ISBN 978-90-04-12066-2. == Vidu ankaŭ == * [[Bengalaj islamanoj]] * [[Deklaracio de homaj rajtoj en islamo]] * [[Enciklopedio de Islamo]] * [[Islama arto]] * [[Islama mitologio]] * [[Islama mondo]] * [[Islamo en Kubo]] * [[Islamo kaj samseksemo]] * [[Konsilio de muftioj de Rusio]] * [[Ĥoraĥanaj romaoj]] * ''[[Listo de la 100 plej influaj islamanoj]]'' == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:Islamo|s=Kategorio:Islamo|q=Islamo|ReVo=islam}} * [http://www.lernado.it/kurano La Sankta Korano en Esperanto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100316234048/http://www.lernado.it/kurano/ |date=2010-03-16 }} Nekompleta traduko de la [[Korano]]. * [http://islamo-en-esperanto.blogspot.com/ Islamo en esperanto] * [http://islama-vortaro.blogspot.com/ Islama vortaro en esperanto] * [http://www.islamreligion.com La Islama religio] Retejo havebla [[angle]], [[ĉine]], [[france]], [[germane]], [[hispane]], [[japane]], [[portugale]] kaj [[ruse]]. * [http://www.webislam.com ''WebIslam.com''] ([[hispane]]). {{Havenda artikolo|Islamo}} {{Elstara}} {{ADLS|2012|05}} <!-- kaj 06 --> {{Metaŝablono en artikolo|Citation}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Islamo| ]] hgv8g2ik21439tmglddjnlj0sj5hqfx 9482873 9482866 2026-09-27T16:39:06Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482873 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} {|class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right;margin:0 0 1em 1em;width:20em;clear:right" width=43% |colspan="2" style="font-size:larger;text-align:center"| |- style="vertical-align:top" |-simboloislamdf8 | colspan="2" style="font-size:larger;text-align:center"|[[Dosiero:Madhhab Map3.png|250ra]] |- style="vertical-align:top" |colspan="2" style="font-size:larger;text-align:center"|'''Islamo''' |- style="vertical-align:top" |'''Fondinto''' |[[Mohamedo]] |- style="vertical-align:top" |'''Dieco''' |[[Alaho]] |- style="vertical-align:top" |'''Tipo''' |[[Monoteismo]], [[Abrahama religio]] |- style="vertical-align:top" |'''Anoj''' |Islamanoj, ĉirkaŭ 1.200 milionoj |- style="vertical-align:top" |'''Sankta libro''' |[[Korano]] |- style="vertical-align:top" |'''Liturgia lingvo''' |[[araba]] |- style="vertical-align:top" |'''Aperis en''' |[[Arabio]], [[Mezoriento]] |- style="vertical-align:top" |'''Sanktaj lokoj''' |[[Mekko]] kaj [[Medino]], ([[Sauda Arabio]])<br /> [[Jerusalemo]], ([[Israelo]])<br /> [[Hebron]], ([[Palestino]]) |- style="vertical-align:top" |'''Plej islama lando''' |[[Indonezio]] |- style="vertical-align:top" |'''Branĉoj''' |[[sunaismo]], [[ŝijaismo]], [[sufiismo]], [[ĥariĝismo]], [[ahmadismo]] |- style="vertical-align:top" |'''Simbolo''' |Atestaĵo: Ne ekzistas alia dio krom Alaho kaj Mohamedo estas lia mesaĝisto. |- style="vertical-align:top" |'''Adorejoj''' |[[Moskeo]]j |- style="vertical-align:top" |'''Pastraro''' |[[Ajatolo]]j, [[ulemo]]j, [[ŝejĥo]]j ktp. |- style="vertical-align:top" |- style="vertical-align:top" |'''Rilataj religioj''' |[[judismo]], [[kristanismo]], [[babismo]] kaj [[bahaismo]] |} '''Islamo''' ({{lang-ar|الإسلام}} ''al-'islâm'', "submeto [al [[Dio]]]") estas [[monoteismo|monoteisma]] [[abrahama religio]], kies doktrinoj kaj instruoj baziĝas sur [[Korano]], kiu asertas, ke «Ne ekzistas alia Dio krom [[Alaho]]<ref>[[Korano]] 3:18.</ref> kaj Mohamedo estas ties mesaĝisto».<ref>[[Korano]] 48:29.</ref> La araba vorto ''Allah'', esperantigita kiel Alaho, signifas ‘Dio’ kaj ĝia etimologio estas la sama kiel tiu de la [[Ŝemida lingvaro|ŝemida]] vorto ''[[Elohim|El]]'', per kiu Dio estas nomata en la [[Biblio]]. La islamaj erudiciuloj difinas islamon kiel: «La submetiĝo al Dio pere de [[unudiismo]], obeo kaj forlaso de la idoladoro».<ref>Al-Uzaimin, Muhammad Ibn Saalih (1997) p. 116.</ref> La plej sankta libro de islamo estas [[Korano]],<ref>[[Korano]] 4:82.</ref> diktita de Alaho al [[Mohamedo]] pere de Ĝibrilo (la [[sankta Gabrielo|anĝelo Gabrielo]]). La sekvantoj de islamo nomiĝas [[islamano]]j. Ili kredas ke Mahomedo estas la lasta el la profetoj senditaj de Dio.<ref>Korano 36:40.</ref> La islama religio akceptas kiel [[profeto]]jn (sed ne nur) [[Adamo (Biblio)|Adamon]], [[Noa]]-n, [[Abraham|Abraham-n]], [[Moseo]]n, [[Salomono]]n kaj [[Jesuo Kristo|Jesuon]]. Krom Korano, la islamanoj el [[sunaismo|sunaa]] tradicio sekvas la [[hadito]]jn kaj la [[Sunaismo|sunaon]] de la profeto [[Mohamedo]], kiuj kreas la ''Historian registraĵon de la agado kaj instruoj de la Profeto''. Aliaj libroj ankaŭ estas akceptataj kiel sanktaj: la [[Torao]] ([[Malnova Testamento]] de la kristanoj), la [[Psalmoj]] kaj la [[Evangelio]]j ([[Nova Testamento]]). Islamo estas [[abrahama religio]] [[Monoteismo|unudiisma]] kiu adoras nur [[Alaho]]n. Oni kalkulas ke en la nuntempo ekzistas inter 1000 kaj 1 200 milionoj da islamanoj en la mondo. Laŭ [[Vatikano]], islamo (ĉiuj branĉoj kune) estas la plej disvastiĝinta religio, ĉar ĝi superis la nombron de [[katolikoj]],<ref>Asertis monsinjoro Vittorio Formenti en intervjuo al la ĵurnalo vatikana ''L'Osservatore Romano''. «Por la unua fojo en la historio ni ne plu surpintas: la islamanoj nin atingis». [http://noticias.aol.com/articulos/_a/islam-la-religion-mas-grande-vaticano/20080331103009990001 «Islamo estas la plej granda religio laŭ Vatikano»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090524160904/http://noticias.aol.com/articulos/_a/islam-la-religion-mas-grande-vaticano/20080331103009990001 |date=2009-05-24 }}</ref> kaj la dua religio de la mondo se oni kalkulas ĉiujn branĉojn, ekleziojn kaj sektojn de [[Kristanismo]]. Islamo ekiĝis per la predikado de Mohamedo en la jaro [[622]] en [[Mekko]] (en nuna [[Sauda Arabio]]). Sub la regado de Mohamedo kaj liaj posteuloj, islamo rapide etendiĝis al vasta regiono. Tamen, ne ekzistas interkonsento inter islamanoj kaj ne islamanoj pri la maniero kiel ĝi vastiĝis kaj islamanigis aliajn popolojn, ĉu tio estis altrudo aŭ libera elekto. La plejmulto el islamanoj estas [[sunaistoj]], t.e. ĉirkaŭ 75-90% el ĉiuj kredantoj. La dua granda branĉo, [[ŝijaismo]], estas sekvata de 10-20% plejparte en [[Irano]] kaj [[Irako]]. Ĉirkaŭ 13% el ĉiuj islamanoj loĝas en [[Indonezio]], islama lando kun pli da loĝantoj en la mondo,<ref name="Miller 2009, pp.8,17">Miller (2009), pp.8,17</ref> 25% en [[Sudazio]],<ref name="Miller 2009, pp.8,17"/> 20% en [[Mezoriento]],<ref>Vidu:* Esposito (2002b), p.21* Esposito (2004), pp.2, 43 * Miller (2009), pp. 9, 19</ref> 2% en [[Centrazio]], 4% en la cetero de sudorientaj aziaj landoj, kaj 15% en [[Afriko|subsahara Afriko]].<ref name="mgmpPRC"/> Gravaj komunumoj ankaŭ ekzistas en [[Ĉinio]], [[Rusio]], kaj en partoj de [[Eŭropo]] kie [[Albanio]] estas la ununura tute eŭropa lando kun islama plimulto. sekvita de [[Bosnio]]. Kun ĉirkaŭ 1.5 miliardoj da sekvantoj aŭ 22% de la tutmonda loĝantaro en [[2009]],<ref name="CIA Factbook">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html The World Factbook] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |date=2010-01-05 }} CIA Factbook, alirita la 2010-12-08</ref> Islamo estas la dua plej granda religio kaj unu el la plej rapide kreskantaj en la tuta mondo.<ref name="FP">[http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3835 The List: The World's Fastest-Growing Religions] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070521093323/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3835 |date=2007-05-21 }} [[Foreign Policy]] 14a de majo, 2007. Alirita en 2010-05-16.</ref><ref name="Islam-Today">* [http://www.pbs.org/empires/islam/faithtoday.html Islam Today] Islam: Empire of Faith (2000) cito = ''Islamo, sekvata de pli ol biliono da homoj nuntempe, estas la plej ampleksa religio tutmonde kaj baldaŭ la plej granda...'' [[Public Broadcasting Service|PBS]] Alirita en 2010-08-25. * [http://www.usnews.com/articles/news/religion/2008/04/07/no-god-but-god.html No God But God] Thomas W. Lippman, cito = ''Islam is the youngest, the fastest growing, and in many ways the least complicated of the world's great monotheistic faiths. It is a unique religion based on its own holy book, but it is also a direct descendant of Judaism and Christianity, incorporating some of the teachings of those religions—modifying some and rejecting others.'' U.S. News & World Report, 7a de aprilo, 2008. Alirita en 2010-08-25. * [http://www.usnews.com/articles/news/religion/2008/04/07/understanding-islam.html Understanding Islam] Susan Headden, U.S. News & World Report, 7a de aprilo, 2008. Alirita en 2010-08-25. * [http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080615140203/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html |date=2008-06-15 }} Adherents.com Alirita en 2007-07-03.</ref> [[Islamologio]] aŭ ''Islamaj studoj'' (malnoviĝinte: ''Islamistiko'') estas la scienca studo de Islamo kaj la kulturoj kaj socioj influitaj de Islamo en la pasinteco kaj nuntempo. <ref>{{cite book|author=Clinton Bennett|url=https://books.google.com/books?id=pHweBQAAQBAJ&pg=PA2|title=The Bloomsbury Companion to Islamic Studies|date=2012|page=2|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1441127884}}</ref><ref name="Hillenbrand">{{cite web|last1=Hillenbrand|first1=Carole|title=What is Islamic studies?|url=https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/what-is-islamic-studies/|website=The British Academy|access-date=9a de Decembro 2021}}</ref> Kiel religia fako, ĝi studas Islamon : ĝian dogmon, historion, kulturon, juron, la ekonomion de islamaj popoloj, ktp. Islamaj studoj ne okupiĝas pri [[apologetiko]], sed servas kiel fonto de senantaŭjuĝaj informoj pri Islamo, la spiritaj valoroj kaj gvidlinioj de ĝiaj sekvantoj. {|class="infobox" {{Islamo}} |} [[Dosiero:Aŭdio artikolo Islamo.ogg|eta|Aŭdu la voĉlegitan version de la artikolo]] == Etimologio kaj signifo == [[Dosiero:Allah-green.svg|eta|200ra|[[Alaho|Allah]] (Dio) [[Araba lingvo|arablingve]].]] La vorto ''"islamo"'' estas transliterumo de la [[araba]] الإسلام, ''islām''<!--{{elparolo|Ar-al islam.ogg|aŭskultu}}-->, kiu signifas: "submeto", "fidelo", subkomprenita "al Dio"<ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=IVyMAvW9slYC&pg=PA8&dq=surrender+to+will+of+God+islam |title=Lewis, Barnard; Churchill, Buntzie Ellis. '&#39;Islam: The Religion and The People'&#39;. Wharton School Publishing. 2009. pp. 8 |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=2011-11-04}}</ref><ref>[http://www.qaem.org/wp/what-does-islam-mean/ What does Islam mean?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110314072458/http://www.qaem.org/wp/what-does-islam-mean/ |date=2011-03-14 }} ''The Friday Journal'', Mumbajo (6a Feb 2011)</ref>, estas verba substantivo kies origino estas la trilitera radiko ''s-l-m'', kaj ĝi estas derivita de la araba verbo 'áslama, kio signifas "submetiĝi, subiĝi (al [[Dio]])"<ref>[http://www.studyquran.co.uk/20_SIIN.htm Dictionary listing for Siin roots] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110907230044/http://www.studyquran.co.uk/20_SIIN.htm |date=2011-09-07 }} derivita el ''Lane's Arabic-English Lexicon'' via www.studyquran.co.uk</ref>. Alia vorto veninta de la sama radiko estas ''salam'' (سلام) kiu signifas "[[Paco]]". ''Muslim''<ref>''thefreedictionary.com'': ''[http://www.thefreedictionary.com/Muslim muslim]''</ref> estas la araba vorto por la sekvanto de Islamo. Ĝi estas la aktiva participo de la sama verbo el kiu ''Islām'' estas la infinitivo<ref name="People-of-the-Book">[http://www.pbs.org/empires/islam/faithpeople.html People of the Book] Islam: Empire of Faith, [[Public Broadcasting Service|PBS]] Alirita en 2010-12-18.</ref>. La kredantoj de Islamo montras submetadon al Dio per adorado de li<ref>Submission.org, Quran: The Final Testament, rajtigita anglalingva versio kun arablingva teksto, Reviziita eldono IV, ISBN 0-9729209-2-7, p. x.</ref>, sekvante liajn ordonojn, kaj evitante [[politeismo]]n<ref name="Distorted">Vidu: * Accad (2003): Laŭ Ibn Taymiya, kvankam nur kelkaj islamanoj akceptas la tekstan verecon de la tuta Biblio, plej islamanoj akceptas la verecon de plej parto. * Esposito (1998), pp.6, 12* Esposito (2002b), pp.4–5* F. E. Peters (2003), p.9* {{cite book | title=Muhammad | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=F. Buhl | coauthors=A. T. Welch}}* {{cite book | title=Tahrif | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=Hava Lazarus-Yafeh}}</ref>. La vorto foje havas apartajn implicojn en malsamaj partoj de la Korano. En kelkaj versoj, ekzistas emfazo sur la kvalito de Islamo kiel interna konvinkiĝo. Aliaj versoj ligas islām kaj dīn (kutime tradukita kiel "religio"): "Hodiaŭ, mi perfektigis vian religion (dīn) por vi; Mi kompletigis mian benadon sur vin; Mi aprobis Islamon por via religio". Daŭre aliaj priskribas Islamon kiel agon de revenado al Dio - pli ol nur vorta aserto de kredo. Alia teknika signifo en islama penso estas kiel unu parto de triado de islamo, imān (kredo), kaj ihsān (plejboneco) kie ĝi reprezentas agojn de kultado ('ibādah) kaj islaman juron ([[ŝario]])<ref name="WSU">[http://www.wsu.edu/~dee/GLOSSARY/5PILLARS.HTM arkan ad-din the five pillars of religion] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101203124633/http://www.wsu.edu/~dee/GLOSSARY/5PILLARS.HTM |date=2010-12-03 }} Washington State University, United States, Richard Hooker, 14a de julio, 1999 Alirita en 2010-11-17</ref><ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html Religions] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20 |date=2018-12-24 }} Alirita en 2010-08-25 [[The World Factbook]] de [[Central Intelligence Agency]] United States, 2010.</ref>. En malnovaj esperantlingvaj tekstoj oni trovas ofte la esprimojn ''mahometismo'' kaj ''mahometano'', kiuj ne plu estas uzataj nuntempe. == Historio == {{Ĉefartikolo|Historio de Islamo}} === Mohamedo (610-632) === {{Ĉefartikolo|Mohamedo}} [[Dosiero:Mohammad SAW.svg|200ra|maldekstra|eta|"Mahomedo" en la [[araba lingvo]].]] [[Dosiero:Maome.jpg|eta|200ra|maldekstra|Bildo de la 15-a jarcento, kiu prezentas Mahomedon predikantan en Mekko.]] La historio de Islamo komenciĝas en la vivo de [[Mohamedo]],<ref group="n">[[Unicode]] havas specialan "Muhammad" ligilon je U+FDF4 {{script|Arab|ﷴ}}</ref> (ĉ. [[570]] - [[8-an de junio]] [[632]])<ref name=Goldman>Elizabeth Goldman (1995), p. 63</ref>. Li estis komercisto, kiu poste iĝis religia, politika, kaj milita gvidanto. Tamen, islamanoj ne konsideras Mohamedon<ref group="n">Variaj transskriboj de la nomo de Muhammad, krom tiuj uzitaj tie, estas — (angle:) "Muhammed, Mohammad"; (angle kaj en multaj eŭropaj lingvoj:) "Mahomet"; (france:) "Mahomet, Mohamed, Mouhammed, Mahon, Mahomés, Mahun, Mahum, Mahumet, Mahound (mezepoka franca), Mohand (por [[Berbera lingvaro|Berber]]-parolantoj), Mouhammadou kaj Mamadou (en sub-Sahara Afriko)"; (Latine:) "Machometus, Mahumetus, Mahometus, Macometus, Mahometes"; (hispane:) "Mahoma"; (itale:) "Maometto"; (portugale:) "Maomé"; (greke:) "{{lang|el|Μωάμεθ, Μουχάμμαντ, Μοχάμαντ, Μοχάμεντ, Μουχάμεντ, Μουχάμμαιντ}}"; (turke:) "Mehmet"; (kurde:) "Mihemed". Vidu ankaŭ ''Encyclopedia of Islam'': ([[Germana lingvo|germane]]:) "Machmet" (antaŭ la 20-a jarcento).</ref> kreinto de Islamo, sed rigardas lin kiel la lastan mesaĝiston de [[Dio]], tra kiu la [[Korano]] estis revelaciita<ref>Vidu: * Korano 18:110 * {{Cite book | title=Muhammad | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=F. Buhl | coauthors=A. T. Welch | ref=harv }}</ref>. Por islamanoj Mohamedo restaŭris la originalan, nekoruptitan unudiisman kredon de [[Adamo]], [[Abrahamo]], [[Moseo]], [[Jesuo]], kaj aliaj profetoj. En la islama tradicio, li estas akceptata kiel la lasta en serio da profetoj<ref>Vidu: * Esposito (1998), p.12 * Esposito (2002b), pp.4–5 * F. E. Peters (2003), p.9 * Encyclopædia Britannica Online</ref>. Dum la lastaj 22 jaroj de la vivo de la profeto, ekiĝante en lia 40-jariĝo (610 p.K.), Mohamedo ricevadis revelaciojn kiujn li kredis esti venintaj de Dio<ref group="n">La fontoj ofte diras, ke, en sia junaĝo, li estis nomita per la kromnomo "Al-Amin" kun la signifo "Honesta, fidinda" el Ernst (2004), p. 85.</ref>. La enhavo de tiuj revelacioj, konataj kiel la nuna Korano, estis [[Parkerigi|parkerigitaj]] kaj registritaj de liaj sekvantoj. Dum tiu tempo, Mohamedo predikis al la loĝantoj de [[Mekko]], petegante ilin forlasi la [[politeismo]]n kiu estis la ĉefa kredo inter liaj samgentanoj. Laŭdire, Mekko havis unu idolon por tago kaj ĝi estis grava pagana pilgrimejo ne nur por mekkanoj sed ankaŭ por multaj triboj venintaj el tuta [[Arabio]]. Kvankam kelkaj el tiuj homoj akceptis Islamon, Mohamedo kaj liaj malmultnombraj sekvantoj, malpli ol kvardek familioj, estis persekutitaj de la gvidantoj de Mekko por kiuj tiu prediko minacis la profitdonan negocadon pri la pilgrimadoj. Post 12 jaroj da predikado en Mekko, Mohamedo kaj la malgranda grupeto da islamanoj devis elmigri (vojaĝo fame konata kiel [[Heĝiro]]) al la urbo [[Medino]] (antaŭe Jatribo) en la jaro 622. Tie, kun la medinaj konvertitoj al Islamo kaj la elmigrintoj venintaj el Mekko, Mohamedo establis sian politikan kaj religian aŭtoritaton<ref group="n">Ne ĉiuj islamanoj kredas, ke Muhammad estis la lasta profeto. Por ekzemplo, la [[Ahmadismo|Ahmadisma Islama Komunumo]] konsideras, ke ankaŭ [[Mirza Ghulam Ahmad]] estas profeto. [http://www.alislam.org/books/truth/finality.html Finality of Prophethood] {{!}} Hadhrat Muhammad (PUBH) the Last Prophet, [[Ahmadismo|Ahmadisma Islama Komunumo]]</ref>. Post kelkaj jaroj, du bataloj estiĝis kontraŭ la armitaj fortoj de Mekko<ref>Esposito (1998), p. 12.</ref><ref>Esposito (2002b), pp. 4–5.</ref><ref name = "Peters 2003 9">F. E. Peters (2003), p. 9.</ref>: la [[Batalo de Badro]] en [[624]], kiu iĝis islama venko, kaj la [[Batalo de Uhudo]] en [[625]], kiu finiĝis sen evidenta venkinto. Ekzistis konflikto kun la judaj klanoj de Medino kiuj kontraŭstaris la islamanojn. Ĝi kondukis al la ekzilo, sklaviĝo, aŭ morto de la judoj, la juda enklavo Ĥajbaro estis submetita. En la sama tempo, la mekkaj komercvojoj estis fortranĉitaj kiam Mohamedo subigis ĉirkaŭajn dezert-tribojn<ref>Vidu: * F.E.Peters(2003), pp. 78, 79, 194 * Lapidus (2002), pp. 23–28</ref>. Ekde [[629]] Mohamedo venkis en la preskaŭ senperforta konkero de Mekko, kaj antaŭ sia morto en la jaro [[632]] (estinte 62-jaraĝa) li sukcesis kunigi la [[triboj de Arabio|tribojn de Arabio]] en unu {{N|religia komunumo}}<ref name="EoI-Muhammad">{{cite book | title=Muhammad | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=F. Buhl | coauthors=A. T. Welch | ref=harv }}</ref>. === Kaliflando kaj interna milito (632-750) === [[Dosiero:Age of Caliphs.png|eta|300ra|La Islama [[Kaliflando]], 750 p.K.]] Post la morto de Mohamedo en 632, pluraj malkonsentoj pri la gvida posteuleco krevis ene de la islama komunumo. [[Umar ibn al-Ĥattab]], eminenta sekvanto de Mohamedo, nomumis ĉefgvidanton [[Abu Bakr]], kiu estis kunulo kaj proksima amiko de Mohamedo. Multaj aliaj ankaŭ subtenis tiun nomumon de Abu Bakr kaj li fariĝis la unua [[kalifo]] post la morto de la profeto. La tuja tasko kiun Abu Bakr ekplenumis dum sia regado estis la venĝo de la tiutempa malvenko kontraŭ la bizancaj fortoj, kvankam li unue devis malfari la ribelon de arabaj triboj en epizodo konata kiel la "[[Militoj pro Apostateco]]".<ref>Vidu: * Holt (1977a), p. 57 * Hourani (2003), p. 22 * Lapidus (2002), p. 32 * Madelung (1996), p. 43 * Tabatabaei (1979), pp. 30–50</ref> Post lia morto en [[634]] lin sekvis Umar, [[Uthman ibn Affan]] kaj [[Ali ibn Abi Talib]]. Tiuj unuaj kvar gvidantoj de la Islama Komunumo estas konataj kiel la ''[[Ortodoksaj Kalifoj]]''. Sub ili, la teritorio sub islama regado disvastiĝis al persaj kaj bizancaj teritorioj. Kiam Umar estis murdita en [[644]], la elekto de Uthman frontis kreskantan opozicion. En [[656]], ankaŭ Uthman estis mortigita, kaj Ali ibn Abi Talib iĝis kalifo. Post batalo de la opozicio en la unua interna milito, Ali ibn Abi Talib estis murdita de la [[ĥariĝismo|ĥariĝanoj]] en [[661]]. Post tio, [[Muawiya ibn Abi Sufyan]], kiu estis reganto de [[Levantenio]], prenis la povon kaj tiel naskiĝis la [[Umajadoj|umajada dinastio]] kiu havis la ĉefurbon en [[Damasko]]<ref>Holt (1977a), pp. 67–72</ref>. [[Dosiero:Kairouan's Great Mosque courtyard.jpg|maldekstra|eta|250ra|altdekstre|La [[Granda Moskeo de Kajruano]], establita en 670 en [[Kajruano]], [[Tunizio]], estas unu el la plej bonaj ekzemploj de la islama civilizo.<ref>[http://www.muslimheritage.com/topics/default.cfm?articleID=358 Great Mosque of Kairouan] Muslim Heritage.com 2003-04-24 Alirita la 2010-05-16</ref>]] Tiuj disputoj pri religia kaj politika gvidado kreis skismon en la islama komunumo. La plimulto akceptis la legitimecon de la tri regantoj antaŭ Ali ibn Abi Talib, kaj iĝis konataj kiel [[sunaistoj]]. Tamen, multaj aliaj ankaŭ kontraŭis tion, kaj kredis ke Ali ibn Abi Talib estis la nura legitima posteulo pro la familiaj ligoj kun la profeto. Ili iĝis konataj kiel la [[ŝijaistoj]]<ref>Waines (2003) p. 46.</ref>. Post la morto de Muawiya en [[680]], la konflikto pro la sinsekvo krevis denove per interna milito konata kiel la "Dua Milito pro Apostateco". Poste, la umajada dinastio venkis dum sepdek jaroj, kaj povis konkeri [[Magrebo]]n kaj [[Al-Andalus|Iberion]], [[Gallia Narbonensis]] en la okcidento same kaj ĝi plivastiĝis en la teritorio [[Sindh]]a kaj en partoj de [[Centrazio]]<ref>Donald Puchala, ‘’Theory and History in International Relations,’’ p. 137. Routledge, 2003.</ref>. La umajada aristokrataro opiniis, ke Islamo estis religio fondita nur por la [[araboj]]<ref>Hawting (2000), p. 4</ref>. La ekonomio de la Umajada Imperio estis bazita sur supozo ke la neislama plimulto pagus la impostojn al la malplimulto de islamaj araboj. Laŭ tiu sistemo, ne-arabo kiu volus islamaniĝi unue devus esti kliento aŭ servisto de araba tribo por la posta akceptado. Eĉ post konvertiĝo, tiuj novaj islamanoj ne atingis socian kaj ekonomian egalecon samrange al la araboj. La posteuloj de la onklo de Mahomedo, [[‘Abbas ibn ‘Abd al-Muttalib]] amasiĝis kune kun malkontentaj konvertitoj, malriĉaj araboj, kaj ŝijaistoj kaj batalis kontraŭ la Umajadoj kaj faligis ilin per la helpo de ilia generalo [[Abu Muslim]], inaŭgurante la [[abasidoj|Abasidan dinastion]] en [[750]] kaj translokigante la ĉefurbon de la imperio al [[Bagdado]]<ref>Lapidus (2002), p. 56; Lewis (1993), pp. 71–83</ref>. === Ora epoko (750-1258) === [[Dosiero:Herat Masjidi Jami N.jpg|eta|Moskeo de la Vendredoj, konstruita en la 13-a jarcento en [[Afganio]] dum regado de la [[guridoj]]]] Sub la regado de la abasidoj, la islama civilizo prosperis ĝis atingo de la tiel nomata «Islama Orepoko», kun ĝia ĉefurbo en la kosmopolita Bagdado. La plej gravaj [[Hadito]]-kolektoj estis kompilitaj kaj la kvar sunaismaj juraj [[skolo]]j ([[hanafismo]]<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=92YiNO1tskEC&pg=PA69&dq=&hl=en&sa=X&ei=gBbyTr2hB8zs8QODweXWCQ&ved=0CDEQ6AEwAA#v=onepage&q=&f=false Can faiths make peace]. Alirita la 21an de decembro 2011</ref>, [[hanbalismo]].<ref name="Chair">Al-Ghazali, The Alchemy of Happiness, Chapter 2 [http://muslim-canada.org/sufi/ghach2.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060515235048/http://muslim-canada.org/sufi/ghach2.html|date=2006-05-15}} Alirita en 2006-04-09</ref>, [[malikismo]]<ref>[http://books.google.fr/books?id=4o-OZ5w-BmMC&pg=PA36&dq=mosqu%C3%A9e+de+kayrawan&hl=fr&ei=S5ahTaC-LMnYsgbd78TrDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDcQ6AEwAg#v=onepage&q&f=false Roland Anthony Oliver kaj Anthony Atmore, ''Medieval Africa, 1250-1800'',] Cambridge University Press, 2001, p. 36</ref> kaj [[ŝafiismo]]<ref name="Tahdhib">{{Cite book|last=al-Nawawi|first=Yahya ibn Sharaf|title=Tahdhib al-Asma wa al-Lughat|editor=Ali Mu`awwad and Adil Abd al-Mawjud|publisher=Dar al-Nafaes|location=Beirut|year=2005|volume=al-Asma|pages=314–6|language=Arabic}}</ref>) estis establitaj surbaze de la instruoj de [[Abu Hanifah]], [[Ahmad bin Hanbal]], [[Malik ibn Anas]] kaj [[al-Shafi'i]] respektive. Al-Shafi'i kodigis metodon por establi la fidindecon de [[Hadito]], temo kiu estis disputafero inter islamaj erudiciuloj<ref>Lapidus (2002), p. 86</ref>. La filozofoj Ibn Sina ([[Aviceno]]) kaj [[Al-Tabari]] serĉis la vojojn por integri grekajn principojn en islaman teologion<ref>Vidu: * Lapidus (2002), p. 160 * Waines (2003) pp. 126, 127</ref>, dum la teologo [[Algazelo|Abu Hamid al-Ghazzali]] de la [[11-a jarcento]] kverelis kontraŭ ili kaj finfine venkis. Sufiismo iĝis movado kiu kondukis al [[mistikismo]] kaj asketismo. Ĝi iom apartiĝis de [[Ŝijaismo]] pro malkonsentoj rilate al la sinsekvo de imamoj. Tiu rapida disvastiĝo de la islama regno ekigis malamikecon inter mezepokaj ekleziaj kristanaj verkintoj kiuj rigardis Islamon kiel malamikon. Tiu opozicio kondukis al polemikaj disertaĵoj kiuj prezentis Islamon kiel la religion de la [[Antikristo]] kaj islamanojn kiel malĉastulojn kaj malsuperulojn<ref>{{cite book |last1= Doi |first1= Abdur Rahman |title= Shariah: The Islamic Law |edition= |page=110|year=1984|publisher=Ta-Ha Publishers |location=London|isbn= 0907461387|ref=}}</ref><ref name="Esposito 2004, pp.104, 105">Esposito (2004), pp.104, 105</ref>. En tiu epoko, [[Kordovo]], la plej granda islama mondurbo en la jaro [[1000]], estis hejmo de proksimume duonmiliono da homoj. Publikaj [[hospitalo]]j establiĝis tiutempe kaj estas konsideritaj «la unuaj hospitaloj» laŭ la nuna signifo de la vorto. Ankaŭ estis disdonitaj la unuaj diplomoj por la kuracistoj<ref>{{Cite journal|last=Micheau|first=Françoise|contribution=The Scientific Institutions in the Medieval Near East|pages=991–2|ref=harv|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->}}, en {{Harv|Morelon|Rashed|1996|pp=985–1007}}</ref>. La [[Guinness-libro]] rekonas la enton nomatan [[Universitato de Al-Karaŭino]] kiel la plej antikva universitato en la mondo, fondita en [[859]]<ref>''The Guinness Book Of Records'', Publikigita en 1998, ISBN 0-553-57895-2, P. 242</ref>. La universitato disdonis diplomojn kiuj permesis la instruadon de juro en [[madraso]]j. Ankaŭ la unuaj ejoj por prizorgado de la mensmalsanuloj estis establitaj en la islama mondo<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.seed.slb.com/subcontent.aspx?id=30658 |titolo=The beginnings of modern medicine: the Caliphate |alirdato=2012-01-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20211130143218/https://www.seed.slb.com/subcontent.aspx?id=30658 |arkivdato=2021-11-30 }}</ref>. Dum tiu epoko, normoj pri eksperimentoj kaj teknikoj estis enkondukitaj en la scienca procezo por distingi inter konkurantaj teorioj same kiel la tradicio de citado<ref name="Ahmed">Ahmed, Imad-ad-Dean. Signs in the heavens. 2. Amana Publications, 2006. Print. ISBN 1-59008-040-8 pp. 23, 84. {{Citaĵo|"Despite the fact that they did not have a quantified theory of error they were well aware that an increased number of observations qualitatively reduces the uncertainty." }}</ref><ref>Rosanna Gorini (2003), "Al-Haytham the Man of Experience, First Steps in the Science of Vision", ''International Society for the History of Islamic Medicine'', Institute of Neurosciences, Laboratory of Psychobiology and Psychopharmacology, Romo, Italio: {{Citaĵo|"According to the majority of the historians al-Haytham was the pioneer of the modern scientific method. With his book he changed the meaning of the term optics and established experiments as the norm of proof in the field. His investigations are based not on abstract theories, but on experimental evidences and his experiments were systematic and repeatable."}}</ref>. [[Alhazen]] estas konsiderata kiel la patro de la moderna scienca metodo kaj ofte referata kiel la «unua vera sciencisto en la mondo»<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7810846.stm BBC News] The ‘first true scientist.’</ref>. Laŭleĝaj institucioj prezentitaj en islama juro inkludas la fonduson [[Ŭakfo]].<ref>{{Harv|Gaudiosi|1988}}</ref><ref>{{Harv|Hudson|2003|p=32}}</ref> === Fragmentiĝo kaj invadoj === {{Ĉefartikolo|Krucmilitoj|Reconquista}} [[Dosiero:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 13-54-14.jpg|eta|270ra|maldekstra|Interno de la [[Moskeo-Katedralo de Kordovo|Moskeo de Kordovo]], konstruita dum la abasida dinastio.]] En la fino de la 9-a jarcento, la [[Abasida Kaliflando]] fragmentiĝis en diversajn regionojn kiuj akiris kreskantajn nivelojn de aŭtonomeco. En tuta [[Nordafriko]], la [[Proksima Oriento]] kaj [[Centrazio]], emirlandoj formitaj kiel provincoj liberiĝis. La monolita araba imperio konvertiĝis en pli buntan kaj diversan islaman mondon kie la [[fatimidoj]] kontraŭis la religian aŭtoritaton de la kaliflando. En la [[10-a jarcento]] la potencaj [[gaznavida Imperio|gaznavidoj]] konkeris la afgan-persan regionon kaj grandan parton de la [[hinda subkontinento]] nome de Islamo. Ili estis anstataŭitaj de la Guridoj en la [[12-a jarcento]]. En [[836]], la kalifo Al-Mutasim ŝanĝis la ĉefurbon de la kaliflando de Bagdado al la nova urbo [[Samaro]], kiu estus la ĉefurbo ĝis [[892]] kiam ĝi estis retranslokigita al Bagdado fare de al-Mutamid. Antaŭ [[1055]] la [[selĝukoj]] eliminis la abasidojn kiel armea forto, tamen ili daŭre respektis la titolan aŭtoritaton de la kalifo<ref>Vidu: * Lapidus (2002), p.103–143 * {{Cite book | title=Abbasid Dynasty | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=2007-05-02}}</ref>. Dum tiu tempo, plivastiĝo de la islama mondo daŭris, ĉu per konkero ĉu per paca proselitismo. Same kiel Islamo kaj islamanoj, la komercaj retoj etendiĝis al la sub-sahara [[Okcidentafriko]], Centrazio, [[Volgia Bulgario]] kaj la [[Malaja Insularo]]. La ''[[Reconquista]]'' estis lanĉita kontraŭ islamaj princlandoj en [[Iberio]], kaj la islamaj havaĵoj en [[Italio]] estis perditaj favore al la [[normandoj]]. Ekde la [[11-a jarcento]] aliancoj de eŭropaj kristanaj regnoj komencis serion de la tiel nomataj [[Krucmilitoj]], direktitaj kontraŭ islamaj armeaj konkeroj ene de la orienta parto de la antaŭa [[Romia Imperio]], precipe en la [[Sankta Lando]]. Komence sukcesaj en tiu celo, kaj establantaj la krucmilitistajn ŝtatojn, tiuj akiroj poste estis inversigitaj de postaj islamaj generaloj kiel ekzemple [[Saladino]], kiu rekaptis [[Jerusalemo]]n en [[1187]].<ref>Lapidus (2002), pp. 288–290, 310</ref> En la oriento la [[Mongola Imperio]] metis finon al la Abasida dinastio per la [[Batalo de Bagdado]] en [[1258]], kiam ili invadis la islamajn teritoriojn<ref>Vidu: * Lapidus (2002), p.292 * {{Cite book | title=Islamic World | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=2007-05-02}}</ref>. Dume en Egiptio, la [[mamlukoj]] prenis la potencon per ribelo en [[1250]] kaj per alianco kun la [[Ora Hordo]] estis haltigitaj la mongolaj armeoj ĉe la [[Batalo de Ajn Ĝalut]]. Dum la posta jarcento la mongolaj [[ĥanato]]j konvertiĝis al Islamo kaj tiu kultura kaj religia adoptado enkondukis novan epokon de la mongol-islama sintezo kiu plivastigis Islamon en [[Centra Azio]], [[Orienta Eŭropo]] kaj la [[hinda subkontinento]]. Ekde tiam havis gravan disvastigon [[Islamo en Barato]]. La [[Krimea Ĥanlando]] estis unu el la plej fortaj potencoj en Orienta Eŭropo ĝis la fino de la [[17-a jarcento]].<ref>[http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110501041101/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf |date=2011-05-01 }}. Eizo Matsuki. ''Mediterranean Studies Group at Hitotsubashi University.''</ref> Grandan parton de la islama mondo en la duono de la [[14-a jarcento]] forprenis la [[Nigra Morto]], verŝajne alportita de komercistoj farantaj uzon de libera trairejo ofertita de la [[Mongola Paco]].<ref>{{Cite book | first = Joseph Patrick | last = Byrne | title = [http://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&pg=PA516&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A-M] | publisher = ABC-CLIO | year = 2008 | page = 516 | isbn = 0313341028}} </ref><ref>[http://www.abc.net.au/science/articles/2007/09/13/2031252.htm?site=science/greatmomentsinscience Black Death], Great Moments in Science, ABC Science</ref> === Novaj dinastioj kaj koloniismo (1030-1918) === [[Dosiero:TajMahalbyAmalMongia.jpg|eta|230ra|La [[Taĝ-Mahalo]] estis konstruita de islamaj regantoj de la [[Mogola Imperio]] en [[Agra]], [[Hindio]].]] [[Dosiero:Das Reich Timur-i Lenks (1365-1405).GIF|eta|230ra|Timurida Imperio en pleja etendiĝo.]] [[Dosiero:Sultan Ahmed Mosque Istanbul Turkey retouched.jpg|eta|230ra|La [[Blua moskeo]] estis konstruita en [[Istanbulo]] dum la [[Otomana Imperio]].]] En la 13-a kaj 14-a jarcentoj naskiĝis la [[Otomana Imperio]] surbaze de la "Ghazi-emirlandoj" post serio de sinsekvaj konkeroj kiuj inkluzivis [[Balkanoj]]n, partojn de [[Grekio]], kaj okcidentan [[Anatolio]]n. En [[1453]] sub [[Mehmedo la 2-a]] la otomanoj sieĝis [[Konstantinopolo]]n, la ĉefurbon de la [[Bizanca Imperio]] kiu falis sub pli granda nombro da otomanaj trupoj. Post establado de la imperio, la otomanoj entreprenis militkampanjon en Eŭropo kiu atingis la pordojn de [[Vieno]] en [[1529]]<ref>Vidu: * Lapidus (2002), pp. 198, 234, 244, 245, 254 * {{Cite book | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | coauthors=J. Jomier | accessdate=2007-05-02}}</ref>. Sub otomana regado, okazis grava islamiĝo de loĝantaro de [[Balkanoj]]<ref>See * Holt (1977a), p. 263 * Lapidus (2002), p. 250 * {{Cite book | title=Istanbul | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=2007-05-02}}</ref>. De la 14-a ĝis la [[16-a jarcento]] granda parto de la islama mondo travivis alian oran epokon sub la [[timuridoj|Timurida dinastio]]. En la 16-a jarcento, la [[Safavidoj]] prenis la regon en Irano kaj establis [[ŝijaismo|islaman ŝijaismon]] kiel oficialan religion tie. Malgraŭ periodaj malsukcesoj, la Safavidoj tenis la potencon dum du jarcentoj ĝis la uzurpado de la povo fare de la [[Hotaka dinastio]] en la [[18-a jarcento]]. Komence de la [[13-a jarcento]], la [[sufiismo|sufiisma movado]] spertis transformiĝon, plejparte kiel rezulto de la klopodoj de al-Ghazzali pravigi kaj reorganizi la movadon. Li evoluigis la modelon de la sufiisma ordeno kiel komunumo de {{J|spirita instruisto}} kaj studentoj. Ankaŭ grava por la sufiismo estis la kreado de [[Masnavio]], kolekto de mistikisma poezio de [[Ĝalal-ed-din Mohammad Rumi|Rumi]], persa poeto de la 13-a jarcento<ref>{{cite book | title=Islamic Art | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=2007-05-02}}</ref>. Masnavio havis fortan influon en la filozofio kaj vivostilo de la sufiistaro kaj por ili ĝi estas la plej grava libro post Korano.<ref name="Esposito 2004, pp.104, 105"/> Post la invado al [[Irano]] kaj disrabado de [[Bagdado]] fare de la [[mongoloj]] en la duono de la 13-a jarcento, [[Delhio]] iĝis la plej grava kultura centro de la orienta islamo<ref name="Ikram">Ikram, S. M. 1964. Muslim Civilization in India. New York: Columbia University Press</ref>. Multaj islamaj dinastioj regis partojn de la hinda subkontinento ekde la [[gaznavida Imperio|Gaznavidoj]] en la [[10-a jarcento]]. La plej elstaraj estis la [[Delhia Sultanlando]] ([[1206]]-[[1526]]) kaj la [[Mogola Imperio]] (1526-[[1857]]). Ĉi tiuj imperioj multe kontribuis por la disvastiĝo de Islamo en la sudo de Azio sed komence de la 18-a jarcento, la hindua [[Maratha Imperio]] konvertiĝis en la reganta potenco en la nordo de Barato ĝis malfortiĝo kaŭzita de la [[Durana Imperio]] meze de la 18-a jarcento. Dum la 18-a jarcento la [[Vahabismo]] enradikiĝis en [[Sauda Arabio]]. Fondita de la predikisto [[Mohamedo Ibn Abd al Wahab|Abd ibn al-Wahhab]], Vahabismo estas fundamentisma ideologio kiu kondamnas praktikojn kiel Sufiismo kaj kultado de sanktuloj kiel neislamaj praktikoj<ref>Vidu: * Lapidus (2002), p. 572 * Watt (1973), p. 18: Vahabismo ne estu konfuzita kun la frua Ĥarijida sekto de Ŭahabiĝa, kiu estis nomita laŭ Abd-Allah ibn-Vahb ar-Rasibi, kiu opoziciis al Ali en Nahraŭan.</ref>. En la [[19-a jarcento]], aperis unuafoje [[Salafismo]], [[Deobandismo]] kaj [[Barelvismo]]. En la 19-a jarcento la [[Brita Imperio]] metis finon al la lasta mogola dinastio kaj faligis la islaman [[Misora reĝlando|Misorion]]<ref>Lapidus (2002), pp. 358, 378–380, 624</ref>. En sama jarcento, la pliiĝo de naciismaj movadoj estigis en [[Grekio]] la batalon por la sendependeco, kiu venkis en [[1829]]. Poste pluraj balkanaj ŝtatoj ekiris la saman vojon, kaj la [[otomanoj]] suferis malvenkon okaze de la [[Rusa-turka Milito (1877–1878)]]. Dum tiu tempo, multaj islamanoj migris, laborante kiel servistoj, plejparte al [[Barato]], [[Indonezio]] kaj [[Karibio]], formante la plej grandan islaman loĝantaron en [[Ameriko]]<ref>Muslim Minorities in the West: Visible and Invisible de Yvonne Yazbeck Haddad, Jane I. Smith, p. 271</ref>. Plie, kiel rezulto de la urbiĝo kaj pliiĝo de la komerco en [[Afriko]], islamanoj ekloĝis en novaj areoj kaj disvastigis la islaman kredon. Danke al tio, Islamo en subsahara Afriko verŝajne duobliĝis inter [[1869]] kaj [[1914]]<ref>Bulliet, Richard, Pamela Crossley, Daniel Headrick, Steven Hirsch, Lyman Johnson, kaj David Northrup. The Earth and Its Peoples. 3. Boston: Houghton Mifflin, 2005. ISBN 0-618-42770-8</ref>. La Otomana epoko finiĝis en la fino de la [[Unua Mondmilito]] kaj la [[Kaliflando]] estis nuligita en [[1924]]<ref>Lapidus (2002), pp. 380, 489–493</ref><ref>[http://weekly.ahram.org.eg/2000/488/chrncls.htm New Turkey] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101004145229/http://weekly.ahram.org.eg/2000/488/chrncls.htm |date=2010-10-04 }} Weekly.ahram.org.eg alirita en 2010-05-16</ref>. === Modernaj tempoj (1918 — nuntempo) === [[Dosiero:Moskeo de Astano.jpg|eta|maldekstra|[[Moskeo Nur]] en [[Astano]], [[Kazaĥio]]]] [[Dosiero:Centro Cultural Islámico - Mezquita de Madrid 01.jpg|eta|maldekstra|[[Islama Kulturcentro kaj Moskeo de Madrido]]]] Ekde la fruaj jaroj de la [[20-a jarcento]], la plej granda parto de la islama mondo ekster la Otomana Imperio estis absorbita en la imperioj de ne-islamaj eŭropaj potencoj. Post la malvenko en la [[Unua Mondmilito]], preskaŭ la tuta [[Otomana Imperio]] ankaŭ estis dispecigita en eŭropajn protektoratojn aŭ influkampojn. Dum la 20-a jarcento, la plejmulto el tiuj eŭrop-regataj teritorioj iĝis sendependaj, kaj la novaj aferoj kiel ekzemple naftoriĉo kaj rilatoj kun [[Israelo]] estis la ĉefaj protagonismaĵoj. La [[Organizaĵo de la Islama konferenco]], konsistante el islamaj landoj, estis formale establita en septembro de [[1969]] post la forbruligo de la [[Moskeo Al-Aksa]] en [[Jerusalemo]]<ref>Lapidus (2002), pp. 281–282, 380, 489–493, 556, 578, 823, 835</ref>.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/country_profiles/1555062.stm |title=Organization of the Islamic Conference |publisher=BBC News |date=2008-09-18 |accessdate=2010-05-16}}</ref> En la 20-a jarcento, la islama mondo estis tre proksima al la eksteraj kulturaj influoj, ĉefe de la okcidenta kulturo, alportante gravajn ŝanĝojn en la islamaj socioj. Kiel respondo, novaj movadoj entreprenis islaman revigliĝon kun la celo apartiĝi de la neislamaj ideoj. Aperis grupoj kiel ekzemple [[Jamaat-e-Islami]] en [[Pakistano]] kaj la [[Islama Frataro]] en [[Egiptio]] kiuj preferas kaj proponas totalisman kaj teokratian alternativon al sekularaj politikaj ideologioj. En landoj kiel [[Irano]], ribela movado anstataŭis laikajn reĝimojn per tiuj islamaj, dum internaciaj teroristoj kiel [[Usama bin Laden]] el [[Alkaido]] engaĝiĝis en terorisma agado por atingi tiajn celojn. Foje nomataj islamistoj, ili rigardas okcidentajn kulturajn valorojn kiel minacon. Ĉi organizoj asertas ke Islamo estas ampleksa solvo al ĉiu publika kaj privata afero de la socio. Kelkaj islamaj organizoj komencis uzi la amaskomunikilojn por antaŭenigi la mesaĝon de Islamo. La unua islama satelita reto kun 24-hora servo tutmonde estis [[MTA International]], establita de la [[ahmadismo|Ahmada Islama Komunumo]] en [[1994]]. Zakir Naik, estro de la Islama Esplor-Fondaĵo, establis alian 24-horan islaman internacian [[televidkanalo]]n ([[Peace TV]]) en [[2006]].<ref>[http://www.peacetv.tv/ 24-hours Islamic International TV channel] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121005025150/http://www.peacetv.tv/ |date=2012-10-05 }} [[Peace TV]] Alirita en 2010-11-22.</ref> Kiel rezulto de la migrado, multaj islamanoj formis gravajn komunumojn en [[Usono]] kaj [[Eŭropo]] (precipe en [[Britio]], [[Francio]] kaj [[Germanio]]). Defioj por islamanoj estis la konservado de la praktikado de la islama kredo, kaj reteno de la valoroj kaj identeco de la islama popolaro. Pliiĝo de [[islamofobio]], laŭ Carl Ernst, kontribuis al la kreado de negativaj bildoj de Islamo kaj islamanoj en la Okcidento.<ref>Vidu: * Esposito (2004), pp. 118, 119, 179 * Lapidus (2002), pp. 823–830</ref> En la [[1970-aj]] — [[1980aj jaroj]] studentoj kaj politikaj elmigrintoj el la islamaj landoj formis la [[Islamo en Kubo|islaman komunumon en Kubo]], kiu nun havas ĝis 10 mil anojn<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://stanobelov.blogspot.com/2019/02/kvarope-tra-malnova-havano-de-katedralo.html | titolo = Kvarope tra Malnova Havano: de katedralo al moskeo | titolo-aldono = | alirdato = 2019-02-23 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2019-02-22 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2 = | lingvo3 = | arkivurl = https://www.webcitation.org/76P5geGWx?url=https://stanobelov.blogspot.com/2019/02/kvarope-tra-malnova-havano-de-katedralo.html | arkivdato = 2019-02-23 | citaĵo = }}</ref>. Islamo ofte falis sub la premado de la sekularaj povoj. [[Ruĝaj gardistoj]] de Ĉinio fermis multajn moskeojn kaj detruis ekzemplerojn de la Korano. [[Albana Socialisma Popola Respubliko|Albanio]] dum la komunisma epoko iĝis la unua lando kiu malpermesis la praktikadon de ĉiuj religioj<ref>P. 18 Elsie, Robert. 2000. ''[http://books.google.com/books?id=N_IXHrXIsYkC A Dictionary of Albanian Religion, Mythology, and Folk Culture]''. C. Hurst & Co. ISBN 978-1-85065-570-1.</ref><ref>*{{Cite journal|last=Goldman|first=Merle|title=Religion in Post-Mao China|journal=The Annals of the American Academy of Politica and Social Science|volume=483|pages=146–156|year=1986|doi=10.1177/0002716286483001013|issue=1|ref=harv|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}| issn = 0002-7162 }}</ref>. En [[Turkio]], la armeo okazigis ŝtatpuĉojn kontraŭ la islamismaj registaroj kaj la kaptukoj estis, same kiel en [[Tunizio]], malpermesataj en registaraj ejoj<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6604643.stm|title=Huge rally for Turkish secularsim|publisher=bbcnews.com|accessdate=2011-12-06|date=2011-04-29}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6053380.stm|title=Tunisia moves against headscarves|publisher=bbcnews.com|accessdate=2011-12-06|date=2011-10-15}}</ref>. Ĉirkaŭ duonmiliono da islamanoj estis murditaj en [[Kamboĝo]] fare de la komunistoj, ĉar laŭ tiuj, ili estas la ĉefaj malamikoj<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,428133,00.html Weakness in numbers] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120105190625/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,428133,00.html |date=2012-01-05 }} Time.com 10a de oktobro, 2003 Alirita en la 6a de decembro, 2011.</ref>. Islamismaj grupoj kiel la [[Islama Frataro]] asertas, ke Islamo estas la solvo de ĉiuj problemoj de la tutmonda politiko, sed ĝi estis malpermesata<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14447820|title=Are secular forces being squeezed out of Arab spring?|publisher=bbcnews.com|accessdate=2011-08-10|date=2011-08-09}}</ref>. [[Jamal al-Din al-Afghani]], kune kun sia sekvanto [[Muhammad Abduh]], sin nomas antaŭantoj de la islama renesanco<ref>''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'', Thomson Gale, 2004</ref>. En Turkio, la islama AKP demokratie restis en la povo dum jardeko, kaj islamismaj partioj estas la plej popularaj dum la balotoj post la [[Araba printempo]].<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2011/12/04/world/middleeast/egypts-vote-propels-islamic-law-into-spotlight.html?_r=2&hpw|title=Egypt's vote puts emphasis on split over religious rule|publisher=nytimes.com|accessdate=2011-12-08|date=2011-12-03}}</ref>. La ortodoksaj grupoj estas multfoje financataj kaj kreskas danke al la tradiciaj grupoj<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/27256187/page/2/#.TkoWh2H4Jtx|title=Ultraconservative Islam on rise in Mideast] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121105164553/http://www.msnbc.msn.com/id/27256187/page/2/#.TkoWh2H4Jtx{{!}}title=Ultraconservative |date=2012-11-05 }} MSNBC. alirita en 2011-08-15.]</ref><ref name=economist>{{Cite book|url=http://www.economist.com/node/9409354?story_id=9409354|title=Laying down the law: Islam's authority deficit|work=[[The Economist]]|accessdate=2011-08-15|date=2007-06-28}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/12/24/world/middleeast/24jordan.html|title=Jordanian students rebel, embracing conservative Islam|publisher=New York Times|accessdate=2011-08-15|first=Michael|last=Slackman|date=2008-12-23}}</ref>. En multaj lokoj, la uzado de la [[hiĝabo]] plimultiĝis<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/01/28/weekinreview/28slackman.html|title=In Egypt, a new battle begins over the veil|publisher=New York Times|accessdate=2011-08-15|first=Michael|last=Slackman|date=2007-01-28}}</ref> kaj iĝis pli ofta kaj la procento de islamanoj favoraj al la leĝoj de la Ŝario konsiderinde altiĝis<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592576-2,00.html|title=Why Indonesia matters|publisher=gazeto Time|accessdate=2011-08-15|first=Hannah|last=Beech|date=2007-02-22|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2012-01-15|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120106094706/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592576-2,00.html|arkivdato=2012-01-06}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120106094706/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592576-2,00.html |date=2012-01-06 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592576-2,00.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-01-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120106094706/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592576-2,00.html |arkivdato=2012-01-06 }}</ref>. Sed ne estas islamanoj nur en islamaj landoj. En Okcidentaj landoj kreiĝas aparta islama kulturo; ekzemple, en [[Francio]] en [[2017]], unu el la plej gravaj eminentuloj, la D-ro [[Dalil Boubakeur]], [[rektoro]] de la [[Granda Moskeo de Parizo]], publikigis «Proklamon de la islamo en Francio» («Proclamation de l'islam en France» en la [[franca]]<ref>{{fr}} Hugo Domenach, «Exclusif. Le texte qui fonde un islam en France», ''Le Point'', {{daton|29|marto|2017}} ([http://www.lepoint.fr/societe/exclusif-le-texte-qui-fonde-un-islam-en-france-29-03-2017-2115729_23.php legi rete]).</ref>) kiu provas justigi la francajn islamanojn kiuj praktikas islamon kiu respektas la leĝojn respublikajn, kaj kiu estis tradukita en [[Esperanto]]n<ref>{{pdf}} Dalil Boubakeur, ''[http://glossopoete.pagesperso-orange.fr/servo/proklamo.pdf Proklamo de la islamo en Francio]'', elfrancigita de Emanuelo Arbaro, {{daton|9|aŭgusto|2017}}.</ref>. == Kredo == === Dio === [[Dosiero:Dcp7323-Edirne-Eski Camii Allah green3.svg|eta|"Allah", t.e. "Dio" en la araba.]] La baza koncepto de Islamo estas rigora [[monoteismo]], nomata [[Tawhid]] ([[arabe]] توحيد)<ref>Vidu: * [http://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html] God, Islam: Empire of Faith, PBS, alirita 2010-12-18. * "Islam and Christianity", ''Encyclopedia of Christianity'' (2001): Arab-parolantaj kristanoj kaj judoj referencas al Dio kiel ''Allāh''. * {{Cite book|title=Allah|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=L. Gardet|accessdate=2007-05-02}}</ref>. Dio estas priskribita en la ĉapitro 112 de la Korano<ref>Vidu: * Korano 112 1 * Esposito (2002b), pp. 74–76 * Esposito (2004), p. 22 * Griffith (2006), p. 248 * {{Cite book | title=Allah, Tawhid | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | author=D. Gimaret | accessdate=2007-05-02}}</ref> kiel: «Diru: "Li estas Alaho, la Unueco, Alaho la Eterna, Li nek naskis nek estis naskita, kaj neniu estas simila al Li"». (112, 1-4). Islamanoj malakceptas la kristanan doktrinon pri la [[Triunuo]] kaj dieco de Jesuo, kaj komparas ĝin kun [[politeismo]], sed ili akceptas Jesuon kiel profeton. En Islamo, Dio estas preter ĉiu kompreno kaj islamanoj ne bildigas Dion. Dio estas priskribita kaj referita pere de pluraj nomoj aŭ atributoj. La plej ofta inter ili estas ''Al-Rahmān'' t.e. "la Kompatema" kaj ''Al-Rahīm'', t.e. "la Donema".<ref name="Ben">{{Cite book|last=Bentley |first=David |coauthors= |title=The 99 Beautiful Names for God for All the People of the Book |publisher=William Carey Library |year=1999 |month=September |isbn=0-87808-299-9 }}</ref> Islamanoj kredas ke la celo de la homa ekzistado estas la adorado al Dio.<ref name="patheos1">[http://www.patheos.com/Library/Islam/Beliefs/Human-Nature-and-the-Purpose-of-Existence.html Human Nature and the Purpose of Existence]</ref> Li estas supozata kiel persona dio kiu ĉiam respondas al ajnulo kiu en malfeliĉo aŭ danĝero vokas Lin<ref>Korano 2:186</ref>. Laŭ Islamo ekzistas neniuj perantoj, kiel ekzemple pastraro, inter [[Dio]] kaj la kreado ĉar laŭ Korano Dio diris «Ni estas pli proksimaj ol via [[jugola vejno]]» (Korano 2, 117). ''Allāh'' estas la vorto sen pluralo aŭ sekso uzata de arablingvanoj (ne nur islamanoj, sed ankaŭ [[judoj]] kaj [[kristanoj]]) por Dio, dum ʾilāh estas por diaĵo aŭ gedioj ĝenerale. Aliaj ne-arabaj islamanoj ankaŭ uzas aliajn nomojn por Dio, ekzemple "Tanrı" en la [[turka]] aŭ "Khodā" en la [[persa]]. === Anĝeloj === [[Dosiero:Arabic-manuscript.jpg|eta|maldekstra|200ra|[[Sankta Gabrielo]] en islamaĵo- Egiptio/Sirio ĉ. 1375-1425 p.K.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/t/wonders_of_creation_manuscript.aspx |titolo=British Museum |alirdato=2012-01-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120204042347/http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/t/wonders_of_creation_manuscript.aspx |arkivdato=2012-02-04 }}</ref>]] Kredo je la [[anĝelo]]j estas fundamentaĵo en Islamo. Ili estas multfoje menciataj ne nur en la Korano sed ankaŭ en la [[Hadito]]. La araba vorto por anĝelo signifas «mesaĝisto» (ملاك ''malak''), kies ekvivalentoj estas en la [[hebrea]] (''malaĥ'') kaj [[greka]] (''angelos''). Laŭ la Korano, anĝeloj ne posedas liberan volon, kaj adoras Dion sub tuta obeemo. La devoj de la anĝeloj inkluzivas komuniki [[revelacio]]jn de Dio, glori lin, registri la agojn de ĉiu persono, kaj preni la animon de la homoj post la morto. Oni ankaŭ kredas, ke ili peras antaŭ Dio favore al la homoj. La Korano priskribas anĝelojn kiel mesaĝistojn kun flugiloj — du, aŭ tri, aŭ kvar paroj. La baza kredo je anĝeloj konsistas el: * 1. Ilia ekzistado. * 2. Anĝeloj pri kiuj oni konas la nomojn (per la revelacio), kiel [[sankta Gabrielo|Gabrielo]] aŭ [[Rafaelo]], kies nomon oni ne konas, sed oni kredas ke ili estas multaj. * 3. Iliaj kvalitoj. Ili kredas ke la anĝelo Gabrielo aperis al Mahomedo sub diversaj formoj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.bayyinat.org.uk/jibreel.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-01-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110430105021/http://www.bayyinat.org.uk/jibreel.htm |arkivdato=2011-04-30 }}</ref>. Ili estas servistoj de Dio kaj ĉiam obeas lin, ili estas multegaj kaj nur Dio konas ilian nombron. {{Citaĵo|Diru: "Se estus sur la tero anĝeloj, pacemaj kaj irantaj kviete, certe Ni estus sendinta al ili anĝelon el la ĉielo kiel senditon".|Sankta Korano 17:95}} === Revelaciitaj libroj === [[Dosiero:Karolingischer Buchmaler um 820 001.jpg|eta|maldekstra|Reprezentado de la kvar verkistoj de la Evangelio]] Islamanoj kredas je revelaciitaj libroj<ref>''Concise Encyclopedia of Islam'', Cyril Glasse, ''Holy Books''</ref> kiujn oni konsideras malsuprenigitaj kaj revelaciitaj de Dio.<ref name="Distorted" />: * La [[Korano]] (Qur’an) revelaciita al la Profeto Mahomedo. * La [[Torao]] (At-Tawrat) revelaciita al la Profeto [[Moseo]].<ref>Korano 53:36</ref><ref>Korano 87:18-19</ref> * La [[Psalmoj]] (Az-Zabur) revelaciitaj al la reĝo [[Davido]].<ref>Encyclopedia of Islam, ''Psalms''</ref><ref>Abdullah Yusuf Ali, ''Holy Qur'an: Text, Translation and Commentary''; Martin Lings, ''Mecca''; Abdul Malik, ''In Thy Seed''</ref> * La [[Evangelio]] (Al-Injil) revelaciita al [[Jesuo]] (Isah por la islamanoj), filo de Maria (Marjam)<ref>Abdullah Yusuf Ali, ''Holy Qur'an: Text, Translation and Commentary'', Appendix: ''On the Injil''</ref><ref name="Encyclopedia of Islam, Injil">Encyclopedia of Islam, ''Injil''</ref>. {{Citaĵo|Diru: "Ni kredas je Alaho kaj je tio, kion Li sendis al ni, kaj je tio, kion Li sendis al Abrahamo kaj Ismaelo kaj Isaako kaj Jakobo kaj al ilia idaro, kaj je tio, kio estis donita al Moseo kaj al Jesuo, kaj je tio, kio estis donita al la profetoj de ilia Sinjoro. Ni neniel distingas inter ili kaj ni submetiĝas al Li".|Sankta Korano ĉapitro 2, verso 136}} Tamen, malgraŭ tiu akcepto de la antaŭaj libroj kiel registraĵoj de la diktaĵoj de Dio al diversaj profetoj, laŭ islamanoj, parto el la antaŭaj revelaciaĵoj, t.e. la [[Torao]] kaj la [[Evangelio]]j, estis modifitaj aŭ misinterpretitaj, aŭ ambaŭ<ref>Abdullah Yusuf Ali, The Holy Qur'an: Text, Translation and Commentary</ref>. === Korano === [[Dosiero:Opened Qur'an.jpg|eta|220ra|Malfermita Korano.]] [[Dosiero:AndalusQuran.JPG|eta|220ra|[[Al-Andalus|al-andalusa]] ''Korano'' de la 12-a jarcento.]] {{Ĉefartikolo|Korano}} La Korano (laŭlitere "Deklamado") estas konsiderata de islamanoj la lasta revelacio kaj laŭlitera Vorto de Dio<ref>Alan Jones, The Koran, London 1994, ISBN 1-84212-609-1, opening page.</ref><ref>Arthur Arberry, The Koran Interpreted, London 1956, ISBN 0-684-82507-4, p. x.</ref><ref>Maurice Bucaille, THE BIBLE, THE QUR'AN AND SCIENCE, 1978, ISBN 81-7231-161-3, p. 125</ref> kaj vaste akceptata kiel la plej bona literaturaĵo en la [[araba lingvo]]. Islamanoj kredas ke la versoj de la Korano estis revelaciitaj de Dio al Mohamedo tra la [[sankta Gabrielo|ĉefanĝelo Gabrielo]] dum multaj fojoj inter [[610]] kaj la morto de la profeto la [[8-an de junio]] [[632]]<ref>Esposito (2004), pp. 17, 18, 21</ref>. La Korano estis laŭdire surpaperigita de la sekvantoj de [[Mohamedo]] dum li estis vivanta, kvankam la ĉefa metodo por diskonigado estis parola. Ĝi estis kompilita en la epoko de [[Abu Bakr]], la unua kalifo, kaj estis normigita sub la administrado de [[Uthman-ibn al-Affan]], la tria kalifo.<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=5ShMqiiJbNYC&pg=PA61&dq=quran+revealed+medina+mecca+surah&hl=en&ei=oOAFTry8H4as8gOv5-XpDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CEAQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false What Everyone Should Know About the Qur'an] Ahmed Al-Laithy</ref> En la Korano aperas multaj [[rolulo]]j de la sanktaj libroj de [[judismo]] kaj [[kristanismo]] (Torao kaj Evangelio) kaj de la [[apokrifoj|apokrifaj libroj]], kiuj prezentas ne agnoskatajn (de judismo kaj kristanismo) rakontojn pri ĉi tiuj roluloj. Figuroj kiel [[Adamo]], [[Noa]], [[Abrahamo]], [[Moseo]], [[Davido]], [[Salomono]], [[Johano la Baptisto]] kaj [[Jesuo]] estas konsiderataj islamaj profetoj. En ĝi ankaŭ aperas multaj citaĵoj pri la patrino de Jesuo, la [[Virgulino Maria]], kiu portas la nomon de unu surao. La Korano estas dividita en 114 [[surao]]jn, aŭ ĉapitrojn, kiuj entute havas 6,236 versojn. La kronologie pli fruaj suraoj, revelaciitaj en [[Mekko]], temas ĉefe pri etikaj kaj spiritaj aferoj. La postaj suraoj registritaj en [[Medino]] plejparte diskutas sociajn kaj moralajn temojn kiuj estas gravaj por la islama komunumo. La Korano celas multe pli moralan konsiladon ol laŭleĝan instrukcion, kaj ĝi estas konsiderata la «fontlibro de islamaj principoj kaj valoroj». Islamaj juristoj konsultas la [[Hadito]]n, t.e. la skriban registraĵon pri la vivo de Mohamedo, kiel suplementon de la Korano kiu helpas por ties interpreto. La scienco pri korana komentado kaj ekzegezo estas konata kiel [[Tafsir]].<ref name = LivRlgP338>''Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths,'' Mary Pat Fisher, 1997, p. 338, I.B. Tauris Publishers.</ref> Kiam islamanoj diras «la Korano», ili kutime parolas pri la originala arablingva verko ol alilingvaj versioj<ref>Vidu: * William Montgomery Watt en ''The Cambridge History of Islam'', p. 32 * Richard Bell, William Montgomery Watt, 'introduction to the Qurʼān', p. 51 * F. E. Peters (1991), pp. 3–5: “Few have failed to be convinced that … the Quran is … the words of Muhammad, perhaps even dictated by him after their recitation.”</ref>. Laŭ ili, Korano estas perfekta nur en la origina araba lingvo; tradukoj estas nepre mankohavaj pro lingvaj diferencoj, eraroj de tradukistoj, kaj la neebleco konservi la originalan inspiran stilon. Tradukoj estas konsiderataj nuraj komentaĵoj de la Korano, aŭ «interpretoj de ĝia signifo», sed ne la Korano mem.<ref>Peters (2003), pp. 12 kaj 13.</ref> La plimulto de la islamanoj kultas la Koranon. Ili envolvas ĝin en puraj tukoj kaj lavas siajn manojn antaŭ la preĝoj aŭ legado. La eluzitaj ekzempleroj de la Korano ne estas detruataj kiel malnova papero, sed bruligataj aŭ metataj en «tombojn» por la Korano. En kelkaj librovendejoj kie oni proponas librojn, foje estas averto, ke [[nekredanto]]j ne tuŝu la ekzemplerojn de la Korano. Multaj islamanoj memorigas almenaŭ parton de ĝi en la originala lingvo. Tiuj kiuj sukcesas tute memorigi ĝin estas konataj per la nomo ''hāfiz''. Nuntempe ekzistas pluraj milionoj da hafizoj en la tuta mondo.<ref>Vidu: * Observations on Early Qur'an Manuscripts in San'a * The Qur'an as Text, eld. Wild, Brill, 1996 ISBN 978-90-04-10344-3</ref> === Profetoj === {{Ĉefartikolo|Profetoj de Islamo}} [[Dosiero:Sarah Abraham.jpg|eta|230ra|[[Abrahamo]] estas komuna profeto por judoj, kristanoj, islamanoj kaj bahaanoj.]] Islamanoj identigas la profetojn de Islamo ([[arabe]]: نبي ''nabī'') kiel tiuj homoj elektitaj de Dio por esti Liaj mesaĝistoj.<ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=zPXu561ZpvgC&pg=PT100&dq=%22all+messengers+are+prophets%22#v=onepage&q=%22all%20messengers%20are%20prophets%22&f=false | title=Islam for Dummies | author=Malcomn Clark | publisher=Wiley Publising Inc | year=2003 | isbn=978-0-764-55503-9}}</ref>. Laŭ la Korano, la posteuloj de Abrahamo kaj Imrano estis elektitaj de Dio por alporti la «Volon de Dio» al la popoloj de la mondo. Islamanoj kredas, ke profetoj estas homaj kaj ne diaj estaĵoj, kvankam kelkaj povas fari [[miraklo]]jn por pruvi tian aserton. Islama teologio diras ke ĉiuj mesaĝistoj de Dio anoncis la mesaĝon de Islamo: submetado al la Volo de Dio. La Korano mencias nomojn de multaj personoj konsideritaj profetoj en Islamo, inkluzive de [[Adamo]], [[Noa]]<ref>[[Nombroj]] 21:14</ref>, [[Abrahamo]]<ref>Marmaduke Pickthall, The Meaning of the Glorious Quran; Abdullah Yusuf Ali, The Holy Quran: Teksto, Traduko kaj Komentario</ref>, [[Moseo]]<ref name="Encyclopedia of Islam, Injil"/>, [[Davido]]<ref>Abdullah Yusuf Ali, ''Holy Quran: Text, Translation and Commentary''; Martin Lings, ''Mecca''; Abdul Malik, ''In Thy Seed''</ref> kaj [[Jesuo]]<ref>Abdullah Yusuf Ali, ''Holy Quran: Text, Translation and Commentary'', Apendico: ''On the Injil''</ref>, inter aliaj.<ref>{{Cite book|last=Ghamidi|first=Javed Ahmad|title=Mizan|year=2009|location=Lahore|edition=2nd|language=Urdu}}</ref> Islamanoj kredas, ke Dio fine sendis Mohamedon por peri la dian mesaĝon al la tuta mondo (kiel resumo kaj por meti finon al tiu vorto Dio)<ref>[http://www.reviewofreligions.org/1599/my%E2%80%88claim-to-promised-messiahship/ Claim to Mahdi and Messiah]</ref>. En Islamo, la «normiga» ekzemplo de la vivo de Mohamedo estas nomata ''[[Sunao]]'' (laŭlitere "trairita vojo"). Tiu ekzemplo estas konservita en tradicioj konataj kiel [[Hadito]]j («raportoj»), kiuj rakontas liajn vortojn, liajn agojn, kaj liajn personajn karakterizaĵojn. La graveco de la Sunao estas emfazita en islama juro, kaj islamanoj estas instigataj sekvi la agojn de Mohamedo en siaj ĉiutagaj vivagadoj. La Sunao estas rigardata kiel nepraĵo por gvidi la interpretadon de la Korano. Ses el tiuj kolektoj, kompilitaj en la 3-a jarcento H. ([[9-a jarcento]] p.K.), estas konsiderataj kiel aŭtoritataj de la plej granda grupo en Islamo, la [[sunaistoj]]. Alia granda grupo, la [[ŝijaistoj]], havas sian apartan Haditon kiu estas organizita en kvar kanonaj kolektoj. === Resurekto kaj juĝo === [[Dosiero:Jan Bruegel d. Ä. 003.jpg|eta|230ra|maldekstra|Laŭ islamo, paradizo estos la rekompenso por la bonuloj. Ĉi-bilde ''Paradizo'' de [[Jan Brueghel la pliaĝa]].]] Kredo je la «Tago de Juĝo» kaj «Tago de Resurekto» ([[arabe]] ''Yawm al-Qiyāmah'' يوم القيامة kaj ''Yawm ad-Din'' يوم الدين) <ref>[http://www.inter-islam.org/faith/Majorsigns.html Major Signs before the Day of Judgment by Shaykh Ahmad Ali]</ref> estas ankaŭ unu el la bazaj doktrinoj de Islamo. Islamanoj kredas ke la tempo estas [[antaŭdestinismo|antaŭdestinita]] de Dio sed nekonata por la homoj. La provoj kaj travivaĵoj antaŭ kaj dum la [[lasta Juĝo|Tago de Juĝo]] estas priskribitaj en la Korano kaj en la [[Hadito]]<ref name="EoI">L. Gardet, ''Qiyama'', ''Encyclopaedia of the Qur'an''</ref>, kaj ankaŭ en komentarioj de erudiciuloj. La Korano emfazas pri la korpa resurekto, kiu rompas ligojn kun la antaŭislama araba kompreno de la morto.<ref>[http://www.inter-islam.org/faith/Signs-Of-Qiyaamah.htm Signs of Qiyaamah]</ref> Laŭ sekvantoj de Islamo, ĉiuj homoj estos juĝataj pro siaj bonaj kaj malbonaj agoj<ref>{{citaĵo el la reto |url= http://www.searchtruth.com/chapter_display.php?chapter=11&translator=5#17 |titolo=Quran 11:17}}</ref>. Korano listigas plurajn [[peko]]jn kiuj povas kondamni personon al [[infero]], kiel ekzemple [[ateismo|nekredemo]] kaj malhonesteco. Tamen, Korano klarigas, ke Dio pardonos tiujn kiuj pentas. Bonaj agoj kiel bonfaroj kaj preĝoj ricevos la [[paradizo]]n kiel rekompenson. Islamanoj rigardas la ĉielon kiel lokon de ĝojo kaj feliĉo, kun koranaj referencoj pri fizikaj plezuroj. Mistikaj tradicioj en Islamo lokigas tiujn ĉielajn ĝojojn en la kunteksto de ekstaza konscio kun Dio.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://quran.al-islam.com/Loader.aspx?pageid=738&BookID=15&page=348 |titolo=Saudi Arabia Ministry of religious affairs |alirdato=2012-01-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160529204855/http://quran.al-islam.com/Loader.aspx?pageid=738&BookID=15&page=348 |arkivdato=2016-05-29 }}</ref><ref name="tafsir.com">{{Citaĵo el la reto |url=http://www.tafsir.com/default.asp?sid=23&tid=35341 |titolo=Tafseer Ibn Katheer (23-100) |alirdato=2012-01-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110728092548/http://www.tafsir.com/default.asp?sid=23&tid=35341 |arkivdato=2011-07-28 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.tafsir.com/default.asp?sid=25&tid=36918 |titolo=Tafseer Ibn Katheer (25:53) |alirdato=2012-01-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110728092608/http://www.tafsir.com/default.asp?sid=25&tid=36918 |arkivdato=2011-07-28 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.tafsir.com/default.asp?sid=55&tid=51616 |titolo=Tafseer Ibn Katheer (25:53) (55:19) |alirdato=2012-01-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110728092627/http://www.tafsir.com/default.asp?sid=55&tid=51616 |arkivdato=2011-07-28 }}</ref> === Antaŭdestino === Laŭ la islama kredo je [[antaŭdestinismo]] ([[arabe]] ''Qadar'' قدر), aŭ dia antaŭdiktado, Dio havas plenan scion kaj regon pri ĉio kio okazas<ref name="Wehr">J. M. Cowan (ed.) (1976). ''The Hans Wehr Dictionary of Modern Written Arabic''. Wiesbaden, Germany: Spoken Language Services. ISBN 0-87950-001-8</ref>. Tio estas klarigita en koranaj versoj kiel ekzemple: «Diru: "Nenio okazos al vi krom tio kion Dio dekretis por vi. Li estas nia protektanto...»<ref>[http://www.missionislam.com/knowledge/Qadar.htm "Qadar"<!-- Bot generated title -->]</ref> Por islamanoj, ĉio okazanta en la mondo, ĉu bona aŭ malbona, estas antaŭdestinita kaj nenio povas okazi krom se permesite de Dio. Laŭ islamaj teologoj, kvankam okazaĵoj estas antaŭdestinitaj, homo posedas [[Libera volo|liberan volon]] kaj havas la kapablon elekti inter bono kaj malbono<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.islam-qa.com/index.php?ref=96978&ln=eng |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-01-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080512043107/http://www.islam-qa.com/index.php?ref=96978&ln=eng |arkivdato=2008-05-12 }}</ref>, kaj respondecas pri siaj agoj. Laŭ islama tradicio, ĉio kio estis dekretita de Dio estas skribita en al-Lawh al-Mahfūz, la «Preservita Tabulo».<ref name="qa.sunnipath.com">{{Citaĵo el la reto |url=http://qa.sunnipath.com/issue_view.asp?HD=1&ID=131&CATE=24 |titolo=Moral Responsibility and Divine Will. Re: Blaming Destiny?<!-- Bot generated title --> |alirdato=2012-01-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070929092948/http://qa.sunnipath.com/issue_view.asp?HD=1&ID=131&CATE=24 |arkivdato=2007-09-29 }}</ref> == Kvin Pilieroj == [[Dosiero:Mosque.jpg|eta|250ra|Islamanoj preĝantaj.]] {{Ĉefartikolo|Kvin Pilieroj de Islamo}} La Pilieroj de Islamo (''arkan al-Islam''; ankaŭ ''arkan ad-din'', «pilieroj de religio») estas kvin bazaj agoj en Islamo.<ref name="Britannica">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/295625/Pillars-of-Islam Pillars of Islam] [[Encyclopædia Britannica]] Online, Alirita en 2007-05-02.</ref><ref name="Oxford">[http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1859?_hi=17&_pos=3 Pillars of Islam] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121119134252/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1859?_hi=17&_pos=3 |date=2012-11-19 }} Oxford Centre for Islamic Studies, [[Oxford University]], United Kingdom, alirita en 2010-11-17.</ref><ref name="PBS">[http://www.pbs.org/empires/islam/faithpillars.html Five Pillars] [[Public Broadcasting Service]] (PBS) United Kingdom, Alirita en 2010-11-17.</ref><ref name="U-Calgary">[http://people.ucalgary.ca/~elsegal/I_Transp/IO5_FivePillars.html The Five Pillars of Islam] Universitato de Calgary, Kanado, Alirita en 2010-11-17.</ref>, devigaj por ĉiuj kredantoj. Korano prezentas ilin kiel kadron por kultado kaj signo de engaĝiĝo en la kredo. Ili estas la kredkonfeso, ĉiutagaj preĝoj, almozdonado, fastado dum [[Ramadano]] kaj la pilgrimado al [[Mekko]] ([[Haĝo]]) minimume unu fojon en la vivo. La ŝiĝaismaj kaj sunaismaj branĉoj konsentas pri la esencaj detaloj por la plenumo de tiuj agoj. Iom pli detale tiuj kvin agoj estas # fidi: (la ''ŝahadah'')<ref>Hossein Nasr, The Heart of Islam, Enduring Values for Humanity (Aprilo, 2003), pp. 3, 39, 85, 27–272 </ref> «Mi konfidas, ke estas neniu dio krom Dio, kaj Mohamedo estas la profeto de Dio» (arabe: أشهد أن لا إله إلا الله وأشهد أنّ محمّدا رسول الله). Kvankam idolkulto nun estas rara, multaj faras diojn de mono, potenco, famo, ktp, kiujn oni metas super Dio. La mesaĝo de Mohamedo estas en la Korano<ref>Vidu: * Farah (1994), p. 135 * Momen (1987), p. 178 * "Islam", ''Encyclopedia of Religious Rites, Rituals, and Festivals''(2004) * [http://www.articleclick.com/Article/Ismaili/1035965 ArticleClick.com]</ref>.<ref name="WSU"/><ref name="CIA"/> # preĝi: (''salat'') po kvinfoje en tago, je tagiĝo, tagmezo, posttagmezo, sunsubiro kaj noktiĝo. La preĝo estas el la Korano kaj estas dirata en la araba, kvankam oni povas aldoni personan preĝon en la lingvo denaska. Oni preĝas frontante al Mekao. Vendrede islamanoj kutime iras al la [[moskeo]], la islama preĝejo, kie ili preĝas kaj aŭskultas predikon<ref>Vidu: * Esposito (2002b), pp. 18, 19 * Hedáyetullah (2006), pp. 53–55 * Kobeisy (2004), pp. 22–34 * Momen (1987), p. 178</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/practices/fivepillars.shtml The Five Pillars of Islam] [[BBC]] United Kingdom Alirita en 2010-11-17</ref><ref>[http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1859?_hi=32&_pos=3 Pillars of Islam], Oxford Islamic Studies Online</ref>. Vidu ankaŭ artikolon [[preĝotapiŝo]]. [[Dosiero:Hajj.ogg|eta|250ra|Kaabo dum la pilgrimado.]] # doni [[almozo]]n<ref>[http://www.oxfordislamicstudies.co.uk/article/opr/t125/e1859?_hi=32&_pos=3 El la artikolo en The Pillars of Islam en Oxford Islamic Studies Online]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: (''[[zakato]]'', "purigado") ĉio apartenas al Dio. Nia havo estas purigita per donado kiel almozo, kiel arbo estas helpita de pritondado. Konvenas doni 2,5% de la enspezoj ĉiujare.<ref>Vidu: * Esposito (2004), p. 90</ref> # fasti: (''saŭm'') unu monaton jare, dum la monato [[Ramadano]]<ref>Vidu: * Esposito (2004), pp. 90, 91 * [http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/pillars/fasting/tajuddin/fast_21.html#HEADING20 For whom fasting is mandatory] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070308025221/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/pillars/fasting/tajuddin/fast_21.html#HEADING20 |date=2007-03-08 }} USC-MSA. Compendium of Muslim Texts Alirita en 2007-04-18</ref>. Oni detenas sin de tagiĝo ĝis sunsubiro for de manĝado, trinkado kaj seksumado. Graveduloj, malsanuloj kaj vojaĝantoj ne devas fasti dum Ramadano, sed devas fasti unu postan monaton en la jaro<ref>[http://books.google.fr/books?id=vHG_VulBdd4C&pg=PA87&dq=convert+islam+shahada&hl=fr&ei=-Au8TdKGM4jvsgad85mABg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEoQ6AEwBQ#v=onepage&q&f=false Matthew S. Gordon kaj Martin Palmer, ''Islam'', Infobase Publishing, 2009, page 87]</ref>. # pilgrimi al [[Mekko]]: ([[Haĝo]]) dum la dekdua monato<ref>Vidu: * Farah (1994), pp. 145–147 * Goldschmidt (2005), p. 48 </ref>, almenaŭ unufoje en la vivo, se oni povas. Du milionoj da homoj el ĉiu parto la mondo pilgrimas al Mekao ĉiujare, kaj portas tre simplan veston. La celo de la pilgrimado estas [[Kaabo]]<ref>[http://books.google.fr/books?id=l_DdHf43iwoC&pg=PA335&dq=prayer+one+of+the+five+pillars+of+islam&hl=fr&ei=jwi8TYmRDoPKswbZ2NjvBQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CD8Q6AEwBA#v=onepage&q=prayer%20one%20of%20the%20five%20pillars%20of%20islam&f=false Warren Matthews, ''World Religions'', Cengage Learning, 2008, p. 335]</ref>. Islamo havas multajn specialajn leĝojn, regulojn kaj morojn, kiuj ne estas substancaj sed kelkfoje pridisputataj. Substanca nur estas La Kvin Pilieroj de Islamo<ref>[http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/pillars/fasting/tajuddin/fast_21.html#HEADING20 For whom fasting is mandatory] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070308025221/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/pillars/fasting/tajuddin/fast_21.html#HEADING20 |date=2007-03-08 }} USC-MSA Compendium of Muslim Texts Alirita en 2007-04-18.</ref>. == Juro kaj jurisprudenco == La [[Ŝario]] (laŭlitere «la vojo kiu kondukas al akvotrinkejo») estas [[islama juro]] formita de tradiciaj islamaj erudiciuloj, al kiu la plejmulto da islamaj grupoj aliĝas<ref>Esposito (2004), "Shariah", p. 288</ref>. En Islamo, Ŝario estas la esprimo de la dia volo, kaj estas difinita kiel «serio de devoj rilataj al islamanoj virte de sia religia kredo». Islamaj leĝoj kovras ĉiujn aspektojn de la vivo, ŝtataferoj, kiel la administrado kaj [[diplomatio|eksterlandaj rilatoj]], kaj la ĉiutagaĵoj<ref name="hamilton">{{Cite book| author = Gibb, Hamilton Alexander Rosskeen|title=Mohammedanism&nbsp;– An Historical Survey|publisher=[[Oxford University Press]] |year=1970|page=68|isbn=0195002458}}</ref>. [[Korano]] difinas [[hudud]]on kiel la punojn por kvin specifaj krimoj: kontraŭleĝa sekskuniĝo, malvera akuzo je kontraŭleĝa sekskuniĝo, alkoholtrinkado, ŝtelo, kaj vojrabo<ref>{{Cite book|last=Campo|first=Juan Eduardo|title=Encyclopedia of Islam|year=2009|publisher=Infobase Publishing|pages=48|url=http://books.google.com/?id=OZbyz_Hr-eIC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|isbn=9780816054541}}</ref>. La Korano kaj Sunao ankaŭ enhavas leĝojn rilate al la [[heredo]], [[geedziĝo]], kaj restituo por vundoj kaj murdo, same kiel regulojn por fastado, bonfarado, kaj preĝo. Tamen, tiuj ordonoj kaj malpermesoj povas esti larĝaj, tiel ke ilia apliko en praktiko varias. Islamaj akademiuloj (konataj kiel [[Ulemo]]j) ellaboris leĝsistemojn sur la bazo de tiuj reguloj kaj ties interpretoj. Tra la jaroj ekzistis variaj videbloj en islama juro.<ref name="H. Patrick Glenn 2007, p. 201">Glenn, H. Patrick (2007). p. 201.</ref> [[Dosiero:Ground Zero Mosque Protesters 11.jpg|maldekstra|eta|Ne islamanoj protestas kontraŭ ŝario.]] [[Fikho]], aŭ «jurisprudenco», estas difinita kiel la scio pri la praktikaj reguloj de la religio. La metodo per kiu islamaj juristoj derivas verdiktojn estas konata kiel ''usul al-fiqh'' («laŭleĝa teorio», aŭ «principoj de jurisprudenco»). Laŭ islama laŭleĝa teorio, juro havas kvar fundamentajn radikojn, kio estas antaŭfiksita prioritato en tiu sinsekvo: la [[Korano]], la [[Sunao]] (agoj kaj diraĵoj de [[Mohamedo]]).<ref>''[http://www.hf.uib.no/smi/pao/vikor.html The Sharia and The Nation State: Who Can Codify the Divine Law?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090820182141/http://www.hf.uib.no/smi/pao/vikor.html |date=2009-08-20 }}'' p. 2. Alirita la 20an de septembro 2005.</ref>, la interkonsento de la islamaj juristoj (''ijma''), kaj analoga rezonado (''qiias'')<ref>Ansari, Sarah. ''The Cambridge Illustrated History of the Islamic World edited by Francis Robinson''. [[Cambridge University Press]], 1996, pp. 103– 111.</ref><ref>Hodgson, Marshall. ''The Venture of Islam Conscience and History in a World Civilization Vol 3''. [[University of Chicago]], 1958, pp. 384–386.</ref>. Por fruaj islamaj juristoj, teorio estis malpli grava ol pragmata apliko de la leĝo<ref name="hunt">Hunt Janin kaj Andre Kahlmeyer in ''Islamic Law: the Sharia from Muhammad's Time to the Present'' de Hunt Janin kaj Andre Kahlmeyer, McFarland and Co. Publishers, 2007, p. 3.</ref>. En la [[9-a jarcento]], la juristo [[al-Shafi'i]] disponigis idean bazon por islama juro per kodigado de la principoj de jurisprudenco (inkluzive de la kvar fundamentaj radikoj) en sia libro ''ar-Risālah''.<ref>Berg, Herbert. "Islamic Law." Berkshire Encyclopedia of World History 3 (2005): 1030.</ref><ref>Dien, Mawil Izzi. Islamic Law: From Historical Foundations To Contemporary Practice. Notre Dame: [[University of Notre Dame Press]], 2004.</ref><ref>Weiss (2002), pp. xvii, 162</ref> === Tutislamismo === [[Tutislamismo]] (arabe: الوحدة الإسلامية) estas [[politika ideologio]] defendanta la unuecon de islamanoj sub unu islama lando aŭ ŝtato, ofte kaliflando, aŭ internacia organizo kun islamaj principoj. Kiel formo de [[internaciismo]] kaj kontraŭnaciismo, tutislamismo diferencas de tutnaciismaj ideologioj, ekzemple [[tutarabismo]], vidante la ummaon (islama komunumo) kiel fokuso de fideleco kaj mobilizo, escepte de etneco kaj raso kiel primaraj unuigaj faktoroj. Ĝi portretas islamon kiel kontraŭ-rasisma kaj kontraŭ io ajn, kio dividas la homan rason pro etneco. === Juristoj === Ekzistas multaj esprimoj en Islamo rilate al religie sankciitaj pozicioj, sed «juristo» ĝenerale markas la kleran klason de islamaj laŭleĝaj akademiuloj kiuj okupiĝas pri la pluraj kampoj de la islamaj studoj. En pli larĝa senco, la esprimo ''[[Ulemo]]'' kutime priskribas la korpon de islama pastraro kiu dum multaj jaroj trejnadas kaj studas la islamajn sciencojn, kiel ekzemple [[muftio]], [[kadio]], [[fakih]], aŭ [[muhadit]]. Kelkaj islamanoj inkluzivas sub tiu esprimo la vilaĝajn [[mulao]]jn, [[imamo]]jn, kaj [[maŭlo]]jn — kiuj atingis nur la plej malsuprajn ŝtupojn de la islama erudicio. Aliaj islamanoj diras ke klerikoj devas plenumi pli altajn normojn por esti konsideritaj ''Ulemo''. Kelkaj islamanoj praktikas [[iĝtihad]] per kio ili ne akceptas la aŭtoritaton de pastraro<ref>Weiss (2002), pp. 3, 161</ref>. === Kondutetiko kaj dieto === [[Dosiero:Circumcision central Asia2.jpg|eta|250ra|[[Cirkumcido]] en Centrazio, eble [[Turkestano]], ĉirkaŭ 1865–1872]] Multaj praktikoj apartenas al la kategorio ''adab'', aŭ islama kondutetiko. Tiuj inkluzivas la saluton ''As-Salamu Alajkum'' («paco estu al vi»), ''[[bismilah]]on'' («en la nomo de Dio») antaŭ manĝoj, kaj uzadon de la dekstra mano por manĝado kaj trinkado. Islamaj higienaj praktikoj plejparte eniras en la kategorion de persona pureco kaj [[sano]]. [[Cirkumcido]] de masklaj idoj ankaŭ estas praktikata. Islamaj entombigaj ritoj inkludas la ''Salat al-Janazah'' («entombigopreĝo») super la banita kaj envolvita mortinta korpo, kaj entombigado ĝin en tombon. Islamanoj estas limigitaj en sia [[dieto]]. Malpermesitaj manĝaĵoj inkludas porkaĵojn, [[sango]]n, bestokadavraĵojn, kaj [[alkoholo]]n. Ĉiu viando devas veni el herbovora besto buĉita en la nomo de Dio fare de [[islamano]], [[judo]], aŭ [[kristano]], kun la escepto se la besto estis ĉasita pro ludo. Manĝaĵoj permesataj aŭ taŭgaj por islamanoj estas konataj kiel [[halalo]].<ref>Vidu: * Korano 5:5 * Curtis (2005), p. 164 * Esposito (2002b), p. 111 * Ghamidi (2001): [http://www.renaissance.com.pk/janisla2y2.html Customs and Behavioral Laws] * Ghamidi (2001): [http://www.renaissance.com.pk/febislaw2y2.html The Dietary Laws] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070502045147/http://www.renaissance.com.pk/febislaw2y2.html |date=2007-05-02 }} * Ghamidi (2001): [http://www.renaissance.com.pk/DecIslaw2y5.htm Various types of the prayer] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130923144205/http://www.renaissance.com.pk/DecIslaw2y5.htm |date=2013-09-23 }}</ref> === Familia vivo === [[Dosiero:Signing the Nikah.jpg|eta|maldekstra|180ra|[[Geedziĝo en Islamo]] postulas ''nikahon'' kaj laŭleĝan certigilon.]] La baza nukleo de islama socio estas la [[familio]], kaj Islamo difinas la devojn kaj laŭleĝajn rajtojn de familianoj. La patro rolas kiel vivtenanto de sia familio, kaj respondecas pri ĝia bonfarto. La dividado de heredo estas precizigita en la Korano, kiu diras, ke la plej granda parto el ĝi apartenas al la familio, dum alia parto estas por la pago de ŝuldoj kaj la kreado de testamentoj. Kun kelkaj esceptoj, virino heredas la duonon de tio kion viro heredas eĉ se ŝi havas la samajn heredrajtojn<ref>"al-Mar'a". ''Encyclopaedia of Islam''</ref>. Geedziĝo en Islamo estas civila kontrakto kiu konsistas el oferto kaj akcepto inter du taŭgaj partoj ĉeeste de du atestantoj. La edziĝanto estas postulata pagi nuptan donacon (''mahr'') al la novedzino, kiel kondiĉite en la [[kontrakto]]<ref> * Waines (2003) pp. 93–96 * The Oxford Dictionary of Islam (2003), p. 339 * Esposito (1998) p. 79</ref>. Viro povas havi ĝis kvar edzinojn se li povus trakti ilin egale, dum virino povas havi nur unu edzon. En la plej multaj islamaj landoj, la procezo de eksgeedziĝo en Islamo estas konata kiel ''talak'', kiun la edzo iniciatas per prononcado de la vorto "eksgeedziĝo"<ref>*"Talak". ''Encyclopaedia of Islam''</ref>. Erudiciuloj malkonsentas ĉu islamaj sanktaj tekstoj pravigas tradiciajn islamajn praktikojn kiel ekzemple vualado kaj soleco (purda-kurteno). Komence en la [[20-a jarcento]], islamaj sociaj reformoj kverelis kontraŭ tiuj kaj aliaj praktikoj kiel ekzemple [[poligamio]] en Islamo, kun ŝanĝiĝanta sukceso. En la sama tempo, multaj islamaj virinoj provis unuigi tradicion kun moderneco per kombinado de aktiva vivo kun modesteco. Kelkaj islamaj grupoj kiel la [[talibano]]j daŭre aplikas tradician juron por virinoj<ref>Esposito (2004), pp.95, 96, 235–241</ref>. === Virinoj === {{Ĉefartikolo|Virinoj en Islamo|Geedzeco en Islamo}} [[Dosiero:Hillary Clinton with Afghan female politicians in 2011.jpg|eta|La [[Usona ministro pri eksteraj rilatoj|Usona Ŝtata Sekretariino]] [[Hillary Rodham Clinton|Hillary Clinton]] kun afganaj politikistinoj.]] [[Dosiero:Center for Contemporary Arts Afghanistan in 2010.jpg|eta|Inaj art-studentoj en [[Afganio]].]] [[Dosiero:Benazir bhutto 1988.jpg|eta|[[Benazir Bhutto]], iama Ĉefministro de Pakistano, estis la unua virino elektita por tiom alta posteno en islama ŝtato.<ref>"Benazir Bhutto: Daughter of Tragedy" de Muhammad Najeeb, Hasan Zaidi, Saurabh Shulka kaj S. Prasannarajan, ''[[India Today]]'', 7a de januaro, 2008</ref>]] La islama juro estas la rezulto de koranaj gvidlinioj<ref>{{Cite book|last=Chebel|first=Malek|title=L'islam explique par Malek Chabel|year=2009|publisher=Perrin|isbn=9782262029821|pages=19}}</ref>, komprenitaj laŭ islama jurisprudenco ([[Fikho]]), same kiel de la interpretoj de la tradicioj de la profeto Mohamedo ([[Hadito]]), pri kiuj konsentas la plimulto da islamaj erudiciuloj<ref name="m616">Mattson, Ingrid. "Women, Islam, and Mosques." En ''Encyclopedia of Women And Religion in North America'' (Rosemary Skinner Keller, Rosemary Radford Ruether, kaj Marie Cantlon, eld.). Indiana University Press (2006), [http://books.google.com/books?id=we2KvdT3zOsC&pg=PA616&dq=mosques+separate+men+women&sig=0sUvbmfVSqY3IiQA2gGdAiXYIZ4#PPA615,M1 p. 616]. ISBN 0-253-34688-6.</ref>. Tiuj interpretoj kaj ilia aplikado estis formitaj ene de la historia kunteksto de la islama mondo kiam ili estis skribitaj<ref>Mattson, Ingrid. "Women, Islam, and Mosques." En ''Encyclopedia of Women And Religion in North America'' (Rosemary Skinner Keller, Rosemary Radford Ruether, kaj Marie Cantlon, eld.). Indiana University Press (2006), [http://books.google.com/books?id=we2KvdT3zOsC&pg=PA616&dq=mosques+separate+men+women&sig=0sUvbmfVSqY3IiQA2gGdAiXYIZ4#PPA615,M1 p. 616-17]. ISBN 0-253-34688-6.</ref>. Multaj el la plej fruaj skribaĵoj estis faritaj dum triba militado kaj povus esti konsiderataj ne kongruaj por la [[21-a jarcento]]. Tamen, la plejmulto da islamanoj sekvas ilin<ref>[http://pewforum.org/Muslim/Mapping-the-Global-Muslim-Population(3).aspx Mapping the Global Muslim Population (2009)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120119064145/http://www.pewforum.org/Muslim/Mapping-the-Global-Muslim-Population(3).aspx |date=2012-01-19 }} The Pew Research Center Alirita la 9an de septembro, 2011.</ref><ref name=reconsideration>Power, Carla. [http://www.nytimes.com/2007/02/25/magazine/25wwlnEssay.t.html "A Secret History."] ''[[New York Times]]'' (Feb. 25a, 2007).</ref>. La [[Marksismo|marksista]] verkisto, Valentine M. Moghadam, argumentas, ke la pozicio de virinoj estas pli impresita de la amplekso de la urbigo, industriigo, proletarigado kaj politikaj ruzaĵoj de la ŝtat-administrantoj ol kulturo aŭ internaj trajtoj de Islamo<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.msawest.net/islam/fundamentals/hadithsunnah/scienceofhadith/atit.html |titolo=An Introduction to the Science of Hadith''' |alirdato=2012-01-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090819030152/http://www.msawest.net/islam/fundamentals/hadithsunnah/scienceofhadith/atit.html |arkivdato=2009-08-19 }}</ref>. Islamo, laŭ Moghadam, estas nek pli nek malpli patriarka ol aliaj mondaj religioj, kiel [[hinduismo]], [[kristanismo]] kaj [[judismo]]. {{Citaĵo|La doto, antaŭe konsiderata kiel prezo por la fianĉino pagita al la patro, iĝis geedziĝa donaco retenita de la edzino kiel parto de ŝiaj personaj posedaĵoj|<ref>{{Cite book|last=Chebel|first=Malek|title=L'islam explique par Malek Chebel|year=2009|publisher=Perrin|isbn=9782262029821|pages=35–6}}</ref>}} Sub islama juro, geedziĝo jam ne estis konsiderita kiel «statuso» sed prefere kiel «kontrakto», en kiu la konsento de la virino estis nerefutebla<ref>Unni Wikan, revizio de ''Modernizing Women: Gender and Social Change in the Middle East'', American Ethnologist, Vol. 22, No. 4 (Nov., 1995), pp. 1078-1079</ref><ref>Valentine M. Moghadam. ''Modernizing Women: Gender and Social Change in the Middle East''. (Lynne Rienner Publishers, USA, 1993) p. 5</ref>. «Virinoj estis antaŭfiksitaj heredorajtoj en patriarka socio kiu antaŭe restriktis heredon al masklaj parencoj kaj familianoj». [[Annemarie Schimmel]] asertas, ke «kompare al antaŭ-islama pozicio de virinoj, islama leĝaro signifis grandegan progreson. La virinoj havas rajtojn, minimume laŭ la leĝoj, por administri la riĉaĵon kiun ŝi alportis en la familion aŭ gajnis de ŝia laboro». [[William Montgomery Watt]] deklaras, ke [[Mohamedo]], en la historia kunteksto de sia tempo, povas esti rigardata kiel figuro kiu antaŭenigis la rajtojn de virinoj kaj plibonigis ilian statuson konsiderinde<ref name="Espos">Esposito (2005) p. 79</ref><ref name="majid">Khadduri (1978)</ref>. Watt klarigas: «En la tempo kiam Islamo komenciĝis, vivkondiĉoj de virinoj estis teruraj, ili havis neniun rektan posedaĵon, laŭsupoze estis la posedaĵo de la viro, kaj se la viro mortus ĉio irus al liaj filoj»<ref name = "Schimmel">Schimmel (1992) p.65</ref>. «Mohamedo, aliflanke, starigis rajtojn je prorietaĵoj, heredo, eduko kaj eksgeedziĝo, li donis al virinoj certajn bazajn sekurigaĵojn»<ref name="OxfordDicT">Esposito (2004), p. 339</ref>. Dum sia vivo Mohamedo geedziĝis kun dek unu aŭ dek tri virinoj depende de la malsamaj klarigoj de kiuj estis liaj edzinoj<ref>Maan, McIntosh (1999)</ref>. En araba kulturo, geedziĝo estis ĝenerale kontraktita laŭ la pli grandaj bezonoj de la tribo kaj estis bazita sur la bezono formi aliancojn ene de la tribo kaj kun aliaj triboj<ref>Amira Sonbol, ''Rise of Islam: 6th to 9th century'', Encyclopedia of Women and Islamic Cultures</ref>. Virgeco dum geedziĝo estis emfazita kiel triba honoro<ref>Esposito (1998), pp. 16–8.</ref>. Watt deklaras, ke ĉiuj geedziĝoj de Mohamedo havis la politikan aspekton de ĝentilaj rilatoj kaj estis bazitaj sur la araba kutimo. [[John Esposito]] substrekas ke kelkaj el la geedziĝoj de Mohamedo estis por la prizorgado de vidvinoj. [[Francis Edwards Peters]] diras ke oni ne povas ĝeneraligi la celon de la geedziĝoj de Mohamedo: laŭ li multaj el ili estis politikaj, kelkaj kompataj, kaj kelkaj eble koraferoj<ref>F. E. Peters (2003), p. 84</ref>. === Samseksemo === [[Dosiero:Pride London 2011 - 001.jpg|eta|maldekstra|Gejaj islamanoj dum la [[Geja Fiero]] en [[Londono]] 2011.]] [[Dosiero:Arabian nights manuscript.jpg|eta|maldekstra|[[Araba]] manuskripto de Mil kaj Unu Noktoj el 1300-aj jaroj. En ĝi aperas pluraj referencoj al samseksemo]] Malgraŭ la formala malaprobo fare de la religia aŭtoritato, la apartigo de virinoj en islamaj socioj kaj la forta emfazo pri la vireco kondukas al junuloj kaj fraŭloj serĉi seksrilatojn kun virseksuloj pli junaj ol ili mem.<ref name = ILGAMAP>[http://www.ilga.org/Statehomophobia/ILGA_map_2009_A4.pdf ILGA: Lesbian and Gay Rights in the World (2009)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110811114947/http://ilga.org/historic/Statehomophobia/ILGA_map_2009_A4.pdf |date=2011-08-11 }}.</ref>. Laŭ esploro en [[Maroko]], koncerne al knaboj inter 7 ĝis 13 jaroj aĝaj, islama kulturo permesas, aŭ minimume toleras, ke viroj seksumu kun aliaj virseksuloj kiam ili estas la penetrantoj kaj iliaj partneroj estas knaboj, aŭ en kelkaj kazoj inecaj viroj. [[Anusa seksumado]] ne estas konsiderata kiel fie nenatura, sed pro la allogeco de tiu plezuro «oni devas eviti la [[Penetro (seksumo)|penetradon]] por ne havi plenan plezuron kaj tiel sklaviĝi»<ref name="RoughGuideSEAsia2005">{{Cite book|title=Rough Guide to South East Asia: Third Edition|page=74|url=http://www.roughguides.com/|publisher=Rough Guides Ltd|ISBN=1843534371|date=Aŭgusto 2005}}</ref>. Similaj observaĵoj estas raportitaj el aliaj islamaj socioj de [[Nordafriko]] ĝis [[Pakistano]] kaj la [[Fora Oriento]]. Anusa seksumado ne limiĝas al samseksemaj rilatoj: maroka sociologiisto, en studo pri seksinstruado en sia hejmlando, rimarkis, ke por multaj junaj viroj aliseksema anusa seksumado estas konsiderata pli bona ol vagina penetro, kaj inaj [[amoristo]]j same raportas la postulon je anusa penetro de siaj (viraj) klientoj<ref>{{Cite book|title=Khaled El-Rouayheb, Before Homosexuality in the Arab-Islamic World 1500 - 1800, p.12 ff}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://books.google.com.au/books?id=hQuHFPKp8L0C&pg=PA88|title=Jim Wafer, "Muhammad and Male Homosexuality" (in Stephen O. Murray, Will Roscoe, Islamic Homosexualities: Culture, History and Literature," New York University Press, 1997). p.88 |publisher=Books.google.com.au |date= |accessdate=2010-07-24}}</ref>. [[Raphael Patai]] en ''La Araba Menso'', argumentis, ke inter kelkaj [[araboj]] kaj [[turkoj]] [[samseksemo]] povas esti pravigata kiel esprimo de potenco. La «aktiva samseksema ago estas konsiderita kiel agresema vira supereco, dum la akcepto de la pasiva rolo estas konsiderita ekstreme sendigniga kaj hontiga ĉar ĝi metas la viron aŭ junulon en submetiĝeman, virinecan rolon»<ref>Duran (1993) p. 179</ref><ref name="MC">Kligerman (2007) pp. 53-54</ref>. Samseksemaj rilatoj estas krimo kaj puno en kelkaj islamaj landoj kiel ekzemple [[Sauda Arabio]] kaj [[Afganio]], aŭ islamaj respublikoj kiel ekzemple [[Irano]]. La [[mortopuno]] nuntempe ekzistas en Sauda Arabio, Irano, [[Maŭritanio]], norda [[Niĝerio]], [[Sudano]], kaj [[Jemeno]]<ref>[http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 7 countries still put people to death for same-sex acts] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091029185853/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |date=2009-10-29 }} ILGA Alirita la 2010-07-24.</ref><ref>[http://www.religionfacts.com/homosexuality/islam.htm Homosexuality and Islam] ReligionFacts 2005-07-19 Alirita la 2010-07-24.</ref>. Mortopuno antaŭe ekzistis en [[Afganio]] sub la reĝimo de [[Talibano]], sed poste ŝanĝiĝis de elstara krimo al unugrada kiu estu punata per monpunoj kaj malliberigado. La laŭleĝa situacio en la [[Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]] estas neklara. En multaj islamaj landoj, kiel ekzemple [[Barejno]], [[Kataro]], [[Alĝerio]] kaj la [[Maldivoj]], samseksemo estas punata per prizontempo, monpunoj, aŭ batpuno<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/9297497.stm ''Fifa boss Sepp Blatter sorry for Qatar 'gay' remarks''], BBC</ref>. En [[Egiptio]], malkaŝe samseksemaj viroj estis procesigitaj sub ĝeneralaj publikaj moralaj leĝoj<ref>[http://www.sodomylaws.org/world/saudi_arabia/saudinews19.htm Is Beheading Really the Punishment for Homosexuality in Saudi Arabia?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20030207083617/http://www.sodomylaws.org/world/saudi_arabia/saudinews19.htm |date=2003-02-07 }} Sodomylaws.org Alirita la 2010-07-24.</ref>. Aliflanke, samseksemo, dum ne laŭleĝe, estas tolerata en [[Libano]]. En kelkaj islam-plimultaj landoj, kiel ekzemple [[Albanio]], [[Turkio]], [[Jordanio]], [[Indonezio]] aŭ [[Malio]], samseksa sekskuniĝo ne estas malpermesita statuto, kaj en Albanio ekzistis diskutoj pri leĝigado de [[samseksa edzeco]]<ref>[http://www.vexen.co.uk/religion/homosexuality.html#Islam Homosexuality and Religion]</ref><ref>[http://www.helem.net/ Helem, alirita la 2010-07-24.]</ref>. === Regado === [[Dosiero:Islam and State of Religion by Constitution.png|eta|350ra|Landoj kun islamaj konstitucioj.]] Tradicia islama juro ne distingas inter «religiaj aferoj» kaj «ŝtataj aferoj». Erudiciuloj funkcias kiel [[juristo]]j kaj [[teologo]]j. En la praktiko, islamaj regantoj ofte ignoris la tribunalojn de la [[ŝario]] kun paralela sistemo nomata «Plendtribunaloj» super kiuj ili havis plenan regon. Ĉar la islama mondo havis kontakton kun okcidentaj sekularaj idealoj, islamaj socioj respondis laŭ malsamaj manieroj. Turkio estas regata kiel sekulara ŝtato ekde la reformoj de [[Mustafa Kemal Atatürk]] en [[1923]]. En kontrasto, la [[Irana revolucio]] de [[1979]] anstataŭis plejparte laikan reĝimon pere de [[islama respubliko]] gvidita de la [[Ruhollah Ĥomejni|Ajatolo Ĥomejni]]<ref>Vidu: * Esposito (2004), p. 84 * Lapidus (2002), pp. 502–507,845 * Lewis (2003), p. 100</ref>. Religiaj aferoj interplektiĝis kun politikaj okazaĵoj plej grave ekde la komenco de la 21-a jarcento, ekzemple ĉe la [[terorisma atako de la 11a de septembro]], la [[Milito en Afganio (2001-2021)|Milito de Afganio]], la [[Invado de Irako en 2003]], la [[Araba printempo|arabaj printempoj]], la elpostenigo de [[Kadafi]] en [[Libio]], la [[Enlanda Milito de Sirio]], disvastigo de terorisma islamismo en [[Sahelo]], konfliktoj en [[Persa Golfo]], milito en [[Jemeno]] ktp., enkalkulante la jam de jarcentoj [[Arab-israela konflikto]]. === Sekulareco === La ideo pri [[sekulareco]] ene de Islamo favorigante modernan laikan [[demokratio]]n kun la apartigo de la [[religio]] kaj la [[ŝtato]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2130?_hi=2&_pos=1 |titolo=El artikolo pri "secularism" en Oxford Islamic Studies Online |alirdato=2012-01-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130617230348/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2130?_hi=2&_pos=1 |arkivdato=2013-06-17 }}</ref>, estas rigardata multfoje kiel opozicio al Islamo kiel politika movado. Sekulareco en la islamaj landoj perceptiĝas kiel la sekulara ideologio kontraŭa al la religio. Kutime oni priskribas ĝin kiel la apartigo de civilaj/registaraj aferoj disde [[teokratio]]. Sekulareco ofte estas kondamnata de islamanoj kiuj ne kredas ke la religiaj valoroj devus esti forigitaj de la [[publika sfero]], kvankam islamaj teologoj jam de antaŭlonge distingis la aferojn kiuj ekskluzive rilatas al religio kaj al la ŝtato<ref>[http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2010/12/hamas-hezbollah-islam-sharia-public-opinion-muslim-countries.html/ "MUSLIM WORLD: Poll shows majority want Islam in politics; feelings mixed on Hamas, Hezbollah"]" LA Times", Dec 5a, 2010.</ref><ref name="ICGUnderstandingIslam">[http://www.crisisgroup.org/home/index.cfm?id=3301 Understanding Islamism] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091206162709/http://www.crisisgroup.org/home/index.cfm?id=3301 |date=2009-12-06 }} Middle East/North Africa Report N°37 2a de marto 2005</ref>. «Sekularaj ŝtatoj ekzistis en la islama mondo ekde la [[Mezepoko]]<ref>Ira M. Lapidus (Oktobro 1975). "The Separation of State and Religion in the Development of Early Islamic Society", ''International Journal of Middle East Studies'' '''6''' (4), pp. 363-385</ref>. La serĉado de sekulareco inspiris kelkajn islamajn akademiulojn, kiuj argumentas, ke laika registaro estas la plej bona maniero observi [[ŝario]]n. Ili argumentas, ke fari tion per truda potenco de la ŝtato neas ĝian religian naturon, ĉar islamanoj observus la leĝon de la ŝtato kaj ne libere plenumus la religiajn devojn kiel islamanoj»<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.islam-democracy.org/4th_Annual_confrence-shakman-Hurd_paper.asp |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-01-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200413223254/http://www.islam-democracy.org/4th_Annual_confrence-shakman-Hurd_paper.asp |arkivdato=2020-04-13 }}</ref>, [[Abdullahi Ahmed An-Na'im]], profesoro de juro en la [[Universitato Emory]] kaj verkinto de libro pri la estonteco de la ŝario. Plimulto el islamaj landoj havas duoblan sistemon en kiu la registaro estas laika sed islamanoj povas elekti alporti familiajn kaj financajn disputojn al ŝariaj [[tribunalo]]j. La preciza jurisdikcio de tiuj tribunaloj varias de lando al lando, sed kutime inkluzivas [[geedziĝo]]n, [[eksgeedziĝo]]n, [[heredo]]n, kaj kuratorecon<ref>[http://www.cfr.org/religion/islam-governing-under-sharia/p8034/ "Islam: Governing Under Sharia"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150503051222/http://www.cfr.org/religion/islam-governing-under-sharia/p8034 |date=2015-05-03 }}, Aŭtoro: Tony Johnson, 10a de novembro, 2010</ref>. Tamen, ĝi akiris negativajn konotaciojn en kelkaj sudokcident-aziaj landoj kaj estas ofte kritikataj je kontraŭreligia kaj kolonia interveno<ref>Roy, Olivier, ''The Failure of Political Islam'' de Olivier Roy, tradukita de Carol Volk, Harvard University Press, 1994, p. 14-15</ref>. === Milito === [[Dosiero:Flag of Jihad.svg|280ra|maldekstra|eta|Flago de la Ĝihado.]] [[Ĝihado]] signifas «batali aŭ lukti» (sur la vojo de Dio)<ref>cf. ekz. BBC news artikolo [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8537925.stm Libya's Gaddafi urges 'holy war' against Switzerland]</ref><ref>Rudolph Peters, ''Jihad in Medieval and Modern Islam'' (Brill, 1977), p. 3</ref> kaj estas konsiderata la «Sesa Kolono de Islamo»<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://rissc.jo/index.php/english-publications.html |titolo=Jihad and the Islamic Law of War |alirdato=2012-01-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101129013542/http://rissc.jo/index.php/english-publications.html |arkivdato=2010-11-29 }}</ref><ref>Rudolph Peters, ''Islam and Colonialism. The doctrine of Jihad in Modern History'' (Mouton Publishers, 1979), p. 118</ref> por malplimulto de sunaaj islamaj aŭtoritatoj<ref name="jih">Esposito (2003), p. 93</ref>. Ĝihado, en la plej larĝa signifo, estas tradicie difinita kiel la «farado de la plejebla potenco, fortostreĉoj, klopodoj, aŭ kapablo lukti kontraŭ la objektoj je malaprobo»<ref name="autogenerated1">Rudolph Peters, Jihād (The Oxford Encyclopedia of the Islamic World); [http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html Oxfordislamicstudies.]. Alirita la 17an de februaro, 2008.</ref>. Depende de la objekto kiu estas rigardata kiel malamiko: la diablo, kaj aspektoj de oni mem (kiel pekaj deziroj), malsamaj kategorioj de ĝihado povas esti difinitaj. Kiam oni uzas la vorton ''Ĝihado'', sen ajna kvalifiko, ĝi estas komprenata laŭ milita senco. Ĝihado ankaŭ rilatas al personaj klopodoj plenumi la religian kaj moralan perfektecon. Kelkaj islamaj aŭtoritatoj, precipe inter la [[ŝijaistoj]] kaj [[sufiismo|sufiistoj]], distingas inter la «plej granda ĝihado».<ref>{{cite book | last = Al-Batal | first = Mahmoud | coauthors = Kristen Brustad, and Abbas Al-Tonsi | title = Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II | edition = 2 | year = 2006 | month = | publisher = Georgetown University Press| location = Washington, DC | language = Arabic, English | isbn = 978-1-58901-096-3 | chapter = 6-"من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement) | quote= To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد | ref = }}</ref>, kiu apartenas al spirita mem-perfekteco, kaj la «plej malgranda ĝihado»<ref>John L. Esposito, Dalia Mogahed, ''Who Speaks for Islam? What a Billion Muslims Really Think'' (Gallup, 2007) p. 20 f.</ref>, difinita kiel militado<ref>Firestone (1999) pp. 17–18</ref>. Ene de islama [[jurisprudenco]], ĝihado estas kutime interpretata kiel la militaj klopodoj kontraŭ la neislamanoj<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=6SrYAAAAMAAJ&q=understanding+jihad Understanding Jihad, David Cook, P. 165 ]</ref> por la defendado aŭ disvastigado de la [[Ummao]]<ref>Reuven Firestone (1999), The Meaning of Jihād, p. 17–18</ref><ref>Britannica Encyclopedia, Jihad</ref>. La lasta celo de milita ĝihado estas diskutata, kaj ene kaj ekstere de la islama komunumo<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |titolo=Sunnah.org |alirdato=2012-01-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20181010002348/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |arkivdato=2018-10-10 }}</ref>. Kelkaj diras, ke ĝi devas nur protekti la komunumon, sen ofensiva celo, dum aliaj argumentas, ke la celo de Ĝihado estas tutmonda konkero<ref>Vidu: * Brockopp (2003) pp. 99–100 * Esposito (2003), p. 93 </ref>. Ĝihado estas la nura formo de militado permesata en la islama juro kaj povas esti deklarita kontraŭ teroristaj, krimaj grupoj, vojrabistoj, perfortaj grupoj, kaj gvidantoj aŭ ŝtatoj kiuj subpremas islamanojn aŭ malhelpas la predikadon. La plejmulto el la islamanoj hodiaŭ interpretas Ĝihadon kiel nur defensiva formo de militado: la ekstera Ĝihado inkluzivas la luktadon por ke islamaj socioj agu laŭ la koranaj normoj de justeco<ref>Vidu: * Firestone (1999) p. 17 * "Djihad", ''Encyclopedia of Islam Online''.</ref>. En la plej multaj cirkonstancoj kaj por la plejmulto el islamanoj, ĝihado estas kolektiva devo. Ĝia plenumado fare de kelkaj individuoj sendevigas la aliajn. Nur por tiuj komisiitaj kun aŭtoritato, krom la reganto (imamo), ĝihado estas individua devo.<ref>Seyyed Hossein Nasr. The Heart of Islam, Enduring Values for Humanity (Aprilo, 2003), pp. 72 </ref><ref>cf. Sachedina (1998) p. 105-106</ref> Por la cetero de la komunumo, tio okazas nur okaze de ĝenerala mobilizado<ref>Abu Davud, Tirmidhi, ibn Majah.</ref>. Por la plejmulto el la [[ŝijaistoj]], ofensiva ĝihado nur povas esti deklarata de die elektita gvidanto de la islama komunumo, kaj pro tio ĝi ne plu okazas ekde la kaŝiĝo de [[Muhammad al-Mahdi]] en [[868]] p.K.<ref>Firestone (1999) p. 17</ref> {{Ĉefartikolo|Islamisma terorismo}} == Branĉoj de Islamo == === Sunaismo === {{Ĉefartikolo|Sunaismo}} [[Dosiero:Cairo - Islamic district - Al Azhar Mosque and University.JPG|eta|250ra|La [[Universitato Al-Azhar]] en [[Kairo]], [[Egiptio]], ĉefa sunaa islama lernejo en la mondo.]] '''Sunaaj islamanoj''' estas la plej granda grupo aŭ branĉo en Islamo, konsistigante vastan plimulton (75-90% <ref>[http://www.zonu.com/detail/2009-09-18-7090/Musulmanes-Sunitas-y-Chiitas-en-el-Mundo-1995.html]</ref>) el la 1.5 miliardoj da islamanoj en la tuta mondo. Ili ankaŭ estas konataj per la nomo ''Ahl as-Sunnah'' ([[popolo]] de la [[tradicio]]<ref name="Islam-Today"/>). En la [[araba lingvo]], ''as-Sunnah'' laŭlitere signifas «tradicio» aŭ «vojo». La [[Korano]] kaj la [[Sunao]] (la agoj de [[Mohamedo]]) registrita en [[Hadito]] estas la bazaj fundamentoj de la sunaa doktrino. Laŭ sunaismo, la «normiga» ekzemplo de la vivo de Mohamedo estas nomita Sunao. Tiu ekzemplo estas konservita en tradicioj konataj kiel Hadito («raportoj»), kiuj transdonas liajn vortojn, agojn, kaj personajn karakterizaĵojn. La klasika islama juristo al-Ŝafi'i (m. en [[820]]) elstarigis la gravecon de Sunao en islama juro, kaj islamanoj estas instigataj imiti la agojn de [[Mohamedo]] en la ĉiutaga vivo. La Sunao estas konsiderata nepraĵo por la interpretado de la Korano.<ref>Vidu: * ''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'' (2003), p. 666</ref> Du gravaj Hadito-kolektoj estas [[Sahih Buĥari]] kaj [[Sahih Muslim]]. [[Sunaistoj]] kredas ke la unuaj kvar kalifoj estis la legitimaj posteuloj de Mohamedo; ĉar Dio ne klarigis al la gvidantoj pri la sukcedo, kaj la gvidantoj devis esti elektitaj. Sunaistoj kredas, ke kalifo estu elektita de la tuta komunumo.<ref name="Oxford_2">El la artikolo en Sunni Islam en [http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2280?_hi=2&_pos=2 Oxford Islamic Studies Online] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171214183916/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2280?_hi=2&_pos=2 |date=2017-12-14 }}</ref><ref name="Sunnite">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/574006/Sunnite Sunnite] [[Encyclopædia Britannica]] Online. Alirita la 2010-08-26.</ref> Ekzistas kvar agnoskataj skoloj ene de sunaismo: [[Hanafismo]], [[Malikismo]], [[Ŝafiismo]], kaj [[Hanbalismo]]. Ĉiuj kvar akceptas la validecon de la aliaj kaj sunaisto povas elekti kiun li volas. Salafismo (ankaŭ konata kiel ''Ahl al-Hadith'', aŭ [[Vahabismo]] de ĝiaj kontraŭuloj) estas ekstrem-ortodoksa islama movado kiu prenas la unuan generacion de islamanoj kiel modelo. === Ŝijaismo === {{Ĉefartikolo|Ŝijaismo}} [[Dosiero:ImamHusaynMosqueKarbalaIraqPre2006.JPG|250ra|eta|maldekstre|La tombejo de la imamo Husejn en [[Kerbala]], sankta pilgrimejo por ŝijaistoj.]] '''Ŝijaismo''' estas sekvata de 10-20% el la islamanaro<ref name="mgmpPRC">{{Cite book | editor-last = Miller | editor-first = Tracy | month = 10 | year = 2009 | publisher = [[Pew Research Center]] | title = Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World’s Muslim Population | format = PDF | url = http://pewforum.org/Muslim/Mapping-the-Global-Muslim-Population.aspx | accessdate = 2009-10-08 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181224211652/http://www.pewforum.org/muslim/mapping-the-global-muslim-population.aspx |date=2018-12-24 }}</ref> kaj estas la dua plej granda branĉo de islamo.<ref>Vidu * [https://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ "Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population".] Pew Research Center. 7a de oktobro 2009. Alirita la 25an de septembro 2020. "The Pew Forum's estimate of the Shia population (10–13%) is in keeping with previous estimates, which generally have been in the range of 10–15%. Some previous estimates, however, have placed the number of Shias at nearly 20% of the world's Muslim population." * [https://web.archive.org/web/20121215070956/http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/shi-a "Shia".] Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs. Arkivita el la originalo la 15an de decembro 2012. Alirita la 25an de septembro 2020. "Shi'a Islam is the second largest branch of the tradition, with up to 200 million followers who comprise around 15% of all Muslims worldwide..." * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html "Religions".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20 |date=2018-12-24 }} [[The World Factbook]]. [[Central Intelligence Agency]]. Alirita la 25an de aŭgusto 2010, ne plu funkcianta. "Shia Islam represents 10–20% of Muslims worldwide..."</ref> Ŝijaistoj kredas je la politika kaj religia gvidado de Imamoj, posteuloj de [[Ali ibn Abi Talib]], kiu laŭ ŝijaistoj estis la unua imamo, malakceptante la [[Legitimeco|legitimecon]] de la antaŭaj gvidantoj, akceptataj de sunaistoj. Por la plejmulto el la ŝijaismaj islamanoj, la Imamo regas sub dia rajto kaj nomumo kaj havas «absolutan spiritan aŭtoritaton» inter islamanoj, kaj li havas la lastan parolon rilate al doktrino kaj revelacio. Ŝijaismaj islamanoj kredas, ke Ali ibn Abi Talib estas la vera posteulo de la profeto kaj kredas, ke kalifo estas nomumita per dia volo<ref>Vidu * Lapidus (2002), p. 46</ref>. Ŝijaismo havas plurajn branĉojn, la plej granda estas nomata [[Dekduimamismo]]. Kvankam la ŝijaistoj kundividas multajn kernajn praktikojn kun la sunaistoj, la du branĉoj malkonsentas pri la graveco kaj valideco de specifaj kolektoj de [[Hadito]]<ref>Vidu: * Ahmed (1999), pp.44–45 * Nasr (1994), p.466</ref>. La dekduimamaj ŝijaistoj sekvas laŭleĝan tradicion nomitan [[Ĝafarismo]]. Aliaj pli malgrandaj grupoj inkluzivas [[Sepimamismo]]n kaj [[Zajdismo]]n kiuj estas derivaĵoj de la Dekduimamismo. Aliaj ŝijaaj branĉoj estas la [[Alavitoj]] kaj [[Alevoj]].<ref>Vidu: * Kramer (1987), [https://web.archive.org/web/20091018221406/http://geocities.com/martinkramerorg/Alawis.htm Syria's Alawis and Shiism pp. 237–254] * [http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/index.html Shia branches] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20041025093409/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/index.html |date=2004-10-25 }}</ref> === Sufiismo === {{Ĉefartikolo|Sufiismo}} [[Dosiero:Whirling Dervishes 2.JPG|eta|250ra|Sufia mistika danco en [[Istanbulo]], [[Turkio]].]] '''Sufiismo''' estas mistik-asketa fokuso pri Islamo per kiu ĝi celas trovi dian amon kaj scion tra persona sperto de Dio<ref>Trimingham (1998), p.1</ref>. Centriĝante sur la spiritaj aspektoj de la religio, sufianoj klopodas akiri rektan sperton de Dio per uzado de «intuiciaj kaj emociaj kapabloj» kiujn oni devas trejni. Sufiismo kaj islama juro estas kutime konsiderataj esti komplementoj, kvankam Sufiismo estis kritikata de [[Salafismo|salafanoj]], laŭ kiuj tiu movado ne praktikas veran islamon. Multaj sufiaj ordenoj, povas esti konsideritaj sunaaj aŭ ŝijaaj, sed aliaj klasifikas ilin simple kiel «sufiaj»<ref>[http://www.uga.edu/islam/Sufism.html Sufism, Sufis, and Sufi Orders: Sufism's Many Paths] Uga.edu Alirita la 2010-05-16</ref><ref>Vidu: * Esposito (2003), p.302 * Malik (2006), p.3 * B. S. Turner (1998), p.145 * [http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0061) Afghanistan: A Country Study - Sufism] Library of Congress Country Studies, 1997 Alirita en 2007-04-18</ref>. === Malgrandaj branĉoj === * [[Ahmadismo]] estas islama mesiisma movado fondita de [[Mirza Ghulam Ahmad]]. Ĝi komenciĝis en [[Hindio]] en la [[19-a jarcento]] kaj havas milionojn da adeptoj tra la mondo.<ref name="hmgaintro_mma">[http://www.aaiil.org/text/books/mali/callofislam/reformermujaddiddeathjesusmessiahimammahdidajjalggogmagog.shtml “The Fourteenth-Century's Reformer / Mujaddid”, from the “Call of Islam”] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170518063103/http://www.aaiil.org/text/books/mali/callofislam/reformermujaddiddeathjesusmessiahimammahdidajjalggogmagog.shtml |date=2017-05-18 }}, de Maulana Muhammad Ali</ref><ref>[http://www.alislam.org/books/3in1/chap2/index.html Claims of Hadhrat Ahmad, Chapter Two] Alislam.org 1904-06-24 Alirita en 2010-08-06</ref><ref>[http://www.alislam.org/books/truth/reflection.html Reflection of all the Prophets] Alislam.org Alirita en 2010-08-06</ref><ref>[http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_7_section_1.html Future of Revelation, Part 7] Alislam.org Alirita en 2010-08-06</ref><ref>[http://www.alislam.org/books/misunderstandingremoved.html The Removal of a Misunderstanding] Alislam.org Alirita en 2010-08-06</ref> La unua eldono de la [[Korano]] kun araba kaj esperanta tekstoj estas tiu de la ahmadano [[Italo Chiussi]]. * [[Ibadioj]] estas membroj de branĉo tre antikva, ekde la unuaj jaroj de islamo kaj samtempe estas branĉo de la [[ĥariĝismo]]. Male al la ĥariĝaj grupoj, ibadioj ne konsideras la aliajn islamanojn malfideluloj. [[Dosiero:Maŭzoleo de la Báb.jpg|eta|maldekstra|220ra|Maŭzoleo de la Báb, fondinto de [[Babismo]], en [[Ĥajfo]], [[Israelo]].]] * [[Koranismo]] estas sekto kiu malakceptas la Haditon. * [[Jazdanismo]] estas rigardata kiel miksaĵo de lokaj [[Kurdoj|kurdaj]] kredoj kaj islama sufiisma doktrino enkondukita en [[Kurdio]] fare de [[Adi ibn Musafir]] en la [[12-a jarcento]]. * [[Nacio de Islamo]] estas nova [[Afrik-usonanoj|afrik-usona]] islama movado naskiĝinta en [[Detrojto]]. === Islamidaj religioj === * [[babismo|Baba Kredo]] fondita en la 19-a jarcento en Persio kiu anoncis la alvenon de alia Mesaĝisto de Dio. Ĝi estis akre persekutita en Persio. Ĝi celis prepari la vojon por la nova mesaĝisto de Dio. * [[Bahaa Kredo]] estas religio naskiĝinta en [[Irano]] meze de la [[19-a jarcento]]. Ĝia fondinto estis la [[profeto]] ''[[Bahá'u'lláh]]'' ([[1817]]-[[1892]]). La ĉefcelo de la religio estas fondi spiritan fundamenton por nova tutmonda [[civilizo]] de [[paco]] kaj [[harmonio]]. * [[Druzoj]] kreiĝis en la jaro [[1010]] ''"religio de la dia unueco"'', kies anoj nuntempe vivas en [[Libano]] (ĉ. 280.000), en [[Sirio]] (ĉ. 360.000) kaj en [[Israelo]] (107.000, do 1,63 % de la loĝantaro en [[2004]]). * [[Sikismo]] estas unudia religio fondita de [[Guru Nanak]] en la [[15-a jarcento]] en [[Panĝabo]]. == Demografio == [[Dosiero:Islam by country.png|eta|350ra|Mapo kiu montras la landojn kun islamaj loĝantoj.]] Ĝisfunda demografia esploro en la jaro [[2009]] en 232 landoj kaj teritorioj raportis, ke 23% el la tutmonda loĝantaro aŭ 1.57 miliardoj da homoj estas islamanoj. El tiuj, 75-90% estas [[sunaistoj]] kaj 10-20% estas [[ŝijaistoj]] kun malgranda malplimulto apartentanta al aliaj sektoj<ref name="Britannica"/><ref name="PRC">[http://pewforum.org/Muslim/Mapping-the-Global-Muslim-Population%286%29.aspx Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World’s Muslim Population] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100327201319/http://pewforum.org/Muslim/Mapping-the-Global-Muslim-Population%286%29.aspx |date=2010-03-27 }} Alirita en 2010-08-24 [[Pew Research Center]] 7a de oktobro, 2009</ref>. Ĉirkaŭ 50 landoj estas plimulte islamaj, kaj [[araboj]], kontraŭ ofta populara miskredo, reprezentas nur ĉirkaŭ 20% el ĉiuj islamanoj tutmonde<ref>Miller (2009), p. 11</ref>. Tamen en malkleraj sociaj tavoloj de Okcidento, oni indentigas tro ofte islamanojn kun araboj. Inter [[1900]] kaj [[1970]] la tutmonda islama komunumo kreskis de 200 milionoj ĝis 551 milionoj<ref>{{Cite book | last = Whaling | first = Frank | title = Religion in today's world: the religious situation of the world from 1945 to the present day | publisher = T & T Clark | year = 1987 | page = 38 | isbn = 0567094529}} </ref>. Inter 1970 kaj 2009 islama loĝantaro pliiĝis pli ol tri fojojn al 1.57 miliardoj<ref>{{Cite book|title=Muslims in the United States |last1=Ba-Yunus |first1=Ilyas |authorlink=|coauthors=Kassim Kone|volume=|year=2006|publisher=Greenwood Publishing Group |location=|isbn=0313328250, 9780313328251page=1|pages=172|url=http://books.google.com/?id=oj7krKWyVNAC |accessdate=2010-08-25}}</ref>. Islamanoj plimulte loĝas en [[Azio]] kaj [[Afriko]]<ref>[http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1087 Islam: An Overview in Oxford Islamic Studies Online] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181019080456/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1087 |date=2018-10-19 }} Oxfordislamicstudies.com 2008-05-06 Alirita en 2010-05-16.</ref>. Ĉirkaŭ 62% el ili vivas en Azio, kun pli ol 683 milionoj da sekvantoj en [[Indonezio]], [[Pakistano]], [[Hindio]], kaj [[Bangladeŝo]]<ref name="USN&WR">[http://www.usnews.com/usnews/graphics/religion/islams_global_reach.htm Secrets of Islam] – U.S. News & World Report. Informaro havigita fare de la International Population Center, Department of Geography, San Diego State University (2005).</ref><ref>Miller (2009), pp. 15,17</ref>. En la [[Proksima Oriento]], la plej grandajn islamajn komunumojn havas ne-arabaj landoj kiel [[Turkio]] kaj [[Irano]]. En Afriko, [[Egiptio]] kaj [[Niĝerio]] havas la plej multnombran islaman loĝantaron<ref name="Islam_by_country">[http://www.nationmaster.com/graph/rel_isl_num_of_mus-religion-islam-number-of-muslim Number of Muslim by country] nationmaster.com Alirita en 2007-05-30.</ref>. La plejmulto el tiuj taksoj indikas ke la [[Ĉina Popola Respubliko]] havas ĉirkaŭ 20 aŭ 30 milionojn da islamanoj (1.5% ĝis 2% de la loĝantaro<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html CIA – The World Factbook – China] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161013030611/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html |date=2016-10-13 }} Cia.gov Alirita en 2009-06-15.</ref><ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71338.htm China (includes Hong Kong, Macau, and Tibet)] State.gov Alirita en 2009-06-15.</ref><ref>[http://www.chinadaily.com.cn/bizchina/2008-07/09/content_6831389.htm NW China region eyes global Muslim market] ''[[China Daily]]'' 2008-07-09 Alirita en 2009-07-14.</ref><ref>[http://muslimmedianetwork.com/mmn/?p=1922 Muslim Media Network] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080327140607/http://muslimmedianetwork.com/mmn/?p=1922 |date=2008-03-27 }} Muslim Media Network 2008-03-24 Alirita en 2009-07-14.</ref>). Tamen, datumoj disponigitaj de la Internacia Demografia Centro de la Ŝtata Universitato de San Diego raportis ke Ĉinio eble havas 65.3 milionojn da islamanoj<ref>[http://www.usnews.com/usnews/graphics/religion/islams_global_reach.htm Secrets of Islam], U.S. News & World Report. Informaro havigita fare de la International Population Center, Department of Geography, San Diego State University.</ref>. Islamo estas la dua plej granda religio post kristanismo en multaj eŭropaj landoj<ref>Vidu: * Esposito (2004) pp.2, 43 * {{Cite book | title=Islamic World | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=2007-05-02}} * [http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080615140203/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html |date=2008-06-15 }} Adherents.com Alirita en 2007-01-09. * {{Cite news | title=Muslims in Europe: Country guide | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4385768.stm | publisher=BBC | work=BBC News | date=2005-12-23 | accessdate=2006-09-28 }} * [http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=293 Religion In Britain] Office for National Statistics, National Statistics, 2003-02-13 Alirita en 2006-08-27.</ref>, kaj malrapide atingas tiun statuson en Ameriko, kun inter 2 454 000, laŭ Pew Forum, kaj ĉirkaŭ 7 milionoj, laŭ la Konsilio de la Amerik-Islamaj Rilatoj, en Usono.<ref name="mgmpPRC"/><ref>[http://www.cair.com/Portals/0/pdf/The_Mosque_in_America_A_National_Portrait.pdf The Mosque in America: A National Portrait] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100617160628/http://www.cair.com/Portals/0/pdf/The_Mosque_in_America_A_National_Portrait.pdf |date=2010-06-17 }} Council on American-Islamic Relations (CAIR). 26a de aprilo, 2001. Alirita en 2010-08-01.</ref> == Sanktaj lokoj de islamo == [[Dosiero:Kaaba at night.jpg|eta|La [[Kaabo]], en [[Mekko]], [[Sauda Arabio]], estas la centro de Islamo.]] [[Dosiero:Mescidi nebevi.JPG|eta|Tombo de Mohamedo en Medino.]] [[Dosiero:Jerusalem Al-Aqsa Mosque BW 2010-09-21 06-38-12.JPG|eta|260ra|La [[Moskeo Al-Aksa]] en Jerusalemo, estas la tria plej sankta por islamanoj.]] Multaj lokoj estas konsiderataj sanktaj en islamo, inter ili tri estas aparte gravaj: * [[Mekao]] estas la plej sankta ejo por islamanoj, ĉar ĝi estis la naskiĝloko de la [[profeto]] [[Mohamedo]]. La [[Kaabo]] en Mekao estas la centra sanktejo de Islamo, kiu difinas la direkton al kiu preĝi, la ''[[kiblo]]n''. * [[Medino]], urbo norde de Mekao, estas la dua plej grava sanktejo. En tiu loko islamo spertis unuan politikan venkon. * [[Jerusalemo]] estas laŭ islama tradicio la loko, kiu antaŭe indikis ''[[kiblo]]n'', la preĝdirekton. Ĝi estas la loko, kiun la islamanoj difinis kiel la geografian pozicion de la [[moskeo Al-Aksa]] menciita en la [[Korano]], [[surao]] 17, pri la ''Nokta vojaĝo de la profeto Mohamedo''. * [[Kerbela]] kaj [[Kufa]] estas sanktaj urboj por [[ŝijaismo|ŝijaoj]] kaj [[alevoj]], al kiuj oni pilgrimas ĉiujare. Aldone ekzistas granda nombro de [[pilgrimejo]]j diverse gravaj. Plej ofte temas pri tombejoj, ekzemple de la kunuloj de Mohamedo aŭ de [[sufiismo|sufiaj]] [[sanktulo]]j. La plej grandan nombron de sanktejoj konas la [[pakistano|pakistana]] [[sufiismo]] kaj la nordafrika popolislamo. Krom la unuaj tri sanktaj urboj la statuso de ''«sanktaj»'' urboj, kiel ankaŭ la honorigo de sanktuloj estas tre diskutata temo en islamo. Jerusalemo estas aparta okazo en la listo de sanktaj urboj, ĉar el la Korano ne eblas tion historie pruvi. Malgraŭ tio temas por islamanoj pri kreda vero, kio praktike efikas kiel «historia vero». == Islamaj filozofoj == === Historiaj === * [[al-Kindi]] (ĉ. [[801]] — ĉirkaŭ [[870]]), la unua ĉefa [[filozofo]] de [[falsafismo]], [[Bagdado]]. * [[al-Ghannouchi]], araba pensinto kiu fondis la Renesancan Partion ([[arabe]], Hizb al-Nahda) en [[Tunizio]]. * [[Aviceno]] (ĉ. [[980]] — [[1037]]), [[Persio|persa]] [[falsafismo|islama filozofo]] kaj [[kuracisto]], sed ankaŭ [[astronomo]], [[fizikisto]], fakulo pri islamo kaj la [[Korano]], [[kemiisto]], [[matematikisto]], [[poeto]], [[psikologo]], [[sciencisto]], ... * [[ibn-Ĥaldun]] ([[1332]] — [[1406]]), araba [[historiisto]] kaj [[politikisto]] el [[Kairo]]. * [[ibn-Ruŝd]] ([[1126]] — [[1198]]), [[Andaluso|andalusa]] [[filozofo]], [[kuracisto]] kaj [[mistikulo]]. * [[Sohraŭardi]] ([[1155]] — [[1191]]), [[mistikulo]], [[filozofo]] kaj [[asketo]], nomita «la [[Platono]] de [[Irano]]». * [[Ĝalal-ed-din Mohammad Rumi]] ([[1207]] — [[1273]]), [[juristo]], [[teologo]], [[poeto]] kaj [[sufiismo|sufiisma]] mistikulo, unu el la plej gravaj poetoj de la [[persa lingvo]]. === Modernaj === * [[Ali Ŝariati]] ([[1933]] — [[1977]]), [[irano|irana]] pensisto kaj [[sociologio]]-docento, kiu grande influis la modernan iranan junularon. * [[Qutb]] ([[1906]] — [[1966]]), [[egiptio|egipta]] pensinto, kiu grave influis la [[fundamentalismo]]n de [[sunaismo]]. == Kulturo == {{Ĉefartikolo|Islama arkitekturo|Islama arto|Islama kulturo}} {{Ĉefartikolo|Islama mitologio}} {{Islama kulturo}} [[Dosiero:Agra Itimad-ud-Daula 3.jpg|eta|220ra|maldekstra|Montro de arkitekturo en Agra, Barato.]] [[Dosiero:Great Mosque of Djenné 1.jpg|eta|maldekstra|220ra|Adoba moskeo en [[Malio]].]] [[Dosiero:Niujie Mosques02.jpg|eta|maldekstra|220ra|Moskeo [[Niujie]] — tipa montro de la ĉina influo al la islama arkitekturo.]] [[Dosiero:Palacio del Pórtico.jpg|maldekstra|eta|Portiko kaj korto de [[Alhambro]], Hispanio.]] Islama kulturo ĝenerale inkluzivas ĉiujn praktikojn kaj tendencojn kiuj evoluis ĉirkaŭ tiu religio, inkluzive de koranaĵoj kiel preĝoj kaj nekoranaĵoj ene de la vasta islama mondo. Pro tio la islama kulturo estas sufiĉe ampleksa. Ĝi estas ne nur araba, sed havas diversetnajn radikojn. Ĝi ricevis influon ne nur de lokaj kulturoj, sed ankaŭ heredis de la [[Bizanca Imperio]] kaj aliaj regionoj. Ĝi estis farita de homoj (ne nepre islamanoj), kiuj vivis ene de la teritorio de islamaj socioj. La kulturo de Islamo inkluzivas la [[Islama arkitekturo|arkitekturon]], [[kaligrafio]]n, [[pentrarto]]n, [[literaturo]]n, [[teatro]]n, [[kinarto]]n, kaj [[ceramikarto]]n, inter aliaj. === Arkitekturo === Eble la plej grava esprimo de islama arto estas arkitekturo, precipe la [[moskeo]]j, [[tombo]]j, [[palaco]]j kaj [[fortikaĵo]]j<ref name="Cop149">Copplestone, p. 149</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?c=Article_C&cid=1158658332974&pagename=Zone-English-ArtCulture%2FACELayout |titolo=A Tour of Architecture in Islamic Cities |alirdato=2012-01-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070317015153/http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?c=Article_C&cid=1158658332974&pagename=Zone-English-ArtCulture%2FACELayout |arkivdato=2007-03-17 }}</ref>. Pere de la konstruaĵoj, montreblas la efiko de ŝanĝiĝantaj kulturoj ene de islama civilizo. La nordafrika kaj hispana islamaj arkitekturoj, ekzemple, havas romiajn kaj bizancajn elementojn, kio videblas en la [[Granda Moskeo de Kajruano]] kiu havas marmoron kaj porfirokolonojn de romiaj kaj bizancaj konstruaĵoj, en la palaco [[Alhambro]] de [[Granado]], aŭ en [[moskeo-Katedralo de Kordovo|Granda Moskeo de Kordovo]].<ref>[http://www.green-man-of-cercles.org/articles/the_development_of_the_horseshoe_arch_in_christian_spain.pdf]{{404|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>The Church of the Holy Sepulchre, Martin Biddle‏. p. 68</ref> Islama arkitekturo povas esti identigita pere de la sekvaj dezajnelementoj, kiuj estas hereditaj de la unua moskeo konstruita de Mohamedo en Medino, same kiel de aliaj antaŭislamaj konstruaĵoj aŭ de {{J|kristana preĝejo}} kaj [[sinagogo]]j.<ref>Gruber, World of Art.</ref> * Grandaj [[korto]]j ofte kunfanditaj kun centra preĝohalo. Origine karakterizaĵo de la [[Moskeo de la Profeto]].<ref name="kairouan mosque">[http://books.google.fr/books?id=IaM9AAAAIAAJ&pg=PA104&dq=oleg+grabar+kairouan+mosque&cd=3#v=onepage&q=oleg%20grabar%20kairouan%20mosque&f=false John Stothoff Badeau kaj John Richard Hayes, ''The Genius of Arab civilization: source of Renaissance''. Taylor & Francis. 1983. p. 104]</ref> * [[Minareto]]j aŭ turoj (kiuj estis originale uzataj kiel torĉ-gardoturoj ekzemple en la [[Moskeo de la Umajadoj|Granda Moskeo de Damasko]]. Tial la derivaĵo de la araba vorto ''Nur'', "lumo". La plej malnova konstanta minareto en la mondo estas la minareto de la [[Granda Moskeo de Kajruano]] (en Tunizio), starigita inter la 8-a kaj 9-a jarcentoj. Ĝi estas majesta kvadrata turo konsistanta el tri supermetitaj partoj de laŭpaŝa grandeco kaj dekoro.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.qantara-med.org/qantara4/public/show_document.php?do_id=399&lang=en |titolo=Great Mosque of Kairouan (Qantara mediterranean heritage) |alirdato=2012-01-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150209081557/http://www.qantara-med.org/qantara4/public/show_document.php?do_id=399&lang=en |arkivdato=2015-02-09 }}</ref> * [[Mihrabo]] aŭ niĉo sur interna muro indikanta la direkton al Mekko. Ĝi eble devenas de antaŭa uzado de niĉoj por la fiksado de la [[Torao]] kaj volvolibroj en judaj [[sinagogo]]j aŭ Mehrab (perse: مِهراب) de la persa mitraa kulturo aŭ la [[Koptoj|koptaj]] preĝejoj.<ref>Tonna (1990), pp. 182-197</ref> * Kupoloj (la plej frua islama uzo de [[kupolo]] estis en la 8-a jarcento en moskeo de Medino). * Uzo de [[Ivano]]j en malsamaj sekcioj.<ref>Grabar, O. (2006) p. 87</ref><ref>Ettinghausen (2003), p. 87</ref> * Uzo de geometriaj formoj kaj ripetata arto (arabesko)<ref name="B-I">"Islam", ''The New Encyclopædia Britannica'' (2005)</ref>. * Uzo de dekoracia araba kaligrafio.<ref>Hillenbrand, p. 100.</ref>. * Uzo de [[simetrio]]. * Lavfontanoj.<ref>[http://books.google.com/books?id=yJPlCpzOY_QC&pg=PA281 Societies, Networks, and Transitions: A Global History: To 1500, Craig A. Lockard‏. pp. 281-82]</ref> * Uzo de brila koloraro.<ref>[http://books.google.fr/books?id=INsmT6zjAl8C&pg=PA72&dq=aqmar+mosque+1125&hl=en&sa=X&ei=zbfpTvpbkbSEB8z0gbYI&ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&q=aqmar%20mosque%201125&f=false Doris Behrens-Abouseif (1992), ''Islamic Architecture in Cairo: An Introduction'', BRILL, p. 72]</ref><ref>[http://www.iranreview.org/content/view/2280/51/]{{404|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> * Fokusiĝo je interna spaco de konstruaĵo prefere ol la ekstero.<ref>Jonathan M. Bloom kaj Sheila Blair (2009), ''The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture, Vol II'', Oxford University Press, p. 152</ref>. ==== Oftaj interpretoj pri islama arkitekturo ==== * La koncepto pri la senfina potenco de Dio estas substrekita per dezajnoj kun ripetataj temoj kiuj aludas al senfineco<ref>[http://books.google.fr/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA29&dq=Fatehpur+Sikri+akbar&hl=fr&ei=M13aTojEKMLKhAf-84nVDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CF4Q6AEwCQ#v=onepage&q=Fatehpur%20Sikri%20akbar&f=false John F. Richards (1996), ''The Mughal Empire'', Cambridge University Press, p. 29]</ref>. * Homaj kaj bestaj formoj estas malofte prezentitaj en dekoracia arto, ĉar ili estas unikaĵoj en la laboro de Alaho. Foliaro estas ofta ĉeftemo, sed tipe stiligita aŭ simpligita. * [[Kaligrafio]] estas utiligita por plifortigi impreson de la interno de konstruaĵo per disponigado de citaĵoj de la [[Korano]].<ref>{{cite news|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198504/muslims.in.china-the.mosques.htm|accessdate=2006-04-08|last=Cowen|first=Jill S.|date=Julio/Aŭgusto 1985|pages=30–35|publisher=Saudi Aramco World|title=Muslims in China: The Mosque}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060322154300/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198504/muslims.in.china-the.mosques.htm |date=2006-03-22 }}</ref> * Islama arkitekturo estis nomita la «arkitekturo de la vualo» ĉar la beleco kuŝas en la internaj spacoj (kortoj kaj ĉambroj) ekster kiuj ne estas videbla ekde la stratovido.<ref>Historical Society of Ghana. Transactions of the Historical Society of Ghana, The Society, 1957, pp 81</ref> * Uzo de imponaj formoj kiel ekzemple grandaj [[kupolo]]j, altegaj [[minareto]]j, kaj larĝaj [[korto]]j estas intencitaj peri potencon<ref>Saudi Aramco World, Julio/Aŭgusto 1985, p. 3035</ref>. === Kalendaro === [[Dosiero:Lunar eclipse al-Biruni.jpg|220ra|eta|Ilustraĵo el astronomia verko de [[al-Biruni]], klariganta la malsamajn [[luna fazo|lunfazojn]].]] Por la komenco de la islama epoko estis elektita la okazintaĵo konata kiel ''[[Heĝiro]]'' en 622 p.K., kiu estis grava turnopunkto en la vivo de Mohamedo kaj de la primitiva islama komunumo<ref>El ilustrita manuskripto de la verko de Al-Biruni de la 11a jarcento ''Vestiges of the Past'' (Bibliothèque Nationale, Paris, Arabe 1489 fol. 5v. (Bibliothèque Nationale on-line catalog [http://mandragore.bnf.fr/jsp/rechercheExperte.jsp''Mandragore''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090228053741/http://mandragore.bnf.fr/jsp/rechercheExperte.jsp |date=2009-02-28 }})). Vidu ankaŭ: Robert Hillenbrand, "Images of Muhammad in al-Bīrūnī's Chronology of Ancient Nations", en: R. Hillenbrand (eld.), ''Persian Painting from the Mongols to the Qajars: Studies in Honour of Basil W. Robinson'' (Londen/New York: I.B. Tauris Publishers, 2000), pp. 129-146.</ref>. La jaro 1 A.H. ([[latine]] Anno Hegirae) en la [[islama kalendaro]] estis laŭdire deklarita de la [[Umar ibn al-Ĥattab|Kalifo Umar]]. Ĝi estas luna kalendaro kaj la tagoj daŭras de [[sunsubiro]] al sunsubiro<ref>Sherrard Beaumont Burnaby, [http://www.archive.org/details/elementsofjewish00burnuoft ''Elements of the Jewish and Muhammadan calendars''] (1901) pp. 373-5, 382-4.</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://emr.cs.iit.edu/home/reingold/calendar-book/Calendrica.html |titolo=''Calendrica'' |alirdato=2012-01-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20050216102054/http://emr.cs.iit.edu/home/reingold/calendar-book/Calendrica.html |arkivdato=2005-02-16 }}</ref>. Islamaj festotagoj okazas en fiksaj datoj de la luna kalendaro<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.mlivo.com/translations/Hilali%20Khan.htm |titolo=Interpretation of the Meaning of The Noble Quran, Tradukita en anglan fare de Dro. Muhammad Taqi-ud-Din Al-Hilali Ph.D. & Dr. Muhammad Muhsin Khan |alirdato=2012-01-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100127132751/http://www.mlivo.com/translations/Hilali%20Khan.htm |arkivdato=2010-01-27 }}</ref>, kiuj ne ĉiam koincidas kun la [[gregoria kalendaro]]<ref>[[al-Biruni]], [http://books.google.com/books?id=kUpmAAAAMAAJ&pg=PA327 ''The chronology of ancient nations''], tr. C. Edward Sachau (1000/1879) 327.</ref>. La plej gravaj islamaj festivaloj estas [[Eid ul-Fitr]] ([[arabe]]: عيد الفطر) je la 1-a de Ŝaŭŭal, markante la finon de la fastmonato [[Ramadano]], kaj [[Eid ul-Adha]] (arabe: عيد الأضحى) je la 10-a de [[Dhu al-hiĝĝah]], koincidante kun la pilgrimado al [[Mekko]].<ref>A. Moberg, "NASI'", ''The Encyclopaedia of Islam'' VII:977.</ref><ref>A. Moberg, "[http://books.google.com/books?id=9JQ3AAAAIAAJ&printsec=frontcover#PPA856,M1 NASI']", ''E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam''</ref> === Festotagoj === [[Dosiero:Eidulfitr meal.jpg|eta|maldekstra|220ra|[[Eid ul-Fitr]] en [[Malajzio]]]] Ekzistas du ĉefaj festotagoj en Islamo, [[Eid ul-Fitr]] kaj [[Eid ul-Adha]]. La maniero kiel festotagoj estas celebritaj aŭ agnoskitaj povas varii laŭ la kulturoj aŭ la diversaj branĉoj de Islamo, [[sunaismo]] kaj [[ŝijaismo]]<ref>Ahmad ibn Hanbal, Musnad, vol. 4, 141–142, (no. 13210).</ref>. Islamaj festotagoj ĝenerale sekvas la lunan kalendaron<ref>[http://www.islamicfinder.org/articles/article.php?id=405&lang Articles and FAQs about Islam, Muslims]</ref>. La islama kalendaro havas 10 monatojn kaj 400 tagojn. La [[luna kalendaro]] de sunaistoj kaj ŝijaistoj ne ĉiam koincidas<ref name=types>[http://www.islam.com/salat/typesofprayers.htm#Wajib Islam.com – Types of Prayers]{{404|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: foje ŝijaisma festo kaj la sama sunaisma festo okazas en du malsamaj tagoj<ref>{{Cite book|last=Ghamidi|first=Javed Ahmad|title=Mizan: A Comprehensive Introduction to Islam|publisher=Al-Mawrid|location=Lahore}}</ref>, kutime du sinsekvaj. Islamaj datoj estas bazitaj sur luna kalendaro, sed en pluraj landoj proksimaj al Okcidento, civilaj datoj kutime uzas la [[gregoria kalendaro|gregorian kalendaron]]<ref>[http://www.inter-islam.org/Actions/eidshawwal.htm Eid ul Fitr and the six supplementary fasts of Shawwal]</ref><ref>Al-Bukhari, Al-Jami‘ al-sahih, 153, (no. 952)</ref>. === Vestado === [[Dosiero:Dishdasha.jpg|eta|220ra|Diversnaciaj viroj portantaj la [[Taŭbo]]n en Salalah, [[Omano]].]] Islamanoj uzas la vestaĵojn laŭ du kuntekstoj<ref>Reformatorisch dagblad: ''[http://www.reformatorischdagblad.nl/artikel/1283448/Brussel+tegen+boerkaverbod.html Brussel tegen boerkaverbod]'', 30a de novembro 2006.</ref>: ĉiutaga vestado hejma kaj eksterhejma, kaj vestado postulita por specife religiaj kuntekstoj. Korano parolas pri modesteco en la inaj vestaĵoj kaj faras neklarajn aludojn al ia kaŝado de la ina beleco. Tamen, ekzistas multaj malsamaj interpretoj pri tiu «modesteco» postulata. La plejmulto konsentas pri la ŝirmado de korpo ekde la [[umbiliko]] ĝis la [[genuo]]j por viroj<ref>Guardian: [http://politics.guardian.co.uk/gla/story/0,,1952628,00.html Livingstone decries vilification of Islam], 20a de novembro, 2006.</ref> kaj de la kapo ĝis la piedfingroj por virinoj krom la manoj kaj la vizaĝo aŭ okuloj (tio dependas de la islama skolo). Malgraŭ tio, en kelkaj islamaj socioj, pluraj virinoj ne kovras siajn kapojn per [[vualo]]. Ekzemplo estas [[Turkio]], laika ŝtato kun granda plimulta islama loĝantaro<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6058672.stm Blair's concerns over face veils] [[BBC News Online]]. 17a de oktobro, 2006.</ref><ref>Ipsos MORI [http://www.ipsos-mori.com/polls/2006/itv.shtml Muslim Women Wearing Veils].</ref>. == Arto == === Literaturo === [[Dosiero:Natavan.jpg|eta|maldekstra|200ra|[[Ĥurŝidbanu Natavan]] estis filino de Mehdi Gulu-ĥano, lasta reganto de la [[Karabaĥa ĥanato]] (1748–1822), ŝi estas konsiderata unu el la plej bonaj poetinoj de [[Azerbajĝano]].]] Islama literaturo estas ampleksa aro da verkoj kun islamaj instruoj, doktrinoj, dogmoj, predikoj aŭ simple kun islama fono, verkitaj en ajna lingvo<ref name="arabianNights">John Grant kaj John Clute, ''The Encyclopedia of Fantasy'', "rabian fantasy", p. 51 ISBN 0-312-19869-8</ref>. La plej konata fikcio de la islama mondo estis la libro [[Mil kaj Unu Noktoj]], kiu estis kompilo de multaj pli fruaj popolaj fabeloj rakontitaj de la persa reĝino [[Ŝehrazad]]. La [[epopeo]] prenis formon en la [[10-a jarcento]] kaj atingis la finan staton en la [[14-a jarcento]]. La nombro kaj speco de rakontoj variis de unu manuskripto al alia. Ĉiuj arabaj fantaziaj rakontoj ofte estis nomataj «1001 noktoj» en traduko al aliaj lingvoj, nekonsiderante ĉu ili aperis en tiu verko, kaj kelkaj rakontoj estas konataj en [[Eŭropo]] kiel «1001 noktoj» malgraŭ ke ili tute ekzistas en neniu araba manuskripto. Tiu epopeo estis influa en la [[Okcidento]] ĉar ĝi estis tradukita en la [[18-a jarcento]], unuafoje de [[Antoine Galland]]<ref>[[L. Sprague de Camp]], ''Literary Swordsmen and Sorcerers: The Makers of Heroic Fantasy'', p 10 ISBN 0-87054-076-9</ref>. Multaj imitaĵoj aperis, precipe en [[Francio]]<ref name="arabianNights2">John Grant kaj John Clute, ''The Encyclopedia of Fantasy'', "rabian fantasy", p 52 ISBN 0 Fantasta mondo havas malmultan aŭ nenian konekton al veraj epokoj kaj lokoj. Nombraj elementoj el la araba kaj persa mitologioj estas nune oftaj en moderna fantasto, kiel geniuloj, bahamutoj, magiaj tapiŝoj, magiaj lampoj ktp. Kiam [[L. Frank Baum]] decidis verki modernan ferakonton kiu forigu stereotipajn elementojn, li inkludis la genion kaj la nanon kaj la feon kiel stereotipoj forigontaj.</ref><ref>James Thurber, "The Wizard of Chitenango", p 64 ''Fantasists on Fantasy'' eldonita de Robert H. Boyer kaj Kenneth J. Zahorski, ISBN 0-380-86553-X</ref>. La [[Ŝahnameo]] de [[Abol-Gasem Ferdousio]], popola eposo de [[Irano]], estas mita kaj heroa rakontado de la [[Persa Imperio]]. [[Amir Arsalan]] ankaŭ estis populara mita persa rakonto, kiu influis kelkajn modernajn verkojn de fantazia fikcio, kiel ekzemple La [[Heroa legendo de Arslan]]. Fama ekzemplo de araba kaj persa poezio pri amo kaj enamiĝo estas [[Lejla kaj Maĵnun]], devenanta de la [[umajadoj|umajada]] epoko en la [[7-a jarcento]]. Ĝi estas tragedia rakonto pri pasia amo same kiel la pli malfrua ''[[Romeo kaj Julieto]]'', kaj, laŭ kelkaj esploristoj, estis la fontinspiro por tiu okcidenta versio de Lejla kaj Maĵnun<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.shirazbooks.com/ebook1.html |titolo=NIZAMI: LAYLA AND MAJNUN - Anglalingva versio de Paul Smith |alirdato=2012-01-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20071106045551/http://www.shirazbooks.com/ebook1.html |arkivdato=2007-11-06 }}</ref>. [[Ibn Tufail]] kaj [[Ibn al-Nafis]] estis pioniroj de la filozofia romano. Ibn Tufail skribis la unuan fikcian araban romanon [[La aŭtodidakta filozofo]] kiel respondon al la ''[[La Nekohereco de la Filozofoj]]'' de [[Algazelo]], kaj tiam Ibn al-Nafis ankaŭ verkis novan fikcian aŭtodidaktan teologion kiel respondon al tiu de Ibn Tufail. Ambaŭ rakontoj havis protagonistojn kiuj estis aŭtodidaktaj sovaĝaj infanoj vivantaj en soleco sur dezertinsulo. Ĝi estas konsiderata la unua sciencfikcia verko.<ref>Dro. Abu Shadi Al-Roubi (1982), "Ibn Al-Nafis as a philosopher", ''Symposium on Ibn al-Nafis'', Second International Conference on Islamic Medicine: Islamic Medical Organization, Kuwait (cf. [http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html Ibn al-Nafis As a Philosopher] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html |date=2008-02-06 }}, ''Encyclopedia of Islamic World'').</ref><ref>Nahyan A. G. Famy astronomo, kosmologo kaj geologo konata siatempe. Lia ĉefa celo malantaŭ tiu scienc-fikcia verko estis klarigi la islamajn religiajn instruojn en termino de scienco kaj filozofio pere de la uzado de fikcio.</ref><ref name=Roubi>Dro. Abu Shadi Al-Roubi (1982), "Ibn Al-Nafis as a philosopher", ''Symposium on Ibn al Nafis'', Second International Conference on Islamic Medicine: Islamic Medical Organization, Kuwait (cf. [http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html Ibnul-Nafees As a Philosopher] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html |date=2008-02-06 }}, ''Encyclopedia of Islamic World'').</ref> [[Dosiero:ManuscriptAbbasid.jpg|eta|220ra|Manuskripto de [[Mil kaj Unu Noktoj]].]] Latina tradukado de la laboro de Ibn Tufail, ''La aŭtodidakta filozofo'', unue aperis en [[1671]], preparita de [[Edward Pococke]] la Juna, sekvita de angla traduko de [[Simon Ockley]] en [[1708]], same kiel germanaj kaj nederlandaj tradukoj. Tiuj tradukoj poste inspiris [[Daniel Defoe]] por verki [[Robinsono Kruso]], konsiderata la debuta romano en la angla<ref>Nawal Muhammad Hassan (1980), ''Hayy bin Yaqzan and Robinson Crusoe: A study of an early Arabic impact on English literature'', Al-Rashid House for Publication.</ref><ref>Cyril Glasse (2001), ''New Encyclopedia of Islam'', p. 202, Rowman Altamira, ISBN 0-7591-0190-6.</ref><ref name=Amber>Amber Haque (2004), "Psychology from Islamic Perspective: Contributions of Early Muslim Scholars and Challenges to Contemporary Muslim Psychologists", ''Journal of Religion and Health'' '''43''' (4): 357–377 [369].</ref><ref name=Wainwright>Martin Wainwright, [http://books.guardian.co.uk/review/story/0,12084,918454,00.html Desert island scripts], ''[[The Guardian]]'', 22a de marto 2003.</ref>. ''La aŭtodidakta filozofo'' ankaŭ inspiris [[Robert Boyle]] verki sian filozofian romanon, kies intrigo disvolviĝas sur insulo, ''La Aspiranta Naturalisto''<ref name="Toomer-222">G. J. Toomer (1996), ''Eastern Wisedome and Learning: The Study of Arabic in Seventeenth-Century England'', p. 222, [[Oxford University Press]], ISBN 0-19-820291-1.</ref>. La rakonto ankaŭ anticipis la [[Emile, aŭ Pri la Eduko]] de [[Rousseau]], kaj estas ankaŭ simila al la rakonto pri [[Moŭgli]] en la [[La libroj de ĝangaloj]] de [[Rudyard Kipling]] same kiel la rakonto pri [[Tarzan]], en kiu bebo estas forlasita en la ĝangalo sed adoptita de patrino lupo<ref>[http://www.muslimheritage.com/topics/default.cfm?ArticleID=808 Latinized Names of Muslim Scholars], FSTC.</ref>. [[Dante Alighieri]] estas la verkisto de [[La Dia Komedio]], konsiderata la plej bonega verko de la [[itala literaturo]]<ref name="Heullant">I. Heullant-Donat kaj M.-A. Polo de Beaulieu, "Histoire d'une traduction," en ''Le Livre de l'échelle de Mahomet'', Latinlingva eldono kaj franca traduko fare de Gisèle Besson kaj Michèle Brossard-Dandré, Collection ''Lettres Gothiques'', Le Livre de Poche, 1991, p. 22 kun noto 37.</ref>. Tamen, ĝi rekte aŭ nerekte prenis multajn ecojn pri transtombaj epizodoj el la arabaj verkoj pri islama [[eskatologio]]: la [[Hadito]] kaj la [[Kitab al-Miraj]] (tradukita en la [[latina]]n en [[1264]] kiel ''Liber Scale Machometi'', «La Libro de la Ĉieliro de Mohamedo») koncerne la ĉieliron de [[Mohamedo]] al Ĉielo, kaj spiritaj verkoj de [[Ibn Arabi]]. La [[maŭroj]] ankaŭ havis videblan influon en la verkoj de [[George Peele]] kaj de [[William Shakespeare]]. Kelkaj el iliaj verkoj havis maŭrajn [[rolulo]]jn, kiel ekzemple "La batalo de Alkazaro" de Peele kaj "[[La venecia komercisto]]" de Shakespeare, [[Tito Androniko]], kaj [[Othello]], kiuj havis maŭran Otelon kiel ĉefrolulon. Tiuj verkoj laŭdire estis inspiritaj de pluraj maŭraj delegacioj de [[Maroko]] ĝis elizabeta Anglio ĉe la komenco de la [[17-a jarcento]]<ref>Professor Nabil Matar (Aprilo 2004), ''Shakespeare and the Elizabethan Stage Moor'', Sam Wanamaker Fellowship Lecture, [[Globusteatro]] de Shakespeare (cf. Mayor of London (2006), [http://www.london.gov.uk/gla/publications/equalities/muslims-in-london.pdf Muslims in London] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080513165558/http://www.london.gov.uk/gla/publications/equalities/muslims-in-london.pdf |date=2008-05-13 }}, pp. 14–15, Greater London Authority)</ref>. === Teatro === En la scenaj artoj, la plej populara en la mezepoka islama mondo estis pupteatro (kiu inkluzivis [[gantpupo]]jn, [[ombroludo]]jn kaj [[marioneto]]jn) kaj vivaj sufer-teatraĵoj konataj kiel ''ta'ziia'', kie aktoroj reprezentas epizodojn de la [[historio de Islamo]]. Speciale, la verkoj de la ŝijaistoj rakontas pri la martireco de la filoj de [[Ali ibn Abi Talib]], [[Hasan ibn Ali]] kaj [[Ĥusejn ibn Ali]]. Vivaj sekularaj ludoj konataj kiel ''aĥraja'', estis registritaj en mezepoka literaturo, kvankam ili estis malpli oftaj ol maskerado kaj la teatro ta'zieh.<ref>{{citation|last=Moreh|first=Shmuel|contribution=Live Theatre in Medieval Islam|title=Studies in Islamic History and Civilization|editor-last=David Ayalon|editor-first=Moshe Sharon|publisher= Brill Publishers |year=1986|isbn=965264014X|pages=565–601}}</ref>. [[Karagozo]], la turka ombroteatro multe influis la maskerad-teatron de la regiono. Supozeble ĝi venis el [[Ĉinio]] tra [[Barato]]<ref>Artikolo Saudi Aramco World 1999/John Feeney</ref>. Poste la [[mongoloj]] prenis ĝin de la [[ĉinoj]] kaj transdonis al la [[tjurkoj|tjurkaj popoloj]] de [[Centrazio]]. Tiel la arto de la ombroteatro estis alportita de la turkoj elmigrantaj de Centrazio al [[Anatolio]]. Aliaj akademiuloj asertas, ke ombroteatro venis al Anatolio en la [[16-a jarcento]] el [[Egiptio]]<ref>Tradition Folk The Site de Hayali Mustafa Mutlu</ref>. En [[Irano]], la marionetoj estis konataj de pli ol mil jaroj, sed komence estis popularaj nur gantoj kaj ŝnuromarionetoj<ref>The History of Theatre in Iran: Willem Floor:ISBN 0-934211-29-9: Mage 2005</ref>. Aliaj ĝenroj de maskerado venis al la lando dum la regado de [[kaĝaroj]] (18-a ĝis la 19-a jarcentoj) kiel influoj de [[Turkio]]. Ĥeimeh Ŝab-Bazi estas persa tradicia pupspektaklo, prezentata en malgranda ĉambro fare de muzika prezentisto kaj rakontanto<ref>Mehr News Agency 7.7.07 [http://www.mehrnews]{{404|date=December 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>. Tiuj spektakloj ofte okazas laŭ rakontado en tradiciaj teejoj kaj kafejoj. La dialogo okazas inter la prezentisto kaj la [[marioneto]]j<ref>[http://www.iran-daily.com Iran Daily 1.3.06]</ref>. === Kaligrafio === [[Dosiero:Learning Arabic calligraphy.jpg|eta|220ra|righ|Araba kaligrafio.]] Arabskriba kaligrafio, formale konata kiel araba belskribo, estas la arta praktiko de manskribo<ref>Muhammad Shafiq's [http://hdl.loc.gov/loc.wdl/wdl.3058 "Arabic Primer of Calligraphy"]. [[World Digital Library]] Yale University Library.</ref>, aŭ [[kaligrafio]], kaj pli amplekse pri librokreado, en la teritorioj kiuj kundividas islaman kulturan heredon<ref>[http://www.hajinoordeen.com/gallery.html "Gallery"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151031174137/http://www.hajinoordeen.com/gallery.html |date=2015-10-31 }}, ''Haji Noor Deen''.</ref>. Tiu arta ĝenro estas bazita sur la [[araba alfabeto]], kiu dum longa tempo estis uzata de ĉiuj islamanoj — sendepende de iliaj propraj lingvoj. Ili uzis ĝin por reprezenti Dion kies bildigon islamo malakceptas. [[Kaligrafio]] estas aparte ŝatata inter islamaj artoj ĉar ĝi estis la primitiva rimedo por la konservado de la [[Korano]]. Suspekto pri bilda arto kiel idoladoro kondukis al kaligrafio kaj abstraktaj bildigoj, iĝante grava formo de arta esprimo en islamaj kulturoj, precipe en religiaj kuntekstoj. Laboro de kaligrafiistoj estis kolektata kaj aprezata dum multaj jarcentoj<ref name = "bnf">[http://expositions.bnf.fr/parole/grand/134.htm BNF - Torah, Bible, Coran]. En franca.</ref>. La araba, persa kaj turk-otomana kaligrafioj havas rilatojn kun la abstraktaj arabeskaĵoj sur la muroj kaj plafonoj de moskeoj same kiel sur paĝoj de libroj<ref name = "IslArch">[http://www.islamicarchitecture.org/art/images/calligraphy/islamic.calligraphy.birdtext.101.gif HudHud]. Ne funkcianta el junio 2009.</ref><ref name = "UCSC">[http://www.ucsc.edu/currents/01-02/art/islamic_bird.jpg Islamic Bird] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060625045752/http://www.ucsc.edu/currents/01-02/art/islamic_bird.jpg |date=2006-06-25 }}, ''UC Santa Cruz Currents Online''.</ref>. Nuntempaj artistoj en la islama mondo uzas la heredaĵon de kaligrafio por fari kaligrafiajn surskribojn aŭ abstraktaĵojn en la verkaĵoj. === Pentrarto === {{Ĉefartikolo|Islama arto}} Kvankam ekzistis [[tradicio]] de [[murpentraĵo]]j<ref>Gruber, throughout; vidu Welch, 95-97 por unu el la plej famoaj ekzemploj, klarigita sube.</ref>, precipe en la [[persoj|persia mondo]]<ref>En la terminaro de okcidenta [[ilustrita manuskripto]], "ilustrado" kutime aludas kaj al rakontaj scenoj kaj al dekoraciaj elementoj.</ref><ref>Gray (1930), 22-23</ref><ref>Gray (1930), 22-28; Welch, 35</ref>, la plej bone konservata kaj plej alte evoluinta formo de pentrarto en la islama mondo estas la [[miniaturo]] en bildigitaj (iluminitaj) manuskriptoj<ref>Gray (1930), 25-26, 44-50</ref><ref>Gray (1930), 25-26, 48-49, 64</ref>, aŭ poste kiel aparta paĝo por inkludo en albumo de miniaturoj kaj [[kaligrafio]]. La tradicio de la persa miniaturo estas grava verŝajne ekde la [[13-a jarcento]], forte influante la otomanajn miniaturojn de nuna [[Turkio]] kaj la [[mogoloj|mogolajn]] miniaturojn en [[Barato]]. Miniaturoj estis arto de la [[kortego]]j, kaj, ĉar ili ne estis viditaj de la ĝenerala publiko, limoj por la bildigo de la homa formo estis multe pli malmolaj kompare kun la ĝenerala pensmaniero pri hombildigoj, kaj efektive miniaturoj ofte enhavas grandan nombron da malgrandaj figuroj, kaj portretoj ekde la [[16-a jarcento]]. La plej grandaj kolektoj estis kutime klasikaĵoj de la persa poezio kiel ekzemple la eposa [[Ŝahnameo]], kvankam la mogoloj kaj otomanoj produktis manuskriptojn pri la okazintaĵoj de la lastatempa historio kun la membiografioj de la mogolaj imperiestroj, kaj turkoj bildigis armeajn kronikojn de la konkeroj. [[Portreto]]j de regantoj evoluis en la 16-a jarcento, kaj poste en Irano ili iĝis tre popularaj<ref>OAO (3, ii kaj aliloke)</ref><ref>Brend, 164-165</ref>. Mogolaj portretoj, kutime profile, estas tre fajne realisme desegnitaj, dum la plej bonkvalitaj el tiaj portretoj estas la otomanaj<ref>OAO, Sims; Gray (1930), 74-81</ref>, forte stiligitaj. Albumo-miniaturoj tipe havis piknikoscenojn, portretojn de individuoj aŭ (en Hindio aparte) bestoj, aŭ idealigitajn junecajn gebelulojn. Ĉinaj influoj inkluzivis la fruan adopton de la vertikala formato natura al libro, kiu kondukis al la evoluo de tre singarde prezentita fono de monteta pejzaĝo aŭ palacaj konstruaĵoj kiuj etendiĝas al la ĉielo<ref>[http://www.metmuseum.org/toah/works-of-art/63.210.11 Metropolitan Museum of Art] "The Conference of the Birds": Paĝo el manuskripto de Mantiq al-Tayr (La birdolingvo) de Farid al-Din cAttar, [[Esfahano]] (63.210.11). En Heilbrunn Timeline of Art History. New York: The [[Metropolitan Museum of Art]], 2000–.</ref><ref>Crill kaj Jarilwala, 50-51; [http://www.artfund.org/artwork/4691/princes-of-the-house-of-timur Art Fund] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110617040117/http://www.artfund.org/artwork/4691/princes-of-the-house-of-timur |date=2011-06-17 }} kun bildo. La pentraĵo uzas miniaturajn teknikojn sur kotono, kaj estas multe pli granda ol plej miniaturoj.</ref> . <gallery> File:Demotte Shahname 002.jpg|Sceno el la persa verko ''[[Ŝahnameo]]''", 1320 File:SchoolOfTabriz3.jpg|[[Tabrizo]], ĉirkaŭ 1370, '' Forkapto de [[Zal]] fare de [[Simurgo]]'' Image:Georgian prince by Reza Abbasi.jpg|''Princo Mohamed-Bejk de [[Kartvelio]]'' de [[Reza Abbasi]], 1620 Image:Kamal-ud-din Bihzad 001.jpg|«Konstruado de la fortikaĵo Ĥavarnak» de Behzad, [[Herat]] ĉirkaŭ 1494-1495, [[Timuridoj|Timurida epoko]]. </gallery> === Muziko === [[Dosiero:Aleppo-Music0Band.jpg|eta|220ra|Muzikistoj en [[Halepo]], 1915.]] Islama muziko estas islama religia muziko, kantata aŭ ludata en publikaj servoj aŭ privataj kunvenoj. La tradicia kaj ĉefa centro de Islamo estas [[Arabio]] kaj la [[Proksima Oriento]], [[Nordafriko]] kaj [[Egiptio]], [[Irano]], [[Centrazio]], kaj pli norda [[Barato]] kaj [[Pakistano]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.islam-qa.com/index.php?ref=5011&ln=eng |titolo=Ruling on so-called “Islamic” songs with musical instruments (Islam Question & Answer) |alirdato=2012-01-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210316014254/https://islamqa.info/en |arkivdato=2021-03-16 }}</ref>. Ĉar Islamo estas multkultura religio, la muzika esprimo de ties sekvantoj estas tre diversa kaj varia. La indiĝenaj muzikaj stiloj de tiuj areoj formis la religian muzikon kiun nuntempaj islamanoj ludas kaj ĝuas dum diversaj eventoj de la religia kaj socia vivo<ref>[[Sahih Buĥari]], 5590.</ref>. La turkaj [[selĝukoj]], nomada tribo kiu konvertiĝis al Islamo, konkeris [[Anatolio]]n (nuna Turkio), kaj kreis la Otomanan Imperion, ankaŭ havis fortan influon en la islama muziko<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.submission.org/music.html |titolo=Music and Singing are NOT forbidden in Islam (Submission.org) |alirdato=2012-01-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110720021729/http://www.submission.org/music.html |arkivdato=2011-07-20 }}</ref>. [[Afriko]] sude de [[Saharo]], [[Indonezio]], [[Malajzio]], kaj la sudo de la [[Filipinoj]] ankaŭ havas grandajn islamajn komunumojn, sed tiuj areoj havis malpli gravan influon ol aliaj tradicioj el islama kulturo<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-English-Ask_Scholar%2FFatwaE%2FFatwaE&cid=1119503545728 |titolo=What Does Islam Say on Music? (Islam Online - Ask The Scholar)<!-- Bot generated title --> |alirdato=2021-08-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20061021205429/http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-English-Ask_Scholar%2FFatwaE%2FFatwaE&cid=1119503545728 |arkivdato=2006-10-21 }}</ref>. Ĉiuj tiuj regionoj estis ligitaj per [[komerco]] antaŭ la islama konkero en la 600-aj jaroj kaj poste, kaj verŝajne muzikaj stiloj travojaĝis la samajn itinerojn kune kun la komercaĵoj. Tamen, je manko de registraĵoj, eblas nur supozi pri la antaŭislama muziko de tiuj areoj. Islamo havis grandan influon sur muziko, kiam ĝi unuigis vastajn areojn sub la unuaj kalifoj, kiu faciligis komercadon inter malproksimaj teritorioj. Certe la sufiianoj, grupoj de islamaj mistikuloj, disvastigis sian muzikon ĉie. === Tapiŝarto === [[Dosiero:CarpetmakingAlgiers1899.jpg|maldekstra|220ra|eta|altdekstre|Tapiŝfabrikejo en [[Alĝero]], [[Alĝerio]], ĉirkaŭ 1899.]] Eble neniu islama artaĵo estas pli bone konata ekster la islama mondo ol la [[tapiŝo]]j<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.kohanjournal.com/en/index.php?option=com_content&task=view&id=229&Itemid=54 |titolo=Kohanjournal.com |alirdato=2012-01-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110713163510/http://www.kohanjournal.com/en/index.php?option=com_content&task=view&id=229&Itemid=54 |arkivdato=2011-07-13 }}</ref><ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/5a5c0444-1669-11df-bf44-00144feab49a.html?ftcamp=rss FT.com]</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.erug.com/learnrugs/learn_detail/make/lrn_make_iran.htm |titolo=Erug.com |alirdato=2012-01-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060902125320/http://www.erug.com/learnrugs/learn_detail/make/lrn_make_iran.htm |arkivdato=2006-09-02 }}</ref>, pli ofte konataj kiel ''orientaj tapiŝoj''<ref>King kaj Sylvester, 27, 61-62, kiel "The Medici Mamluk Carpet"</ref>. Ilia ĉiuflankeco estas utiligita en ĉiutaga islama vivo, ekde planko-kovraĵoj ĝis arkitektura riĉigado, kiel kusenoj aŭ apogaĵoj ĉiaformaj kaj ĉiagrandaj, kaj kiel religiaj objektoj (ekzemple [[preĝtapiŝo]], kiu disponigus puran preĝlokon). Ili estis grava eksportaĵo al aliaj areoj ekde la fino de [[Mezepoko]], uzata por kovrado de ne nur plankoj, sed ankaŭ tabloj, por longa ĝeneraligita eŭropa praktiko kiu nun estas ofta nur en [[Nederlando]]. Tapiŝoteksado estas riĉa kaj profunde enradikiĝita tradicio en islamaj socioj, kaj la praktiko videblas en grandaj urbaj fabrikejoj same kiel en kamparaj komunumoj kaj nomadaj tendaroj. En pli fruaj periodoj, specialaj ejoj kaj atelieroj ekzistis rekte sub kortega patroneco<ref>Davies, Penelope J.E. Denny, Walter B. Hofrichter, Frima Fox. Jacobs, Joseph. Roberts, Ann M. Simon, David L. Janson's History of Art, Prentice Hall; 2007, Upper Saddle, New Jersey. Seventh Edition, ISBN 0-13-193455-4 p. 298</ref>. Tre fruaj islamaj tapiŝoj, antaŭ la 16-a jarcento, estas tre maloftaj. Tamen, ili konserviĝis en Okcidento, kaj orientaj tapiŝoj aperantaj en pentraĵoj de la [[Renesanco]] de [[Eŭropo]], kiam ili estis valoraj importaĵoj, estas grava fonto de informoj pri ili<ref>King kaj Sylvester: Spanish carpets: 11-12, 50-52; Balkans: 77 kaj ''passim''</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.presstv.com/Detail.aspx?id=74845&sectionid=351020102 |titolo=Presstv.com |alirdato=2012-01-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110501151536/http://www.presstv.com/Detail.aspx?id=74845&sectionid=351020102 |arkivdato=2011-05-01 }}</ref>. La plej naturaj kaj simplaj dezajnoj por tapiŝoteksisto konsistas el rektaj linioj kaj randoj, kaj la plej fruaj islamaj tapiŝoj pluvivintaj aŭ montritaj en pentraĵoj havas geometriajn dezajnojn, aŭ koncentriĝas pri tre stiligitaj bestoj<ref name="presstv.com">{{Citaĵo el la reto |url=http://www.presstv.com/detail.aspx?id=138668&sectionid=351020102 |titolo=Presstv.com |alirdato=2012-01-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100826114740/http://presstv.com/detail.aspx?id=138668&sectionid=351020102 |arkivdato=2010-08-26 }}</ref>. === Ceramikarto === [[Dosiero:Iran orientale o asia centrale, coppa, x sec 02.JPG|eta|Telero de la 10-a jc. el Orienta Persio aŭ Centrazio.]] Islama arto havas tre rimarkindajn atingojn en ceramikarto, kaj en ceramiko kaj en kaheloj por muroj, kiuj en la foresto de murpentraĵoj estis altege estimataj en aliaj kulturoj. Frua ceramikarto ofte malhavis brilan surfacon, sed stan-opakigita vitrigo estis unu el la plej fruaj novaj teknologioj evoluigitaj fare de la islamaj ceramikistoj. La unuaj islamaj maldiafanaj [[glazuro]]j troveblas kiel blu-pentrita varo en [[Basra]], datante al ĉirkaŭ la [[8-a jarcento]]<ref>Mason (1995), p. 5</ref>. Alia signifa kontribuo estis la evoluo de ŝtonpasta ceramikaĵo, el la [[9-a jarcento]] en Irako. La unua industria komplekso por la produktado de [[vitro]] kaj ceramiko estis konstruita en Ar-Raqqah, [[Sirio]]<ref name=Henderson>{{Cite journal|first1=J.|last1=Henderson|first2=S. D.|last2=McLoughlin|first3=D. S.|last3=McPhail|year=2004|title=Radical changes in Islamic glass technology: evidence for conservatism and experimentation with new glass recipes from early and middle Islamic Raqqa, Syria|journal=Archaeometry|volume=46|issue=3|pages=439–68|doi=10.1111/j.1475-4754.2004.00167.x}}</ref>, en la [[8-a jarcento]]. Aliaj gravaj centroj de ceramikarto en la islama mondo inkluzivis [[Fustat]]on (de [[975]] al [[1075]]), [[Damasko]]n (de [[1100]] ĝis ĉirkaŭ [[1600]]) kaj [[Tabrizo]]n (de [[1470]] al [[1550]])<ref>Mason (1995), p. 7</ref>. Brilvaroj kun irizaj koloroj eble daŭrigis antaŭislamajn, romiajn kaj bizancajn teknikojn, sed estis aŭ inventitaj aŭ konsiderinde evoluigitaj sur ceramiko kaj vitro en [[Irano]] kaj Sirio ekde la [[9-a jarcento]]<ref>Vidu Rawson trae; Canby, 120-123, kaj vidu indekson; Jones & Mitchell, 206-211</ref>. Islama ceramiko ofte estis influita de la ĉina ceramikarto, kies atingoj estis tre admiritaj kaj kopiitaj<ref>Savage, 175, sugestas, ke Persoj faris kelkajn eksperimentojn por produkti ĝin, kaj la plej frua [[porcelano]] de Eŭropo, nome la Medici porcelano, estis farita fine de la 16a jarcento, eble kun helpo de perso aŭ levanteniano en la teamo.</ref>. Tio aparte gravis en la periodoj post la mongolaj invadoj kaj tiuj de la [[timuridoj]]<ref>{{Cite book|title=Metalwork in Medieval Islamic Art|first=Eva|last=Baer|year=1983|publisher= State University of New York Press |isbn=0873956028|pages=58, 86, 143, 151, 176, 201, 226, 243, 292, 304}}</ref>. Teknikoj, formoj kaj dekoraciaj ĉeftemoj estis tute influitaj. Ĝis la frua moderna epoko, okcidentaj ceramikaĵoj havis tre malgrandan influon, sed islama ceramiko estis tre dezirata en [[Eŭropo]], kaj ofte kopiita. Ekzemplo de tio estas la albarelo, speco de majolika argila kruĉo originale dezajnita por enhavi la ungventojn de apotekistoj kaj por sekigi medikamentojn. La evoluo de tiu speco de apoteka vazo havis radikojn en la islama Mezoriento. Moriskaj ekzemploj estis eksportitaj al Italio, stimulante la plej fruajn italajn ekzemplojn de la [[15-a jarcento]] en [[Florenco]]. == Islamo kaj scienco == [[Dosiero:Ghotb2.jpg|eta|220ra|Mezepoka manuskripto de [[Kutbaldin al-Ŝirazi]], kiu bildigas modelon de [[planetario]].]] Laŭ islama vidpunkto, [[scienco]], la studo de la [[naturo]], estas konsiderata kiel ligaĵo al la koncepto de [[Tawhid]] (la unueco de Dio)<ref>2. Toshihiko Izutsu (1964). God and Man in the Koran. Weltansckauung. Tokyo.</ref>, samkiel ĉiuj aliaj branĉoj de la scio<ref name="MuzaffarIqbal">Muzaffar Iqbal (2007). Science & Islam. Greenwood Press.</ref>. En Islamo, naturo ne estas rigardata kiel aparta unuo, sed prefere kiel integraĵo de la [[holismo|holisma]] perspektivo de Islamo pri [[Dio]], la [[homaro]], kaj la [[mondo]]. Tiu ligo implicas la sanktan aspekton en la serĉado de scienca sciaro fare de islamanoj, kaj la naturo mem estas konsiderata en la [[Korano]] kiel kompilo de signoj kondukantaj al Dio. Sub ĉi tiu kompreno, la scienco estis tolerita en islamaj civilizoj, specife ekde la 8-a ĝis la 16-a jarcentoj, antaŭ la kompleta finkoloniigo de la islama mondo<ref>3. Situating Arabic Science: Locality versus Essence (A.I. Sabra)</ref>. Laŭ la plejmulto el historiistoj, la moderna scienca metodo estis iniciatita de islama sciencisto [[Alhazen]], kies kontribuoj similas al tiuj de [[Isaac Newton]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/7810846.stm The 'first true scientist', quote="Ibn al-Haytham is regarded as the father of the modern scientific method."]</ref>. Alhazen helpis ŝanĝi la emfazon pri abstrakta teoriado al sistema kaj ripetata eksperimentado, sekvita de zorgema kritiko de regiono kaj inferencoj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.ishim.net/ishimj/4/10.pdf |titolo=Rosanna Gorini (2003). "Al-Haytham the Man of Experience. First Steps in the Science of Vision", International Society for the History of Islamic Medicine. Institute of Neurosciences, Laboratory of Psychobiology and Psychopharmacology, Romo, Italio. Citaĵo el artikolo: "According to the majority of the historians al-Haytham was the pioneer of the modern scientific method...and established experiments as the norm of the proof in the field. His investigations are based not on abstract theories, but on experimental evidences and his experiments were systematic and repeatable." |alirdato=2012-01-14 |arkivurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ishim.net/ishimj/4/10.pdf |arkivdato=2022-10-09 }}</ref>. [[Dosiero:Image-Al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ğabr wa-l-muqābala.jpg|eta|180ra|maldekstra|Paĝo pri ''[[Algebro]]'' de [[Al-Ĥorezmi]].]] [[Robert Briffault]], en sia verko ''La Kreado de Homaro'', asertas ke la ekzisto mem de scienco, laŭ ties kompreno en la moderna signifo, estis fiksita en la scienca pensaro kaj sciaro, kiu aperis en islamaj civilizoj dum tiu tempo<ref>Robert Briffault (1928). The Making of Humanity, p. 190-202. G. Allen & Unwin Ltd.</ref>. Islamaj sciencistoj kaj akademiuloj poste evoluigis aron da vidpunktoj pri la loko de scienca lernado ene de la kunteksto de Islamo, sed neniu el ili estas universale akceptitaj<ref name="SeyyidHossein">Seyyid Hossein Nasr. “Islam and Modern Science”</ref>. Tamen, plejmulto el ili kredas, ke la akiro de scio kaj scienca esplorado ne estas en konflikto kun islama penso kaj religia kredo. La fizikisto [[Taner Edis]] argumentas, ke tio okazas ĉar kelkaj islamanoj legas laŭ metafora lingvaĵo la sanktajn librojn<ref name=TanerEdis>{{Citaĵo el la reto |url=http://castroller.com/podcasts/ReasonableDoubtsPodcast/1625411-rd09%20Islam,%20Science%20and%20Modernity%20Part%20One%20with%20Guest%20Taner%20Edis |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-01-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130523101850/http://castroller.com/podcasts/ReasonableDoubtsPodcast/1625411-rd09%20Islam,%20Science%20and%20Modernity%20Part%20One%20with%20Guest%20Taner%20Edis |arkivdato=2013-05-23 }}</ref>. Laŭ multaj historiistoj, scienco en islama civilizo prosperis dum la [[Mezepoko]], sed komencis malkreski en iu momento inter la 14-a<ref>Islam de Alnoor Dhanani en ''Science and Religion'', 2002, p. 88</ref> ĝis 16-a jarcentoj<ref name=Hassan-Decline>Ahmad Y Hassan, [http://www.history-science-technology.com/Articles/articles%208.htm Factors Behind the Decline of Islamic Science After the Sixteenth Century] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100104044731/http://www.history-science-technology.com/Articles/articles%208.htm |date=2010-01-04 }}</ref>. Almenaŭ kelkaj akademiuloj kulpigas la «ascendon de klerika frakcio kiu frostigis tiun saman sciencon kaj velkigis ĝian progreson»<ref name="IslamicTechnology">''Islamic Technology: An Illustrated History'' de Ahmad Y. al-Hassan kaj Donald Hill, Cambridge University Press, 1986, p. 282</ref>. Kaŭzoj de tiu malkresko estis la konfliktoj kun regantaj interpretoj de Islamo kaj scienco. Post tio, oni okazigis la malkonstruon de la granda [[Observatorio de Istanbulo Taki al-Din]], komparebla laŭ teknika ekipaĵo kaj faka personaro kun famkonata samtempulo, la dana astronomo [[Tycho Brahe]]<ref>Aydin Sayili, The Observatory in Islam and its place in the General History of the Observatory (Ankara: 1960), p. 289 ff.</ref>. Vidu ankaŭ artikolon [[Medicino en mezepoka islama mondo]]. == Neislamanoj sub Islamo == {{Ĉefartikolo|Islamigo}} [[Dosiero:StMarkcoptic.jpg|280ra|eta|Kopta ikono pri [[sankta Marko|Sankta Marko la Evangeliisto]], la tradicia fondinto de la [[Kopta Eklezio]].]] En landoj kie Islamo estas la religio de la ŝtato aŭ de la plimulto, la neislamaj civitanoj sub islama juro estas konsiderataj ''[[dhimmi]]'' ([[arabe]]: ذميّ) statuso per kiu ili rajtas praktiki sian religion, kondiĉigitaj de specifaj aferoj, kaj ĝui iom da komunuma aŭtonomeco. Pere de ĝi ili ricevas la garantion je persona protektado kaj sekureco de la posedaĵoj, kontraŭ pago de tributo kaj agnoskado de la islama regado<ref>Lewis (1984), pp. 10, 20</ref>. La impostoj laŭ la vidpunkto de la dhimmi-oj sub la islama regado, estas «konkreta daŭrigo de la impostoj pagitaj al pli fruaj reĝimoj»<ref name="Cahen">Cl. Cahen en Encyclopedia of Islam, Jizya article</ref> (sed nun malaltigitaj sub Islamo<ref>Lewis 1984 p. 18</ref><ref>Lewis (2002) p. 57</ref>) kaj laŭ la vidpunkto de la islama konkerinto estis materiala pruvo de la submetiĝo de la dhimmi-oj<ref name="Cahen"/><ref>Lewis (1987), p. 9, 27; Bat Ye'or (2002), p. 74</ref>. Diversaj restriktoj kaj laŭleĝaj limigoj estis metitaj sur la dhimmi-ojn, kiel ekzemple malpermesoj porti armilojn aŭ atesti en tribunaloj en okazoj implikantaj islamanojn. {{Citaĵo|La ĉefa avantaĝo de la dhimmi-oj super islamanoj estis la garantio de ilia protekto sen la respondeco aktive okupiĝi pri tiu protekto mem.|<ref>{{Cite book|title=Jihad and the Islamic Law of War| year=2009.[http://www.rissc.jo/index.php/english-publications.html]}}</ref>}} La Korano distingas inter la monoteisma popolo de la Libro ([[judoj]], [[kristanoj]], [[ŝebaanoj]] kaj aliaj), kaj politeistoj aŭ idoladorantoj en alia flanko. Ia speco de restriktoj ekzistas, en kiuj implikiĝas la monoteismaj popoloj, kiuj ne validas por politeistoj. Ekzemple, islamaj viroj povas geedziĝi kun kristana aŭ juda ino, sed ne kun politeisto. Tamen, islamaj virinoj, aliflanke ne povas geedziĝi kun ne-islamaj viroj<ref name="Friedmann 2003, p. 35">Friedmann (2003), p. 35</ref>. [[Dosiero:Coptic monks.jpg|eta|maldekstra|Koptaj monaĥoj inter 1898 kaj 1914.]] La ideo pri islama supereco estas klarigita en la formulaĵo: «Islamo estas majesta kaj nenio pli majesta super ĝi»<ref name="Friedmann 2003, p. 35"/>. Sekve, islamanoj ne rajtas lokigi sin en pozicio pli malsupra ol tiu de la anoj de aliaj religioj<ref>Friedmann (2003), p. 37</ref>. Laŭ tiu principo, islamaj virinoj ne povas geedzigi kun ne-islamaj viroj, ne-islamanoj ne heredas de siaj islamaj parencoj, kaj atestaĵo de ne-islamano estas neakceptebla kontraŭ islamano<ref name="Friedmann 2003, p. 35"/>. [[Abrahamo]], [[Moseo]], hebreaj profetoj, kaj [[Jesuo]] estas konsiderataj profetoj de Islamo, sed laŭ islama tradicio ilia mesaĝo kaj la tekstoj de la [[Torao]] kaj la [[Evangelio]]j estis perversitaj fare de judoj kaj kristanoj. Simile, infanoj de ne-islamaj familioj naskiĝas islamanoj, sed poste konvertitaj al alia kredo fare de la gepatroj<ref>Friedmann (2003), p. 18</ref>. Forlaso de Islamo estas punata per la morto<ref>"Murtadd", ''Encyclopedia of Islam'' Citaĵo: "A woman who apostasizes [sic?] is to be executed according to some jurists, or imprisoned according to others."</ref>. W. Heffening deklaras, ke sekvantoj de [[ŝafiismo]] interpretas la verson 2:217 de [[Korano]] kiel indiko por la mortopuno en [[Korano]]<ref name="EI">W. Heffening, en ''Encyclopedia of Islam''</ref>. Wael Hallaq deklaras, ke la mortopuno estis nova elemento poste aldonita kaj «ĝi reflektas pli postan realecon kaj ne kongruas kun la faroj de la profeto». [[Dosiero:John Damascus (arabic icon).gif|eta|180ra|Johano de Damasko, araba ikono.]] == Persekutado de islamanoj == En pluraj landoj estas fortaj kontraŭislamaj movadoj, foje subtenataj de aŭtoritatoj. La usona registaro kaj homrajtaj organizaĵoj asertas, ke en [[Ŝinĝango]] ([[Ĉinio]]) loĝas 13 milionoj da islamanoj (ĉefe la [[ujguroj]]) kaj ke ili estas severe persekutataj de la ĉina registaro.<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://eo.wikinews.org/wiki/%C4%88inio_persekutas_la_islaman_malplimulton_en_%C5%9Cjin%C4%9Djiango |titolo=Ĉinio persekutas la islaman malplimulton en Ŝjinĝjiango |alirdato=2026-09-27 |formato= |dato=2019-12-02 |verko=Vikinovaĵoj }}</ref> Ili asertas ke islamaj religiaj konstruaĵoj estas regule detruataj (10-15 mil moskeoj ekde la fino de 2016) kaj ke ekde komenco de 2017 ĝis miliono da ujguroj troviĝas en koncentrejoj, oficiale nomataj "reedukigaj centroj". La ĉina registaro neas tiujn akuzojn kaj asertas, ke ĉiuj striktaj rimedoj estas aplikataj nur por malaltigi danĝeron de la islamisma ekstremismo. == Kritikoj == {{Ĉefartikolo|Kritiko de Islamo}} La plej fruaj konservitaj skribaj kritikoj kontraŭ Islamo troveblas en la verkoj de kristanoj, kiuj estis sub la regado de la islama [[Kaliflando]]<ref name="John of Damascus2">''De Haeresibus'' de [[Johano de Damasko]]. Vidu Migne. ''[[Patrologia Graeca]]'', vol. 94, 1864, kol. 763-73. Anglalingva traduko de la Pastoro John W Voorhis aperis en THE MOSLEM WORLD de oktobro 1954, paĝoj 392-398.</ref>. Unu el tiuj kristanoj estis [[Johano de Damasko]] (ĉ. [[676]] - [[749]]), kiu konis kaj Islamon kaj la araban. La dua ĉapitro de lia libro, «La Fonto de Saĝeco», titolita «Koncerne al Herezoj», prezentas serion de diskutoj inter kristanoj kaj islamanoj. Johano asertis ke [[arianismo|ariana]] monaĥo influis Mohamedon kaj li pensis ke la islamaj doktrinoj estas absurdaj miksaĵoj prenitaj el la Biblio kaj apokrifaj libroj<ref name="women">http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2005&country=6825 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111109034847/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2005&country=6825 |date=2011-11-09 }}. Vidu ankaŭ {{Cite news | publisher=The New York Review of Books | date=2006-10-05 | title=Islam in Europe | author=Timothy Garton Ash | url=http://www.nybooks.com/articles/19371 }}</ref><ref name="IslamInEurope">{{Cite news| publisher= The New York Review of Books | date=2006-10-05 | title=Islam in Europe | author=Timothy Garton Ash | url=http://www.nybooks.com/articles/19371}}</ref>. Poste en diversaj lokoj aperis kritiko de la Islama mondo, fare de [[Judoj|judaj]] verkistoj kaj de kristanaj ekleziuloj<ref>[http://www.orthodoxinfo.com/general/stjohn_islam.aspx Critique of Islam] Sankta Johano de Damasko</ref>. Objektoj de kritiko inkluzivas la moralecon de la vivo de [[Mohamedo]], la [[profeto]] de Islamo, kaj en lia publika kaj en persona vivo. Aferoj rilate al la aŭtentikeco kaj moraleco de la [[Korano]]<ref>John McManners, The Oxford History of Christianity, Oxford University Press, p. 185</ref>, la Islama sankta libro, ankaŭ estas diskutitaj de kritikantoj. Aliaj modernaj kritikoj koncentriĝas pri la demando pri [[homaj rajtoj]] en modernaj islamaj landoj, kaj la traktado al virinoj en islamaj [[juro]] kaj praktiko. Iuj kritikantoj de multkultureco sugestas, ke Islamo havas negativan influon sur la kapablo de islamaj [[Migrado|enmigrintoj]] por adaptiĝi en okcidentajn landojn<ref>{{Cite book|title=Technology, tradition and survival: aspects of material culture in the Middle East and Central Asia|author= Richard Tapper & Keith Stanley McLachlan|publisher=Routledge |year=2003|isbn=0714649279|page=38|postscript=}}</ref>. {{Aŭdioartikolo|Aŭdio artikolo Islamo.ogg|02.08.2021}} == Literaturo en Esperanto == [[Italo Chiussi]], ''Je la flanko de la profeto'', Antverpeno, TK, 1978, ISBN 90-6336-003-7, kiu montras kiom distancas Islamo de tiu de [[islamismo]] kiu agas perforte en okcidentaj ŝtatoj<ref name=":0">(eo) Carlo Minnaja, Beletro kaj socio, [[Heroldo de Esperanto|Heroldo de Esperranto]], p. 3, n-ro 2315 (decembro 2020)</ref>. == Organizaĵoj == * [[Franca Konsilio de la Islama Kredo]] * [[Islama Edukada, Scienca kaj Kultura Organizaĵo]] * [[Organizaĵo de Islama Kunlaboro]] == Notoj == <references group="n"/> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == * Ahmed, Akbar (1999). [https://archive.org/details/islamtoday00akba_0 Islam Today: A Short Introduction to the Muslim World (2.00 eld.).] I.B. Tauris. ISBN 978-1-86064-257-9. * Brockopp, Jonathan E. (2003). Islamic Ethics of Life: abortion, war and euthanasia. University of South Carolina press. ISBN 978-1-57003-471-8. * Curtis, Patricia A. (2005). [https://archive.org/details/guidetofoodlawsr0000curt A Guide to Food Laws and Regulations.] Blackwell Publishing Professional. ISBN 978-0-8138-1946-4. * Esposito, John; Haddad, Yvonne Yazbeck (2000). [https://archive.org/details/muslimsonamerica00yvon Muslims on the Americanization Path?.] Oxford University Press. ISBN 978-0-19-513526-8. * Farah, Caesar (1994). Islam: Beliefs and Observances (5a eld.). Barron's Educational Series. ISBN 978-0-8120-1853-0. * Firestone, Reuven (1999). Jihad: The Origin of Holy War in Islam. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-512580-1. * Ghamidi, Javed (2001). Mizan. Dar al-Ishraq. OCLC 52901690. * Goldschmidt, Jr., Arthur; Davidson, Lawrence (2005). [https://archive.org/details/concisehistoryof0008gold A Concise History of the Middle East (8a eld.).] Westview Press. ISBN 978-0-8133-4275-7. * Griffith, Ruth Marie; Savage, Barbara Dianne (2006). Women and Religion in the African Diaspora: Knowledge, Power, and Performance. Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-8370-5. * Hawting, G. R. (2000). The First Dynasty of Islam: The Umayyad Caliphate AD 661–750. Routledge. ISBN 978-0-415-24073-4. * Hedayetullah, Muhammad (2006). Dynamics of Islam: An Exposition. Trafford Publishing. ISBN 978-1-55369-842-5. * Hillenbrand, Carole (2015), University of Edinburgh, ''Islam: A New Historical Introduction,'' Nayef Al-Rodhan Prize for Global Cultural Understanding * Holt, P.M; Lewis, Bernard (1977). Cambridge History of Islam. 1. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29136-1. * Holt, P. M.; Lambton, Ann K.S; Lewis, Bernard (1977). Cambridge History of Islam. 2. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29137-8. * Hourani, Albert; Ruthven, Malise (2003). A History of the Arab Peoples. Belknap Press; Reviziita eldono. ISBN 978-0-674-01017-8. * Kobeisy, Ahmed Nezar (2004). Counseling American Muslims: Understanding the Faith and Helping the People. Praeger Publishers. ISBN 978-0-313-32472-7. * Kramer, Martin (1987). Shi'Ism, Resistance, and Revolution. Westview Press. ISBN 978-0-8133-0453-3. * Lapidus, Ira (2002). A History of Islamic Societies (2a eld.). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-77933-3. * Lewis, Bernard (1984). The Jews of Islam. Routledge & Kegan Paul. ISBN 978-0-7102-0462-2. * — (1993). The Arabs in History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-285258-8. * — (1997). The Middle East. [[Scribner]]. ISBN 978-0-684-83280-7. * — (2001). Islam in History: Ideas, People, and Events in the Middle East (2a eld.). Open Court. ISBN 978-0-8126-9518-2. * — (2003). [[iarchive:whatwentwrongcl00lewi|What Went Wrong?: The Clash Between Islam and Modernity in the Middle East (represo).]] Harper Perennial. ISBN 978-0-06-051605-5. * Madelung, Wilferd (1996). The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-64696-3. * Malik, Jamal; Hinnells, John R. (2006). Sufism in the West. Routledge. ISBN 978-0-415-27408-1. * Miller, Tracy, eld. (2009). [https://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population (PDF).] Pew Research Center. Alirita la 24an de septembro 2013. * Momen, Moojan (1987). An Introduction to Shi'i Islam: The History and Doctrines of Twelver Shi'ism. Yale University Press. ISBN 978-0-300-03531-5. * Nasr, Seyed Muhammad (1994). [https://archive.org/details/ourreligions00shar Our Religions: The Seven World Religions Introduced by Preeminent Scholars from Each Tradition (Chapter 7).] HarperCollins. ISBN 978-0-06-067700-8. * Peters, F. E. (2003). [https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe Islam: A Guide for Jews and Christians.] Princeton University Press. ISBN 978-0-691-11553-5. * Sachedina, Abdulaziz (1998). The Just Ruler in Shi'ite Islam: The Comprehensive Authority of the Jurist in Imamite Jurisprudence. Oxford University Press US. ISBN 978-0-19-511915-2. * Annemarie Schimmel: Die Religion des Islam. Eine Einführung. 12. Aufl. Reclam, Stuttgart 2015, ISBN 978-3-15-018659-6. * Tabatabae, Sayyid Mohammad Hosayn; Nasr, Seyyed Hossein (1979). Shi'ite Islam. Suny press. ISBN 978-0-87395-272-9. * Turner, Bryan S. (1998). Weber and Islam. London: Routledge. ISBN 978-0-415-17458-9. * Waines, David (2003). An Introduction to Islam. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-53906-7. * Watt, W. Montgomery (1973). The Formative Period of Islamic Thought. University Press Edinburgh. ISBN 978-0-85224-245-2. * — (1974). Muhammad: Prophet and Statesman (New ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-881078-0. * Weiss, Bernard G. (2002). Studies in Islamic Legal Theory. Boston: Brill Academic publishers. ISBN 978-90-04-12066-2. == Vidu ankaŭ == * [[Bengalaj islamanoj]] * [[Deklaracio de homaj rajtoj en islamo]] * [[Enciklopedio de Islamo]] * [[Islama arto]] * [[Islama mitologio]] * [[Islama mondo]] * [[Islamo en Kubo]] * [[Islamo kaj samseksemo]] * [[Konsilio de muftioj de Rusio]] * [[Ĥoraĥanaj romaoj]] * ''[[Listo de la 100 plej influaj islamanoj]]'' == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:Islamo|s=Kategorio:Islamo|q=Islamo|ReVo=islam}} * [http://www.lernado.it/kurano La Sankta Korano en Esperanto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100316234048/http://www.lernado.it/kurano/ |date=2010-03-16 }} Nekompleta traduko de la [[Korano]]. * [http://islamo-en-esperanto.blogspot.com/ Islamo en esperanto] * [http://islama-vortaro.blogspot.com/ Islama vortaro en esperanto] * [http://www.islamreligion.com La Islama religio] Retejo havebla [[angle]], [[ĉine]], [[france]], [[germane]], [[hispane]], [[japane]], [[portugale]] kaj [[ruse]]. * [http://www.webislam.com ''WebIslam.com''] ([[hispane]]). {{Havenda artikolo|Islamo}} {{Elstara}} {{ADLS|2012|05}} <!-- kaj 06 --> {{Metaŝablono en artikolo|Citation}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Islamo| ]] 1jh6stmffixyy8l1lpj0clmcvlx0bhs 0 1789 9482874 9467356 2026-09-27T16:45:57Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482874 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando | nomoenlokalingvo = {{lang-he|מדינת ישראל|t=''Medinat Jisra'el''}}<br />{{lang-ar|دولة إسرائيل|t=''Daŭlat Isrâ'îl''}} | eonomo = Ŝtato Israelo | flago = [[Dosiero:Flago-de-Israelo.svg|150px|Flago de Israelo]][[Flago de Israelo]] | blazono = [[Dosiero:Coat of arms of Israel.svg|120px|Blazono de Israelo]] | nacia himno = [[Hatikva]] (La Espero) | nacia devizo = | bildo=IL-mapo.png | bildo-larĝeco=250px | bildo-priskribo=Esperanta mapo | lokigo-bildo = [[Dosiero:Israel (orthographic projection).svg|270px|Lokigo]] | lingvoj = [[hebrea lingvo|hebrea]]; tamen la [[araba lingvo|araba]] havas "specialan statuson"<ref>Ĝis 2018 la araba estis oficiala lingvo, kvankam nur surpapere (de jure), ĉar en la praktiko la hebrea ĉiam estis la ĉefa lingvo por la registaro kaj la publika vivo.</ref> | ĉefurbo = [[Jerusalemo|Jerusalemo (internacie nerekonata)]] (504 mil) | religio = plejparte [[juda]], krome [[islama]], [[kristana]] kaj aliaj | areo= 22145 | akvo = 2 | loĝantaro = 9449000 | loĝantaro-jaro = 2021 | loĝdenso = 340 | areo-komento = <small>loĝdenso kalkulita el la fakta areo de 27 799 km²</small> | valuto = [[Nova israela siklo]] aŭ ''ŝekelo'' | valuta kodo = ILS aŭ NIS | horzono = [[UTC+2]] <br />[[UTC+3]] (somere) | ttt = il | landkodo = IL | tel = 972 | aŭtokodo = IL | politika sistemo = Parlamenta [[respubliko]] | ŝtatestro = prezidento [[Isaac Herzog]] | ĉefministro = [[Benjamin Netanjahu]] | parlamento = [[Kneset]] | nacia tago = | sendependeco = [[1948]] | MEP = 353,390 milionoj da [[Usona dolaro|USD]] | MEP pokapa = 37,446 [[Usona dolaro|USD]] | MEP jaro = 2020<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2007&ssd=1&sort=country&ds=%2C&br=0&c=512%2C446%2C914%2C666%2C612%2C668%2C614%2C672%2C311%2C946%2C213%2C137%2C911%2C962%2C193%2C674%2C122%2C676%2C912%2C548%2C313%2C556%2C419%2C678%2C513%2C181%2C316%2C682%2C913%2C684%2C124%2C273%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C942%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698%2C941&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a=&pr1.x=29&pr1.y=7|titolo=International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, April 2008|alirdato=[[15-a de februaro]] [[2023]]|lingvo=en}}</ref> | esperanto-asocio = [[Esperanto-Ligo en Israelo]]<br />[[Junulara Esperanto-Ligo Israela]] }} [[Dosiero:BritishMandatePalestine1920.png|eta|La origina teritorio de la [[Mandata Palestino|brita mandato de palestino]], kiel ordonis la [[Ligo de Nacioj|Ligo de nacioj]]]] [[Dosiero:Kp142-israelo.opus|eta|Epizodo de [[podkasto]] [[Kern.punkto]] pri Israelo. Ni parolis kun Israelano Dror Gaon pri la historio kiel ekestis la nuna situacio de Israelo (2018). Komencante antaŭ la cionismo de la 19a jarcento, preterirante du mondmilitojn ĝis la fondiĝo de la nuna ŝato Israelo en 1948. Ni priparolas kiel ekde tiam Israelo spertis tri militojn kun la najbaraj landoj. Fine ni diskutas la nunan situacion de Israelo kaj la rilaton al la najbaroj.]] '''Israelo'''<ref name=PIV2020> aŭ '''Izraelio''' {{citaĵo el la reto|titolo=PIV 2020 — Izraelio|lingvo=eo|url=https://vortaro.net/#Izraelio_kd|alirdato=[[15-a de februaro]] 2023}} - tamen atentindas ke en Vikipedio ankoraŭ ekzistas pliaj tekstoj [[Izraela reĝlando]] kaj [[Izraela reĝlando]], kaj tutsame iu metanto de vorto "Izraelio" eble celis unu el tiuj tekstoj. </ref> ({{lang-he|מדינת ישראל|t=, ''Medinat Jisra'el''}}, {{lang-ar|دولة إسرائيل|t=''Daŭlat Isrâ'îl''}}, signifante Ŝtato Israelo) estas lando en Sud-Okcidenta [[Azio]], la naskiĝejo kaj [[Sankta Lando|sankta lando]] de [[Judismo]], la tria plej sankta loko por [[Islamo]] (post [[Mekko]] kaj [[Medino]]) kaj tre grava lando al aliaj [[Monoteismo|monoteismaj religioj]] – la diversaj eklezioj de [[Kristanismo]] (ĉefe la [[Rom-katolika eklezio|rom-katolika]] kaj la [[Orientaj katolikaj eklezioj|orientaj]]) kaj de la [[Bahaa Kredo]]. La financa kaj teknologia ĉefurbo de Israelo estas [[Tel-Avivo]] <ref name="lboro.ac.uk">{{cite web |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008 |work=Globalization and World Cities Research Network |accessdate=1a de marto 2009 |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archivedate=2016-08-11 }}</ref> kaj ĝia ĉefurbo estas [[Jerusalemo]], kvankam ne ĉiuj landoj agnoskas la israelan [[suvereneco]]n super tiu urbo.<ref group="noto">La [[Jerusalema Leĝo]] diras, ke "Jerusalemo, kompleta kaj unuiĝinta, estas la ĉefurbo de Israelo", kaj la urbo servas kiel la [[sidejo]] de la registaro, la hejmo de la prezidenta loĝejo, registaraj oficejoj, supera kortumo kaj parlamento. La sekureca rezolucio 478 de la [[Unuiĝintaj Nacioj]] (20-a aŭgusto 1980; 14-0, Usono sin detenis) esprimis malaprobon de la Jerusalema Leĝo kaj alvokis, ke membraj ŝtatoj fortiru siajn diplomatiajn misiojn el Jerusalemo. Multaj landoj tenas siajn ambasadorejojn en aliaj urboj kiel Tel-Avivo, [[Ramat Gan]], kaj [[Herzlija]] (vidu la [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html CIA-Faktlibron] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181225080845/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html%20 |date=2018-12-25 }} kaj [http://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf Mapon de Israelo]). Tamen en la 21-a jarcento kelkaj landoj (notinde, Usono) movis siajn ambasadejojn al Jerusalemo, konfirmante ĝian statuson de la ĉefurbo de Israelo.</ref><ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm |titolo='&#39;Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel'&#39; |eldonejo=Knesset.gov.il |alirdato=14-a de oktobro 2013}}</ref> La ŝtato Israelo estas [[demokratio]] kun [[parlamenta sistemo]], [[proporcia balotsistemo]], kaj [[universala voĉdonrajto]].<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/article/global-survey-2006-middle-east-progress-amid-global-gains-freedom |title=Global Survey 2006: Middle East Progress Amid Global Gains in Freedom |accessdate=20a de Marto 2012 |date=19a de Decembro 2005 |publisher=Freedom House |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120623031255/http://www.freedomhouse.org/article/global-survey-2006-middle-east-progress-amid-global-gains-freedom |arkivdato=2012-06-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.freedomhouse.org/article/global-survey-2006-middle-east-progress-amid-global-gains-freedom |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120623031255/http://www.freedomhouse.org/article/global-survey-2006-middle-east-progress-amid-global-gains-freedom |arkivdato=2012-06-23 }}</ref> La [[Ĉefministroj de Israelo|Ĉefministro]] estas la estro de la [[registaro]] kaj la [[Kneset]] estas la [[parlamento]]. Kun [[loĝantaro]] de ĉirkaŭ 9 milionoj en 2019,<ref>{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/latest-population-statistics-for-israel|title=Latest Population Statistics for Israel|website=www.jewishvirtuallibrary.org|access-date=23a de Marto 2019}}</ref> Israelo estas [[Industrilando|disvolviĝinta lando]] kaj membro de la [[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo]] (OEKE).<ref name="OECD">{{cite web |url=http://www.oecd.org/israel/israelsaccessiontotheoecd.htm |title=Israel's accession to the OECD |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |accessdate=12a de Aŭgusto 2012}}</ref> Ĝi havas la [[Listo de landoj laŭ MEP (ĝenerale)|31-e plej grandan ekonomion laŭ MEP]] en la mondo kaj estas [[Landoj laŭ indico de homa disvolviĝo|disvolviĝinta]] lando en daŭra [[milito|milita konflikto]].<ref>{{Cite web|url=https://www.acleddata.com/curated-data-files/|title=Current conflicts|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> Ĝi havas [[Landoj laŭ indico de homa disvolviĝo|la plej altan]] [[vivnivelo]]n en la [[Mezoriento]] (sen kalkuli la [[Arabaj landoj|arabajn landojn]] de la [[Persa Golfo]] kaj [[Saudarabio]]n<ref name="HDI">[http://hdr.undp.org/en/composite/HDI "Human Development Index and its components".] United Nations Development Programme. 2018. Alirita la 16an de Novembro 2020.</ref>) kaj rangas inter la pintaj landoj en la mondo laŭ [[militisto|procento de loĝantoj kun militista trejnado]],<ref name=IISS_military>[[IISS]]: ''IISS 2018'', pp. 339-340</ref> [[universitato|procento de loĝantoj kun universitataj studoj]],<ref name="OECD_education">15a de Septembro 2016, Education at a Glance: Israel [http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/education/education-at-a-glance-2016/israel_eag-2016-63-en] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171110050434/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/education/education-at-a-glance-2016/israel_eag-2016-63-en|date=2017-11-10}} publikigita de Organisation for Economic Co-operation and Development en la 18a de Januaro 2017.</ref> elspezo en [[esplorado]],<ref name=OECD_R&D>{{Cite web|url=https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm|title=Research and development (R&D) - Gross domestic spending on R&D - OECD Data|website=data.oecd.org|access-date=10a de Februaro 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170114013730/https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm|archivedate=2017-01-14}}</ref> kaj [[vivodaŭro]].<ref name=OECD_life_expec/> La moderna ŝtato Israelo identigas siajn radikojn kun la malnova [[Tero de Izraelo]] (''Erec Jisrael''), centra koncepto de la [[Judismo]] de antaŭ tri mil jaroj. Post la [[Unua Mondmilito]], la [[Ligo de Nacioj]] aprobis la [[Brita mandato Palestino|Britan mandaton Palestinon]] ene de la [[Koloniismo|koloniisma]] intenco kontroli teritoriojn en strategia areo ĝis tiam kontrolita de la [[Otomana Imperio]]. Tio koincidis kun la intenco de diversaj judaj kaj pro-judaj sektoroj krei „hejmon por la [[juda popolo]]“, kion post la persekutado kontraŭ judoj ([[Holokaŭsto]]) fare de la [[Nazia Germanio]] dum la [[Dua Mondmilito]] ricevis fortan subtenon. En 1947, la [[Unuiĝintaj Nacioj]] (UN) aprobis la dividon de [[Palestino]] en du ŝtatojn, nome unu juda kaj alia araba. La 14-an de majo de 1948, la ŝtato Israelo deklaris sian sendependecon, kiu estis sekvita de la Milito de Sendependeco kontraŭ la apudaj arabaj ŝtatoj, kiuj malakceptis la planon de la UN. En [[1949]] Israelo estiĝis membro de la UN. La pluaj venkoj en serio de postaj militoj konfirmis ĝian sendependecon kaj plivastigis la limojn de la juda ŝtato trans tio, kion intencis la [[Plano de UN por la dispartigo de Palestino|Plano de Divido de la Unuiĝintaj Nacioj]]. De tiam, Israelo estas en konflikto kontraŭ multaj de la najbaraj arabaj landoj (vidu [[Araba-israela konflikto]] kaj [[Arabaj-israelaj militoj]]) kaj precipe kontraŭ la araba loĝantaro de la [[Palestiniaj teritorioj]], kiuj [[Israele okupataj teritorioj|estas okupaciitaj]] ekde [[1967]] sed daŭre ne [[Anekso|aneksataj]] (vidu [[Israel–Palestina konflikto]]). La ĉefa [[malplimulto]] estas la [[Arabaj israelanoj]] (aktuale en [[2020]] ili nombras 2 milionoj, ĉ. 20% de la landa loĝantaro), kies [[nacia identeco]] samas kiel la [[palestinanoj]] <ref name="Bligh2004">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Ho-RAgAAQBAJ|titolo=The Israeli Palestinians: An Arab Minority in the Jewish State|aŭtoro=Alexander Bligh|dato=2a de Aŭgusto 2004|eldoninto=Routledge|ISBN=978-1-135-76077-9}}</ref>, rilatoj estas pli bonaj kaj daŭre pliboniĝantaj <ref>{{cite web|last=Berger|first=Miriam|title=Palestinian in Israel|website=Foreign Policy|date=2019-01-18|url=https://foreignpolicy.com/2019/01/18/palestinian-in-israel/|ref=harv|access-date=2020-01-26}}</ref>. De ĝia fondo, la landlimoj de Israelo kaj eĉ ĝia rajto ekzisti estis temo de disputadoj, speciale inter ĝiaj arabaj najbaroj, sed ne nur. Tamen, Israelo subskribis [[Packontrakto|packontraktojn]] kun kaj [[Egiptio]] kaj [[Jordanio]], kaj penadojn estas faritaj por atingi permanentan interkonsenton kun la [[Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato]], dum plue okupacias ties teritorion kaj malhelpas la normalan funkciadon de la [[Ŝtato Palestino]], ĉefe per instalado de [[setlejo]]j de [[judaj israelanoj]] en tiuj teritorioj. == Historio == {{Ĉefartikolo|Historio de Israelo}} === El la antikvo ĝis la 19-a jarcento === {{Ĉefartikolo|Historio de Antikva Israelo}} La malnova tero de [[Kanaano]], lokita je la sudokcidento de la nomita [[Fekunda duonluno]], estis ekde la antikva tempo, tero de trafiko kaj intera punkto inter la [[Mezopotamio|mezopotamiaj]] civilizacioj de la riveroj [[Tigriso]] kaj [[Eŭfrato]], unuflanke, kaj [[Antikva Egiptio]] en la valo de la [[Nilo]] por la alia. La regiono estis dividita en malgrandaj [[Urboŝtato|urbo-ŝtatoj]] aŭ sendependaj lokaj reĝlandoj, kiel [[Moabo]] kaj [[Edomo]] ĉe la oriento, [[Reĝlando de Judujo|Judao]] kaj [[Antikva Israelo|Israelo]] en la centro, [[Arameoj|Aramo]] kaj [[Fenicio]] en la nordo, kiuj devis fari portempaj aliancoj per kunigo de iliaj [[militfortoj]] kontraŭ la daŭraj invadoj de [[imperio]]j (de [[Egiptio]], [[Asirio]] aŭ [[Babilonio]]), kiel de [[Beduenoj|arabaj nomadoj]] kaj la [[Popoloj de la Maro]], la [[filiŝtoj]]. En tiu tero oni vidis la lumon de du la plej grandaj mejloŝtonoj de la [[okcidenta civilizacio]]: la [[Ŝemida lingvaro|ŝemida alfabeto]], origino de multaj malnovaj kaj modernaj [[alfabeto]]j, kaj [[monoteismo]] de kiu devenas la [[abrahamaj religioj]], kaj poste etendiĝis ambaŭ atingoj tra la tuta [[Okcidento]]. Ĝi ankaŭ vidis la naskiĝo de kelkaj el la unuaj [[urbo]]j de la mondo (kiel [[Jeriko]]), kiu jam aĝas sep mil jarojn, en plena [[neolitika revolucio]], tiel kiel unu el la unuaj [[havenurbo]]j de la mondo, nome la malnova [[Jafo]]. Dum la [[Helenisma epoko|Helenisma klasika periodo]], [[Regno de Judujo|Jehudo]] estis absorbita en la postaj [[Diadoĥoj|Helenismaj regnoj]] kiuj sekvis la konkerojn de [[Aleksandro la Granda]], sed en la 2-a jarcento a.K. la Judoj ribeliĝis kontraŭ la [[Seleŭkia Imperio]] kaj kreis la [[Makabea dinastio|Hasmonean]] regnon. Tiu, la lasta teorie sendependa regno de [[Izraela Lando|Israelo]], grade perdis sian sendependon ekde la 63 a.K. pro sia konkero fare de [[Pompejo]] por la [[Romia Imperio]], iĝante Romia kaj poste Partia klienta ŝtato. Post la instalado de klientaj regnoj sub la [[Heroda dinastio]], la [[Judeo (romia provinco)|Provinco Judea]] estis skuita per enlandaj tumultoj, kiuj finis per la [[Unua Juda-Romia Milito]], la detruo de la [[Dua Templo]], la apero de la [[Rabena judismo]] kaj de la [[Prakristanismo]]. La nomo Judeo aŭ Judea ([[Latina lingvo|latine]], Iudaea) ne plu estis uzita de [[Grek-romia mondo|grek-romianoj]] ([[Orienta Romia Imperio]]) post la [[Bar-Koĥba-ribelo]] de la jaro 135 n.e. Post tio okazis la [[juda diasporo]]. En la [[7-a jarcento]], la tuta [[Levantenio]] de la [[Bizanca Imperio]] (posteulo de la [[Romia Imperio]]) estis konkerita fare de la [[Araboj|araba ekspansio]] kaj restis en islamana kontrolo ĝis la [[Unua Krucmilito]] nome en 1099, sekvita de konkero fare de arabaj [[Ajubidoj]] en 1187. La [[Mamlukoj|Mamluka]] [[Mamluka Sultanlando (Kairo)|Sultanlando de Egiptio]] etendis sian kontrolon super Levantenio en la [[13-a jarcento]] ĝis sia malvenko fare de la [[Otomana Imperio]] en 1517. La situacio apenaŭ ŝanĝiĝis dum kelkaj jarcentoj kaj la tuta Levantenio restis dume en kontakto kun la ceteraj arabaj kaj islamaj landoj de [[Orienta Mediteraneo]]. Dum la [[19-a jarcento]], en Eŭropo kaj iom en Nordameriko naskiĝis la ĝermo de nacia sento inter judoj kio kondukis al la establado de nova soci-politik-religi-kultura movado nome [[Cionismo]] kiu celis ĉefe enmigradon al [[Palestino]] por konstrui tie novan politikan [[ento]]n. === Moderna epoko === En la fino de la [[19-a jarcento]] en [[Ĥibat Cion|Ĥoveve Cion]] (Cionista Movado) nome la unua tia societo en Varsovio partoprenis [[L. L. Zamenhof]]. La movado fondis unuajn dekomencajn koloniojn en Palestino. En [[1897]] Kongreso de Cionistoj en [[Bazelo]] ([[Svislando]]) sub prezidanteco de D-ro [[Theodor Herzl]] akceptis „Bazelan Programon“ (La Cionismo celas la formadon de publike garantiita hejmo por la Juda popolo en Palestino). En [[1909]] tiukadre okazis la fondo de [[Tel-Avivo]] (oni povis vidi sur tiu loko ĝis tiam nenion krom [[sabloduno]]j). Post la [[Unua mondmilito]] Palestino ĉesis esti provinco de Turkio kaj venis sub la [[protektorato]]n de Britio. Fakte la [[2-an de novembro]] [[1917]] la [[Balfour-deklaro|Balfoura Deklaro]] (fakte simpla letero de eksterafera ministro [[Arthur James Balfour|Balfour]] al lordo [[Lionel Walter Rothschild|Rothschild]], barono Rothschild la 2-a) asertis la jenon: La registaro de Lia Reĝa Moŝto rigardas kun favoro la fondon de Nacia Hejmo por la Hebrea Popolo en Palestino, kaj faros sian eblon por faciligi la atingon de tiu ĉi celo, kun klaresprimita kompreno, ke nenio estos farata, kio povus malutili al la ekzistantaj civilaj kaj religiaj rajtoj de la ne-hebreaj komunumoj en Palestino aŭ al la rajtoj kaj politika leĝostato, kiujn la Hebreoj ĝuas en iu alia lando. Tio unuflanke estis komprenita kiel promeso de kreado de aparta juda ŝtato, dum aliflanke oni komprenis nur la promeson faciligi la setladon de judoj en la teritorio. En [[aprilo]] [[1921]] „Keren Hajesod“ (Fundamenta Kaso de Palestino) organizaĵo de hebreoj en la tuta mondo kolektis 2 milionojn da pundoj. Samtempe ekzistis alia financa organizo, Hebrea Nacia Kaso, kies tasko estis aĉeti bienojn, sur kiuj la [[kolonio]]j ([[moŝavao]]) formiĝu. Per la helpo de tiuj ĉi du kasoj dum du jaroj 18 kolonioj estis formitaj. La [[Valo de Jizre'el|Valo de Jesreel]], bone konata en la Biblia historio, estis tiutempe dense loĝata de pli ol 80 judaj kolonioj (kune kun la antaŭmilitaj, malnova [[Jiŝuv]] en la kvar sanktaj urboj), kvankam antaŭ kelkaj jaroj tiu ĉi valo estis tute malplena kaj neprilaborata. La [[30-an de junio]] [[1922]] la [[Kongreso de Usono]] unuvoĉe akceptis la Lodge–Fish rezolucion konforman al la judfavora kompreno de la Balfoura Deklaro. La [[24-an de julio]] [[1922]] la [[Ligo de Nacioj]] konfirmis la aserton de la Balfoura Deklaro cedante mandaton por Palestino al [[Granda Britujo]]. Organizaĵo Ĥalucim de junularaj pioniroj komencis entrepreni iniciatojn por konstrui la landon. Preskaŭ ĉie, kie la Pioniroj komencis laboron, ili trovis [[marĉo]]jn kaj rokarojn, kiuj estis konsiderataj ne kultureblaj de multaj antaŭmilitaj esplorantoj. <!--Oni tiel skribis pri ili: „Sed jen ili venis, kaj metis en la teron tiel arde amatan la tutan amon, la tutan entuziasmon, kiu povas plenigi junajn korojn, por trahaki rokojn, sekigi la marĉojn kaj planti arbojn kaj legomojn en tiaj lokoj, kie dum jarmiloj eĉ herbeto ne kreskis.“POR PLUTENI TIUN CITAJXON NECESAS LA REFERENCO: de kie gxi venas?--> En [[1925]] en Palestino vivis 600 mil homoj, el ili 150 mil judoj. [[Tel-Avivo|Tel Aviv]] havis 30 mil loĝantojn, pli ol mil domojn, plurajn [[fabriko]]jn, elektran lumon. Laborista Banko posedis kapitalon de 60 mil pundoj. Rutenberg Elektriga Kompanio provizis Tel-Avivon kaj [[Ĥajfo]]n per [[elektro]] kaj planis elektrizi la tutan landon utiligante akvenergion de [[rivero Jordano]]. Cionisma Medicina Organizaĵo „Hadassa“ sukcese batalis kontraŭ [[malario]] kaj [[trakomo]] de okuloj. En [[aprilo]] de [[1925]] en [[Jerusalemo]] malfermiĝis la [[Hebrea Universitato de Jerusalemo|Hebrea Universitato]] je ĉeesto de pli ol 10 mil judoj de ĉiuj landoj. Dum la [[Dua Mondmilito]] la tuta areo kiel kontrolita de [[Unuiĝinta Reĝlando]] estis zono de batalkampo. === Vojo al sendependigo === {{Ĉefartikolo|Israel–Palestina konflikto}} [[Dosiero:Arab volunteers.jpg|eta|maldekstre|250px|Arabaj volontuloj en Palestino, 1947.]] En novembro [[1947]] [[Unuiĝintaj Nacioj]] decidis dividi la ĝistiaman teritorion de Palestino en du duonojn: nome la araba ŝtato ĉe la rivero [[Jordano]] kaj la [[juda ŝtato]] kun 56 % de la teritorio. La judaj gvidantoj akceptis la decidon. La gvidantoj de la lokaj araboj rifuzis akcepti ĝin kaj la saman tagon komencis ataki la judan loĝantaron. Komenciĝis [[Enlanda Milito dum la Mandato Palestino|milito inter la lokaj judoj kaj la lokaj araboj]]. En majo [[1948]] oni proklamis en Tel-Avivo la [[Deklaro de sendependo de Israelo|fondon de la juda ŝtato Israelo]]. La saman tagon kelkaj arabaj najbaraj ŝtatoj (Egiptio, Jordanio, [[Sirio]] ktp) ekatakis Israelon kaj tiam plilarĝiĝis la konflikto al la [[Arab-israela milito de 1948|araba-israela milito]], la unua milito en serio de militoj inter Israelo kaj ĝia najbaraj arabaj landoj. En marto [[1949]] finiĝis la milito per venko de la [[israela armeo]]. Unu el ĝiaj ĉefaj rezultoj estis, ke centmiloj da lokaj araboj („Palestinanoj“) forlasis siajn hejmojn kaj ekloĝis en aliaj partoj de Palestino aŭ en la najbaraj arabaj landoj („Palestinaj rifuĝintoj“). Parto de ili mem forlasis/forfuĝis dum la milito, dum alia parto estis forpelita de la israelaj soldatoj dum la bataloj. Alia grava rezulto: ne fondiĝis la araba ŝtato de la lokaj palestinanoj. Ĝiaj planitaj teritorioj estis regataj de tiam parte fare de Israelo kaj parte fare de Jordanio ([[Cisjordanio]]), inklude la disdividon de Jerusalemo inter Israelo, ĉe la okcidento, kaj Jordanio, ĉe la [[Orienta Jerusalemo|oriento]], inkluzive de la [[Malnova Urbo (Jerusalemo)|malnova urbo]]. El [[1948]] ĝis [[1952]] estis [[Ĥajim Vajzman]] la unua israela prezidento. El [[1949]] ĝis [[1953]] estis [[David Ben-Gurion]] la unua israela ĉefministro (vidu artikolon [[Ĉefministroj de Israelo]]). En [[1949]] okazis la akcepto de Israelo kiel membro de [[Unuiĝintaj Nacioj]]. En [[1956]], samtempe kun la [[sueza krizo]], okazis la Sinaja kampanjo. En [[1967]] pro la [[Sestaga Milito]] Israelo ricevis kontrolon [[Orienta Jerusalemo|Orientan Jerusalemon]], [[Cisjordanio]]n de Jordanio, la [[Gaza Sektoro|sektoron de Gaza]], la duoninsulon de [[Sinajo]] de Egiptio kaj la [[Golanaj Altaĵoj]] de Sirio. La milito komenciĝis kiam la egiptaj kaj siriaj armeoj grandpotence alproksimiĝis la israelajn limojn minacante konkeri ĝin pro kio la israela armeo ekatakis la unua. En [[1973]] okazis la [[Milito de Jom Kippur]] kontraŭ [[Sirio]] kaj [[Egiptio]]. En [[1978]] oni komencis la negocojn al la [[Interkonsento de Camp-David|interkonsenton de Camp David]], la unuan [[packontrakto]]n kun araba lando, per kiuj Israelo redonis [[Sinajo]]n al Egiptio. En [[1982]] okazis militoperaco nomita de Israelo ''Paco al Galileo'', kio rezultis en la [[Libana milito de 1982]], nome invado fare de Israelo en Libanon, detruo de palestinanaj militbazoj en [[suda Libano]] kaj komenco de Israela okupacio de tiu regiono ĝis la retiriĝo en 2000. Israelo plutenis la [[Israele okupataj teritorioj|disputitajn teritoriojn]], kaj kvankam en [[1994]] oni kreis ĝermon de araba regiono, nome [[Palestina Aŭtonomio]] en [[Gazaa Sektoro]] kaj [[Cisjordanio]], pluis la konfliktoj inter la ŝtato Israelo kaj la palestinaj loĝantoj kontraŭisraelaj, dum Israelo konstruis [[Cisjordania Murego|apartisman muregon]] ene de Cisjordanio kaj plimultigis [[Israelaj setlejoj|israelajn setlejojn]] en tiu teritorio. == Geografio == {{Ĉefartikolo|Geografio de Israelo}} [[Dosiero:JordanRiver en.svg|eta|dekstre|250px|La rivero Jordano estas la celita orienta limo de Israelo.]] En Israelo distingiĝas tri regionoj de Okcidento al Oriento, nome la jenaj: * la [[Israela marborda ebenaĵo|ebenaĵo ĉe la mediteranea marbordo]], * la centra "montoĉeno", ambaŭflanke de la [[Akvodislimo]], kaj la * [[Jordana Rift-Valo|Jordana Valo]]. Al ĉi tiuj tri regionoj, oni devas aldoni tiun de la [[dezerto Negevo]], lokita sude de Israelo. La aridaj regionoj okupas pli ol duonon de la teritorio de Israelo. Kvankam granda parto de tiu teritorio estas senhoma, en la valoj abundas la iridojn, kaj ankaŭ la arboj kiel [[pino]]j, [[eŭkalipto]]j, [[olivujo]]j kaj [[akacio]]j. Israelo estas en la zono de [[Levantenio]] de la mondoregiono konata kiel [[Fekunda duonluno]] de [[Azio]]. La lando estas en la [[Orienta Mediteraneo|orienta pinto]] de la [[Mediteranea Maro]], limigita de [[Libano]] norde, [[Sirio]] nordoriente, [[Jordanio]] kaj [[Cisjordanio]] oriente, kaj [[Egiptio]] kaj la [[Gaza Zono]] sudokcidente. Ĝi kuŝas inter latitudoj 29° kaj 34° N, kaj longitudoj 34° kaj 36° E (Or). La suverena teritorio de Israelo (laŭ la limigaj linioj de la [[Rodoso|rodosaj]] Interkonsentoj por [[Batalhalto]] de [[1949]] kaj eksklzivante ĉiujn teritoriojn konkeritajn de Israelo dum la [[Sestaga Milito]] de [[1967]]) estas proksimume 20 770&nbsp;km² de surfaco, el kio du procento estas akvo.<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html "Israel".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181225080845/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html%20 |date=2018-12-25 }} The World Factbook. Central Intelligence Agency. Alirita la 16an de novembro 2020.</ref> Tamen Israelo estas tiom mallarĝa (100&nbsp;km je la plej larĝa punkto, kompare kun 500&nbsp;km el nordo al sudo) ke la [[Ekskluziva ekonomia zono]] en la Mediteraneo estas duoble pli granda ol la terareo de la lando.<ref>{{cite news |url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203 |title=Israel Navy to devote majority of missile boats to secure offshore drilling rafts |first=Gili |last=Cohen |date=9a de Januaro 2012 |newspaper=Haaretz }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200522081921/https://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203 |date=2020-05-22 }}</ref> La totala areo sub la "[[de facto]]" juro de Israelo, inkludante la zonon de [[Orienta Jerusalemo]] kaj la areon de la [[Golanaj Altaĵoj]], estas 22 072&nbsp;km² ampleksa,<ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st01_01&CYear=2012 |title=Area of Districts, Sub-Districts, Natural Regions and Lakes |date=11a de Septembro 2012 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |accessdate=13a de Junio 2013}}</ref> kaj la totala areo sub "[[de facto]]" kontrolo de Israelo, inklude la milit-kontrolita kaj nur parte [[Palestina aŭtonomio|Palestin-regata]] teritorio de la [[Cisjordanio|Okcidenta Riverbordo]], estas 27 799&nbsp;km² ampleksa.<ref name="loc-geo">{{cite journal |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/iltoc.html |date=7a de Majo 2009 |title=Israel (Geography) |journal=Country Studies |accessdate=12a de Februaro 2010 }}</ref> [[Dosiero:Southern District in Israel.svg|eta|dekstra|150px|La [[Suda distrikto de Israelo]], kiu inkludas sude la dezerton [[Negevo]] kaj en ties suda pinto aliron al la [[Akaba Golfo]] kaj al la [[Ruĝa Maro]].]] Spite sian malgrandan grandon, Israelo estas hejmo de vario de geografiaj trajtoj, el la [[Dezerto Negevo]] en la sudo al la interna fekunda [[Valo de Jizre'el]], la montaroj de [[Galileo]], [[Karmel (montaro)|Karmelo]] kaj al la [[Golanaj Altaĵoj|Golano]] en la nordo. La Israela [[Marborda ebenaĵo|Marborda Ebenaĵo]] laŭ la bordoj de la Mediteranea Maro estas hejmo de plej el la landa loĝantaro.<ref>{{cite web |url=http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |title=The Coastal Plain |publisher=Israel Ministry of Tourism |access-date=6a de Januaro 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |archive-date=7a de Januaro 2017 |url-status=dead |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |arkivdato=2017-01-07 }}</ref> Oriente de la centraj altaj teroj estas la [[Jordana Valo]], kiu formas malgrandan apartan parton de la 6 500&nbsp;km longa [[Grand-Rifta Valo]]. La [[Jordana rivero]] fluas laŭlonge de la Jordana Valo, el la [[Monto Hermon]] tra la [[Hulaha Valo]] kaj la [[Maro de Galileo]] ĝis la [[Morta Maro]], nome la plej malalta punkto de la surfaco de la [[Tero]].<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/livingwatersmyth0000krei |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20a de Julio 2007 |year=1999 |title=The Living Dead Sea |isbn=978-0-8264-0406-0 |url-access=registration }}</ref> Pli sude estas la [[Arabaha Valo]], kiu finas en la [[Akaba Golfo]], kiu estas parto de la [[Ruĝa Maro]]. Unika de Israelo kaj de la [[Sinajo|Sinaja Duoninsulo]] estas la "maĥteŝ", aŭ tipaj [[Erozio|eroziejoj]].<ref>{{cite book |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1486/ |publisher=UNESCO |title=Makhteshim Country |accessdate=19a de Septembro 2007 |isbn=978-954-642-135-7 |year=2001 }}</ref> La plej granda "maĥteŝ" en la mondo estas la [[Maĥteŝ Ramon]] en Negevo,<ref>Jacobs 1998 [https://books.google.com/books?id=TRc9ea_CKOUC&pg=PA284 284]. "The extraordinary Makhtesh Ramon&nbsp;– the largest natural crater in the world&nbsp;..." {{Cite book|url=https://archive.org/details/israelpalestinia00jaco |title=Israel and the Palestinian Territories |accessdate=24a de Februaro 2016 |isbn=978-1-85828-248-0 |last1=Jacobs |first1=Daniel |last2=Eber |first2=Shirley |last3=Silvani |first3=Francesca |last4=(Firm) |first4=Rough Guides |year=1998 |page= }}</ref> kiu estas 40 por 8&nbsp;km ampleksa.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vie/Ramon.html |encyclopedia=Jewish Virtual Library |title=Makhtesh Ramon |accessdate=12a de Februaro 2010 }}</ref> Israela informo pri la media statuso de la [[Mediteranea Baseno]] asertas, ke Israelo havas la plej grandan nombron de plantospecioj por kvadrata metro el ĉiuj landoj de la baseno.<ref name=rinat>{{cite news |last=Rinat |first=Zafrir |title=More endangered than rain forests? |newspaper=Haaretz |location=Tel Aviv |accessdate=20a de Marto 2012 |date=29a de Majo 2008 |url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/more-endangered-than-rain-forests-1.246839 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171010225743/https://www.haaretz.com/print-edition/features/more-endangered-than-rain-forests-1.246839 |date=2017-10-10 }}</ref> === Klimato === Lokita inter la [[dezerto]]j de Afriko kaj Azio de unu parto, kaj de la Mediteranea, varma kaj humida maro de la alia, Israelo troviĝas en [[vojkruciĝo]] de klimataj influoj, kiuj permesas distingi ĝis kvardek [[Mikroklimato|malsamajn tipojn de klimato]] en tiel reduktita surfaco. La temperatura reĝimo varias notinde depende de la alteco, speciale en vintro: de la okcidento al la oriento la klimato transiĝas de tipe [[Mediteranea klimato|mediteranea]] al [[Kontinenta klimato|kontinenta]]. La montaj regionoj kutimas esti ventosuferaj kaj tre malvarmaj, kelkfoje kun neĝofaloj. La pinto de la [[monto Hermono]] estas kovrita de [[neĝo]] dum la plej granda parto de la jaro, kaj Jerusalemo ĝenerale ricevas almenaŭ unu neĝofalon ĉiujare. La klimato de Israelo estas karakterizita de varmaj someroj kaj mildaj vintroj. Pluvokvanto varias signife trans la lando kaj de jaro al jaro. === Naturo === [[Dosiero:Hoopoe with insect.jpg|eta|maldekstre|La [[Upupo]] – nome [[Simbolaj bestoj de ŝtatoj|nacia birdo]] de Israelo<ref>[https://www.pri.org/stories/2013-09-29/12-countries-have-cooler-national-animals-united-states 12 countries that have cooler national animals than the United States] alirita en 22a de januaro 2020, ĉe Public Radio International.</ref>|alt=]] La faŭno kaj flaŭro de Israelo enhavas tre varian aron de plantoj kaj animaloj pro la loko de la lando inter [[Tropikoj|tropikaj]] kaj moderklimataj zonoj, borde kun [[Mediteraneo]] okcidente kaj kun [[Arida klimato|dezertaj zonoj]] oriente kaj sude.<ref> ''Israel Journal of Zoology''. 49-50. Cornell University. Weizmann Science Press of Israel. 2003. </ref> Unu de la trajtoj de la regiono kiu plej multe helpas la diversecon de birdospecioj estas ties funkciado kiel ripozejo de la [[migrobirdo]]j en ilia migrado inter la nordo de Eŭrazio kaj [[Orienta Afriko]] kaj la Nordo kaj [[Centra Azio]], kaj revene, en la nura migrovojo de Mediteraneo kiu ne postulas flugadon super maro. Multaj birdospecioj nestumas en zonoj kiel ĉe la marĉaj areoj de la [[Hula Valo]]. Sed aliflanke, multaj aliaj historiaj specioj de la regiono, kiel la [[Bruna urso|siria bruna urso]] kaj la [[Araba struto|siria struto]], jam estas [[formortinta]]j en Israelo pro la [[habitatodetruo]]<ref>[https://www.iucnredlist.org/en «The IUCN Red List of Threatened Species».] ''IUCN Red List of Threatened Species''. Konsultita la 13an de februaro 2020. </ref> kaj la [[ĉasado]].<ref>[https://nnhc.huji.ac.il/birds/?p=106&lang=en «The Ostriches of the Middle-East | Birds Collection» (en angla)]. Konsultita la 13an de februaro 2020. </ref> Spite la relativan malgrandon de la lando, Israelo enhavas grandan varion de cento da mamuloj.<ref> Menache, Susan (2002). [https://books.google.de/books/about/The_Mammals_of_Israel.html?id=x8xFAAAAYAAJ&source=kp_book_description&redir_esc=y ''The Mammals of Israel'' (en angla).] Gefen Pub. ISBN 978-965-229-278-0. Konsultita la 18an de januaro 2020. </ref> Tiu diverseco rilatas ĉefe al ties aparta loko inter diversaj klimataj kaj [[Biogeografio|biogeografiaj zonoj]]. Por multaj specioj tiu lando estas zono lima de habitato: la teritorioj de [[Palearkto|palearktaj specioj]] finiĝas en la dezertaj zonoj de la lando, dum la teritorioj de specioj indiĝenaj de la dezertoj de Afriko finiĝas en la mediteraneaj marbordoj. La plimulto de mamuloj de Israelo estas palearktaj, el kiuj deckono estas [[endemio]]j de la mondoregiono. [[Dosiero:Reem-Lavan001.jpg|thumb|dekstre|[[Arabia orikso]] en la natura rezervejo Jotvata.]] Eble la plej abunda speciaro de mamuloj en Israelo estas la [[vesperto]]j, kiuj, havante 33 speciojn, el kiuj la plejmulto estas [[insektomanĝanto]]j, estas troveblaj en diferencaj habitatoj tra la tuta lando. Tiu abundo kondukis al multaj lokaj esploroj pri tiuj animaloj kaj specife pri ties komunikado kaj flugado.<ref>[https://www.enlacejudio.com/2017/01/10/decodifican-en-israel-lenguaje-los-murcielagos-se-dicen/ «Decodifican en Israel el lenguaje de los murciélagos».] Enlace Judío. 10a de januaro 2017. Konsultita la 28an de aprilo 2020. </ref>​ Ĉiuokaze eble la [[gazelo]] estas tamen la plej simbola mamulo de la lando, kun populacioj el la [[Golanaj Altaĵoj]] norde ĝis la dezerto [[Negev]] sude, kaj la [[Morta Maro]] oriente. Totale temas pri tri specioj de gazelo kaj kelkaj subespecioj, el kiuj kelkaj estas kunhavataj kun Palestino kaj Jordanio, kaj ankaŭ kelkaj estas minacataj pro loka [[formorto en naturo]]. == Politiko == [[Dosiero:Knesset in Jerusalem Israel.jpg|300px|maldekstra|eta|La ''[[Kneset]]'', la parlamento de Israelo.]] Israelo estas [[parlamenta demokratio]] kun sistemo de multaj partioj kaj [[Disigo de povoj|disigo de povoj]] kun [[universala voĉdonado]]. La politikan sistemon de Israelo estas formita el la [[Leĝofara povo|leĝfara povo]], la [[plenuma povo]] kaj la [[justica povo]]. Ĝiaj plej gravaj institucioj estas la ''[[Prezidanto de Israelo|prezidanto]]'', kiu estas la estro de la ŝtato, la ''[[Kneset]]'', kiu estas la [[parlamento]] de la lando kun 120 membroj, la ĉefministro kaj lia/ŝia kabineto, kiu formas la ''registaron'', kaj la justica sistemo, kies plej alta tribunalo estas la [[Supera Kortumo de Israelo]], laŭleĝe sendependa de la registaro. En lando kun tiom komplika situacio en la internacia konsidero kaj speciale kun proksimaj landoj kaj aliaj potencoj, ludas gravan rolon la [[Ministerio de Eksteraj Aferoj de Israelo|Ministerio de Eksteraj Aferoj]]. === Administra divido === Israelo estas dividita en ses [[distriktoj de Israelo|distriktojn]]: * [[Suda distrikto de Israelo|suda]] * [[Centra distrikto de Israelo|centra]] * [[Norda distrikto de Israelo|norda]] * [[Distrikto Jerusalemo|Jerusalemo]] * [[Distrikto Tel-Avivo|Tel-Avivo]] * [[Distrikto Ĥajfo|Ĥajfo]] La plej grandaj urboj de Israelo estas Jerusalemo (504 mil), [[Tel-Avivo]] (321 mil) kaj [[Ĥajfo]] (223 mil). === Konfliktoj === {{Ĉefartikolo|Arab–Israela konflikto}} [[Dosiero:6dayswar1.jpg|dekstra|eta|250px|Oficiroj de la Israela Aerarmeo apud detruita egipta aviadilo dum la [[Sestaga milito]] de junio de [[1967]].]] Israelo estas malgranda lando je la orienta bordo de la [[Mediteraneo]]. La moderna lando formiĝis je la [[14-a de majo]], [[1948]], kiel patrujo por la [[judoj]] el la tuta mondo. Je [[1947]] [[UNO]] voĉdonis fini la [[Britio|britian]] regadon de [[Palestino]], kaj decidis dividi la regionon en du partojn, Israelo unuflanke kaj ŝtato araba aliflanke. Alvenis multaj da enmigrintoj de [[Eŭropo]], [[Azio]], [[Afriko]] kaj [[Ameriko]] al Israelo. Dum la [[Sestaga milito]] de junio de [[1967]], la israelanoj pliigis multe la amplekson de sia teritorio, kaj ekregis sur orienta [[Jerusalemo]], kiu poste estis aneksita kaj deklarita kiel parto de la unuigita ĉefurbo. Estis kaj estas multaj konfliktoj inter la [[palestinanoj]] kaj la judoj pri la regado kaj administracio de la [[Gazaa Sektoro|Gazaa sektoro]], la Okcidenta Bordo ([[Cisjordanio]]) kaj precipe pri la plurkultura urbo [[Jerusalemo]], kaj pri la kreo de la ŝtato de Israelo mem. Ankaŭ la Golana Montaro, kiu apartenis al [[Sirio]], estis post milito okupaciita de Israelo. Dum jardekoj [[Unuiĝintaj Nacioj]] kontraŭis la agadon de la israela ŝtato, kiu neniam akceptis ties rezoluciojn. La plej danĝera sia kontraŭulo en la regiono Israelo konsideras [[Irano]]n (nek araba nek najbara), kiun ĝi ofte akuzas pri subtenado de kontraŭisraela terorismo kaj strebo krei nuklean armilon, dum Israelo delonge havas tion. Pro tiuj klopodoj estis starigitaj internaciaj sankcioj kontraŭ Irano, kiuj funkcias dum jardekoj. En [[januaro 2020]] Israelo asertis, ke fine de 2020 Irano havos pliriĉigitan [[uranio]]n en kvanto [[:n:Israelo avertas ke antaŭ la jarfino Irano kapablos fari la unuan atombombon|sufiĉa por konstrui atombombon]]. La israela ĉefministro [[Benjamin Netanjahu]] ofte diris, ke Israelo ne permesos al Irano fariĝi nuklea potenco. En 2020 tri arabaj landoj anoncis normaligon de rilatoj kun Israelo: nome [[:n:Historia interkonsento inter Israelo kaj la Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj|Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]], [[:n:Israelo kaj Barejno interkonsentis normaligi rilatojn|Barejno]] kaj [[:n:Sudano normaligos rilatojn kun Israelo|Sudano]]. Ekde la fino de [[2023]] la plej grava konflikto rilatas al la [[Gazaa Sektoro|Gazaa sektoro]], de kie eliris atako fare de [[Hamas]] kontraŭ israela teritorio, kiu rezultis en centoj da mortintoj kaj pli ol cent kaptitoj, kiuj estis metitaj ostaĝe en kaŝejoj de la sektoro. Kiel reprezalio kaj serĉe de la ostaĝoj, la israela armeo entreprenis atakon kontraŭ la sektoro, bombardadis, invadis, detruegis la urbojn, loĝejojn kaj instalaĵojn, inter kiuj lernejoj, hospitaloj, bazaroj ktp. Je la 29a de Junio 2024, mortintaj palestinanoj estis 37 834.<ref>[https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/6/27/israel-war-on-gaza-live-children-buried-as-us-to-support-israel-build-up?update=3007434 "Gaza's death toll rises".] [[Al Jazeera]]. 29a de Junio 2024. </ref> === Ekspansiismo === ==== Sestaga milito ==== {{Ĉefartikolo|Sestaga milito}} [[Dosiero:Zones A and B in the occupied palestinian territories.svg|300|eta|maldekstre|Administra divido de Cisjordanio laŭ interkonsento "Oslo 2". Fakte la nuraj teritorioj sub teoria palestina administracio estas tiuj markitaj ruĝe, dum la cetero estas fakte okupaciita de Israelo, kies armeanoj kutime eniras kaj agadas eĉ en la ruĝe markitaj teritorioj.]] Dum la [[Sestaga milito]] de 1967, Israelo konkeris Cisjordanion el [[Jordanio]], konkeris la sektoron de Gazao kaj la [[Sinajo|duoninsulon Sinajan]] el Egiptio, kaj la [[Golanaj Altaĵoj|Golanajn Altaĵojn]] el Sirio, kaj metis tiujn teritoriojn sub [[Okupado|milita okupacio]]. Israelo kaj la [[Palestiniaj teritorioj|palestinaj teritorioj]] reokupis tiam la areon limigitan per la landlimoj de la iama [[Mandato de la Ligo de Nacioj|Palestino sub brita mandato]]. Egiptio rezignis pri eblaj reklamoj pri la Sektoro de Gazao pere de la pac-traktato egipt-israela de [[1979]]. En 1988, ankaŭ Jordanio rezignis pri eblaj reklamoj por Cisjordanio,<ref> Kifner, John (1a de aŭgusto 1988). [https://www.nytimes.com/1988/08/01/world/hussein-surrenders-claims-west-bank-plo-us-peace-plan-jeopardy-internal-tensions.html «HUSSEIN SURRENDERS CLAIMS ON WEST BANK TO THE P.L.O.; U.S. PEACE PLAN IN JEOPARDY; Internal Tensions»] (en angla). [[New York Times]]. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref> interkonsento kiu formaliĝis en la pactraktato israel-jordana de 1994. La nomita Verda Linio konstituas la landlimon disputatan de Israelo kontraŭ la teritorioj de Palestino. Tuj post la [[Sestaga milito]] de 1967, Israelo etendis la limojn de la municipo Jerusalemo kaj ekaplikis siajn leĝojn, sian jurisdikcion kaj sian administracion al [[Orienta Jerusalemo]] kaj eĉ al la apudaj zonoj. En 1980, la parlamenta [[Knesset]] aprobis la [[Jerusalema Leĝo|Jerusaleman Leĝon]] kaj deklaris, ke Jerusalemo estas la ĉefurbo «kompleta kaj unuigita» de Israelo. La israela registaro proponis la israelan ŝtatanecon al la palestinaj loĝantoj. Tiu plimulte malakceptis tion kaj estas konsiderataj kiel permanentaj loĝantoj kongrue kun la israela juro. Laŭ la israela organizaĵo por la homaj rajtoj Hamoked kiu aliris al dokumentoj de la israela ministerio pri internaj aferoj pere de la ''Freedom of Information Act'' (Leĝo por la Informlibereco), se tiuj palestinoj loĝas eksterlande sep jarojn, aŭ ricevas ŝtatanecon aŭ lograjton en alia lando, perdas sian israelan lograjton.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/8390717.stm «Surge in East Jerusalem Palestinians losing residency»] (en angla). [[BBC]] News. 2a de decembro 2009. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref><ref> Korman, Sharon (2005). ''The right to conquest: the acquisition of territory by force in international law and practice''. Usono: Oxford University Press US. p. 250–260. ISBN 978-0-19-828007-1. </ref> La planitan aneksadon de Orienta Jerusalemo kondamnis la [[Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj]] kiel «rompo de la internacia juro» kaj oni deklaris ĝin «sen leĝa efiko» (''null and void'') pere de la Rezolucio 478a de la Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj. Ĝin ne agnoskas la [[internacia komunumo]] pro kio dukomence neniu ŝtato havis ambasadon en Jerusalemo, sed en [[Telavivo]]. Ĉiuokaze instaliĝis multaj konsulejoj en Jerusalemo, el kiuj iom post iom kelkaj iĝis ambasadejoj, kiel apogo al aŭ akcepto de la israela politiko.<ref>[https://www.science.co.il/Embassies.php «Tourism : Embassies and Consulates in Israel»] (en angla). Israel Science and Technology Directory. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref><ref> Briney, Amanda (3a de marto 2017). [https://www.thoughtco.com/embassy-and-consulate-overview-1435412 «Embassy and Consulate - An Overview»] (en angla). ThoughtCo. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref> ==== Okupacioj kaj negocadoj en la 21-a jarcento ==== [[Dosiero:Israel Blank Map (de facto borders).png|eta|305x305px|Malhelverde estas la teritorioj kiuj praktike okupas Israelo, dum helverde estas la teritorioj teorie administraciataj de Palestino, sed praktike same kontrolataj de Israelo.]] La landlimoj de la [[Ŝtato Palestino]] kun Israelo dependas de la negocado kadre de la pacprocezo israel-palestina. En 2006 la tiam ĉefministro [[Ehud Olmert]] deklaris, ke la [[Cisjordania Murego|israela bariero de Cisjordanio]] – kiu ĉirkaŭas preskaŭ ĉiuj [[Israelaj setlejoj|judajn setlejojn]], tri gravajn urbojn, same kiel kelkajn malgrandajn palestinajn setlejojn por inkludi ilin en israela teritorio — povus esti la bazo de estonta israela kandlimo.<ref> Myre, Greg (10a de marto 2006). [https://www.nytimes.com/2006/03/10/world/middleeast/olmert-outlines-plans-for-israels-borders.html «Olmert Outlines Plans for Israel's Borders»] (en angla). [[New York Times]]. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref> En 2014, la israela ministro pri eksteraj aferoj nome [[Avigdor Lieberman]] ripetis sian planon de 2004 kiu proponis translokigi la landliman regionon konata kiel Triangulo (ĉe nordokcidenta Cisjordanio kun araba loĝantaro) al Palestino, interŝanĝe por la blokoj de judaj setlejoj truditaj trans la limo kun Cisjordanio. La proponon malakceptis kaj la israela ĉefministro [[Benjamin Netanyahu]] kaj la palestina prezidanto [[Maĥmud Abbas]].<ref> Winer, Stuart (8a de januaro 2014). [https://www.timesofisrael.com/liberman-defends-his-population-transfer-plan/ «Liberman defends his population transfer plan»] (en angla). The Times of Israel. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref> ==== Israela projekto aneksadi parton de Cisjordanio ==== La sinteno de la Ŝtato Palestino pri siaj landlimoj estas apogita de la Araba Paciniciato (''Arab Peace Initiative'') de 2002 kiu proponas, ke Israel revenu al la «limoj de 1967». Dume, Israelo deziras aneksadi la [[Israelaj setlejoj|judajn setlejojn]] de Cisjordanio kaj konservi [[Orienta Jerusalemo|Orientan Jerusalemon]], dum iliaj limoj Gaza-Israelo plifiksigis ekde la Pacfara Pintokunveno de Camp David (2000), kaj aparte post la [[Retiro de Israelo el Gazao]] (2005). Post la israela ĝenerala balotado de [[2019]] kaj la formado de nova registaro de [[Benjamin Netanyahu]] post interkonsento kun [[Benny Gantz]], ambaŭ reasertis sian intencon etendi la israelan suveranecon ne nur ĉe la judaj setlejoj de Cisjordanio (kolektive alinomitaj fare de Israelo kiel Judeo kaj Samario) sed ankaŭ ĉe la [[Jordana valo|valo de la rivero Jordano]], kio gravas por la kontrolo de la [[irigacio]], kaj kio estus la aneksado al Israelo de 30% de la palestina teritorio de Cisjordaniao.<ref> Sanz, Juan Carlos (17a de majo 2020). [https://elpais.com/internacional/2020-05-17/netanyahu-defiende-la-anexion-de-cisjordania-al-presentar-su-nuevo-gobierno.html «Netanyahu defiende la anexión de Cisjordania al presentar su nuevo Gobierno».] [[El País]]. Konsultita la 5an de junio 2020. </ref> ==== Gaza-sektoro kaj milito de 2023-2024 ==== Dum 2008 kaj komenco de 2009 okazis konstantaj atakoj kaj bombardadoj inter Israelo kaj la hegemonia organizaĵo Hamaso el la [[Gaza-sektoro]], kio rezultis en 14 mortoj el kiuj 11 militistoj en Israelo kaj mortoj de pli ol 1 300 palestinanoj, el kiuj la plimulto estis civiluloj, krom la detruo de nombraj konstruaĵoj kaj infrastrukturoj.<ref>[https://www.amnesty.org/en/documents/mde15/015/2009/en/ «Israel/Gaza: Operation "Cast Lead": 22 days of death and destruction».] ''Amnesty International'' (en angla). Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28252155 «Gaza-Israel conflict: Is the fighting over?».] [[BBC]] News. 26a de aŭgusto 2014. Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref><ref>[https://elpais.com/internacional/2008/12/29/actualidad/1230505213_850215.html «Ban Ki-moon condena "el exceso de fuerza" israelí en Gaza».] [[El País]]. 29a de decembro 2008. ISSN 1134-6582. Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref> Krom aliaj konfliktoj kaj bataletoj, denove en 2014, okazis plua interpafado inter Hamaso kaj israela armeo, kio rezultis en la morto de pli ol 70 israelanoj (el kiuj la plejmulto soldatoj), kaj de pli ol 2 300 palestinanoj (el kiuj la plejmulto civiluloj), krom la detruo de miloj da loĝejoj kaj de nombraj infrastrukturoj.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2015/mar/27/israel-kills-more-palestinians-2014-than-any-other-year-since-1967 «Israel killed more Palestinians in 2014 than in any other year since 1967».] [[the Guardian]]. 27a de marto 2015. Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref><ref> Redacción LA NACION (2a de aŭgusto 2014). [https://www.lanacion.com.ar/el-mundo/las-escalofriantes-cifras-en-gaza-muertos-destruccion-y-economia-en-crisis-nid1715253/ «Las escalofriantes cifras en Gaza: muertos, destrucción y economía en crisis».] La Nación. ISSN 0325-0946. Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref> {{Ĉefartikolo|Atako de Hamaso kontraŭ Israelo|Israela invado de Gazaa sektoro (2023)}} La 7an de oktobro [[2023]], diversaj [[Paramilitismo|paramilitaj]] palestinaj grupoj estritaj de [[Hamaso]] lanĉis [[Atako de Hamaso kontraŭ Israelo|grandskalan atakon]] kontraŭ ĉelimaj komunumoj de Israelo, kun rezulto de la morto de ĉirkaŭ 1 200 personoj, el kiuj unu triono estis militistoj, kaj la kidnapo de ĉirkaŭ 240 personoj, kaj militistoj kaj civiluloj, kiuj estis portitaj al la interno de la [[Gaza-sektoro]]. Israelo deklaris la [[milita stato|militan staton]], ekbombardadis la Gazaan sektoron, kaj finfine startigis invadon de tiu regiono de [[Palestino]] la 27an de oktobro 2023, kio estis la komenco de la [[Israel-hamasa milito de 2023]].<ref> Leatherby, Lauren (25a de novembro 2023). [https://www.nytimes.com/2023/11/25/world/middleeast/israel-gaza-death-toll.html «Gaza Civilians, Under Israeli Barrage, Are Being Killed at Historic Pace».] [[The New York Times]]. Konsultita la 10an de decembro 2023. </ref>​ La invado rezultis en [[masakro]] en la [[Gaza-sektoro]], ĉar ĝis julio 2024 estis mortigita pli ol 37 372 personoj, la granda plimulto civiluloj, inter kiuj 15 000 infanoj kaj pli ol 10 000 virinoj, dum pliaj 10 000 personoj estas malaperintaj kaj eble mortintaj sub la ruinoj de la detruitaj konstruaĵoj. Meze de decembro 2023, Israelo estis lanĉinta 29 000 tunojn da bomboj sur Gazaa sektoro, detruante aŭ damaĝante 70 % de la loĝejoj. Fakuloj asertas, ke la skalo kaj ritmo de la detruado en Gazaa estas inter la plej gravaj de la ĵusa tutmonda historio.<ref> Burke, Jason (22a de novembro 2023). [https://www.theguardian.com/world/2023/nov/22/israel-hamas-war-hostages-freed-deal-ceasefire «Israel and Hamas agree deal for release of some hostages and four-day ceasefire».] [[The Guardian]]. ISSN 0261-3077. Konsultita la 10an de februaro 2024. </ref><ref>[https://web.archive.org/web/20231222012633/https://apnews.com/article/israel-gaza-bombs-destruction-death-toll-scope-419488c511f83c85baea22458472a796 «Israel's military campaign in Gaza seen as among the most destructive in recent history, experts say».] AP News. 21a de decembro 2023. Arkivita el originalo la 22an de decembro 2023. Konsultita la 22an de decembro 2023. </ref> Dum la invado, Israelo detruis almenaŭ unu trionon de la loĝejoj de la regiono kaj centojn da kulturaj monumentoj kaj profanis dekojn da tombejoj.<ref> Wintour, Patrick (7a de decembro 2023). [https://www.theguardian.com/world/2023/dec/07/widespread-destruction-in-gaza-puts-concept-of-domicide-in-focus «Widespread destruction in Gaza puts concept of ‘domicide’ in focus».] [[The Guardian]]. ISSN 0261-3077. Konsultita la 10an de februaro 2024. </ref><ref> Saber, Indlieb Farazi. [https://www.aljazeera.com/news/2024/1/14/a-cultural-genocide-which-of-gazas-heritage-sites-have-been-destroyed «A ‘cultural genocide’: Which of Gaza’s heritage sites have been destroyed?».] [[Al Jazeera]]. Konsultita la 10an de februaro 2024. </ref><ref> Diamond, Jeremy (20a de januaro 2024). [https://edition.cnn.com/2024/01/20/middleeast/israel-gaza-cemeteries-desecrated-investigation-intl-cmd/index.html «At least 16 cemeteries in Gaza have been desecrated by Israeli forces, satellite imagery and videos reveal».] [[CNN]]. Konsultita la 10an de februaro 2024. </ref> Siaflanke en Israelo okazis dum tiu duonjaro nombraj protestoj kaj manifestacioj cele al instigo, ke la israela registaro haltigu la militon por rekuperi la kaptitajn israelajn ostaĝojn. Dum Israelo pluis la militagadon kaj en Gazaa sektoro (ĉefe bombardado) kaj en Cisjordanio (invadoj, atakoj, arestoj, kaj murdoj) nova areo de konflikto disvolviĝis inter norda Israelo kaj [[suda Libano]]. Tie interpafado fare de [[Hizbulaho]] unuflanke kaj la israela armeo aliflanke rezultis en fortega reago israela. Inter la 17-a kaj 18-a de septembro 2024 almenaŭ 37 personoj estis mortigitaj kaj pli ol 3 400 estis vunditaj post miloj da televokiloj, uzitaj de membroj de Hizbulaho eksplodis en Libano kaj Sirio. La 24-an de septembro 2024 okazis atakondo de Israelo kontraŭ sudo kaj oriento da Libano kio okazigis pli ol milon da mortoj, milojn da vunditoj kaj ĉirkaŭ milionon da fuĝintoj ĉefe al Bejruto. La 27-an de septembro 2024 nova atako de Israelo en Bejruto mortigis [[Hassan Nasrallah]], la estro de Hizbulaho. Per tia militagado Israelo klopodas apartigi la libanan loĝantaron disde la ŝijaisma organizo, masakri ĉefe ties estrojn kaj provoki reagon de Irano, ĉefa apoginto de Hizbulaho. Tio sumiĝis al la pli ol 41 500 palestinoj mortintaj en unu militjaro en Gazao.<ref>Juan Antonio Sanz [https://www.publico.es/internacional/israel-descabeza-hizbula-apunta-iran-siguiente-paso-rehacer-mapa-oriente-medio.html#md=modulo-portada-bloque:2col-t4;mm=mobile-big Israel descabeza Hizbulá y apunta a Irán como siguiente paso para rehacer el mapa de Oriente Medio] [[Público]] 29/09/2024 Alirita samtage </ref> === Internaciaj konsideroj === [[Dosiero:Bethlehem Wall Graffiti - Ich bin ein Berliner.jpg|thumb|maldekstre|Grafitio sur la Cisjordania Murego survoje al [[Bet-Leĥem]] en Cisjordanio diranta "[[Ich bin ein Berliner]]"]] La [[Internacia Kortumo]] diris en deklaro de 2004 pri la laŭleĝeco de la konstruado de la [[Cisjordania Murego]], ke la teroj kaptitaj de Israelo en la Sestaga Milito, inklude Orientan Jerusalemon, estas okupaciitaj teritorioj, kaj ke la konstruado de la murego ene de okupaciitaj palestinaj teritorioj perfortas la [[internacia juro|internacian juron]].<ref>{{cite news |title=Arabs will ask U.N. to seek razing of Israeli wall |url=http://www.nbcnews.com/id/5400559/ |publisher=NBC News |date=9a de Julio 2004 |access-date=9a de Februaro 2013}}</ref> Plimulto de negocado rilate al la teritorioj okazis sur la bazo de la Rezolucio 242a de la Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj, kiu emfazas "la neakcepteblecon de la akiro de teritorio pere de milito", kaj alvokas Israelon retiriĝi el okupaciitaj teritorioj por reveni al normaligo de rilatoj kun arabaj ŝtatoj ("Teron kontraŭ paco").<ref>{{cite news |title=Olmert: Willing to trade land for peace |work=Ynetnews |date =16a de Decembro 2006 |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3340641,00.html |access-date=26a de Septembro 2007 }}</ref><ref>{{cite news |title=Syria ready to discuss land for peace |newspaper=The Jerusalem Post |date=12a de Junio 2007 |url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=64667 |access-date=20a de Marto 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Egypt: Israel must accept the land-for-peace formula |newspaper=The Jerusalem Post |date=15a de Marto 2007 |url=http://www.jpost.com/MiddleEast/Article.aspx?id=54876 |access-date=20a de Marto 2012}}</ref> Israelo ricevis kritikojn, ke ĝi engaĝiĝis en sistemaj kaj disvastigitaj malrespektoj kontraŭ la [[homaj rajtoj]] en la [[Palestiniaj teritorioj]] okupaciitaj de Israelo, inkludante la okupacion mem,<ref>{{cite web|title=A/RES/36/147. Report of the Special Committee to Investigate Israeli Practices Affecting the Human Rights of the Population of the Occupied Territories |url=https://www.un.org/documents/ga/res/36/a36r147.htm|access-date=12a de Februaro 2017}}</ref> kaj [[militkrimo]]jn kontraŭ civiluloj.<ref name="tny1">{{cite news |last1=Rudoren |first1=Jodi |last2=Sengupta |first2=Somini |date=22a de Junio 2015 |title=U.N. Report on Gaza Finds Evidence of War Crimes by Israel and by Palestinian Militants |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/06/23/world/middleeast/israel-gaza-report.html |access-date=12a de Februaro 2017}}</ref><ref>{{cite web |date=23a de Julio 2014 |title=Human Rights Council establishes Independent, International Commission of Inquiry for the Occupied Palestinian Territory |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2014/07/human-rights-council-establishes-independent-international-commission |access-date=12a de Februaro 2017 |publisher= Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref>{{cite news|title=UN condemns Israel's West Bank settlement plans|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-38740712|publisher=BBC News|access-date=12a de Februaro 2017 |date=25a de Januaro 2017}}</ref><ref>{{cite web |date=22a de Decembro 1987 |title=The Avalon Project: United Nations Security Council Resolution 605 |url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/un605.asp |access-date=12a de Februaro 2017 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> Tiuj akuzoj inkludas malobeojn al la internacia humanitara juro<ref>{{cite web|title=Faced with Israeli denial of access to Occupied Palestinian Territory, UN expert resigns |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52935|archive-url=https://web.archive.org/web/20161205095623/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52935|archive-date=5a de Decembro 2016 |date=4a de Januaro 2016}}</ref> fare de la [[Konsilio pri Homaj Rajtoj ĉe Unuiĝintaj Nacioj|Konsilio pri Homaj Rajtoj de la Unuiĝintaj Nacioj]],<ref>{{cite web|title=Human Rights Council adopts six resolutions and closes its thirty-first regular session |url=http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=18535&LangID=E |access-date=12a de Februaro 2017}}</ref> La [[Usona Departemento de Ŝtato]] konsideris la informojn pri la gravaj perfortoj kontraŭ la homaj rajtoj de Palestinanoj "kredindaj" kaj ene de Israelo<ref>'Significant human rights issues included credible reports of: unlawful or arbitrary killings; arbitrary detention, often extraterritorial detention of Palestinians from the occupied territories in Israel; restrictions on Palestinians residing in Jerusalem including arbitrary or unlawful interference with privacy, family, and home; substantial interference with the freedom of association; arbitrary or unlawful interference with privacy; harassment of nongovernmental organizations; significant restrictions on freedom of movement within the country; violence against asylum seekers and irregular migrants; violence or threats of violence against national, racial, or ethnic minority groups; and labor rights abuses against foreign workers and Palestinians from the West Bank.' [https://www.state.gov/wp-content/uploads/2022/04/313615_ISRAEL-2021-HUMAN-RIGHTS-REPORT.pdf ''Israel 2021 Human Rights Report,''] [[United States Department of State]] 17a de Aprilo 2021.</ref> kaj en la okupaciitaj teritorioj.<ref>'With respect to Israeli security forces in the West Bank: credible reports of unlawful or arbitrary killings due to unnecessary or disproportionate use of force by Israeli officials; torture or cruel, inhuman, or degrading treatment or punishment by Israeli officials; arbitrary arrest or detention; arbitrary or unlawful interference with privacy; restrictions on free expression and media, including violence, threats of violence, unjustified arrests and prosecutions against journalists, and censorship; restrictions on internet freedom; restrictions on Palestinians residing in Jerusalem, including arbitrary or unlawful interference with privacy, family, and home; substantial interference with the rights of peaceful assembly and freedom of association, including harassment of nongovernmental organizations; and restrictions on freedom of movement and residence.' [https://www.state.gov/reports/2021-country-reports-on-human-rights-practices/israel-west-bank-and-gaza/west-bank-and-gaza/ 2021 ''Country Reports on Human Rights Practices: Israel, West Bank and Gaza,''] [[United States Department of State]] 12a de Aprilo 2022</ref> [[Amnesty International]] kaj aliaj NRO-oj dokumentis arbitrajn amasarestojn, torturon, eksterleĝajn mortigojn, sistemajn misuzojn kaj senpunecon<ref>{{cite news|last1=Heyer |first1=Julia Amalia|title=Kids Behind Bars: Israel's Arbitrary Arrests of Palestinian Minors |work=Der Spiegel |url=http://www.spiegel.de/international/world/israeli-military-arrest-large-numbers-of-palestinian-children-a-995758.html |access-date=23a de Aprilo 2017|date=7a de Oktobro 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Israel and Occupied Palestinian Territories 2016/2017 |url=https://www.amnesty.org/en/countries/middle-east-and-north-africa/israel-and-occupied-palestinian-territories/report-israel-and-occupied-palestinian-territories/|publisher=Amnesty International|access-date=23a de Aprilo 2017|language=en}}</ref><ref>{{cite web|last1=Isfahan|first1=Ali |title=Why Israel's Impunity Goes Unpunished by International Authorities |url=https://www.foreignpolicyjournal.com/2014/08/11/why-israels-impunity-goes-unpunished-by-international-authorities/ |publisher=Foreign Policy Journal|access-date=23a de Aprilo 2017|date=11a de Aŭgusto 2014}}</ref><ref>{{cite news |last1=Barghouti |first1=Marwan|date=16a de Aprilo 2017 |title=Why We Are on Hunger Strike in Israel's Prisons |url=https://www.nytimes.com/2017/04/16/opinion/palestinian-hunger-strike-prisoners-call-for-justice.html|newspaper=The New York Times |access-date=23a de Aprilo 2017}}</ref> kune kun la delonga malakcepto de la rajto de [[Palestinanoj]] al [[Rajto de memdetermino|memdeterminado]].<ref>{{cite news |last1=Dorfman|first1=Zach |title=George Mitchell wrote 'A Path to Peace' about Israel and Palestine. Is there one?|url=http://www.latimes.com/books/jacketcopy/la-ca-jc-mitchell-peace-20170127-story.html|newspaper=Los Angeles Times|access-date=1a de Februaro 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=Outrage over Maimane's visit to Israel |url=http://www.iol.co.za/news/politics/outrage-over-maimanes-visit-to-israel-7397147|access-date=1a de Februaro 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=The subordination of Palestinian rights must stop |url=http://www.thenational.ae/opinion/comment/the-subordination-of-palestinian-rights-must-stop|access-date=1a de Februaro 2017|publisher=The National}}</ref><ref>{{cite web|title=Palestine-Israel Journal: Settlements and the Palestinian Right to Self-Determination |website=pij.org |url=http://www.pij.org/details.php?id=478 |access-date=1a de Februaro 2017}}</ref><ref>{{cite web|last1=Hammond |first1=Jeremy R.|title=The Rejection of Palestinian Self Determination |url=http://www.foreignpolicyjournal.com/wp-content/uploads/2014/02/Hammond-Rejection-Palestinian-Self-Determination.pdf|access-date=1a de Februaro 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203161044/http://www.foreignpolicyjournal.com/wp-content/uploads/2014/02/Hammond-Rejection-Palestinian-Self-Determination.pdf|archive-date=3a de Februaro 2017}}</ref> Ĉefministro Netanjahu defendis la sekurecfortojn de Israelo kiu protektas senkulpulojn el teroristoj<ref>{{cite news|title=Top US senator clashes with Netanyahu over Israeli rights record |url=http://www.politico.eu/article/patrick-leahy-clashes-with-netanyahu-over-israeli-rights-record-human-rights-violations/ |work=Politico|access-date=12a de Februaro 2017|date=31a de Marto 2016}}</ref> kaj montris malaprezon por tio kion li priskribas kiel manko de zorgo pri la perforto de la homaj rajtoj farer de "kriminalaj murdistoj".<ref>{{cite news |title=Allegations of Israeli Human Rights Violations Closely Scrutinized, Says U.S. State Department |language=en |url=http://www.haaretz.com/israel-news/1.718320 |newspaper=Haaretz |access-date=12a de Februaro 2017 |date=6a de Majo 2017 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170324014704/http://www.haaretz.com/israel-news/1.718320 |date=2017-03-24 }}</ref> La [[internacia komunumo]] atente rigardas la israelajn setlejojn en la okupaciitaj teritorioj eksterleĝaj laŭ la [[internacia juro]].<ref>{{Cite journal |title=Israel: The security barrier—between international law, constitutional law, and domestic judicial review |last=Barak-Erez |first=Daphne |journal=International Journal of Constitutional Law |date=1a de Julio 2006 |volume=4 |issue=3 |page=548| doi=10.1093/icon/mol021 |doi-access=free |quote=The real controversy hovering over all the litigation on the security barrier concerns the fate of the Israeli settlements in the occupied territories. Since 1967, Israel has allowed and even encouraged its citizens to live in the new settlements established in the territories, motivated by religious and national sentiments attached to the history of the Jewish nation in the land of Israel. This policy has also been justified in terms of security interests, taking into consideration the dangerous geographic circumstances of Israel before 1967 (where Israeli areas on the Mediterranean coast were potentially threatened by Jordanian control of the West Bank ridge). The international community, for its part, has viewed this policy as patently illegal, based on the provisions of the Fourth Geneva Convention that prohibit moving populations to or from territories under occupation. | issn=1474-2640 }}</ref> La Rezolucio 2334a de la [[Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj]] (aprobita en 2016) asertas, ke la setliga agado fare de Israelo estas "evidenta perforto" kontraŭ la [[internacia juro]] kaj petas, ke Israelo haltigu tian agadon kaj plenumu siajn devojn kiel [[Okupado|okupacianta povo]] laŭ la [[Kvara Ĝeneva Konvencio]].<ref name=toi>{{cite news|title=Choosing not to veto, Obama lets anti-settlement resolution pass at UN Security Council |url=http://www.timesofisrael.com/choosing-not-to-veto-obama-lets-anti-settlement-resolution-pass-at-un-security-council/|access-date=23a de Decembro 2016|work=The Times of Israel}}</ref> Speciala raportisto de [[Unuiĝintaj Nacioj]] konkludis, ke la setliga programo estas [[militkrimo]] laŭ la [[Statuto de Romo]],<ref>{{cite web |last=Nebehay |first=Stephanie |title=Israeli settlements amount to war crime – U.N. rights expert |website=Reuters |date=9a de Julio 2021 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-settlements-amount-war-crime-un-rights-expert-2021-07-09/ |access-date=6a de Aprilo 2023}}</ref> kaj [[Amnesty International]] asertis, ke la setliga programo estas eksterleĝa entrudado de civiluloj en okupaciita teritorio kaj "rabado", kiu estas malpermesita de la Hagaj Konvencioj de 1899 kaj 1907 kaj de la [[Konvencioj de Ĝenevo]] kaj estas militkrimo laŭ la Roma Statuto.<ref>{{cite web |title=Chapter 3: Israeli Settlements and International Law |website=Amnesty International |date=30a de Januaro 2019 |url=https://www.amnesty.org/en/latest/campaigns/2019/01/chapter-3-israeli-settlements-and-international-law/ |access-date=6a de Aprilo 2023}}</ref> ====Apartismo==== La traktado al Palestinanoj fare de Israelo ene de la okupaciitaj teritorioj kondukis al ampleksaj akuzoj, ke Israelo estas kulpa pri la krimo [[apartismo]], kaj pri [[krimoj kontraŭ la homeco]] laŭ la Roma Statuto kaj la Internacia Konvencio por Elimino kaj Puno de la Krimo Apartismo, aprobita de la [[Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj]] (1973-1976).<ref>{{cite journal |last=Shakir |first=Omar |date=27a de Aprilo 2021 |title=A Threshold Crossed |url=https://www.hrw.org/report/2021/04/27/threshold-crossed/israeli-authorities-and-crimes-apartheid-and-persecution |journal=Human Rights Watch |access-date=6a de Aprilo 2023}}</ref><ref name=ATC>{{cite web |date=27a de Aprilo 2021 |title=Israel committing crimes of apartheid and persecution – HRW |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-56898864 |access-date=6a de Aprilo 2023 |website=BBC News}}</ref> Studo de fakuloj kaj akademiaj specialistoj pri Mezoriento fare de ''The Washington Post'' en [[2021]] trovis pliigon el 59% ĝis 65% de tiuj fakuloj kiuj priskribis Israelon kiel "unu-ŝtata realaĵo klina al apartismo".<ref>{{cite news |date=16a de Februaro 2021 |title=Here's how experts on the Middle East see the region's key issues, our new survey finds |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2021/02/16/heres-how-experts-middle-east-see-regions-key-issues-our-new-survey-finds/|archive-url=https://archive.today/20210218195818/https://www.washingtonpost.com/politics/2021/02/16/heres-how-experts-middle-east-see-regions-key-issues-our-new-survey-finds/|archive-date=18a de Februaro 2021}}</ref><ref>{{cite news |date=17a de septembro 2021 |title=Academic experts believe that Middle East politics are actually getting worse |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2021/09/17/academic-experts-believe-that-middle-east-politics-are-actually-getting-worse/|archive-url=https://archive.today/20210917111222/https://www.washingtonpost.com/politics/2021/09/17/academic-experts-believe-that-middle-east-politics-are-actually-getting-worse/|archive-date=17a de Septembro 2021}}</ref> La plendo ke la politiko de Israelo rilata al la [[Arabaj israelanoj|Palestinanoj en Israelo]] egalas al [[apartismo]] estis asertita de israela organizaĵo por homaj rajtoj nome [[B'Tselem]] kaj de internaciaj organizaĵoj por homaj rajtoj kiel [[Amnesty International]] kaj [[Human Rights Watch]].<ref name=ATC/><ref name=Arno>{{Cite news|last=Rosenfeld|first=Arno|date=27a de Aprilo 2021|title=Israel is committing 'crime of apartheid,' Human Rights Watch says|url=https://forward.com/news/468473/israel-apartheid-human-rights-watch/|access-date=15a de Februaro 2022|work=[[The Forward]] |language=en-US}}</ref> Ankaŭ la israela organizaĵo por homaj rajtoj nome Jeŝ Din akuzis Israelon je apartismo.<ref name=Arno/> La postulo de Amnesty estis kritikita aŭ nuancigita de politikistoj kaj reprezentantoj el Israelo kaj ĝiaj aliancanoj kiel Usono,<ref>{{Cite news |title=U.S. State Department Rejects Amnesty's Apartheid Claim Against Israel |language=en |work=Haaretz |url=https://www.haaretz.com/us-news/u-s-state-department-rejects-amnesty-s-apartheid-claims-against-israel-1.10583830 |access-date=16a de Februaro 2022 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220201203048/http://www.haaretz.com/us-news/u-s-state-department-rejects-amnesty-s-apartheid-claims-against-israel-1.10583830 |date=2022-02-01 }}</ref> Unuiĝinta Reĝlando,<ref>{{Cite news |last=Elgot |first=Jessica |date=2022-04-28 |title=Keir Starmer hosts Israeli Labor party in charm offensive ahead of local elections |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/politics/2022/apr/28/keir-starmer-hosts-israeli-labor-party-in-charm-offensive-ahead-of-local-elections |access-date=2023-10-25 |issn=0261-3077}}</ref> la [[Eŭropa Komisiono]],<ref>{{Cite web |date=2023-01-20 |title=Parliamentary question E-000932/2022(ASW) {{!}} Answer given by High Representative/Vice-President Borrell i Fontelles on behalf of the European Commission |url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/E-9-2022-000932-ASW_EN.html |access-date=2023-10-25 |website=[[Eŭropa Parlamento]] |language=en}}</ref> Aŭstralio,<ref>{{Cite web |last=Andrew Tillett |date=2022-02-02 |title=PM, Labor defend Israel over apartheid claim |url=https://www.afr.com/politics/federal/pm-labor-defend-israel-over-apartheid-claim-20220202-p59t33 |access-date=2023-10-25 |website= Australian Financial Review |language=en}}</ref> Nederlando<ref>{{Cite news |title=Netherlands rejects Amnesty report accusing Israel of apartheid |work=The Jerusalem Post |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-705664 |access-date=2a de Majo 2022}}</ref> kaj Germanio,<ref>{{Cite news |date=2a de Februaro 2022 |title=Germany rejects use of word 'apartheid' in connection with Israel |language=en |publisher=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/germany-rejects-use-word-apartheid-connection-with-israel-2022-02-02/ |access-date=16a de Februaro 2022}}</ref> dum tiaj akuzoj estis bone ricevitaj de Palestinanoj,<ref>{{Cite news |date=1a de Februaro 2022 |title=Israeli policies against Palestinians amount to apartheid – Amnesty |language=en-GB |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-60197918 |access-date=15a de Februaro 2022}}</ref> reprezentantoj de aliaj ŝtatoj, kaj organizaĵoj kiuj defendas aŭ apogas ilin, kiel la [[Araba Ligo]].<ref>{{Cite news |url=https://arab.news/mggnn |title=Arab League, OIC welcome Amnesty's report on Israel's 'apartheid' against Palestinians|date=3a de Februaro 2022 |website=Arab News}}</ref> En 2022, Michael Lynk, kanada profesoro pri juro, nomumita raportisto pri palestinanoj kaj Israelo fare de la [[Konsilio pri Homaj Rajtoj ĉe Unuiĝintaj Nacioj]] diris, ke la situacio kongruas kun la jura difino de apartismo, kaj konkludis: "Israelo trudis al Palestino apartisman realon en post-apartisma mondo".<ref>{{Cite web |last=Kingsley |first=Patrick |date=23a de Marto 2022 |title=U.N. Investigator Accuses Israel of Apartheid, Citing Permanence of Occupation |url=https://www.nytimes.com/2022/03/23/world/middleeast/israel-apatheid-un.html |website=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berman |first1=Lazar |title=UN Human Rights Council report accuses Israel of apartheid |url=https://www.timesofisrael.com/un-human-rights-council-report-accuses-israel-of-apartheid/ |access-date=2a de Junio 2024 |work=The Times of Israel |date=23a de Marto 2022}}</ref> Postaj reportoj el lia sukcedanto, nome itala Francesca Albanese kaj el la proparolanto de la Permanenta Misio de Unuiĝintaj Nacioj por Faktoj en la Israel-Palestina konflikto nome Navi Pillay ripetis tiujn asertojn.<ref>{{Cite web|url=https://www.newarab.com/news/un-report-urges-plan-end-israeli-colonialism-apartheid|title=UN report urges plan to 'end Israeli colonialism, apartheid'|website=The New Arab|date=19a de Oktobro 2022|accessdate=2024-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221019180505/https://english.alaraby.co.uk/news/un-report-urges-plan-end-israeli-colonialism-apartheid|archivedate=2022-10-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.timesofisrael.com/un-commission-says-it-will-investigate-apartheid-charges-against-israel/|title=UN commission says it will investigate 'apartheid' charges against Israel|first=Luke|last=Tress|website=The Times of Israel |date=28a de Oktobro 2022}}</ref> En Februaro 2024, la [[Internacia Kortumo]] okazigis publikajn akuzojn pri la juraj konsekvencoj pro la politikoj kaj praktikoj de Israelo en la okupaciitaj Palestinaj teritorio inklude Orientan Jerusalemon. Dum la akuzoj, 24 ŝtatoj kaj tri internaciaj organizaĵoj diris, ke Israelaj praktikoj egalas al rompo de la malpermeso de apartismo kaj/aŭ egalas al malpermesitaj agoj de rasa [[diskriminacio]].<ref>{{Cite web|url=https://www.justsecurity.org/93403/the-implications-of-an-icj-finding-that-israel-is-committing-the-crime-against-humanity-of-apartheid-2/|title=The Implications of An ICJ Finding that Israel is Committing the Crime Against Humanity of Apartheid|first=Victor|last=Kattan|date=20a de Marto 2024|website=Just Security}}</ref> == Demografio == [[Dosiero:Aliyah 1948-2015.png|upright=1.35|eta|Enmigrado en Israelon en la jaroj 1948–2015. La du pintoj koincidas kun 1949 kaj 1990.]][[Dosiero:Israelpop.svg|eta|Populacipiramido de Israelo.]] [[Dosiero:Inglehart_Values_Map.svg|eta|Politikkultura mapo de la mondo laŭ la enketo pri monda valoroj de Inglehart-Welzel, bazita sur datumoj de la ''World Values Survey'' en 2004. Notu la pozicion de Israelo kiel tuton ĉe egaleco en "Racia-laikaj valoroj" kaj ankaŭ preskaŭ ĉe egaleco en "Mem-esprimaj valoroj".]] La historio de Israelo dum la 20-a jarcento suferis multajn gravajn kaj ne ĉiam pacajn ŝanĝojn en la demografio. Dekomence loĝata ĉefe de [[araboj]], duarange de [[judoj]], sed ankaŭ de aliaj popoloj, nome okcidenteŭropanoj, grekoj, turkoj, armenoj (Vidu artikolon [[Armenoj en Israelo]]) ktp., la posta elmigrado de judoj kaj kreado de la ŝtato Israelo ŝanĝis la situacion, malprofite al araboj kun postaj envenoj de judaj enmigrantoj de tre diversaj devenoj: centreŭropanoj, rusoj, el arabaj landoj, partikulare el [[Jemeno]], el [[Etiopio]], el [[Argentino]], el [[Usono]] ktp. En 2020, la loĝantaro de Israelo estis ĉirkaŭkalkulita je 9,277,200, el kiuj 74.2% estis registritaj de la civila registaro kiel [[Israelaj judoj|judoj]].<ref name="population_stat2019">[https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/DocLib/2019/134/11_19_134b.pdf Israel's Independence Day 2019] 6a de Majo 2019, Israel Central Bureau of Statistics, alirita la 7an de majo 2019.</ref> [[Arabaj israelanoj|Araboj]] estas 20.9% de la loĝantaro, dum ne-arabaj kristanoj kaj personoj kiuj ne havas religion listita en la civila registrejo formas ĝis 4.8%.<ref name="population_stat2019" /> Komence de la 21-a jarcento grandaj nombroj de migrantaj laboristoj el [[Rumanio]], [[Tajlando]], [[Ĉinio]], Afriko kaj Sudameriko setliĝis en Israelo. La preciza nombro estas nekonata, ĉar multaj el ili estas loĝantaj en la lando eksterleĝe,<ref>{{cite news |url=http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators |title=ISRAEL: Crackdown on illegal migrants and visa violators |newspaper=IRIN |date=14a de Julio 2009}}</ref> sed la ĉirkaŭkalkuloj iras el 166 000<ref name="population_stat2019" /> ĝis 203,000.<ref name="Adriana Kemp">Adriana Kemp, "Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel", ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004</ref> Ĉirkaŭ Junio 2012, proksimume 60 000 afrikaj migrantoj estis enirantaj en Israelon.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |title=Israel rounds up African migrants for deportation |newspaper=Reuters |date=[[11-a de junio]] [[2012]] |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150924164444/http://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |arkivdato=2015-09-24 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150924164444/http://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |date=2015-09-24 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150924164444/http://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |arkivdato=2015-09-24 }}</ref> Ĉirkaŭ 92% de israelanoj loĝas en urbaj areoj.<ref>{{cite web |url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/Land/Pages/THE%20LAND-%20Urban%20Life.aspx |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |title=The Land: Urban Life |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130607003443/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/land/pages/the%20land-%20urban%20life.aspx |archivedate=7a de Junio 2013 }}</ref> Informoj publikigitaj de la [[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo|OEKE]] en 2016 ĉirkaŭkalkulis la averaĝan [[vivodaŭro]]n de israelanoj je 82.5 jaroj, kio faras ĝin la 6-a plej alta lando en la mondo pri vivodaŭro.<ref name="OECD_life_expec">[https://data.oecd.org/healthstat/life-expectancy-at-birth.htm "Health status - Life expectancy at birth - OECD Data".] theOECD. Alirita la 16an de novembro 2020.</ref> La ŝtato Israelo estis planita kaj kreita kiel hejmlando por [[judoj]] kaj tial ĝi estas ofte referencata kiel "juda ŝtato". La israela [[Leĝo de Reveno]] garantiis al ĉiuj judoj kaj al tiuj de juda praularo la rajton al la israela ŝtataneco.<ref>{{cite web |url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/return.htm |publisher=Knesset |title=The Law of Return |accessdate=14a de Aŭgusto 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051127033448/http://www.irac.org/article_e.asp?artid=199 |archivedate=27a de Novembro 2005 |df= }}</ref> Pligrandigo de la juda israela loĝantaro ekde 1948 estas multe pli granda, se komparita kun aliaj landoj kiuj same ricevis amasan enmigradon.<ref>{{cite book |last= DellaPergola |first= Sergio |authorlink= |contribution= Still Moving: Recent Jewish Migration in Comparative Perspective |editor=Daniel J. Elazar |editor2=Morton Weinfeld|title= The Global Context of Migration to Israel |origyear= 2000 |edition= |series= |year= 2000|publisher=Transaction Publishers |location= New Brunswick, NJ |isbn= 978-1-56000-428-8 |pages= 13–60 }}</ref> Juda elmigrado el Israelo (nomita ''ĝerida'' en hebrea), ĉefe al Usono kaj Kanado, estas priskribita de demografoj kiel malgranda,<ref>Herman, Pini, The Myth of the Israeli Expatriate, Moment Magazine, volume 8, issue 8, pp. 62–63, 1a de Septembro 1983.</ref> sed estas ofte citita de la israelaj registaraj ministerioj kiel grava minaco por la estonteco de Israelo.<ref>{{cite journal |last1=Gould |first1=Eric D. |last2=Moav |first2=Omer |year=2007 |title=Israel's Brain Drain |journal=Israel Economic Review |volume=5 |issue=1 |pages=1–22 |ssrn=2180400 }}</ref><ref>{{cite news |last=Rettig Gur |first=Haviv |title=Officials to US to bring Israelis home |newspaper=The Jerusalem Post |date=6a de Aprilo 2008 |url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=97254 |accessdate=20a de Marto 2012}}</ref> Tri kvaronoj de la loĝantaro de Israelo estas de judoj de [[Etnaj dividoj de la judismo|diversaj judaj devenoj]]. Proksimume 75% de la israelaj judoj estas [[Sabra|naskiĝintaj en Israelo]],<ref name="population_stat2019" /> 16% estas enmigrantoj el Eŭropo kaj Ameriko, kaj nur 7% estas enmigrantoj el Azio kaj Afriko (inklude el la [[Araba mondo]]).<ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_09&CYear=2017 |title=Jews, by Continent of Origin, Continent of Birth & Period of Immigration |date=6a de Septembro 2017 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=19a de Septembro 2017}}</ref> Judoj el Eŭropo kaj el la iama [[Sovetunio]] kaj ties posteuloj naskiĝintaj en Israelo, kiel la [[Aŝkenazoj]], konstituas proksimume 50% de la judaj israelanoj. Judoj el arabaj kaj aliaj islamaj landoj kaj ties posteuloj, kiel [[Mizraĥoj|Mizraĥaj]] kaj [[Sefardoj|Sefardaj]] Judoj,<ref>{{cite journal |url=http://muse.jhu.edu/journals/jss/summary/v015/15.1.goldberg.html |title=From Sephardi to Mizrahi and Back Again: Changing Meanings of "Sephardi" in Its Social Environments|journal=Jewish Social Studies|volume=15|issue=1|pages=165–188|year=2008|last1=Goldberg|first1=Harvey E.}}</ref> formas plej el la cetero de la juda loĝantaro.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/apr/03/israel-arab-jewish-mizrahi |title=The myth of the Mizrahim |work=The Guardian |date=3a de Aprilo 2009 |location=London}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/jewref.html |title=Jewish Refugees from Arab Countries |last=Shields |first=Jacqueline |encyclopedia=Jewish Virtual Library |accessdate=26a de Aprilo 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jewcy.com/post/missing_mizrahim |title= Missing Mizrahim|date= 31a de Aŭgusto 2009}}</ref> Proporcio de judaj intergeedzecoj estis ĉirkaŭ 35% kaj ĵusaj studoj sugestas, ke la procento de israelanoj devenaj el kaj Sefardoj kaj Aŝkenazoj pliiĝas je ĉirkaŭ 0.5 procento ĉiujare, kaj ĉirkaŭ 25% de la lernejaj infanoj nuntempe originiĝas el ambaŭ komunumoj.<ref>{{cite web |url=http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |title=Socioeconomic Status and Demographic Behavior of Adult Multiethnics: Jews in Israel |last1=Okun |first1=Barbara S. |last2=Khait-Marelly |first2=Orna |year=2006 |publisher=Hebrew University of Jerusalem |accessdate=26a de Majo 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029210049/http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |archivedate=[[29-a de oktobro]] [[2013]]|titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131029210049/http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |arkivdato=2013-10-29 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131029210049/http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |arkivdato=2013-10-29 }}</ref> Ĉirkaŭ 4% el israelanoj (300 000), etne difinitaj kiel "aliaj", estas rusaj posteuloj el Sovetunio pro enmigrado de 1990-aj jaroj de juda deveno aŭ familio ne estas judoj laŭ la rabena juro, sed estas elekteblaj por israela ŝtataneco laŭ la Leĝo de Reveno.<ref name="DellaPergola, Sergio 2011">{{cite web | url=http://jppi.org.il/uploads/Jewish_Demographic_Policies.pdf | title=Jewish Demographic Policies | publisher=The Jewish People Policy Institute |year=2011 | author=DellaPergola, Sergio}}</ref><ref name="Israel people">{{cite encyclopedia | url=http://www.encyclopedia.com/topic/Israel_(people).aspx | title=Israel (people) | encyclopedia=Encyclopedia.com |year=2007}}</ref><ref>{{cite news|author=Yoram Ettinger|title=Defying demographic projections|url=http://www.israelhayom.com/site/newsletter_opinion.php?id=3913|accessdate=29a de Oktobro 2013|newspaper=[[Israel Hayom]]|date=5a de Aprilo 2013}}</ref> === Israelaj setlejoj === La totala nombro de [[Israela kolonio|israelaj setlejoj]] trans la Verda Linio de 1949 estas ĉirkaŭ 600 000 (≈10% de la juda israela loĝantaro).<ref>Gorenberg, Gershom, 26a de Junio 2017, Settlements: The Real Story [http://prospect.org/article/settlements-real-story] The American Prospect, alirita la 25an de Aŭgusto 2017</ref> En 2016, ĉirkaŭ 399 300 israelanoj loĝis en setlejoj de [[Cisjordanio]],<ref name="districts_pop">[https://www.cbs.gov.il/he/pages/default.aspx "Loĝlokoj kaj populacio, laŭ Populacigrupo, Distrikto, Sub-Distrikto kaj Natura Regiono". Israela Centra Buroo de Statistiko. 6a de Septembro 2017. Alirita la 16an de Novembro 2020. ]</ref> inklude tiujn de antaŭ la establado de la Ŝtato Israelo kaj kiuj estis re-establitaj post la [[Sestaga Milito]], en urboj kiel [[Hebron]] kaj setlejoj kiel Guŝ Etzion. Aldone al la setlejoj de la Cisjordanio, estis pli ol 200 000 judoj kiuj loĝas en [[Orienta Jerusalemo]],<ref name="jerusalem_pop">[https://web.archive.org/web/20170924044837/http://www.jerusaleminstitute.org.il/.upload/yearbook/2017/shnaton_C1017.pdf "Population of Jerusalem, by Age, Religion and Geographical Spreading, 2015" (PDF).] Jerusalem Institute for Israel Studies. Arkivita el la originalo (PDF) en 24a de Septembro 2017. Alirita la 16an de Novembro 2020.</ref> kaj 22 000 en la [[Golanaj Altaĵoj]].<ref name="districts_pop" /><ref>{{Cite web|url=https://www.dailysabah.com/op-ed/2019/05/07/the-golan-heights-factor-and-the-future-of-destabilized-syria|title=The Golan Heights factor and the future of destabilized Syria|last=Beat|first=Maria|date=7a de Majo 2019|website=Daily Sabah|access-date=9a de Majo 2019}}</ref> Proksimume 7 800 israelanoj loĝis en setlejoj de la Gaza Strio, konata kiel [[Guŝ Katif]], ĝis ili estis evakuataj de la registaro kiel parto de la israela plano de 2005 por foriro el la Gaza Strio.<ref>{{cite web |url=http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |title=Settlements in the Gaza Strip |accessdate=12a de Decembro 2007 |website=Settlement Information |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |archivedate=26a de Aŭgusto 2013 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |arkivdato=2013-08-26 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |date=2013-08-26 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |arkivdato=2013-08-26 }}</ref> En la rakonto "La viro kiu ne mortis" el la rakontaro "''12 موت سرير رقم''" (Mortinto en lito n-ro 12) la palestina verkisto [[Ghassan Kanafani]] priskribas la okazaĵojn kiuj ebligis la kreadon de la ŝtato Israelo: la vendo de tero fare de arabaj posedantoj al judaj setlantoj. La intrigo de la verko klare pruvas, ke la formado de Israelo estis rekta sekvo de la nekunordigitaj agoj kaj nerespondecaj agoj de la palestinanoj mem. == Sociaj aferoj == La sociaj protestoj komencitaj dum la somero 2011 depostulante [[Socia justeco|socian justecon]] (loĝado, monpovo…) disvolviĝis ĝis la manifestacio de la [[3-a de septembro]], kiu kunigis 400 000 anojn; tiuj-ĉi multnombriĝis interalie en la urbo [[Tel-Avivo]] <ref>{{fr}} [http://www.20minutes.fr/monde/780628-israel-manifestations-sociales-record-maintenant ISRAEL - Un vaste programme de réformes devrait voir le jour d'ici deux semaines...]</ref>. Ĝenerale estas granda kultura kaj politika diferenco inter la plej [[Ortodoksa Judismo|ortodoksaj sektoroj de judoj]] kaj la plej toleremaj kaj eĉ laikaj aŭ preskaŭ ne religiaj; tio pli kaj pli koincidas kun la diferencoj kiuj estas en aliaj landoj inter [[dekstro kaj maldekstro]]. == Edukado == {{Ĉefartikolo|Edukado en Israelo}} == Ekonomio == [[Dosiero:View of Diamond Exchange Center from Azrieli Center.jpg|maldekstra|eta|250px|La diamantkomerca kvartalo de la urbo [[Ramat Gan]].]] Israelo estas konsiderita kiel la plej progresinta lando en [[Sudokcidenta Azio]] en ekonomia kaj industria evoluo. La lando estis plej alte en la regiono en la Indekso de Facileco de Komerco de la Monda Banko, kiel en la Indekso de tutmonda konkurencivo de la [[Monda Ekonomia Forumo]]. Ĝi havas la duan plej grandan nombron da [[ekfirmao]]j en la mondo (post Usono) kaj la plej grandan nombron da kompanioj listigitaj sur la [[borso]] [[NASDAQ]] ekster [[Nordameriko]]. En 2007, Israelo vicigis [[Listo de landoj laŭ MEP por kapo|44-a plej alta en la MEP]] kaj la 22-a plej alta malneta enlanda produkto ''pokape'' (en aĉetpova egaleco) je 232,7 miliardoj USD kaj 33,299 USD, respektive. En 2014 ĝi jam estis la 39-a ekonomio laŭ volumo de MEP. En 2007, Israelo estis invitita aliĝi al la [[Organizo por ekonomia kunlaboro kaj evoluo|Organizo por Ekonomia Kunlaboro kaj Evoluo]]. [[Dosiero:Israel_Product_Exports_(2019).svg|eta|Proporcia reprezento de eksportataj produktoj de Israelo, 2019]] Malgraŭ ĝia malfacila historio, Israelo sukcesis krei stabilan kaj fortan ekonomion ene de kelkaj jardekoj, sub kondiĉoj de sekureca necerteco dum administrado de pluraj militoj kiuj postulis ĝeneralan rezervan [[Mobilizo|mobilizadon]], dum ĝia populacio kreskis rapide. La ekonomio de Israelo elstaras pro sia forto kompare kun siaj najbaroj: la MEP de Israelo staris je 481 miliardoj da [[usona dolaro|dolaro]]j en 2022, [[Listo de landoj laŭ MEP (ĝenerale)|28-a loko en la mondo]].<ref>[https://databank.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD/1ff4a498/Popular-Indicators World Development Indicators | DataBank], databank.worldbank.org</ref> La MEP pokape estis 51,430 dolaroj jare (en 2021), kaj Israelo estas poziciigita 19-a en la [[indico de homa disvolviĝo]]. En 2006 Israelo estis la 15-a en la mondo en la indekso de [[tutmondiĝo]] de la usona ĵurnalo [[Foreign Policy]]. Israelo havas malmultajn mineralojn kiuj estas grava fonto kaj bazo por israela industrio. Tamen Israelo produktas [[bromo]]n, [[kalio]]n, [[sulfuro]]n, [[fosfato]]n kaj [[tergaso]]n el sia grundo, kiu estis malkovrita en grandaj kvantoj en 2009 ĉe la marbordo de Ĥajfo kaj Hadera, igante Israelon provizanto de tergaso. Tiuj mineraloj disponigas infrastrukturon por la agado de multaj fabrikoj, kiuj formas la spinon de industrio en Israelo, tamen Israelo daŭre estas tre dependa de eksterlandoj por provizi ĝin per metaloj kaj energiresursoj - kiel ekzemple [[petrolo]] kaj [[karbo]]. Pro la malmultaj mineraloj kaj ĝia malgranda areo, la ekonomio de Israelo emfazas la homan faktoron: scio-intensaj industrioj kiel ekzemple [[Alta teknologio|altteknologio]], [[medicina teknologio]] kaj [[armea teknologio]] kiuj respondecas pri signifa parto de industriaj eksportaĵoj. Notindas ke Israelo estas la plej granda komerca centro en la mondo por poluritaj diamantoj, kaj ĉi tiu industrio respondecas pri ĉirkaŭ 28% de la totalaj israelaj eksportaĵoj. La due plej granda industrio estas la eksportado kaj produktado de kemiaĵoj kaj kemiaj produktoj, kiu inkludas [[Rafinejo|naftodistilaĵojn]] kaj [[farmaciaĵo]]jn (24% de israelaj eksportaĵoj). Escepto de la ekonomia pejzaĝo estas la milita industrio (IAS, IAI, Rafael, Elbit Systems, ktp.), kiu prosperas malgraŭ sia dependeco de importitaj krudaĵoj. Israelo investis en ĉi tiu industrio pro siaj internaj bezonoj, kaj pro la kvalito kaj altnivela teknologio de siaj militaj produktoj, kaj sekve multaj landoj aĉetas ĝiajn produktojn de Israelo. Vendo alportas profitojn kaj fremdajn valutojn al la lando, kaj influas la daŭrigon de [[:en:Research and development|esploro kaj disvolviĝo]]. Rezulte Israelo estas unu el la plej grandaj armileksportantoj en la mondo kaj estas en oka loko kun 3% de la monda armila merkato (2019). Krome, la ekonomio de Israelo povis kreski danke al financaj fontoj, kiuj venis de ekstere. La tuta usona helpo ekde la fondiĝo de la lando jam sumiĝas al pli ol cent miliardoj da dolaroj. Diasporaj judoj ankaŭ kontribuis enormajn sumojn al la ŝtato kaj ĝiaj institucioj, dank'al kiuj lernejoj, organizoj kaj institucioj estis establitaj kiuj kontribuis al la akcelita ekonomia evoluo de la ŝtato. Aldone al tio, Israelo vendis [[obligacio]]jn al judoj en la Diasporo tra la Bundes-organizo kaj tiel plue evoluigis sian ekonomion. Tamen, Israelo kutime elspezis pli da mono ol ĝi havis - tial ĝi pruntis grandegajn monsumojn. En la lastaj jardekoj, kiam la Ŝtato de Israelo ekonomie plifortiĝis, ĝi iom post iom repagas sian [[Ekstera ŝuldo|eksteran ŝuldon]]. Ĉirkaŭ kvinono de la [[ŝtata buĝeto]] en 2018 estas dediĉita al repago de ŝuldoj kaj [[interezo]]j. La ekonomio de Israelo estas karakterizita per relative granda publika elspezo de proksimume 54%. Ĉi tio estas ĉefe pro la grandaj sekurecaj kaj bonfaraj buĝetoj. En la pasinteco, la lando estis pli socialisma – tio estas, la publika elspezo estis pli granda kaj la ekonomio estis pli centralizita. En la lastaj jardekoj, la israela ekonomio estis karakterizita per liberaligo, tio estas, redukto de impostoj - kaj imposto sur kompanioj kaj imposto sur individuoj, la ekonomio iĝis malpli centralizita - pli kaj pli da registaraj entreprenoj estis privatigitaj, kaj ankaŭ publikaj elspezoj estis reduktitaj, kiel sekureco kaj bonfarto. En 2002, Israelo atingis severan ekonomian krizon post la [[Intifado|dua intifado]], la efiko de la eksplodo de la tutmonda krizo de [[:en:Dot-com bubble|punktokomveziko]] en 2000, kaj pro la tutmonda recesio kiu eksplodis pro la [[atencoj de la 11-a de septembro 2001]]. Ekde 2007 okazis laŭpaŝa pliiĝo en loĝprezoj kaj ĝenerala prezaltiĝo en Israelo. La kresko de prezoj estis pro diversaj kialoj, inkluzive de malaltaj interezoprocentoj kaj manko de loĝejoj, ĉefe en la centro de la lando, ĉirkaŭ [[Tel-Avivo]]. Dum 2010, malgraŭ la tutmonda ekonomia krizo, Israelo transiris de la statuso de evoluanta ekonomio al [[evoluinta lando]]. En 2011, Israelo estis akceptita kiel membro de la Organizo por Ekonomia Kunlaboro kaj Evoluo ([[OECD]]). En la jaroj 2009-2012, kelkaj signifaj naturgasrezervoj estis malkovritaj en la teritoriaj akvoj de Israelo. La gasrezervoj fortigis la [[Geopolitiko|geopolitikan]] pozicion de Israelo. La gaso estas liverita al [[Jordanio]] kaj [[Egiptio]] per jordania gasdukto. Israelo [[Eksporto|eksportas]] poluritajn [[diamanto]]jn (31,7 % el la enspezo), elektronikaĵojn kaj teknikaĵojn (ĉefe [[Softvaro]]), maŝinindustriajn produktaĵojn, fruktojn, legomojn, naftoproduktojn kaj [[kemiaĵo]]jn. La ĉefaj [[Importo|importantaj]] landoj estas [[Usono]] (45 %), [[Eŭropa Unio]], [[Honkongo]], ktp. Israelo importas polurotajn diamantojn, manĝaĵojn, karburaĵojn kaj aliajn, ĉefe el Usono, [[Belgio]] kaj [[Germanio]]. === Valuto === [[Dosiero:Money IL WV.JPG|eta|dekstre|Moneroj kaj monbiletoj de [[Nova israela siklo|nova siklo]], la israela valuto.|228x228px]] [[Dosiero:Stamp of Israel - Coins Doar Ivri 1948 - 15mil wrong tab.jpg|120px|eta|maldekstre|"Hebrea poŝto", nome [[poŝtmarko]] de la unua kaj provizora serio de poŝtmarkoj de la Ŝtato Israelo, publikigita horojn post la deklaro de sendependeco.]] Ekde 1985, la valuto de Israelo estas la [[Nova israela siklo|nova siklo]] (שקל חדש; NIS; simbolo: ₪). Ĝia deveno datiĝas de la epoko de [[Mezopotamio]], kie ĝi estis uzita mezurunuo, kaj nur en la 1980-aj aroj la siklo anstataŭis la pundon kiel valuto de Israelo. Unu nova siklo dividiĝas en 100 "agorot" (en singularo "agorá"). Estas monbiletoj de 20, 50, 100 kaj 200 novaj sikloj. Ĉe moneroj, estas de 1 nova siklo, 2, 5 kaj 10 novaj sikloj, kaj de 10 kaj 50 "agorot". La [[Banko de Israelo]] estas la institucio kiu zorgas pri la eldonado de valutoj. En ĝia retejo oni povas konsulti katalogon de moneroj kaj monbiletoj el 1948 ĝis nun.<ref>[https://www.boi.org.il/ oficiala retejo]</ref> Rajtas eniri en Israelon portante senliman kontantan kvanton de mono en eksterlandaj valutoj, veturĉekoj, kreditdokumentoj ktp. Kvankam plimulton de pagoj oni povas fari en [[eŭro]]j aŭ [[dolaro]]j, la ŝanĝon oni donos ĉiam en [[Nova israela siklo|novaj sikloj]]. Por fari valutŝanĝojn oni devas fari tion ĉe bankoj, monŝanĝejoj, poŝtoficejoj kaj kelkaj hoteloj. === Turismo === [[Turismo]] estas fundamenta enspezofonto de Israelo. En diversaj lokoj estas eblaj aliroj por la publiko al gravaj arkeologiejoj de la civilizacioj kaj de la [[Romia Imperio]] kaj de la [[Bizanca Imperio]]. Ĉar Israelo estas en [[Sankta Tero]], ĝi havigas grandan varion de religiaj, historiaj kaj arkeologiaj lokoj. Krome, ĝi disponas de modernaj turismejoj en strandoj kaj aliaj regionoj por realigi [[ekoturismo]]n. Menciendas la kreskiĝanta gravon de la turismo nomita "de suno kaj strando", ĉefe en la zono de la [[Morta maro]] kaj la [[Mediteraneo]] proksime al la urbo [[Telavivo]]. En tiu zono estas ankaŭ nombraj banlokoj kaj ''[[Spa (kuracloko)|spaoj]]''. Ĉiujare alvenas miloj da kristanaj, judaj kaj islamaj pilgrimantoj al siaj sanktaj lokoj. El Israelo viziteblas ekzemple la Preĝejo de la Kristnasko en [[Bet-Leĥem]] (fakte en [[Cisjordanio]]), kiu estas konstruita supozeble sur la loko kie laŭ la [[Evangelio]]j naskiĝis Jesuo, kaj la [[Manuskriptoj de la Morta Maro]] en la Muzeo de la Templo de la Libro de Jerusalemo. En [[Nazareto]] viziteblas la Baziliko de la [[Anunciacio]], konstruita sur la loko kie laŭ la religiaj skribaĵoj la [[Ĉefanĝelo Gabrielo]] aperis antaŭ la [[Dipatrino]] por anonci ŝian gravedecon kaj la alvenon de Jesuo. En Jerusalemo, la [[Kupolo de la Roko]] kaj la [[Moskeo Al-Aksa]] sur la [[Templa Monto]], estas la tria loko plej grava por islamanoj (malantaŭ [[Mekko]] kaj [[Medino]]), sed kontrolita de Israelo, kaj okupas la lokon el kiu denove laŭ religiaj skribaĵoj oni supozas, ke [[Mohamedo]] ascendis al la ĉielo. La [[Baziliko de la Sankta Tombo]] estas sur loko, kiun plimulto de loĝantoj adoras kiel [[Golgoto]]n aŭ [[Kalvario]]n, kie laŭ la [[Nova testamento]] estis krucumita [[Jesuo Kristo]] kaj de kie li ascendis al la ĉielo. La judoj venas preĝi al la [[Muro de lamentadoj]], lasta restaĵo de la dua [[Templo de Jerusalemo]]. == Kulturo == [[Dosiero:Shabbat_table_setting.jpg|eta|maldekstre|Aranĝo por [[Ŝabato]].]] La kulturo de Israelo estas nedisigebla de la historio de judismo kaj de la [[juda popolo]]. La [[kultura diverseco]] de Israelo derivas de la diverseco de ĝia loĝantaro: judoj de ĉie alportis siajn kulturajn kaj religiajn tradiciojn kun si, kreante fandujon de kutimoj kaj kredoj de la juda kulturo.<ref>[https://web.archive.org/web/20071010072008/http://www.iyfnet.org/document.cfm/92/97/243 «Immigration and Social and Cultural Diversity Among the Jewish Population».] ''International Youth Foundation''. Arkivita el la originalo la 10an de oktobro 2007. Konsultita la 6an de septembro 2007. </ref> Israelo estas la sola lando de la mondo, kie la vivo ĝiras ĉirkaŭ la [[hebrea kalendaro]]. La [[Statuto|statutaj]] kaj la lernejaj ferioj estas determinitaj de la [[judaj festoj]], kaj la oficiala tago de ripozo estas la [[Ŝabato]].<ref>[https://www.gov.il/en/departments/ministry_of_foreign_affairs/govil-landing-page «Jewish Festivals and Days of Remembrance in Israel».] Israela Ministerio de Eksterlandaj Aferoj. Konsultita la 16an de septembro 2007. </ref> La grava araba minoritato de Israelo ankaŭ lasis sian stampon en la israela kulturo en sferoj kiel la [[arkitekturo]],<ref> Ran, Ami (25a de aŭgusto 1998). [http://www.israel-mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm «Encounters: The Vernacular Paradox of Israeli Architecture».] Israela Ministerio de Eksterlandaj Aferoj. Konsultita la 6an de septembro 2007. </ref> [[muziko]]<ref> Brinn, David (23a de oktobro 2005). [https://web.archive.org/web/20080620043118/http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1126&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Culture Israeli, Palestinian and Jordanian DJs create bridge for peace.] Israel21c. Arkivita el originalo la 20an de junio 2008. Konsultita la 16an de septembro 2007. </ref> kaj [[kuirarto]].<ref> Dolev, Yael. [https://web.archive.org/web/20080123113731/http://www.med.umich.edu/umim/clinical/pyramid/global.htm «Some Thoughts About Israeli Cuisine».] University of Michigan Integrative Medicine. The University of Michigan. Arkivita el la originalo la 23an de januaro 2008. Konsultita la 6an de septembro 2007. </ref> La [[israela kuirarto]] (en la hebrea המטבח הישראלי ha-mitbach-ha yisra'eli) konsistas el lokaj [[plado]]j de la indiĝenaj homoj de Israelo kaj pladoj alportitaj al Israelo de la judoj de la diasporo. Ekde antaŭ la kreo de la ŝtato Israelo en 1948, kaj precipe ekde la fino de la 1970-aj jaroj, israela juda fuziiga kuirarto evoluis. ===Literaturo=== [[Dosiero:Amós Oz no Fronteiras do Pensamento São Paulo 2017 (35627967185) (cropped).jpg|eta|dekstra|200ra|{{centre|Amos Oz en 2017}}]] La israela [[literaturo]] estas ĉefe la poezio kaj la prozo verkita en [[hebrea]], kiel parto de la renaskigo de la hebrea kiel lingvo ekparolata nur ekde la mezo de la 19-a jarcento, kaj disvastigita ĉefe laŭlonge de la 20-a jarcento, kvankam malgranda areo de la literaturo estas publikigita ankaŭ en aliaj lingvoj, kiel la araba kaj la angla. Laŭleĝe, oni devas deponi du ekzemplerojn de ĉiuj presaĵoj publikigitaj en Israelo kaj en la [[Nacia Biblioteko de Israelo]] kaj en la [[Hebrea Universitato de Jerusalemo]]. En 2001, la leĝo estis amendita por inklusi registraĵojn de sono kaj filmo same kiel ankaŭ el aliaj nepresitaj komunikiloj.<ref>[https://web.archive.org/web/20160415143212/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html «Depositing Books to The Jewish National & University Library».] ''Jewish National and University Library''. Arkivita el la originalo la 29an de majo 2012. Konsultita la 21an de aŭgusto 2007.</ref>​ En 2006, ĉirkaŭ 85 porcento de la 8 000 libroj translokigitaj al la biblioteko estis en hebrea.<ref>[https://www.nli.org.il/en/at-your-service/who-we-are] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220302022104/https://www.nli.org.il/en/at-your-service/who-we-are |date=2022-03-02 }}[[Nacia Biblioteko de Israelo]]<span> en angla</span></ref>​ La Semajno de la Hebrea Libro (en hebrea: שבוע הספר‎) estas okazigita en junio pere de la tipaj librofoiroj, publikaj legeventoj kaj apero de israelaj verkistoj tra la tuta lando. Dum la semajno, oni atribuas la ĉefan literaturan premion de Israelo, nome Premio Sapir. En 1966 [[Samuel Josef Agnon]] kunhavis la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri literaturo]] kun la jud-germana verkistino [[Nelly Sachs]].<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1966/summary/ «The Nobel Prize in Literature 1966».] Nobel Foundation. Konsultita la 12an de aŭgusto 2007. </ref> Verkistoj kiel [[Amos Oz]], [[David Grossman]], [[Abraham B. Jehoŝua]], [[Aharon Appelfeld]], [[Meir Shalev]] kaj la poetino [[Margalit Matitiahu]] (kiu verkas kaj en hebrea kaj en [[Judhispana lingvo|ladino]]), estis konsiderataj ĉefaj reprezentantoj de la nuntempa israela literaturo.<ref> Erlij, Evelyn (2a de majo 2010). [http://diario.elmercurio.cl/detalle/index.asp?id={b74c5782-18fa-4a9b-a226-5c58d1276d27} «Amos Oz: Mi libro puede construir puentes».] Revista de Libros. ''[[El Mercurio (Ĉilio)|El Mercurio]]''. Konsultita la 27an de decembro 2010. </ref><ref> Benarroch, Moshé. «La literatura israelí en el siglo veinte». anajnu.cl. Konsultita la 27an de decembro 2010. </ref> === Arto === Kvankam la partopreno de Israelo en la tutmonda arta etoso estis relative minora, Israelo havas unikajn artajn tradiciojn, kiel ekzemple la juda mistikisma arto, inspirita en la [[Kabalo]] kaj la [[Zohar]]. Alia arta movado kiu havas gravan efikon estis la Skolo de Parizo, Ĉiuokaze la israela arto estis forte influita de juddevenaj artomajstroj, kiel [[Ĥaim Sutin|Sutin]], Michel Kikoïne, [[Isaac Frenkel Frenel|Frenkel]], [[Marc Chagall|Chagall]] kaj aliaj.<ref>[https://www.mkm.org.il/eng/Exhibitions/353/After_the_School_of_Paris%3A_Israeli_Art_in_the_1930s_and_1940s After the School of Paris: Israeli Art in the 1930s and 1940s]</ref><ref>[https://mushecht.haifa.ac.il/?option=com_content&view=article&id=57%3A2015-01-27-09-53-19&catid=208&Itemid=169 «The School of Paris in Safed, 1950s and 1960s».]</ref> La israela arto montris kaj ricevis enhavajn influojn el la [[Holokaŭsto]], la militoj kaj la bibliaj historioj. [[Akademio de Arto kaj Dezajno de Bezalel|Bezalel]] estis la unua arta altlernejo en Israelo. En la 1920-aj jaroj [[Isaac Frenkel Frenel|Isaac Frenkel]] estis pioniro en la enkonduko de la [[moderna arto]], forte influita de la Skolo de Parizo. <ref>[https://www.tidhar.tourolib.org/tidhar/view/4/1883 «1883 | Encyclopedia of the Founders and Builders of Israel».] www.tidhar.tourolib.org. Konsultita la 19an de oktobro 2023. </ref><ref>[https://ecoledeparis.org/fr/alexandre-frenel/ «Alexandre Frenel, Ecole de Paris».] Alirita la 29an de Junio 2024.</ref><ref>[https://issuu.com/benurigallery/docs/chaim_soutine___from_russia_to_paris «Chaim Soutine – From Russia to Paris by Ben Uri Research Unit - Issuu».] issuu.com (en angla). 25a de majo 2023. Konsultita la 19an de oktobro 2023. </ref> Aktuale, la israela arto estis kreskiĝinta ĝis enhavi ampleksan varion, inklude la [[Optika arto|optika arto]], la cifereca arto, la arto kreita per [[Artefarita intelekto|artefarita intelekto]] kaj eĉ la [[skulptarto]] el [[salo]]. === Muziko kaj danco === [[Dosiero:Israel Philharmonic Orchestra.jpg|eta|maldekstre|Israela Filharmonia Orkestro dirigentita de Zubin Mehta.]] La israela muziko enhavas grandan varion de influoj devenaj de la [[Diasporo]], ekzemple jemena muziko, hasidiaj melodioj, araba muziko, greka muziko, [[ĵazo]] kaj [[Pop-rokmuziko]], [[klezmero]], kaj ĉiuj estas partoj de la muzika etoso, kaj samtempe ĉiuj aligas elementojn de la moderna kulturo.<ref>{{harvnb|Broughton|Ellingham|Trillo|1999|p=365–9}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071105191800/http://worldmusic.nationalgeographic.com/worldmusic/view/page.basic/country/content.country/israel_36 «Israel».] World Music. National Geographic Society. Arkivita el la originalo la 5an de novembro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> La naciaj popularaj kantoj konataj en hebrea kiel שירי ארץ ישראל (''Ŝirei Eretz Israel'' aŭ ''"Kantoj de la Tero de Israelo"''), rakontas la historiojn de la pioniroj en la konstruado de la juda patrio, nome ''[[Eretz Israel]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20070810044927/http://worldmusic.nationalgeographic.com/worldmusic/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735 «Israeli Folk».] World Music. National Geographic Society. Arkivita el la originalo la 10an de aŭgusto 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> [[Dosiero:Batsheva Dance Company by David Shankbone.jpg|eta|dekstre|Dancokompanio Batŝeva en [[Telavivo]].]] Inter israelanoj famaj tutmonde<ref>[https://web.archive.org/web/20071130183030/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575008_4/Israel.html «Israel (country)».] Encarta. Microsoft. 2007. Arkivita el la originalo la 30an de novembro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> menciendas la Filarmonia Orkestro de Israelo, kiu funkcias aktive dum poli ol sep jardekoj kaj lastatempe faras pli ol ducent koncertojn ĉiujare.<ref> Davis, Barry (5a de februaro 2007) «Israel Philharmonic Orchestra celebrates 70th anniversary». Ministerio de Eksterlandaj Aferoj (el Israel21c). Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> Israelo estis hejmo ankaŭ de multaj famaj muzikistoj, el kiuj kelkaj iĝis internaciaj steluloj. [[Noa (kantistino)|Noa]], Uzi Hitman, Itzhak Perlman, [[Ofra Haza]] kaj Pinchas Zukerman estas kelkaj de la muzikistoj [[Sabra|naskiĝintaj en Israelo]] laŭditaj internacie; elstaras ankaŭ la kompanio de perkutad-teatro kaj danco [[Mayumana]] kaj la kantistino [[Dana International]]. {{Ĉefartikolo|Israelo en la Eŭrovido-Kantokonkurso}} [[Dosiero:ESC 2008 - Israel - Boaz Mauda, 1st semifinal.jpg|eta|dekstra|220px||[[Boaz Mauda]] en [[Beogrado]] (2008).]] Krome, Israelo partoprenis en la [[Eŭrovizia Kantokonkurso]] preskaŭ ĉiujare ekde 1973, kaj venkis en la konkurenco kvur fojojn (1978, 1979, 1998 kaj 2018) kaj dufoje la sidejo de la konkurenco estis [[Jerusalemo]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070622035651/http://www.eurovision.tv/content/view/537/1 «Israel».] Eurovision Song Contest. Eurovision Broadcasting Union. Arkivita el la originalo la 22an de junio 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> La partopreno de Israelo en la konkurenco rezultis en kelkaj polemikaj momentoj kaj en la pasinteco kaj lastatempe. La unua apero de la lando okazis en 1973, malpli ol unu jaron post la [[Masakro de Munkena Olimpiko]], rezulte en pliiĝintaj sekurecfortoj en la evento en [[Luksemburgo]].{{sfn|O'Connor|2010|pp=52–55}}<ref name="Luxembourg 73" >[https://eurovision.tv/event/luxembourg-1973 "Eurovision Song Contest: Luxembourg 1973".] Eurovision Song Contest. Alirita la 4an de Julio 2020. </ref>{{sfn|West|2020|pp=83–86}} La unua venko de Israelo en 1978 montriĝis polemika por la [[Araba mondo|arabaj ŝtatoj]] kiuj elsendis la konkurencon kaj tranĉis ĝin al [[reklamado]] kiam Israelo ludis pro manko de agnosko de Israelo fare de multaj landoj, kaj kiam evidentiĝis, ke Israelo povis venki, multaj el tiuj elsendantaj landoj tranĉis la elsendadon antaŭ la fino de la voĉdonado.<ref name="Paris 78">{{Cite web |title=Eurovision Song Contest: Paris 1978 |url=https://eurovision.tv/event/paris-1978 |access-date=7a de Julio 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref>{{sfn|O'Connor|2010|pp=72–75}}<ref name="Roxburgh 2">{{Cite book |last=Roxburgh |first=Gordon |title=Songs for Europe: The United Kingdom at the Eurovision Song Contest |date=2014 |publisher=Telos Publishing |isbn=978-1-84583-093-9 |volume=Two: The 1970s |location=Prestatyn}}</ref> Arabaj ŝtatoj, kiuj estis elekteblaj por konkurenci, malakceptis partopreni pro la ĉeesto de Israelo, kaj [[Maroko]] estis la nura araba ŝtato kiu eniris en Eŭrovidon nur unufoje en 1980, fakte kiam Israelo forestis.{{sfn|O'Connor|2010|pp=80–83}}<ref name="The Hague 80">{{Cite web |title=Eurovision Song Contest: The Hague 1980 |url=https://eurovision.tv/event/the-hague-1980 |access-date=7a de Julio 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref> La partoprenon de Israelo kritikis kiuj opoziciis la registarajn politikojn, kio rezultis en alvokoj fare de politikaj grupoj por [[bojkoto]] al la evento de 2019 en [[Telavivo]], kiel protestoj pro la politikoj kontraŭ [[Palestinanoj]] en [[Cisjordanio]] kaj [[Gazaa Sektoro|Gazao]] kaj kontraŭ la [[GLAT|GLAT-komunumo]].<ref>{{Cite web |last=Farrell |first=Stephen |date=10a de Majo 2019 |title=Israel counters Eurovision boycott campaign with Google ads |url=https://www.reuters.com/article/us-music-eurovision-israel-preparations/israel-counters-eurovision-boycott-campaign-with-google-ads-idUSKCN1SG11L |access-date=7a de Julio 2020 |website=[[Reuters]]}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Maikey |first1=Haneen |last2=Aked |first2=Hilary |date=4a de Marto 2019 |title=L'Eurovision comme occasion de pinkwashing pour Israël – la communauté LGBT+ devrait le boycotter |trans-title=Eurovision as a pinkwashing opportunity for Israel – the LGBT+ community should boycott it |url=http://agencemediapalestine.fr/blog/2019/03/04/15797/ |access-date=7a de Julio 2020 |website=agencemediapalestine.fr/ |publisher=Agence Médias Palestine |language=fr}}</ref> Aliaj kampanjis kontraŭ bojkoto, asertante, ke ajna kultura boikoto malhelpis pacon en la regionon.<ref>{{Cite web |last=Sherwin |first=Adam |date=30 April 2019 |title=Eurovision 2019: Stephen Fry & Sharon Osbourne lead celebrities rejecting boycott of Israel Song Contest |url=https://inews.co.uk/news/stephen-fry-sharon-osbourne-lead-celebrities-rejecting-boycott-of-israel-eurovision-song-contest-285507 |access-date=7a de Julio 2020 |website= gazeto i}}</ref><ref>{{Cite web |last=Snapes |first=Laura |date=30a de Aprilo 2019 |title=Celebrities denounce proposed boycott of Eurovision in Israel |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2019/apr/30/celebrities-denounce-proposed-boycott-of-eurovision-in-israel-stephen-fry |access-date=12a de Marto 2021 |website=[[The Guardian]]}}</ref> La partopreno de Israelo en la konkurenco estis denove polemika post la eksplodo de la [[Israel-hamasa milito de 2023|Israel–Hamasa milito]] en Oktobro 2023, kiam okazis novaj alvokoj por la forigo de Israelo por la konkurenco de 2024; la kanto de Israelo nome "Hurricane" de [[Eden Golan]] estis akceptita de EBU,<ref>{{cite news |last1=Savage |first1=Mark |title=Israel chooses Eurovision 2024 entrant amid calls for a boycott |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-68238270 |access-date=11a de Aprilo 2024 |work=[[BBC]] News |date=8a de Februaro 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=FAQ: Israel at the Eurovision Song Contest 2024 - Eurovision Song Contest |url=https://eurovision.tv/mediacentre/frequently-asked-questions-israel-24 |publisher=Eurovision Song Contest |access-date=11a de Aprilo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409150921/https://eurovision.tv/mediacentre/frequently-asked-questions-israel-24 |archive-date=9a de Aprilo 2024 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=EBU Statement on abuse and harassment of ESC 2024 Artists |url=https://eurovision.tv/mediacentre/release/ebu-statement-esc-2024-artists |publisher=Eurovision Song Contest |access-date=11a de Aprilo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409150742/https://eurovision.tv/mediacentre/release/ebu-statement-esc-2024-artists |archive-date=9a de Aprilo 2024 |date=9a de Aprilo 2024 |url-status=live}}</ref> nur kiam oni postulis revortumadon por eviti politikajn aludojn, kiuj estis referencoj al la [[Atako de Hamaso kontraŭ Israelo]] de la 7a de Oktobro fare de [[Hamas]]-kondukitaj palestinaj aktivuloj.<ref>{{cite news |last1=Savage |first1=Mark |title=Israel reveals Eurovision song after weeks of wrangling |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-68533031 |access-date=11a de Aprilo 2024 |work=[[BBC]] News |date=11a de Marto 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Israel: KAN Confirms Changes to Previously Rejected Eurovision Songs |url=https://eurovoix.com/2024/03/03/changes-to-previously-rejected-eurovision-songs/ |publisher=Eurovoix |access-date=11a de Aprilo 2024 |date=3a de Marto 2024}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bryant |first=Miranda |date=2024-04-07 |title='We are not the arena to solve a Middle East conflict': Sweden braced for a politically charged Eurovision |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2024/apr/07/eurovision-sweden-middle-east-conflict-israel |access-date=2024-04-12 |work=The Observer |language=en-GB |issn=0029-7712}}</ref> === Teatro kaj kino === [[Dosiero:Habima Theatre building-Tel Aviv.jpg|eta|maldekstre|220ra|Teatro Habima de [[Telavivo]].]] En Israelo ekzistas aparta nacia teatro, nome [[Habima]], en Telavivo kie oni ludas teatraĵojn de juda temaro. Tie oni ludas ankaŭ klasikaĵojn en hebrea lingvo, ĉu dramoj, komedioj aŭ muzikaloj. Krome estas la [[Teatro Kameri]] nome kvarsalona komplekso, kreita en 1970. En [[Hajfo]] estas municipa teatro, en kiu oni ludas teatraĵojn kaj israelajn kaj eksterlandajn ĉu klasikajn ĉu modernajn.<ref>[http://embassies.gov.il/mexico-city/AboutIsrael/Culture/Pages/CULTURA-Teatro.aspx «Teatro en Israel».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240731172453/http://embassies.gov.il/mexico-city/AboutIsrael/Culture/Pages/CULTURA-Teatro.aspx |date=2024-07-31 }} 24/6. Konsultita la 24/6/2024.</ref> Sekvante la tradicion de la [[teatro]] en [[jida]] en [[Orienta Eŭropo]], Israelo bontenas viglan teatran etoson. Fondita en 1918, la Teatro [[Habima]] de [[Telavivo]] estas la plej antikva kompanio de klasika teatro same kiel de nacia teatro.<ref>(en hebrea) [https://www.habima.co.il/ «התיאטרון הלאומי הבימה».] Habima Nacia Teatro. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> Aliaj teatroj estas Ohel kaj Geŝer.<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/theatre-in-israel "Theatre in Israel".] jewishvirtuallibrary.org. Alirita la 19an de Oktobro 2023. </ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150318093329/http://myjewishlearning.com/culture/2/Theatre_and_Dance/Theatre/Israel.shtml "Israeli Theatre".] ''My Jewish Learning''. Arkivita el la originalo la 18an de Marto 2015. Alirita la 19an de Oktobro 2023. </ref> Dek israelaj [[filmo]]j estis nomumitaj por la [[Akademia premio por la plej bona fremdlingva filmo]]. Palestinaj israelaj kinistoj faris [[filmo]]jn kiuj temas pri la arab-israela konflikto kaj la statuso de palestinanoj ene de Israelo, kiel ''Jenin, Jenin'' de Mohammad Bakri de 2002 kaj [[Kala Ha-Surit, Ha|La siria fianĉino]] de [[Eran Riklis]]. === Arkitekturo === [[File:מוזיאון הבאוהאוס1.jpg|thumb|Fondaĵo Bauhaus, [[Telavivo]].]] Pro la enmigrado de judaj arkitektoj, arkitekturo en Israelo montris eĉ dekomence diferencajn stilojn. Jam komence de la 20-a jarcento judaj arkitektoj klopodis por kombini okcidentan kaj orientan arkitekturojn produktante konstruaĵojn kiuj montris multajn fuziitajn stilojn.<ref>{{Cite web |title=Eclectic–Modern \ Tel Aviv Museum of Art |url=https://www.tamuseum.org.il/en/exhibition/eclecticmodern/ |access-date=2023-10-22 |website=tamuseum.org.il |language=en}}</ref> La [[Eklektika arkitekturo|eklektika]] stilo lasis vojon al la modernisma stilo [[Bauhaus]] pro la influo de germanjudaj arkitektoj (inter kiuj [[Erich Mendelsohn]]) kiuj fuĝis el [[Nazia Germanio|Nazia persekutado]].<ref>{{Cite web |title="Erich Mendelsohn: Berlin – Jerusalem" Photography by Carsten Krohn {{!}} Bauhaus Center Tel Aviv |url=https://bauhaus-center.com/gallery-art-exhibition/erich-mendelsohn-berlin-jerusalem-photography-by-carsten-krohn/ |access-date=2023-10-27 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Erich Mendelsohn |url=https://wis-wander.weizmann.ac.il/about/erich-mendelsohn |access-date=2023-10-27 |website=Weizmann Wonder Wander |language=en}}</ref> La Blanka Urbo de Telavivo estas [[Monda heredaĵo de Unesko]].<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=White City of Tel-Aviv – the Modern Movement |url=https://whc.unesco.org/en/list/1096/ |access-date=2023-10-22 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> Post la sendependigo, oni komisiis multajn registarajn projektojn, grandparte konstruitaj laŭ "brutalisma" stilo kun forta emfazo al la uzado de [[cemento]] kaj kongruigo kun la israeldezerta klimato.<ref>{{Cite web |last=Constantinoiu |first=Marina |date=2021-04-21 |title=In Tel Aviv, amazing Brutalist architecture hides in plain sight |url=https://www.israel21c.org/in-tel-aviv-amazing-brutalist-architecture-hides-in-plain-sight/ |access-date=2023-10-22 |website=ISRAEL21c |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-01-12 |title=Beyond Bauhaus – The allure of Israeli Brutalism |url=https://www.jpost.com/israel-news/brutally-beautiful-576859 |access-date=2023-10-22 |website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |language=en-US}}</ref> Kelkaj novaj ideoj kiel la [[Ĝardena urbo|ĝardenaj urboj]] plibonigis la vivnivelon de israelaj urboj; la Plano Geddes por Telavivo famiĝis internacie pro sia revolucia dezajno kaj adaptiĝo al la loka klimato.<ref>{{Cite web |title=Sir Patrick Geddes Plan for Tel-Aviv |url=https://magazine.esra.org.il/posts/entry/sir-patrick-geddes.html |access-date=2023-10-22 |website=ESRAmagazine |language=en-gb |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231022220750/https://magazine.esra.org.il/posts/entry/sir-patrick-geddes.html |archivedate=2023-10-22 }}</ref> La dezajno de [[kibuco]]j montris ideologioj, kiel ekzemple pere de la planado de la cirkla kibuco Nahalal fare de Richard Kauffmann.<ref>{{Cite journal |last1=Amir |first1=Eyal |last2=Churchman |first2=Arza |last3=Wachman |first3=Avraham |date=Oktobro 2005 |journal=Housing Theory and Society |volume=22 |issue=3 |pages=147–165 |doi=10.1080/14036090510040313 |url=https://www.researchgate.net/publication/248979674 |title=The Kibbutz Dwelling: Ideology and Design|s2cid=145220156 }}</ref> === Amaskomunikiloj === En la Indico de Gazetarlibereco de 2024 fare de [[Raportistoj sen limoj|Senlimaj Ĵurnalistoj]], Israelo estis metita la 101a el 180 landoj, dua en la mondoregiono de Mezoriento kaj Nordafriko malantaŭ nur [[Kataro]].<ref>{{cite web |date=2024 |title=2024 World Press Freedom Index |url=https://rsf.org/en/index?year=2024 |access-date=30a de Majo 2024 |publisher=Reporters Without Borders}}</ref><ref name=RSFNAME>{{cite web |date=2024 |title=Middle East - North Africa Journalism throttled by political pressure |url=https://rsf.org/en/classement/2024/middle-east-north-africa |access-date=30a de Majo 2024 |publisher=Reporters Without Borders}}</ref> Senlimaj Ĵurnalistoj notis, ke la [[Israelaj Defendaj Fortoj|Israelaj Armitaj Fortoj]] estis mortigintaj pli ol 100 ĵurnalistojn en Gazao kaj ke ekde la starto de la [[Israel-hamasa milito de 2023|Israel–Gazaa milito]], Israelo estis "klopodante subpremadi la informadon venantan de la sieĝita enklavo dum la misinformado enfiltriĝa en ĝia propra amaskomunikila ekosistemo."<ref name=RSFNAME /> La 5an de Majo 2024, Israelo fermis la lokajn oficejojn de [[Al Jazeera]]; poste en tiu sama monato, Israelo por mallonge kaptis ekipaĵaron apartenantan al [[Associated Press]], rezulte en interveno fare de la usona registaro.<ref>{{Cite news |last=Beaumont |first=Peter |date=2024-05-30 |title=Israeli journalist describes threats over reporting on spy chief and ICC |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/may/30/journalist-threatened-over-reporting-on-spy-chief-and-icc-israeli-newspaper-says |access-date=2024-05-30 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Muzeoj === [[Telavivo]], [[Hajfo]], [[Herzlija]] kaj [[Jerusalemo]] posedas la plej gravajn artajn kaj historiajn [[muzeo]]jn, kaj ankaŭ multaj urbetoj, vilaĝoj kaj eĉ [[kibuco]]j disponas de muzeetoj. [[Dosiero:Billy Rose Art Garden (14755133799).jpg|thumb|maldekstre|[[Sanktejo de la Libro]], stokejo de la [[Manuskriptoj de la Morta Maro]] en Jerusalemo.]] La [[Nacia Muzeo de Israelo]] en [[Jerusalemo]] estas unu de la plej gravaj kulturaj institucioj de Israelo,<ref name="imj">[https://web.archive.org/web/20070206172904/http://www.imj.org.il/eng/about/index.html «About the Museum».] The Israel Museum, Jerusalemo. Arkivita el la originalo la 6an de februaro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> kiu estas la hejmo de la [[Manuskriptoj de la Morta Maro]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070228232740/http://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html «Shrine of the Book».] The Israel Museum, Jerusalemo. Arkivita el la originalo la 28an de februaro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> kun ampleksa kolekto de populara kaj religia juda arto kaj eŭropa arto.<ref name="imj" /> La Nacia Muzeo pri la [[Holokaŭsto]], [[Jad Vaŝem]], estas la plej granda stokejo de la mondo por arkivoj rilataj kun la informaro pri la Holokaŭsto.<ref>[https://web.archive.org/web/20070217113512/http://www1.yadvashem.org/about_yad/index_about_yad.html «About Yad Vashem: The Yad Vashem Library».] Yad Vashem. Arkivita el la originalo la 17an de februaro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> La ''Beth Hatefutsoth'' ([[Diaspora Muzeo]]), en la kampuso de la [[Universitato de Tel-Avivo]], estas muzeo por interagado dediĉita al la historio de la judaj komunumoj de la tuta mondo.<ref>[https://www.anumuseum.org.il/plan-your-visit/ «Museum Information».] Beth Hatefutsoth. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> Krom la ĉefaj muzeoj en la grandaj urboj, estas bonkvalitaj ''lokoj por arto'' en multaj urbetoj kaj eĉ kibucoj. Ekzemple ''Miŝkan Le'Omanut'' en la kibuco Ein Harod Meuhad estas la plej granda artomuzeo en la nordo de la lando.<ref>[https://web.archive.org/web/20081227232936/http://www.ilmuseums.com/museum_eng.asp?id=183 «Mishkan LeOmanut, Ein Harod».] Arkivita el la originalo la 27an de decembro 2008. Konsultita la 20an de decembro 2008. </ref> Israelo havas la plej altan nombron de muzeoj porpersona.<ref>{{cite web |url=http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/ |title=10 of Israel's best museums |last=Ahituv |first=Netta |date=29a de Januaro 2013 |publisher=CNN |access-date=9a de Januaro 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121117020514/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281 |archivedate=2012-11-17 }}</ref> Kelkaj israelaj muzeoj estas dediĉitaj al la islama kulturo, kiel la [[Muzeo Rockefeller]] kaj la Muzeo L. A. Mayer por Islama Arto, ambaŭ en Jerusalemo. La Rockefeller specializiĝas en arkeologiaj restaĵoj de la historio de Mezoriento. Ĝi estas ankaŭ la hejmo de la unua fosilia kranio de [[homedo]] troviĝinta en Okcidenta Azio, nome Galilea Homo el Mugharet el-Zuttiyeh.<ref>{{cite book|url={{Google books|4Z0YrPfeHa8C|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Through the Ages in Palestinian Archaeology: An Introductory Handbook |page=50|first=Walter E.|last=Rast|year=1992|isbn=978-1-56338-055-6|publisher=Continuum International Publishing Group}} "Galilee man" (lowercase "m") in this source is a typo&nbsp;– ref. Solo Man, Peking Man kaj tiel plu.</ref> === Israela kuirarto === {{Ĉefartikolo|Israela kuirarto}} [[Dosiero:Food in Israel.jpg|eta|250px|Plado el falafelo, humuso kaj salato israela.]] La [[israela kuirarto]] (en la hebrea המטבח הישראלי ha-mitbach-ha yisra'eli) konsistas el lokaj pladoj de la indiĝenaj homoj de Israelo kaj pladoj alportitaj al Israelo de la [[judoj]] de la [[diasporo]]. Ekde antaŭ la kreo de la ŝtato Israelo en 1948, kaj precipe ekde la fino de la [[1970-aj jaroj]], israela juda fuziiga kuirarto evoluis.<ref> Yael Raviv, [https://books.google.es/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Falafel Nation,] University of Nebraska Press, 2015 </ref> Israela kuirarto adoptis kaj daŭre adoptas elementojn de diversaj stiloj de juda kuirarto kaj [[Mezorienta kuirarto]], precipe la [[Juda kuirarto|juda]], [[Mizraĥoj|misraĥa]], [[Sefardoj|sefarda]] kaj [[Aŝkenazoj|aŝkenaza]] stiloj. Ĝi enkorpigas multajn manĝaĵojn tradicie manĝitaj en [[Levantena kuirarto|levantena]], [[Araba kuirarto|araba]], [[Mezorienta kuirarto|mezorienta]] kaj [[mediteranea kuirarto]]j. Tiukadre manĝaĵoj kiel [[Kikerbulo|falafelo]], [[Kikerkaĉo|humuso]], [[ŝakŝuko]], [[Kuskuso (manĝaĵo)|kuskuso]], [[sabiĥo]] kaj [[zaataro]] estas vaste popularaj en Israelo hodiaŭ. Krome ankaŭ ''[[Schnitzel]]'', [[pico]], [[hamburgero]]j, [[terpomfingroj]], [[rizo]] kaj [[salato]]j estas facile troveblaj en Israelo. Ĉirkaŭ duono de la israel-juda populacio konfirmas obei [[koŝero]]n hejme.<ref>Uzi Rebhun, Lilakh Lev Ari, [https://books.google.com/books?id=CG-WQZDJdo8C&pg=PA113 ''American Israelis: Migration, Transnationalism, and Diasporic Identity,''] Brill, 2010 pp. 112–113.</ref><ref name="bernstein 227, 233–234">{{harvnb|Bernstein|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA227 227], [https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233 233–234]}}</ref> Koŝeraj [[restoracio]]j estis ĉirkaŭ kvarono de la totalo en 2015.<ref name=raviv>Yael Raviv, [https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119 ''Falafel Nation,''] University of Nebraska Press, 2015</ref> Kun nekoŝeraj fiŝoj, kunikloj kaj strutoj, [[porko]] — ofte nomita "blanka viando" en Israelo<ref name=bernstein-231>{{harvnb|Bernstein|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA232 231–233]}}</ref>— estas produktita kaj konsumita, kvankam ĝi estas malpermesita kaj de Judismo kaj de Islamo.<ref>{{cite news |author=Jeffrey Yoskowitz |url=http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html|work= gazetoj Slate |title=Israel's Pork Problem|date=8a de Aŭgusto 2012 |access-date=28a de Decembro 2015}}</ref> ===Sportoj=== [[File:ירוק עולה.jpg|thumb|maldekstre|Sekvantoj de Maccabi Haifa F.C. en la Stadiono Sammy Ofer en la urbo Hajfo.]] La plej populara spektitaj sportoj en Israelo estas [[futbalo]] kaj [[korbopilko]].{{sfn|Torstrick|2004|p=141}} La Israela Unua Ligo estas la ĉefa futbala ligo de la lando, kaj la Israela Korbopilka Unua Ligo estas la ĉefa korbopilka ligo de la lando.<ref>{{cite web |url=http://www.basket.co.il/Data.asp?id=1&lang=en |publisher=Winner Basketball Super League |title=Basketball Super League Profile |access-date=13a de Aŭgusto 2007 }}</ref> Maccabi Haifa, Maccabi Tel Aviv, Hapoel Tel Aviv kaj Beitar Jerusalem estas la plej grandaj [[futbalklubo]]j en la lando. Maccabi Tel Aviv, Maccabi Haifa kaj Hapoel Tel Aviv konkurencis en la [[Ligo de Ĉampionoj de UEFA|Ĉampioneco de UEFA]] kaj Hapoel Tel Aviv atingis la kvaronfinalon de la [[UEFA-pokalo]]. Israelo gastis kaj venkis la [[Azia Pokalo|Azian Pokalon]] de [[1964]]; en 1970 la Israela nacia futbala teamo partoprenis en la [[Futbala Mondpokalo 1970]], nome la nura fojo en kiu ĝi povis partopreni en la [[Futbala Mondpokalo]]. La [[Aziaj Ludoj]] de [[1974]], okazintaj en Teherano, estis la lastaj Aziaj Ludoj en kiuj Israelo partoprenis, kaj tie fakte multaj arabaj kaj islamaj landoj malakceptis konkurenci kun Israelo. Tial Israelo estis ekskludita el la Aziaj Ludoj de [[1978]] kaj ekde tiam ĝi jam ne konkurencis en aziaj sporteventoj.<ref>{{cite web |url=http://www.jta.org/1976/07/26/archive/israel-barred-from-asian-games |title=Israel Barred from Asian Games |publisher=Jewish Telegraphic Agency |date=26a de Julio 1976 |access-date=11a de Aprilo 2014}}</ref> En 1994, [[UEFA]] akceptis Israelon, kaj ekde tiam la israelaj futbalteamoj konkurencas en Eŭropo. Maccabi Tel Aviv venkis en la FIBA Eŭropa Ĉampioneco en korbopilko ses fojojn.<ref>{{cite web|url=http://www.euroleague.net/final-four/milan-2014/maccabi-electra-tel-aviv |title=Maccabi Electra Tel Aviv – Welcome to EUROLEAGUE BASKETBALL |access-date=30a de Oktobro 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625083458/http://www.euroleague.net/final-four/milan-2014/maccabi-electra-tel-aviv |archive-date=25a de Junio 2014 }}</ref> Israelo atingis [[Israelo en la Olimpikoj|naŭn Olimpikajn medalojn]] ekde sia unua atingo en la [[Somera Olimpiko 1992]], inllude oran medalon en [[tabulvelado]] en la [[Somera Olimpiko 2004]].<ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/israel |publisher=International Olympic Committee |title=Israel |access-date=20a de Marto 2012}}</ref> Israelo atingis ĉirkaŭ 100 ormedalojn en la [[Paralimpiko]] kaj estis rangigita la 20a en la ĝenerala medalaro. La Paralimpiko de [[1968]] estis gastigita de Israelo.<ref>{{cite web |url=http://www.paralympic.org/paralympic-games/tel-aviv-1968 |title=Tel Aviv 1968 |publisher=International Paralympic Committee |access-date=20a de Marto 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320024849/http://www.paralympic.org/paralympic-games/tel-aviv-1968 |archive-date=20a de Marto 2012 }}</ref> La Makabiaj Ludoj, nome Olimpik-stila evento por [[judoj|judaj]] kaj israelaj atletoj, estis inaŭguritaj en la 1930-aj jaroj, kaj okazis ĉiun kvaran jaron ekde tiam. [[Kravmagao]], nome batalarto disvolviĝinta ĉe judaj defendantoj dum la luktado kontraŭ [[faŝismo]] en Eŭropo, estas uzata de la israelaj sekurecfortoj kaj policanoj.<ref>Ellis, Judy (4a de Majo 1998). [https://time.com/archive/6732713/choke-gouge-smash/ "Choke! Gouge! Smash!".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240630200736/https://time.com/archive/6732713/choke-gouge-smash/ |date=2024-06-30 }} gazeto [[Time]]. Alirita la 1an de Januaro 2017.</ref> [[Ŝako]] estas grava sporto en Israelo. Estas multaj israelaj grandmajstroj kaj israelaj ŝakludantoj atingis nombrajn junajn mondajn ĉampionecojn.<ref>{{cite news | url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/pawn-stars-shine-in-new-national-sport-1.317002 | title=Pawn stars shine in new 'national sport' | newspaper=Haaretz | access-date=21a de Majo 2012 | date=4a de Oktobro 2010 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121102082057/http://www.haaretz.com/print-edition/news/pawn-stars-shine-in-new-national-sport-1.317002 |date=2012-11-02 }}</ref> == Religio == [[Dosiero:Judaica.jpg|eta|dekstra|250px|Judaĵoj (horloĝdirekten desupre): [[Ŝabato|ŝabataj]] [[kandelingo]]j, vazo por lavado de la manoj, [[Humaŝ]] kaj [[Tanaĥo]], montrilo, [[ŝofaro]], kaj [[etrogo|etrogujo]].]] Laŭ multaj judoj, la [[Eternulo]] promesis la Palestinan regionon al la judoj antaŭ pli ol 3 000 jaroj, eĉ antaŭ la erao de [[reĝo Davido]], kiam [[Izraelo]] estis grava kaj potenca ŝtato. Post 2 000 jaroj de [[diasporo]] kaj [[persekuto]], la kreo de moderna, prospera, fekunda lando, kaj la revivigo de la morta, antikva [[hebrea lingvo]] ŝajnas esti vera miraklo. Sed laŭ la palestinanoj, la invado de ilia lando fare de la judoj, kaj la rego de la judoj tie estas grava maljustaĵo. Laŭ unu kompreno la regadsistemo estas [[Etnokratio|etnokratia]]. La konflikto en Israelo estas ankaŭ religia. Multaj lokoj, precipe en Jerusalemo kaj [[Bet-Leĥem]], estas sanktaj al la judoj, al la [[islamo|islamanoj]], kaj ankaŭ al la [[kristanoj]]. == Vidindaĵoj == * [[Jerusalemo]] ([[Muro de lamentadoj]], [[Kupolo de la Roko]], [[Baziliko de la Sankta Tombo]], ''[[Via Dolorosa]]'', Kruca monaĥejo), * [[Morta Maro]] ([[Masada]] kastelo), * kristanaj lokoj ([[Bet-Leĥem]], [[Nazareto]], ''[[Kapernaum]]''). == Notoj == <references group="noto"/> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == ===En Esperanto=== * [[Jorge Camacho]], ''Palestino strangolata''. Kun antaŭparolo de [[Lee Miller (esperantisto)|Lee Miller]]. Kov­rilo de Pedro de Arce Trujillo. [[Monda Asembleo Socia|MAS]], 2016, 72 p., ISBN 978-2-36960-049-7 * Waleed Saleh, "La vero, la plej malbona malamiko de Israelo", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 13-14. * Víctor López, "Israelo, ok jardekoj de malobeo kontraŭ la internacia juro", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 15-16. * CoReP, "La Trump-Plano: usona imperiismo helpas la cionistojn dispremi la palestinanojn", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 17-18. ===Aliaj lingvoj=== * Gérard Araud, ''Israël: Le piège de l'Histoire'', eld. Tallandier, 2024 [https://www.laprocure.com/product/1514523/araud-gerard-israel-le-piege-de-l-histoire en La Procure], marto 2024. * Barton, John; Bowden, Julie (2004). ''The Original Story: God, Israel and the World''. Wm. B. Eerdmans Publishing Company. ISBN 978-0-8028-2900-9. * Culla, Joan B. ''La tierra más disputada: El sionismo, Israel y el conflicto de Palestina''. Madrid, Alianza, 2005. * Georg Fohrer: ''Geschichte Israels. Von den Anfängen bis zur Gegenwart''. 6. Auflage. Quelle & Meyer, UTB für Wissenschaft, Wiesbaden 1995, ISBN 3-8252-0708-0. * Martine Gozlan, ''Israël. 70 ans. : 7 clés pour comprendre'', Paris/37-Monts, Archipel, coll. «Essais, documents», 2a de majo 2018, 160 p. (ISBN 978-2-8098-2440-7 kaj 2-8098-2440-1) * [[Theodor Herzl|Herzl, Theodor]] (1946). ''The Jewish State''. American Zionist Emergency Council. ISBN 978-0-486-25849-2. * Morris, Benny (2008). [https://books.google.es/books?id=J5jtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1948: A History of the First Arab–Israeli War.] Yale University Press. ISBN 978-0-300-14524-3. * Sanguinetti, Julio María, ''La trinchera de occidente. A 70 años del Estado de Israel''. Montevideo, Taurus, 2018. * Claudio Vercelli, ''Breve storia dello stato di Israele, 1948-2008'', Carocci, 2008, ISBN 9788843044849. * Dieter Vieweger: ''Streit um das Heilige Land''. Gütersloher Verlag, 7. Auflage, Gütersloh 2019, ISBN 978-3-579-06757-5. {{Projektoj |commonscat=Israel |wikiquote=Kategorio:Israelo |wikinewscat=Israelo |ReVo=Israelo }} == Vidu ankaŭ == * [[Masakro en la muzika festivalo de Re'im]] * [[Israel-hamasa milito de 2023]] * [[Standing Together (movado)]] * [[Portalo:Judismo]] * [[Historio de la Esperanto-movado en Israelo (Wandel)]] * ''[[Israel Loves Iran]]'' * [[Juda Virtuala Biblioteko]] * [[Listo de urboj de Israelo]] * [[Mezoriento]] * [[Palestino]] * [[Enlanda Milito dum la Mandato Palestino]] == Eksteraj ligiloj == * {{ueavikio|{{paĝonomo}}|{{paĝonomo}}}} {{eo}} * (en) ''[[:en:Languages_of_Israel|Languages of Israel]]'' (Lingvoj de Israelo) == Noto == * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Israel |revizio=988383786}} {{Israelaj regionoj}} {{Ŝtatoj en Azio}} {{OECD}} {{Leginda|jaro=2021 |monato=2 |tago=18}} {{ADLM|2024|10}} {{Havenda artikolo|Israelo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Israelo| ]] [[Kategorio:Palestino]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1948]] 9nxjg3dloacasb7eipgr5xhmj378ysv 0 2154 9483119 9454159 2026-09-28T11:25:27Z Sj1mor 12103 9483119 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando | nomoenlokalingvo = საქართველო | transskribo = Sakartvelo | eonomo = Kartvelio | flago = [[Dosiero:Flago-de-Kartvelio.svg|120px|border|Flago de Kartvelio]] | blazono = [[Dosiero:Greater coat of arms of Georgia.svg|120px|Blazono de Kartvelio]] | nacia himno = [[Tavisupleba]] (თავისუფლება) - Libereco | lokigo-bildo = [[Dosiero:Georgia in Europe.svg|220px|Lokigo]] | lingvoj = <!--[[Kartvela lingvo|kartvela]], en [[Abĥazio]] ankaŭ la [[Abĥaza lingvo|abĥaza]]--> | lingvoj falde = jes | ĉefurbo = [[Tbiliso]] (1.2 mil) | religio = [[Ortodoksismo|ortodoksaj kristanoj]] 84%, [[islamanoj]] 9%, armenaj gregorianoj 5%, katolikoj 2% | areo = 69700 | akvo = ? | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro-dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝdenso = 70 | valuto = Kartvela [[lario]] (=100 tetroj) | valuta kodo = GEL | horzono = +4 | ttt = ge | landkodo = GEO | tel = 995 | politika sistemo = parlamenta respubliko | ŝtatestro = prezidanto {{#invoke:Wikidata|claim|P35|parameter=link}} | ĉefministro = {{#invoke:Wikidata|claim|P6|parameter=link}} | nacia tago = [[26-a de majo]] (tago de restaŭro de ŝtateco en 1918) | sendependeco = 26-a de majo 1918 de [[Rusa Imperio]], 9-a de aprilo 1991 de [[Sovetunio]] }} '''Kartvelio''' aŭ '''Kartvelujo''' ({{lang-ka|საქართველო|t=''Sakartvelo''}}, {{lang-la|Georgia}} kaj per simila vortoradiko nomata en multaj okcidentaj lingvoj, {{lang-ab|Қырҭтәыла}}, ''Kirtteila'', {{lang-hy|Վրաստան}}, ''Vrastan'', pliaj notoj pri la diverslingvaj landonomoj sube) estas lando en centra kaj okcidenta partoj de [[Kaŭkazio]] en la ekstrema sud-oriento de [[Eŭropo]], ĉe la geografia limo inter Eŭropo kaj Azio, historia heredanto de antikvaj ŝtatoj [[Iberio (Kaŭkazia)|Iberio]] (aŭ ''Kartli'') kaj [[Kolĥido]] (''Kolĥeti''), kaj hejmo de [[kartveloj]]. Okcidente ĝin limas la [[Nigra Maro]], norde [[Rusio]], sude [[Turkio]] kaj [[Armenio]] kaj sudoriente [[Azerbajĝano]]. La ĉefurbo kaj la plej granda urbo de la lando estas [[Tbiliso]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la ŝtato vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Kartvelio estas unitara, [[parlamenta respubliko]] kies registaro estas elektita tra [[reprezenta demokratio]]. Dum la [[Grek-romia antikvo|klasika periodo]], en la moderna teritorio de Kartvelio formiĝis sendependaj reĝlandoj de [[Kolĥido]] kaj [[Reĝlando de Iberio|Iberio]]. Kartveloj oficiale [[Kartvela Ortodoksa Eklezio|adoptis Kristanismon]] komence de la 4-a jarcento kiam la reĝo de [[Reĝlando de Iberio|Iberio]] deklaris ĝin oficiala [[ŝtata religio]]. Unuiĝinta [[Kartvela reĝlando|Kartvela Reĝlando]] atingis sian pinton de politika kaj kultur-ekonomia potenco dum la regado de [[Davido la 4-a de Kartvelio|Davido la 4-a]] (konata kiel La Konstruanto) kaj [[Tamara de Kartvelio|Reĝino Tamara]] ekde la 12-a ĝis la frua 13-a jarcentoj. Post tio, la reĝlando subiĝis al [[hegemonio]] de novaperintaj regionaj invadistoj, nome la [[Mongola Imperio|mongoloj]], la [[Otomana Imperio|otomanoj]] kaj la [[Persa Imperio|persoj]] kaj dissolviĝis en diversaj kartvelaj reĝlandetoj kaj [[Princlando|princlandoj]]. Eventuale, fine de la 18-a jarcento, la orientkartvela reĝlando de [[Kartli|Kartl]]-[[Kaĥeti|Kaĥetio]], serĉante protekton kontraŭ siaj [[Islamo|islamaj]] malamikoj, formis [[Traktato de Georgijevsk|aliancan traktaton]] kun [[Rusia Imperio]] ĉefe pro religiaj motivoj, kiujn la kartvela reĝo konsideris avantaĝo por estontaj rilatoj, sed, neglektante la kondiĉojn de la protekta traktato, Rusio tute nuligis la kartvelan reĝan [[Dinastio Bagrationi|dinastion]] kaj rekte [[Anekso|aneksis]] la landon en 1801; aneksado de la ceteraj okcidentkartvelaj reĝlandoj kaj princlandoj daŭris ĝis la mezo de la 19-a jarcento.<ref>[https://matiane.wordpress.com/2010/08/16/georgia-under-russian-imperial-rule/ Georgia under Russian Imperial Rule]</ref> Post la [[Rusia revolucio de 1917]] Kartvelio regajnis sian sendependecon kaj establis [[Kartvela Demokratia Respubliko|demokratian respublikon]] sub [[Socialdemokratio|socialdemokratiaj]] [[Menŝevikismo|menŝevikoj]] en 1918.<ref>[http://www.ericlee.info/theexperiment The Experiment: Georgia’s Forgotten Revolution 1918-1921]</ref> Malgraŭ la internacia agnosko de la novnaskita respubliko fare de la [[Ligo de Nacioj]] kaj mem [[Rusia Soveta Federacia Socialisma Respubliko|Soveta Rusio]], Kartvelio estis invadita de la [[Ruĝa Armeo]] en 1921 kaj aneksita al novdeklarita [[Sovetunio]] en 1922 kiel [[Kartvela Soveta Socialisma Respubliko]] ene de [[Transkaŭkaza Federacia Soveta Socialisma Respubliko]]. Porsendependiĝa movado gvidis la landon al eventuala eliro kaj deklaro de regajno de sendependeco de Sovetunio en Aprilo 1991. Dum la sekva jardeko post la sendependiĝo, Kartvelio suferis de forta [[ekonomia krizo]] kaj [[intercivita milito]] inkluzive de militaj konfliktoj kun [[Separismo|separatismaj]] etnaj minoritatoj en [[Abĥazio]] kaj [[Sud-Osetio]] kiujn sekvis severa [[etna purigado]] de kartveloj el ambaŭ provincoj. Post la paca [[Revolucio de la rozoj|Roza Revolucio]] en 2003, Kartvelio deklaris firman por-Okcidentan [[Geopolitiko|geopolitikan]] celon, por ke la lando integriĝu en diversaj okcidentaj organizaĵoj kiel [[NATO]] kaj [[Eŭropa Unio]], kaj ĝi enkondukis plurajn demokratiigajn reformojn por fortigi ŝtatajn instituciojn kaj eliri el la [[Post-sovetaj ŝtatoj|post-sovetia]] stagnado. La por-Okcidenta geopolitika orientiĝo de Kartvelio baldaŭ iĝis obstaklo por Rusio<ref>[http://www.nato.int/docu/review/2014/Russia-Ukraine-Nato-crisis/Nato-enlargement-Russia/EN/index.htm NATO enlargement and Russia: myths and realities]</ref> kaj rezultis je malboniĝo de rilatoj inter la du landoj, kiu eventuale kulminis je [[Milito en Sud-Osetio (2008)|rusa-kartvela milito]] en 2008. Kartvelio membras en [[UNO]], [[Konsilio de Eŭropo]], [[GUUAM]], [[Unesko]] kaj aliaj [[Internacia organizaĵo|internaciaj organizaĵoj]]. Ĝi enhavas du mem-deklaritajn separatismajn regionojn - [[Abĥazio|Abĥazion]] kaj [[Sud-Osetio|Sud-Osetion]] kiuj ekhavis limigitan [[Internacia agnosko de Abĥazio kaj Sud-Osetio|internacian agnoskon]] helpe de Rusio post la milito en 2008. Kartvelio kaj la absoluta plejmulto de la [[internacia komunumo]] konsideras la du regionojn kiel suverena parto de Kartvelio sub kontraŭleĝa milita okupado de Rusio.<ref>[https://matsne.gov.ge/en/document/view/19132 Law of Georgia on Occupied Territories]</ref> == Etimologio == La kartveloj sin nomas ''kartvelebi'' (ქართველები) kaj sian lingvon ''kartuli'' (ქართული). Tiuj ĉi terminoj devenas de la nomo de [[legendo|legenda]] [[paganismo|pagana]] gvidanto [[Kartlos]], pri kiu oni diras „patro“ de la kartveloj. La eksterlanda nomumado ''Georgia'', uzata de la plimulto de la lingvoj, evidente venas de la [[persa lingvo|persa]] گرجی ''Gurji'', tra la [[araba lingvo|araba]] ''Jurj''. Pro la influo de la prononcado de prefikso el la [[greka lingvo|greka]] ''geōrg-'' (γεωργ), la mondo supozas ke tio rilatiĝas al [[Sankta Georgo]] (sankta landpatrono) aŭ kun la greka ''γεωργία'' (''geōrgía'', kultivi). En la antikveco la loĝantoj de la orienta regiono de Kartvelio estis nomataj ''iberoj'', pro la kaŭkazia reĝlando [[Iberio (Kaŭkazio)|Iberio]],<ref> [https://www.britannica.com/place/Georgia/Cultural-life#ref481483 Origins of the Georgian nation], [[Encyclopedia Britannica]]</ref> la koloniigita marbordo de la grekoj estis la fama [[Kolĥido]] en la okcidento de Kartvelio. ''Gorj'', la vorto en la persa lingvo por nomi la kartvelojn, ankaŭ estas radiko por la [[turka lingvo|turka]] ''Gürcü'' kaj la [[rusa lingvo|rusa]] ''Грузин'' ("Gruzin"). La landnomo estas * ''Gorjestan'' en la [[persa]], * ''Gürcistan'' en la [[turka]], simile ''Gürcüstan'' en la [[azera]], * ''Gruzija (Грузия)'' en la [[rusa]], simile ''Gruzija (Грузія)'' en la [[ukraina]] kaj en multaj pliaj lingvoj de orienta Eŭropo, ekzemple [[hungare]] ''Grúzia'', [[pole]] ''Gruzja'', [[litove]], [[latve]], [[slovene]] kaj [[kroate]] ''Gruzija'', [[estone]] ''Gruusia'' (cetere ankaŭ en [[Ido]] estas ''Gruzia''). En la [[hebrea lingvo|hebrea]] la lando pasinte nomiĝis ''Gruzja'' (גרוזיה), sed post oficiala peto de la ŝtato de Kartvelio al Israelo kiu sekvis la militon kun Rusio en 2008 la nomo ŝanĝiĝis al ''georgja'' (גאורגיה). Per simila motivo la registaro de [[Litovio]] en 2018 ŝanĝis la oficialan nomon en la [[litova]] de ''Gruzija'' al ''Sakartvelas'' (-a kaj -as estas normaj finaĵoj por ina kaj vira gramatika sekso de la litova, do la lando en 2018 ŝanĝiĝis de "ina lando" al "vira lando"). La [[persa]] nomo eble rilatiĝas al la [[lupo]] (''gorg''), de la antikva kulto de la praaj kaŭkazoj, tial ''Gorjestan'', ‘la tero de la lupoj’. La denominadoj en la armena lingvo por 'kartvelo' kaj 'Kartvelio' ({{lang|hy|վրացիներ kaj Վրաստան}}, ''vraciner'' kaj ''Vrastan'', vidu la finaĵon -stan- por multaj landoj de [[Meza Azio]], kiel ''Afganistano, Kazaĥstano, Kirgizistano, Pakistano, Turkmenistano, Uzbekistano'' ktp), kun komenca silabo ''Vr'' venas de [[Reĝlando de Iberio|Iberio]] kun perdo de la komenca ''i-'' kaj anstataŭo de la ''b'' de ''Iberio'' al ''v''. == Historio == Vidu la artikolon ''[[Historio de Kartvelio]]'' === Prahistorio === La teritorio de nuntempa Kartvelio estis loĝata de [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ekde [[Paleolitiko]]. La prakartvelaj triboj unue aperas en skribita historio en la 12-a jarcento a.K.<ref>Phoenix: The Peoples of the Hills: Ancient Ararat and Caucasus by Charles Burney, David Marshall Lang, Phoenix Press; December 31, 2001</ref> Ĝis nun la plej fruaj spuroj de [[vino]] en la mondo estis trovitaj en Kartvelio kie oni malkovris 8000 jaraĝajn argilajn vinujojn.<ref>[http://www.independent.co.uk/news/science/now-thats-what-you-call-a-real-vintage-professor-unearths-8000-year-old-wine-84179.html Now that's what you call a real vintage: professor unearths 8,000-year-old wine], [[The Independent]]</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://stylitewine.com/nasa-georgian-wines/ |titolo=Wine Birthplace: Georgia, according to NASA |alirdato=2017-05-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170416131342/http://stylitewine.com/nasa-georgian-wines/ |arkivdato=2017-04-16 }}</ref> Arkeologiaj eltrovaĵoj kaj skribitaj referencoj en antikvaj fontoj ankaŭ montras ekziston de fruaj politikaj kaj ŝtataj formiĝoj karakterizitaj de altnivela [[metalurgio]] kaj orfaradaj teknikoj kiuj datiĝas de pli frue ol la 7-a jarcento a.K. Arkeologiaj spuroj de Ŝulaveri-Ŝomu kulturo indikas pri komenco de frua metalurgio en centra Kaŭkazio (inkluzive de la nuntempaj teritorioj de Kartvelio, Armenio kaj Azerbajĝano).<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://saunje.ge/index.php?id=1533&lang=ka |titolo=THE GOLD MINE OF SAKDRISI AND EARLIEST MINING AND METALLURGY IN THE TRANSCAUCASUS AND THE KURA-VALLEY SYSTEM |alirdato=2017-05-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20151118123029/http://saunje.ge/index.php?id=1533&lang=ka |arkivdato=2015-11-18 }}</ref> === Antikva Epoko === Dum la [[Grek-romia antikvo|klasika periodo]] formiĝis kelkaj fruaj kartvelaj ŝtatoj el kiuj la plej ĉefaj estis [[Kolĥido]] en la okcidento kaj [[Reĝlando de Iberio|Iberio]] en la oriento. Nur en la 4-a jarcento a.K. estis formita la unua unuiĝinta kartvela reĝlando sub la reĝo Parnavaz - la unua ekzemplo de organizita ŝtata formiĝo sub unu reĝo kaj aristorkatia hierarĥio.<ref>David Marshall Lang (1997). ''Lives and Legends of the Georgian Saints'' (2 ed.). St. Vladimir's Seminary Press. ISBN 978-0913836293.</ref> Laŭ la [[Helena mitologio|greka mitologio]], en [[Kolĥido]] troviĝis la legenda [[Ora ŝaffelo|Ora Ŝaffelo]] al kies ekposedo strebis [[Jazono]] kaj la [[Argonaŭtoj]] en la epika rakonto de [[Apolono de Rodo]] - ''Argonaŭtiko.'' La enhavigon de la Ora Ŝaffelo en la miton probable influis la loka kartvela metodo uzi ŝaffelojn por depreni orpolvon de riveroj.<ref>"Christianity and the Georgian Empire" (early history) Library of Congress, 1994.</ref> Konata al la lokanoj kiel la reĝlando de ''Egrisi'' (aŭ ''Laziko''), Kolĥido ankaŭ plurfoje estis severa batalkampo inter la [[Bizanca imperio|Bizanca]] kaj [[Sasanida Imperio|Sasanida]] imperioj. Post mallonga konkero fare de la [[Romia Respubliko]] de Kartvelio en 66 a.K., la teritorio iĝis ĉefa objektivo de onta 700 jarlonga romia-persia geopolitika konkurado kaj batalado.<ref>Ronald Grigor Suny. ''Armenia, Azerbaijan, and Georgia – "Christianity and the Georgian Empire"''. DIANE Publishing, 1996, p. 158</ref><ref>Mikaberidze, Alexander. [https://books.google.nl/books?id=JNNQCgAAQBAJ&dq=sasanians+rule+georgia&hl=nl&source=gbs_navlinks_s Historical Dictionary of Georgia], (2 ed.). Rowman & Littlefield. pp. 527–529.</ref> Ekde la unuaj jarcentoj p.K. la kultoj de [[Mitraismo]], [[Paganismo|pagana]] kredo, kaj [[Zaratuŝtrismo]] estis vaste aplikataj en Kartvelio.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/georgia-iii-art-and-archeology- Iranian elements in Georgian art and archeology], [[Encyclopedia Iranica]]</ref> En ĉirkaŭ 337 p.K. la persdevena reĝo Mirian la 3-a de Iberio deklaris Kristanismon kiel la oficiala ŝtata religio, do instigante la evoluon de literaturo, arto kaj eventuale ludante gravan rolon dum sekvaj jarcentoj en la procezo de formiĝo de la unuiĝinta kartvela nacio.<ref>Cyril Toumanoff. ''Studies in Christian Caucasian History'' (1967). Georgetown University Press. pp. 83–84, 377.</ref><ref>Theodore Edward Dowling. ''Sketches of Georgian Church History''</ref> La akcepto de Kristanismo en Iberio kaŭzis malrapidan sed eventualan dekadencon de Zaratuŝtrismo,<ref>Dr Stephen H Rapp Jr. [https://books.google.nl/books?id=T8VIBQAAQBAJ&pg=PA160&dq=zoroastrianism+in+georgia+decline&hl=nl&sa=X&ei=b_lXVfD4CYiS7AbDjYCoCg&ved=0CDkQ6AEwAw#v=onepage&q=zoroastrianism%20in%20georgia%20decline&f=false ''The Sasanian World through Georgian Eyes: Caucasia and the Iranian Commonwealth in Late Antique Georgian Literature''], Ashgate Publishing, Ltd., 28 sep. 2014. ISBN 1472425529 p 160</ref> kiu ĝis la 5-a jarcento p.K. ŝajnis daŭre esti la dua ĉefa religio en Iberio (orienta Kartvelio).<ref>Ronald Grigor Suny. [https://books.google.nl/books?id=riW0kKzat2sC&pg=PA22&dq=zoroastrianism+in+east+georgia+second+established+religion&hl=nl&sa=X&ei=ivpXVc7wK5SV7Abr5IOYDw&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=zoroastrianism%20in%20east%20georgia%20second%20established%20religion&f=false The Making of the Georgian Nation], [[Indiana University Press]], 1994 ISBN 0253209153 p 22</ref> Ĝis la 7-a jarcento, la teritorio de la kartvelaj reĝlandoj restis daŭra porinflua batalkampo inter la [[Romia Imperio|romianoj]] kaj la [[Sasanida Imperio|sasanidoj]]. === Mezepoko ĝis la Frua Moderna Epoko === [[Dosiero:Betania Monastery, George IV Lasha, Tamar and George III of Georgia.jpg|eta|dekstra|240px|Reĝino [[Tamara de Kartvelio]]]] Du kartvelaj reĝlandoj de la antikveco, [[Iberio (Kaŭkazio)|Iberio]] en la oriento kaj [[Kolĥido]] en la okcidento de la lando, estis inter la unuaj ŝtatetoj de la regiono kiuj oficiale adoptis [[Kristanismo]]n (en la 4-a kaj 6-a jarcentoj, respektive). [[Egrisi]] (postnomigo de Kolĥido) ofte vidis batalojn inter du malamikaj imperioj [[Persio]] kaj [[Bizancio]], kiuj konstante pretendis konkeri Kartvelion por ekhavi geopolitikan avantaĝon super unu la alia. Rezulte, tiuj ĉi reĝlandoj estis disigitaj en kelkaj feŭdaj regionoj dum la frua [[Mezepoko]]. Tio facilis la arabojn konkeri Kartvelion en la [[7-a jarcento]]. Malgraŭ la [[Islama ekspansio|invado]] de Tbiliso de la [[araboj]] en 654 p.K. Iberio (Kartli) tenis sian aŭtonomian sendependecon sub arabaj regantoj.<ref>Ronald Grigor Suny. [https://books.google.sk/books?id=riW0kKzat2sC&pg=PA27&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The Making of the Georgian Nation], 1994, Indiana University Press</ref> Komence de la [[11-a jarcento]], la ribelaj regionoj estis liberigataj kaj kunigitaj al la reĝlando Kartvelio. La [[Kartvela reĝlando|Kartvela Reĝlando]] atingis sian pinton de potenco en la 12-a kaj 13-a jarcentoj. Ekiĝante la [[12-a jarcento]], la dominado de Kartvelio etendiĝis sur la plejparto de suda [[Kaŭkazio]], inkluzive de nordorientaj regionoj kaj preskaŭ la tuta norda marbordo de tio kio hodiaŭ estas [[Turkio]]. Tiu ĉi periodo de la historio de Kartvelio dum la regado de [[Davido la 4-a de Kartvelio|David' la 4-a]] (kromnomigita kiel ''David' la Konstruanta'', r. 1089-1125) kaj sia pranepino [[Tamara de Kartvelio|Tamar]] (r. 1184-1213) estas tradicie konata kiel la ''Ora Epoko de Kartvelio'' aŭ ''Kartvela Renesanco''.<ref>David Marshall Lang. ''Modern History of Soviet Georgia.'' 1976. London: Greenwood Press. p. 29. ISBN 978-0837181837.</ref><ref>[http://www.ancient-origins.net/history-famous-people/queen-tamar-confident-female-ruler-georgian-golden-age-005815?nopaging=1 Queen Tamar: The Confident Female Ruler of the Georgian Golden Age]</ref> Tiu ĉi frua kartvela renesanco kiu antaŭdatiĝas sian okcidenteŭropan analogon, estis karakterizata de rimarkeblaj militaj venkoj, teritoria ekspansio kaj kultura progreso en arkitekturo, literaturo, scienco kaj filozofio. La Ora Epoko de Kartvelio lasis heredaĵon de belaj katedraloj, romantika literaturo kaj la epika poemo <nowiki>''</nowiki>[[La kavaliro en panterfelo|La Kavaliro en Panterfelo]]<nowiki>''</nowiki> kiu estas konsiderata kiel la nacia eposo kaj la plej grava literatura verko de Kartvelio.<ref>Dimitrije Janicic. [http://www.ipernity.com/blog/dimitrije.dimjan/705673 "LA KAVALIRO EN TIGRA FELO: LA PROVOKO POR SCIVOLULOJ'']</ref> Davido subpremis interkverelantajn feŭdajn princojn kaj maksimume centrigis sian potencon por pli facile kaj efektive kontraŭstari eksterajn minacojn. En 1121 li venkis kontraŭ kelkoble pli larĝa koalicia [[Selĝukoj|Turka]] armeo en la [[Batalo de Didgori]] (tradicie konata kiel ''la Venko Mirakla'')<ref>[http://www.armchairgeneral.com/miraculous-victory-battle-of-didgori-1121.htm ‘Miraculous Victory:’ Battle of Didgori, 1121]</ref> kaj en 1122 li liberigis Tbilison de la araboj kiuj regis la urbon dum kvar jarcentoj. Je la pinto de sia potenco, geopolitika influo de la reĝlando etendiĝis de la nordorientaj bordoj de la [[Nigra Maro]] ĝis la nordaj provincoj de [[Persio]] kaj samtempe akirante religivalorajn posedaĵojn en [[Grekio]] kaj la [[Sankta Lando]]. La 29-jara regado de Tamar, la unua ina estro de la lando, estas konsiderata kiel la plej sukcesa kaj prospera periodo de la mezepoka historio de Kartvelio.<ref>Antony Eastmond (2010). Royal Imagery in Medieval Georgia. Penn State Press. p. 93. ISBN 978-0271016283.</ref> Tamar ricevis titolon de <nowiki>''</nowiki>la reĝo de reĝoj<nowiki>''</nowiki> (''mephet mephe'').<ref>Eastmond, p. 109</ref> Ŝi sukcesis je subigo de kontraŭuloj kaj ekis energian eksteran politikon koincide de malfortiĝo de la ĉefaj malamikaj potencoj de la selĝukoj kaj Bizanca Imperio. Subtenita de forta milita elito, Reĝino Tamar sukcesis plifortigi la atingojn de siaj prauloj kaj plivastigis malgrandan regionan imperion kiu dominis Kaŭkazion etendiĝante ĝis nuna Azerbajĝano, Armenio, orienta Turkio kaj ankaŭ partoj de norda Irano<ref>[https://books.google.ge/books?id=PeEeAQAAMAAJ&q=tamar+the+great+northern+iran&dq=tamar+the+great+northern+iran&hl=nl&sa=X&ei=qv9XVY3jO9SN7Ab894KYDg&redir_esc=y Imagining history at the crossroads: Persia, Byzantium, and the architects of the written Georgian past, Volume 2 p 652], University of Michigan 1997.</ref> ĝis la kolapso pro la mongolaj invadoj du jardekojn post la morto de Tamar en 1213.<ref>Eastmond, p. 93-95.</ref> {{Ĉefartikolo|Timuraj invadoj de Kartvelio}} Tiu kartvela reĝlando estis tolerema al ĝiaj [[Islamo|islamanaj]] kaj judaj subuloj, sed ĝi estis subigita de la islamecaj [[Mongola Imperio|mongoloj]] en la [[13-a jarcento]]. Konsekvence, la pluraj lokaj regantoj batalis por la sendependiĝo disde la centra kartvela registaro ĝis la tuta disiĝo de la Reĝlando en la [[15-a jarcento]]. La najbaraj reĝlandoj profitis la situacion kaj ekde la [[16-a jarcento]] la [[Persa Imperio]] kaj la [[Otomana Imperio|Otomana]] subpremis la orienton kaj okcidenton de Kartvelio, respektive. La regantoj de tiuj ĉi regionoj, kiuj konservis parton de sia aŭtonomio, organizis plurfojajn ribeliĝojn. Sinsekvaj persaj kaj otomanaj invadoj malfortigis la reĝlandojn kaj la lokajn ribeliĝojn. Kiel rezulto de la militoj kontraŭ la islamaj ŝtatoj, la kartvela loĝantaro reduktiĝis al 250 000 personoj. === Protektorato kaj posta aneksado al la Rusia Imperio === [[Dosiero:Alexander I of Russia by G.Dawe (1817, Royal coll. of UK).jpg|eta|Aleksandro la 1-a imperiestro de Rusio en 1801-1825]] En [[1783]] [[Rusio]] kaj la orient-kartvela reĝlando Kartl-Kaĥetio subskribis la [[traktato de Georgijevsk|Traktaton de Georgijevsk]], laŭ kiu Kartl-Kaĥetio ricevis la protektadon de Rusio. Tamen, tio ne evitis la invadon kaj disrabon al [[Tbiliso]] fare de la persoj en [[1795]]. La [[22-a de decembro]] [[1800]] la [[caro]] [[Paŭlo la 1-a (Rusio)]], profitante la peton de la kartvela reĝo [[Georgo la 12-a]], subskribis la aneksadon de Kartl-Kakhetio al la [[Rusia Imperio]]. La aneksado estis proklamita la [[18-a de januaro]] [[1801]]. Nur malgranda nombro de la kartvela nobelaro subigis sin antaŭ la Rusia Imperio, dume aliaj organizis plurfojajn kontraŭ-rusajn ribeliĝojn. En somero [[1805]] malgrandaj rusaj taĉmentoj ĉe la rivero Askerani kaj proksime de Zagam venkis la persan armeon kaj protektis Tbilison. En [[1810]], post mallonga milito, la okcidenta kartvela reĝlando ([[Imeretio]] estis aneksata de la caro [[Aleksandro la 1-a (Rusio)|Aleksandro la 1-a]]. La lasta imereta reĝo kaj lasta [[Bagratida dinastio|bagratida]] kartvelo [[Salomono la 2-a de Imeretio]] forpasis ekzilita [[1815]]. De [[1803]] al [[1878]], kiel rezulto de multnombraj rusaj militoj kontraŭ Turkio kaj [[Irano]], kelkaj teritorioj estis aneksataj al Kartvelio. Tiuj ĉi regionoj ([[Batumi]], [[Artvin]], [[Aĥalciĥo]], [[Poti]] (kiu havas gravan grekan loĝantaron, kaj [[Abĥazio]]) nun reprezentas la plimulton de la kartvela teritorio. La princlando [[Guria]] estis nuligita en [[1828]] kaj la princlando [[Samegrelo]] ([[Mingrelia]]) en [[1857]]. La regiono [[Svaneti]] ([[Svania]]) estis popaŝe aneksata inter [[1857]] kaj [[1859]]. === Deklaro de sendependeco === [[Dosiero:Georgien Parlament Unabhängigkeit.jpg|eta|maldekstre|Deklaracio pri Sendependeco en [[1918]]]] Post la [[Rusa revolucio]] de 1917, formiĝis [[Transkaŭkaza Federacia Demokratia Respubliko]] gvidata de kartvela social-demokrata politikisto [[Nikolaj (Karlo) Ĉĥeidze]]. La provizora federacia ŝtato konsistis el tri sudkaŭkaziaj nacioj: Kartvelio, Armenio kaj ĵuskreita Azerbajĝano. Pro la kriza situacio kaŭzita de la otomana milita minaco kontraŭ iamaj sudkaŭkaziaj teritorioj de la dissolviĝanta Rusia Imperio, Kartvelio [[Kartvela Demokratia Respubliko|deklaris sian sendependecon]] helpe de la [[Germana Imperiestra Regno|Germana Imperio]] la 26-an de Majo 1918. La respublikon estris la [[Kartvela Social-Demokratia Partio]] ([[Menŝevikismo|Menŝevikoj]]) gvidata de [[Noe Ĵordania]]. Post la unuaj tutnaciaj balotoj en 1919 la parlamento (''la Nacia Konsilo'') konsistis el 132 membroj kun la majoritato de social-demokratoj. La [[Kartvela Demokratia Respubliko|respubliko]] atingis ''de jure'' internacian agnoskon de la Ligo de Nacioj kaj de Soveta Rusio mem, sed tio ne helpis al ĝi fariĝi membro de la tiu ĉi [[internacia organizaĵo]] kaj februare 1921 Kartvelio estis invadita de la rusa [[Ruĝa Armeo]] post okupado de Azerbajĝano kaj Armenio en Aprilo kaj Decembro 1920 respektive. Post kelksemajnaj severaj bataloj kontraŭ la multnombra Ruĝa Armeo, la lokaj trupoj estis malvenkitaj kaj la [[25-an de februaro]] [[1921]], la Ruĝa Armeo eniris en la ĉefurbon [[Tbiliso]] kaj instalis komunisman registaron gvidatan de kartveldevena [[bolŝeviko]] [[Filipp Maĥaradze|Filipe Maĥaradze]]. La 17-an de Marto la kartvela registaro forlasis la landon kaj elmigris al Francio sen deklari kapitulacon. Kartvelio estis aneksita al la [[Transkaŭkaza soveta federacia socialisma respubliko|Transkaŭkaza Socialisma Soveta Respubliko]], kune kun [[Armenio]] kaj [[Azerbajĝano]] kaj en 1922 ĝi jam formale fariĝis membro de ĵuskreita [[Sovetunio]]. === Kartvelio en Sovetunio === La TSSR estis disigita en ĝiaj komencaj landoj kaj en [[1936]] konvertiĝis en la [[Kartvela Soveta Socialisma Respubliko]]. La kartveldevena radikalula revoluciulo [[Stalin|Joseb Ĝugaŝvili]] estis elstarulo inter la rusiaj bolŝevikoj, kiuj atingis la regadon en la Rusia Imperio por la [[Rusa revolucio|Revolucio de Oktobro]] en 1917. Ĝugaŝvili estis pli bone konata kiel ''Stalin'' (el la rusa ''сталь'': ŝtalo). [[Stalin]] atingis la plej altan pozicion en la soveta ŝtato, sukcedante al [[Lenin]] kaj gvidante la destinon de Sovetio ĝis 1953. Abĥazio ricevis ankoraŭ antaŭ Sud-Osetio la statuson de Sovetunia respubliko, sed Stalin deklaris ĝin memstaran sovetian respublikon en 1931 kaj tiel subigita al la kartvela uniorespubliko<ref name=":0">(nl) [[Erika Fatland]], ''De Grens'' (La landlimo), p. 371-374, De Geus, 2019, ISBN 978 90 445 4087 1, origina titolo 'Grensen - Eine Reise Rundt Russland'. (Landlimoj - vojaĝo ĉirkaŭ Ruslando).</ref>. De [[1941]] ĝis [[1945]], dum la [[Dua mondmilito]], ĉirkaŭ 700&nbsp;000 kartveloj batalis kiel soldatoj de la Ruĝa Armeo kontraŭ la [[Nazia Germanio]] kaj preskaŭ 350&nbsp;000 el ili forpasis en la batalkampo de la orienta fronto. Aliaj estis enmetitaj en la [[Germana Armeo]], kiel tiuj de la [[Kartvela ribelo de Teselo]]. Dum tiu ĉi periodo, la popoloj de [[Inguŝio]], [[karaĉajoj]], [[ĉeĉeno]]j kaj la [[Kabardio-Balkario|balkarioj]] de la norda Kaŭkazio estis deportitaj al [[Siberio]] pro supozita kunlaborado kun la nazioj. Kun siaj respektivaj respublikoj nuligitaj, la SSR Kartvelio havis dum mallonga tempo tiujn teritoriojn ĝis [[1957]]. === Post disfalo de Sovetunio === [[Dosiero:Politika-Mapo-de-Kaŭkazio.gif|eta|300px|<center>politika mapo de Kaŭkazio]] [[Eduard Ŝevardnadze]], la kartvelo kiu laboris kiel Ministro pri Eksteraj Rilatoj de [[Sovetio]], estis unu el la aŭtoroj de la [[Perestrojko]] dum la 80-aj jaroj. Dum tiu ĉi periodo, Kartvelio disvolvigis plurpartian sistemon kiu ege akcelis la sendependiĝon. La lando havis la unuajn plurpartiajn elektadojn de [[Sovetio]] la [[28-an de oktobro]] [[1990]]. De novembro samjare ĝis marto [[1991]] unu el la gvidantoj de la Movado por nacia Liberiĝo, [[Zviad Gamsaĥurdja]], estis la prezidanto de la Supera Konsilio de la Kartvela Respubliko. La [[9-an de aprilo]] [[1991]] surbaze de tutlanda [[referendumo]] Supera Soveto de Kartvelio akceptis "Akton pri Restaŭro de Ŝtata Sendependeco". En majaj prezidentaj elektoj 1991 venkis [[Zviad Gamsaĥurdja]], sed pro la interna politika kaj milita kontraŭstaro li estis renversita (januaro [[1992]]). Ŝtatregadon prenis Milita Konsilio, kiu baldaŭ transdonis ŝtatpotencon al novfondita Ŝtata Konsilio (prezidanto [[Eduard Ŝevardnadze]]). Deklaro de sendependeco de Kartvelio kaŭzis pliakriĝon de politika situacio en aŭtonomaj subjektoj (kiuj laŭ la intenco de novaj kartveliaj regantoj devis perdi sian aŭtonomion), kion sekvis civilaj militoj kaj formiĝo de separatismaj reĝimoj en [[Abĥazio]] kaj [[Sud-Osetio]], kiuj delonge iĝis fakte sendependaj ŝtatoj. Post sendependiĝo de [[Montenegro]] per [[referendumo]], reaktiviĝis la aspiroj de Abĥazio kaj Sud-Osetio ricevi agnoskon de internacia komunumo. Novembre 2006 okazis sud-osetia referendumo pri la demando, dum kiu la volo de la loĝantoj ne aliĝi al Kartvelio estis rekonfirmita. Kartvelio kaj pluraj aliaj landoj anticipe anoncis, ke la referendumo ne havas juran efikon. === Milito de Sud-Osetio en 2008 === [[Dosiero:Flag of South Ossetia.svg|eta|<center>[[Flago de Sud-Osetio]] kiel sendependa memdeklarita ŝtato]] La {{daton|7|aŭgusto|2008}} post la bombado de kartvelaj vilaĝoj per sud-osetaj soldatoj (laŭ asertoj de la kartvela registaro) kartvela armeo ekis la operacon por restarigi la konstitucian ordon en [[Sud-Osetio]]. La milito komenciĝis en la ĉirkaŭoj de la sud-oseta administra urbo, per la Batalo de [[Cĥinval]]i. Poste tiu operaco transformiĝis al la milito inter Kartvelio unuflanke kaj la separatismaj pro-rusiaj respublikoj Sud-Osetio kaj [[Abĥazio]] kaj [[Rusio]] mem aliflanke. Kartvelio estis milite venkita kaj post la [[batalo ĉe la valo Kodori]], perdis la kontrolon super la [[Valo Kodori]] favore al Abĥazio. Rezulte de la milito la registaro de Sud-Osetio restarigis kontrolon super la tuta teritorio de Sud-Osetio en la limoj de la Sud-Osetia Aŭtonoma Distrikto de sovetuniaj tempoj. === Agnoskado de la sendependiĝo de Abĥazio kaj Sud-Osetio === [[Dosiero:Georgia, Ossetia, Russia and Abkhazia (es).svg|dekstra|eta|275px|Abĥazio kaj Sud-Osetio.]] Rusio subskribis la [[26-a de aŭgusto]] [[2008]] la dekretojn per kiuj ĝi agnoskis la sendependiĝon de Abĥazio<ref>http://www.abkhazeti.info/</ref> kaj Sud-Osetio,<ref>http://www.elpais.com/articulo/internacional/Intensos/combates/fuerzas/paz/rusas/tropas/Georgia/elpepuint/20080808elpepuint_4/Tes</ref> tiuj respublikoj deklaris la sendependecon jam komence de la 1990a jardeko. Rusio profitis la invadon de Kartvelio en Sud-Osetion kiel ĉefa motivo por la agnoskado<ref>http://www.elmundo.es/elmundo/2008/08/26/internacional/1219748836.html</ref> de tiuj du separatismaj aŭtonomaj respublikoj. Tiuj ĉi agnoskoj ankoraŭ ne estis sekvitaj de aliaj ŝtatoj, escepte de [[Nikaragvo]] (2008)<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.elrevolucionario.org/rev.php?articulo829 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2009-04-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120522172633/http://elrevolucionario.org/rev.php?articulo829 |arkivdato=2012-05-22 }}</ref> kaj [[Venezuelo]] (2009) ([[Belorusio]] deklaris sian pretemon sekvi la paŝojn de Rusio "post kelkaj tagoj"), cetere, ĝi ne havas la apogon de [[Unuiĝintaj Nacioj]] kaj ĝi estas malakceptata de la [[Eŭropa Unio]], [[Usono]] kaj ĝiaj aliancitoj. Kelkaj internaciaj analizistoj vidas en tiu ĉi okazintaĵo respondon de la rusia registaro al la sendependeco de [[Kosovo]] en februaro 2008, grandparte subtenata de Usono kaj pluraj eŭropaj ŝtatoj. En Kartvelio, la stratoj kaj ŝoseoj estis blokataj pro manifestiĝoj por la kartvela landa unueco. Dume, en la sendependismaj respublikoj la loĝantaro surstratiĝis por la celebrado de la agnoskado de la sendependiĝo. == Loĝantaro == === Demografio === [[Dosiero:Group of workers harvesting tea Chakva Prokudin-Gorsky.jpg|eta|200px|Te-kultivantoj proksime de [[Chakva]]]] [[Dosiero:Georgia demography.png|eta|200px|Demografia evoluo de Kartvelio]] La nuna kartvela loĝantaro<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.statistics.ge/main.php?pform=47&plang=1 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2009-04-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081118142119/http://www.statistics.ge/main.php?pform=47&plang=1 |arkivdato=2008-11-18 }}</ref> estas 4&nbsp;677&nbsp;401 (estimaĵo en julio [[2005]]), kie la kartveloj estis la plimulto kun ĉirkaŭ 83,8 %. La [[azeroj]] estis la 6,5 % de la loĝantaro, la [[armenoj]] 5,7 % (Vidu artikolon [[Armenoj en Kartvelio]]) kaj la [[rusoj]] 1,5 % (la plimulto de la rusoj forlasis la landon post la sendependeco de Kartvelio). La [[abĥazoj]] kaj la [[osetoj]] intencadis sendependiĝi de Kartvelio ekde la sendependiĝo de tiu ĉi lasta. Aliaj du kartvelaj grupoj loĝas en Kartvelio: la [[svanoj]] kaj la [[mingreloj]], kun pli malgranda nombro komunumo de la [[lazoj]], kiuj multnombre loĝas en Turkio. Ili estas lingve malsamaj sed etne kaj kulture proksimaj al la kartveloj. En Kartvelio ankaŭ estas multnombraj grupoj kun malgrandaj komunumoj, inkluzive de [[grekoj]], [[kurdoj]], [[judoj]], [[tataroj]], [[turkoj]] kaj [[ukrainoj]]. Post la falo de Sovetio, Kartvelio suferis gravan loĝantaran kolapson kiel la ribeliĝoj en [[Abĥazio]], [[Aĝario]] kaj [[Sud-Osetio]], malforta ekonomio kaj malmultaj laboraj ŝancoj okazigis la amasan enmigradon, por laborserĉado, de centoj da kartveloj, ĉefe al [[Rusio]]. La problemo pliakriĝas pro la malalta naskiĝ-indekso inter la loĝantaro, kiu rezidas en la lando. Simila problemo ekzistas en la najbara [[Armenio]]. Oni kalkulas ke la nuna tuta loĝantaro estas unu miliono malpli ol tiu kiu estis en [[1990]], kaj kelkaj observantoj sugestas ke la nuna kvanto estas eĉ malpli ol tio kion oni kalkulas. La loĝantara kreskado negative malevoluas (–1,1 % jare), unu el la plej malaltaj en la mondo. La fekundeco ankaŭ estas malalta (1,4 filoj por [[virino]]). La loĝantaro ade maturiĝas, sed la proporcio de junuloj (33,9 %) ankoraŭ regas super la proporcio de maljunuloj (19,4 %). === Socio === [[Dosiero:Qartvelebi poloneti.jpg|250px|eta|kartvela juna paro tradicie vestitaj]] La [[kartveloj]] sin konsideras etne kaj kulture [[Eŭropo|eŭropanoj]]. La [[kartvela lingvo]] estas parolata de ĉirkaŭ 85% de la loĝantaro, kvankam la [[rusa lingvo|rusa]] estas tre vastigita kiel unu el la lastaj restaĵoj de la sovetia epoko. Ekzistas ankaŭ aliaj kartveliaj lingvoj parolataj en regionaj provincoj: la svana, la megrela kaj la laza (plejparte parolata en nuna Turkio). Ĝis antaŭnelonge la vivo de la kartveloj dependis de la politiko kaj estis markita de la malabundeco de [[elektro]], sed, post la deponado al [[Eduard Ŝevardnadze|Ŝevardnadze]], la socia panoramo videblas multe pli trankvila. La kartveloj sin salutas per manpremo kaj diras ''Gamarĝoba!'' (‘saluton!’; laŭlitere: ‘ke vi gajnu!’, ‘venkon!’). La respondoj malsamas: dum oficialaj salutadoj, oni respondas per la samaj vortoj; dum neformalaj cirkonstancoj, la personoj respondas per ''Gagimarĝos!'' (‘ke vi ankaŭ gajnu!’). ''Rogor ĥar?'' (‘Kiel vi fartas?’) ĝi estas neformalaĵo por ekbabilado. ''Rogor brdzandebit?'' pli formala. ''Kargad ikavit!'' signifas ‘ke vi fartu bone!’. ''Mshvidobit!'' (‘la paco estu kun vi!’) uzata dum plensignifaj adiaŭoj, ĝenerale kiam la personoj ne esperas vidi sin post longa tempo. [[Dosiero:Saburtalo,_Tbilisi.JPG|eta|220px|maldekstra|Rezidejaj kvartaloj en Tbiliso]] La manpremo estas tre ofta eĉ dum neatendataj renkontoj; brakumi iun amikece aŭ kisi la vangon ankaŭ estas oftaĵo, sed ĉefe inter junuloj kaj virinoj. La etaj infanoj ricevas karesojn kaj kisojn. La adoltuloj estas nomataj per siaj profesiaj titoloj sekve de la familinomo aŭ de la kartvela vorto ''Batono'' (sinjoro) aŭ ''Kalbatono'' (sinjorino). La zado de la terminoj Batono aŭ Kalbatono nur kun la familinomo estas tre formala, tial estas uzataj la nomoj kaj familinomoj en la korespondado kaj en la amaskomunikiloj. La loĝantoj de [[Tbiliso]] kutimas vespere promeni longe de la Avenuo Rustaveli por renkontiĝi kun amikoj aŭ trinki ion ĉe la multnombraj kafejoj kiuj bordumas la trotuarojn. Dum la ĵusa perforta epoko, la kartveloj preferis la sekurecon en la hejmoj per spektado de televido aŭ parolado per telefono, sed energia krizo kiu ekis 1994 konvertigi tion eĉ en rara amuziĝo. == Ekonomio == La kartvela ekonomio tradicie baziĝas sur [[turismo]] en la [[Nigra Maro]], la kultivado de citrusaĵoj, [[teo]] kaj [[vinbero]]j; la [[minejo|mineja]] elfosado de [[mangano]] kaj [[kupro]] krom la malgranda industria sektoro kiu produktas [[vino]]n, [[metalo]]jn, maŝinaron, kemiaĵojn kaj teksaĵojn. La lando importas la plimulton de la energio kiun ĝi bezonas, inkluzive de [[gaso|natura gaso]] kaj [[nafto]]. La sola grava energifonto estas la akvoelektra energio. Malgraŭ la severa damaĝo al la familia ekonomio pro la enlanda milito, Kartvelio —kun la helpo de la [[Internacia Mona Fonduso]] kaj la [[Monda Banko]]— multe avancis ekde [[1995]], pliiĝante la ritmon de kreskado de la [[Malneta Enlanda Produkto]] kaj reduktante la inflacion. La ekonomio daŭre suferas grandan buĝetan deficiton pro la neeblo akiri fiskajn ingresojn el [[imposto]]j. Kartvelio ankoraŭ suferas la malabundecon de energio; la distribua reto privatiĝis en [[1988]], kaj la servo konstante pliboniĝas. {|style=align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" class="bonita" style="margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" ! colspan="2"|Eksportado al ! colspan="2"|Importado el |- ! Lando ! Procento ! Lando ! Procento |- |{{RUS}} |23 % |{{TUR}} |15.3 % |- |{{TUR}} |21.5 % |{{RUS}} |13.3 % |- |{{AZE}} |3.3 % |{{AZE}} |10.7 % |- |{{USA}} |3 % |{{DEU}} |10.1 % |- |{{DEU}} |2.5 % |{{USA}} |4.1 % |- |Aliaj |46.7 % |Aliaj |46.5 % |- |} La [[Nacia Banko de Kartvelio]] (kartvele საქართველოს ეროვნული ბანკი, sak'art'velos erovnouli banki) estas la centra banko de Kartvelio. [[Banko TBC]] (kartvele თიბისი ბანკი, Tibisi Banki) aŭ komerca banko, estas la plej granda en Kartvelio. == Geografio == [[Dosiero:Georgia high detail map.png|250px|eta|Politika mapo de Kartvelio. verde, [[Abĥazio]] kaj violkolore, [[Sud-Osetio]], regionoj ne kontrolataj de la kartvela registaro.]] [[Dosiero:Satellite image of Georgia in May 2003.jpg|eta|250px|Satelita vidaĵo de Kartvelio]] Kartvelio troviĝas en la orienta marbordo de la [[Nigra Maro]]. [[Kaŭkazio]], [[natura landlimo]] inter [[Eŭropo]] kaj [[Azio]], markas la montaran karakteron de la reliefo. La [[Granda Kaŭkazio]], norde, disigas Kartvelion disde Rusio kaj gastigas [[Ŝĥaro]]n (5204 [[metro|m]]), pinto de Kartvelio kaj la dua montpinto de [[Eŭropo]]. La [[Malgranda Kaŭkazio]] (3301 [[metro|m]]), sude, izoligas la landon dide [[Turkio]] kaj [[Armenio]]. Inter ambaŭ montĉenoj malfermiĝas du pluvaj valoj: Kura, kiu enfluas ĉe la [[Kaspia Maro]], kaj Rioni, kiu fluas ĝis la [[Nigra Maro]] kreante plata regiono. La lando havas ĉirkaŭ 69&nbsp;700 kvadratajn kilometrojn, plimalpli samgranda kiel [[Irlando]], almenaŭ se oni ne subtrahas la areon de la du respublikoj Abĥazio kaj Sud-Osetio kiuj sendependiĝis en la 1990-aj jaroj<ref name=":0" />. Malgraŭ tiu malgranda areo, Kartvelio fieras pro unu el la plej variaj topografioj el la eksaj sovetiaj respublikoj. La montaro de la Malgranda Kaŭkazio, kiu paralele iras ĝis la turka kaj armena landlimoj, kaj la montaroj Surami kaj Imereti —kiu konektas la Malgrandan Kaŭkazion kun la Granda Kaŭkazio— kreas naturan barieron kiuj parte estas respondecaj pri la kulturaj kaj lingvaj diferencoj inter la regionoj. Pro la alteco kaj malriĉa transporta infrastrukturo, multaj montaraj vilaĝoj estas virtuale izolitaj de la ekstera mondo dum la longa kaj kruda vintro. La tertremoj kaj montglitadoj en tiuj ĉi regionoj estas oftaj kio alkutimigas la vivstilon. Inter la plej ĵusaj naturaj katastrofoj estis la rokglitado en Aĥario, en la jaro 1989, kiu delokigis centojn da homoj el la sudokcidento de Kartvelio kaj la tertremoj en 1991 kiuj detruis plurajn vilaĝojn en la centra kaj norda regionoj de la lando krom Sud-Osetio. La plej granda [[rivero]] estas [[Kura|Mtkvari]] (aŭ ankaŭ konata kiel ''Kura'', la nomo kiun ĝi ricevas en la [[Azerbajĝano|azera teritorio]]), kiu post trapasado al Azerbajĝano enfluas en la [[Kaspia Maro]] post kurado de 1364 kilometroj el la nordoriento de Turkio tra la kartvela plataĵo kaj trapasado de la ĉefurbo [[Tbiliso]]. La [[rivero Rioni]], estas la plej longa en la okcidento de la lando, malsupreniras de la Granda Kaŭkazo kaj enfluas en la Nigra Maro en la haveno de [[Poti]]. Ĉemaraj feriolokoj kaj kuraclokoj interalie estas [[Poti]] kaj [[Batumi]], kaj en [[Abĥazio]] [[Suĥum]], [[Gagra]], [[Picunda]] (Biĉvinta) kaj [[Aĥali Atoni]]. == Administra divido == {{ĉefartikolo|Teritoria organizado de Kartvelio}} [[Dosiero:Tbilisi,_Georgia_%E2%80%94_View_of_Tbilisi.jpg|eta|250px|Tbiliso en la nuntempo.]] Du aŭtonomaj [[respubliko]]j, ankaŭ 53 [[distrikto]]j, 8 urbaj [[teritorio]]j kaj [[ĉefurbo]] [[Tbiliso]], kiuj estas arigitaj en [[regiono]]j. Laŭ la [[konstitucio]] administra-teritoria aranĝo de la [[lando]] estos determinita post la restaŭro de Tbilisa jurisdikcio sur la tuta teritorio de Kartvelio. La plej gravaj urboj estas: * [[Kutaisi]] (235) * [[Rustavi]] (160) * [[Batumi]] (136) * [[Soĥumi]] (120) == Religio == [[Dosiero:Ilia the second of Georgia.png|eta|190px|Ortodoksa Kartvela Patriarko]] La kartvela historia [[paganismo]] rilatiĝas kun la [[luno]] kaj la plej alta dio en la [[panteono]] estis la idolo [[Armazi]], bildo kiu reprezentis soldaton, dio de la Luno, sur monteto en [[Mcĥeta]]. Ĉi-sence, aliaj idoloj estis [[Gaci]], [[Gaime]] kaj [[Zademi]]. En la loko kie troviĝis la idolo Armazi estis konstruata la [[monaĥejo]] [[Jvari]]. La idoloj estis detruataj kiam la [[kristanismo]] fariĝis la ŝtata religio de Kartvelio. Hodiaŭ la plimulto de la kartveloj apartenas al la [[Kartvela Eklezio|Kartvela Ortodoksa Eklezio]]<ref name="georgia.orthodoxy.ru">{{Citaĵo el la reto |url=http://georgia.orthodoxy.ru/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2009-04-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090205055317/http://georgia.orthodoxy.ru/ |arkivdato=2009-02-05 }}</ref><ref name="georgia.orthodoxy.ru"/> (84,6%). La religiaj malplimultoj estas [[Islam]] 7,1%; [[Armena Apostola Eklezio]],<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://66.208.37.78/index.jsp |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2009-04-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090413154505/http://66.208.37.78/index.jsp |arkivdato=2009-04-13 }}</ref> 5,2%; [[Judismo]], 0,8%, [[Katolikismo]],<ref>http://www.vatican.va/</ref> 0,6% inter aliaj. == Lingvoj == La plimulto de kartveloj parolas [[Kartvela lingvo|la kartvelan]], [[Kartvela lingvaro|sudkaŭkazan]] lingvon. Krom la kartvela, kiu estas oficiala lingvo ĉie en la lando, [[Abĥaza lingvo|la abĥaza]] estas oficiala lingvo en [[Respubliko Abĥazio|Abĥazio]], kiu estas konfirmita en Artikolo 2 de la Kartvela Konstitucio<ref name="grondwet2">(en) ''[https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346 Constitution of Georgia]. Legislative Herald of Georgia'' - ''consolidated version 2020'', la 24-an de aŭgusto 1995). [https://web.archive.org/web/20221125223941/https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346 Arkivite de la originalo], la 25-an de november 2022. </ref>. En la okcidento de la lando, [[Mingrela lingvo|la mingrela]], rilata al la kartvela (sed ne oficiale agnoskita), estas parolata en la kaŭkaza montaro, kaj la [[Svana kartvela lingvo|svana kartvela]] kaj la [[Laza lingvo|laza]] estas ankaŭ parolataj en la kaŭkaza montaro. Krome, ne-kartvelaj grupoj en la lando ofte parolas sian propran lingvon krom la kartvela, kiel ekzemple la preskaŭ formortinta [[Batsbi (taal)|batsbia]] en kaj ĉirkaŭ [[Tuŝeti]] (kartvele: თუშეთი) kaj la [[Valo Pankisi]], kiu rilatas al la [[Ĉeĉena lingvo|ĉeĉena]] kaj la [[Inguŝa lingvo|inguŝa]]. Proksimume 87.6% de la loĝantaro havas unu el la [[Kartvela lingvo|kartvelaj]] lingvoj kiel sia gepatra lingvo, 6.2% la [[Azerbajĝana lingvo|azera]], 3.9% [[Armena lingvo|la armena]] kaj 1.2% [[Rusa lingvo|la rusa]] en la parto de Kartvelio kontrolita de aŭtoritatoj en Tbilisi. [[Oseta lingvo|La oseta]] estas parolata kiel gepatra lingvo fare de 5 700 homoj, plejparte en vilaĝoj laŭ la konfliktolinio. Malpli ol 300 homoj ekster Abĥazio havas la abĥazan kiel gepatra lingvo<ref name="language2">(ka) <!-- http://pc-axis.geostat.ge/PXweb/pxweb/ka/Database/Database__Population%20Census%202014__Demographic%20And%20Social%20Characteristics/20_Population_by_region,_by_native_languages_and_fluently_speak_Georgian....px/table/tableViewLayout2/?rxid=6f3a3dac-dd09-423c-b16b-ced9ada9a4ea la eksa retejo de 2014 jam ne plu funkxiis en 2022 kaj ne estis sukcese savita en archive.org kaj archive.ph --> Censo de 2014, Nacia Buroo pri statistikoj de Kartvelio, Geostat</ref>. == Kulturo == La kartvela [[kulturo]] evoluis tra la lando, ĝi havas fortan literaturan tradicion bazita sur la [[kartvela lingvo]] kaj sia [[kartvela alfabeto|propra alfabeto]]. Tio kreadis fortegas knacian identecon kiu helpis preservi la kartvelan fieron dum la eksterlandaj okupadoj kaj la perforta asimilado. [[Dosiero:RustaveliManuscript.jpg|eta|190px|{{centre|de [[Ŝota Rustaveli]]}}]] La tradicia kartvela literaturo<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761553193/Literatura_georgiana.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2009-04-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060522225905/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761553193/Literatura_georgiana.html |arkivdato=2006-05-22 }}</ref> estis fekunda dum la unuaj jaroj de la kristanismo, kvankam ekzistas antaŭkristanaj verkaĵoj kiaj ''[[Amiraniani]]'', kolektado de kartvelaj epopeoj de la antikveco kaj datiĝas el la dua jarmilo a.K.. Dum la [[Mezepoko]], kartvela verk-arto atingis sian splendoron per la interrompo de [[Ŝota Rustaveli]], unu el la grandaj verkistoj de la mezepoko kaj aŭtoro de ''[[La kavaliro en la panterfelo]]'' (kartvele:''ვეფხისტყაოსანი'', ''Vepjis Tqaosani'') la nacia kartvela epopeo. En la moderna epoko, ekde la [[17-a jarcento]] antaŭen, la kartvela kulturo estas amplekse influita de la kulturaj novigadoj el [[Eŭropo]]. La unua kartvela pentraĵejo estis establita dum la jardeko de [[1620]] en [[Italio]] kaj la unua en Kartvelio mem estis fondata en [[1709]] en [[Tbiliso]]. Princo [[Ivane Maĉabeli]] (kartvele: ივანე მაჩაბელი) estis kartvela verkisto, ĵurnalisto kaj publika figuro konata pro liaj tradukoj en la kartvelan de [[Ŝekspiro]]. Ivane estis akvita membro de la Naci-Liberiga Movado kaj la Societo por Disvastigo de Eduko inter Kartveloj. [[Otar Ĉiladze]], kartvele: ოთარ ჭილაძე, estas alia fama kartvela verkisto. La [[19-a de novembro]] [[1896]] estis inaŭgurata la unua kinejo de Kartvelio. La unua kartvela dokumentfilmo ''(La tago de Akaki Tsereteli en Racha-Lechkumi)'' estis filmita en [[1912]] de [[Vasil Amaŝukeli]] ([[1886]]-[[1977]]), dume la unua nacia filmo ''(Kristine)'' estis filmata en [[1916]] de [[Aleksandr Cucunava]] ([[1881]]-[[1955]]). La Ŝtata Arta Akademio de Tbiliso estis fundata en [[1917]]. La kartvela kulturo suferis dum la sovetia epoko la rusigon kiu estis forte rezistata de multaj kartveloj. Ekde la sendependiĝo de Kartvelio en [[1991]], la renaskiĝo de la kulturo vigliĝas malgraŭ la ekonomiaj kaj politikaj malfacilaĵoj el la post-sovetia epoko. En [[2007]] Kartvelio debutis en la [[Eŭrovido-Kantokonkurso 2007|Eŭrovido-Kantokonkurso]] per la [[kanzono]] kies teksto serĉas la integriĝon en Eŭropo. "My story" estis kantata de la fama kantistino Sopho Khalvashi kaj restis en la merita 12a loko. La {{daton|22|novembro|2008}}, Kartvelio estis la gajninto de la sesa realigado de [[Junulara Eŭrovido-Kantokonkurso 2008|Junulara Eŭrovido-Kantokonkurso]]. === Amaskomunikiloj === La [[Kartvelia publika dissendejo]] ({{lang-ka|საქართველოს საზოგადოებრივი მაუწყებელი}}, latinliterigite ''Sakartvelos Sazogadoebrivi mauts'k'ebeli'') estas la publika televida stacio de Kartvelio, kiu komencis radiajn elsendojn jam en [[1925]] kaj televidajn en [[1956]], ambaŭfoje ene de [[Sovetunio]], kiu malfondiĝis nur en [[1991]], tiel ke de tiam la elsendoj daŭris en sendependa Kartvelio. == Turismo == [[Dosiero:SAMEBA.jpg|eta|Triunua preĝejo de Gergeti.]] Plej konata allogaĵoj por turistoj estas la montaro kiu apartenas al la plej altaj en Eŭropo, mezepokaj vilaĝoj, bonegaj vinoj, preĝejoj kiuj apartenas al la plej antikvaj en la mondo kiel la Triunua preĝejo de Gergeti (bildigita dekstre). === Monda heredaĵo de Unesko === Kartvela muziko estas tre parte karaktera. Tipa muzikinstrumento estas ekzemple [[ĉunirio]]. La tradicio de kartvela polifonia popolkantado estas [[Listo de monda heredaĵo|enlistigita de UNESKO kiel monda heredaĵo]]. Vidu artikolon [[Kartvela tradicia muziko]]. Urbo-muzeo [[Mcĥeta]], ''Gelati'' monaĥeja komplekso, historia centro de Tbilisi, kavernaj kompleksoj de ''Uplisciĥe'' kaj ''Vardzia'', ''[[Svaneti|Zemo Svaneti]]''; kartvela eposo - [[La kavaliro en panterfelo]] ([[13-a jarcento]]), polifonia kanto, origina [[kartvela skribo|skribosistemo]]. == Esperanto == {{vidu ankaŭ|Listo de kartvelaj esperantistoj}} En Kartvelio [[Kartvelia Esperanto-Asocio]] estas fondita en [[1990]], kaj aliĝis al [[UEA]] en [[1999]]. Vidu ankaŭ pri [https://monainformado.wordpress.com/about/ MONA]. == Famuloj == * [[Miĥail Saakaŝvili]] * [[Zurab Ĵvania]] * [[Eduard Ŝevardnadze]] * [[Josif Stalin]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Portalo|Kaŭkazio}} {{Projektoj|n=Kategorio:Kartvelujo|s=Kategorio:Kartvelio|ReVo=kartveli}} * [[Kartvela Eklezio]] * [[Foliarbaroj apud Nigra Maro kaj de Kolĥido]] * [[Kaŭkazaj miksaj arbaroj]] * [[Trialetia Osetio]] * [[Ilia Ĉavĉavadze]] * [[Armenoj en Kartvelio]] == Eksteraj ligiloj == * {{ueavikio|Kartvelujo|{{paĝonomo}}}} {{eo}} * [http://geo.allgeo.org ampleksaj informoj pri Kartvelio en la kartvela, rusa, germana kaj angla lingvoj] {{Ŝtatoj en Eŭropo}} {{Ŝtatoj en Azio}} {{elstara}} {{ADLS|2009|27}} <!-- kaj 28 --> [[dosiero:Banner WLM Georgia.jpg|775ra|centra]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kartvelio| ]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1991]] nz8621ouivvi970nvf63dk0i1pc1u38 0 4122 9482790 9473362 2026-09-27T12:34:05Z Sj1mor 12103 9482790 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:The_How_and_Why_Library_019.jpg|alternative=The How and Why Library 019.jpg|eta|La Kiel kaj Kial Biblioteko ({{Lang-en|The How and Why Library}})]] [[Dosiero:BW Fjord an Glameyer Stack 2007-12-15.JPG|eta|Homoj piedirante antaŭ la [[ŝutvara ŝipo]] ''BW Fjord'']] [[Dosiero:Police préparant l'arrivée d'une manifestation.JPG|eta|Franca Nacia Polico uzas plurajn reĝimojn de transporto, ĉiu kun iliaj apartaj avantaĝoj.]] [[Dosiero:Bullock team.jpg|eta|[[Bovo]]j tirantaj lanŝarĝon en [[Aŭstralio]] ĉ. 1918]] [[Dosiero:Bridge_over_the_Manimuktha_River_in_Veerasolapuram.jpg|eta|Pontoj gravegas kiel infrastrukturo por transporto]] [[Dosiero:UCB_Transport_and_Map_Symbols_(large).png|eta|UCB Transporto kaj mapaj simboloj ]] '''Transporto''' aŭ transportado estas la movado de [[homo]]j, [[besto]]j kaj [[varo]]j de unu loko al alia. Reĝimoj de transporto inkludas [[Tereno|surteron]], [[aero]]n, [[fervojo]]n, [[ŝoseo]]n, [[akvo|surakvo]]n, [[kablo]]n, [[dukto]]n kaj [[Kosmoflugo|spaco]]n. La kampo povas esti dividita en [[infrastrukturo]], [[veturilo]]j kaj operacioj (aŭ regula [[servo]]). Transporto estas grava ĉar ĝi ebligas [[komerco]]n inter homoj, kio estas esenca por la evoluo de [[civilizo]]j. Transporto inkluzivas malnovajn manierojn kiel per-bestajn ĝis la modernaj manieroj kiel [[aviadilo]]j kaj [[kosmoŝipo]]j. Transporta infrastrukturo konsistas el la fiksaj instalaĵoj inkluzive de [[Vojo de la megalit-kulturo|vojoj]], [[fervojo]]j, [[aervojo]]j, [[akvovojo]]j, [[kanalo]]j, [[Dukto (transporto)|duktoj]] kaj [[Terminalo|terminaloj]] kiel ekzemple [[flughaveno]]j, [[stacidomo]]j, [[busstacidomo]]j, [[stokejo]]j, [[interŝanĝejo]]j, [[benzindeponejo]]j (inkluzive de instigado de [[haveno]] kaj fuelstacioj) kaj [[Marhaveno|marhavenoj]]. Terminaloj povas esti uzataj kaj por [[vojnodo]] de [[pasaĝero]]j kaj [[kargo]], kaj por prizorgado de la veturilo. Veturiloj vojaĝantaj sur tiujn retojn povas inkludi [[aŭto]]jn, [[biciklo]]jn, [[buso]]jn, [[trajno]]jn, [[kamiono]]jn, [[Piedirado|piedirantajn]] [[Piediranto|homojn]], [[helikoptero]]jn, [[boato]]jn, [[kosmoŝipo]]jn kaj [[aviadilo]]jn. Operacia interkonsento nepras pri la maniero kiel la veturiloj estas funkciigitaj, kaj pri la proceduroj metitaj por tiu celo inkluzive de [[financado]], laŭleĝeco kaj [[politiko]]j. En la [[transportaindustrio]], operacioj kaj [[proprieto]] de infrastrukturo povas esti aŭ publikaj aŭ privataj, depende de la lando kaj reĝimo. Pasaĝera transportado povas esti [[Publika transporto|publika]], kie funkciigistoj disponigas planitajn servojn, aŭ privataj. [[Kargotransporto]] fariĝis lastatempe ĉiam per [[kontenerado]], kvankam [[Groco (nombro)|groca]] transporto estas uzita por grandaj volumenoj de daŭremaj eroj. Transporto ludas gravan rolon en [[ekonomia kresko]] kaj [[tutmondiĝo]], sed la plej multaj tipoj kaŭzas [[Aera poluado|aer-poluon]] kaj uzas grandajn kvantojn da tereno. Dum ĝi estas peze [[Subvencio|subvenciita]] fare de [[registaro]]j, bona planado de transporto estas esenca por fari trafikfluon kaj reteni komfortan [[urbigo]]n. == Transportmanieroj == {{Ĉefartikolo|Veturilo}} Transportmanieroj estas diversaj solvoj kiuj faras uzadon de speciala speco de [[veturilo]], [[infrastrukturo]] kaj funkciado. La transporto de persono aŭ de kargo povas impliki unu reĝimon aŭ plurajn de la reĝimoj, ĉikaze ĝi estas nomita intermaniera aŭ multmaniera transporto. Ĉiu reĝimo havas siajn proprajn avantaĝojn kaj malavantaĝojn, kaj estos elektita por veturo surbaze de [[kosto]], kapablo (kvanto), kaj [[itinero]]. === Homenergia === {{Ĉefartikolo|Homenergia transporto}} [[Dosiero:Sherpa carrying woods.JPG|eta|altdekstre|[[Homenergia transporto]] pluestas ofta en disvolviĝantaj landoj.]] Homenergia transporto, formo de [[Daŭripova transporto|daŭrigebla transportado]], estas la transporto de homoj kaj/aŭ varoj uzantaj homan [[Muskolo|muskolforton]], en la formo de [[piedirado]], [[kurado]] kaj [[naĝado]]. Moderna [[teknologio]] permesis al [[maŝino]]j plifortigi homan potencon. Homenergia transporto restas populara pro kialoj de [[Ŝparo|ŝparado]], [[libertempo]], [[korpekzercado]], kaj [[ekologiismo]]; ĝi foje estas la nura tipo havebla, precipe en [[Subevoluintaj landoj|subevoluintaj]] aŭ [[nealirebla]]j regionoj. Kvankam homoj povas piediri sen infrastrukturo, la transporto povas esti plifortigita helpe de [[Pado (vojeto)|padoj]], vojoj, aparte dum uzado de la homa potenco per veturiloj, kiel ekzemple [[biciklo]]j kaj [[vicradaj glitiloj]]. Homenergiaj veturiloj ankaŭ estis evoluigitaj por malfacilaj medioj, kiel ekzemple [[neĝo]] kaj [[akvo]], per [[skiado]] kaj [[Remado|boatremado]] respektive; eĉ la aero povas esti enirita per homenergiaj [[aviadilo]]j, vidu [[glisparaŝutado]]. === Bestenergia === {{Ĉefartikolo|Bestenergia transporto}} Bestenergia transporto estas la uzo de [[tirbesto]]j por la movado de homoj kaj varoj. Homoj povas [[Rajdado|rajdi]] kelkajn el la bestoj rekte, utiligi ilin kiel [[ŝarĝbesto]]jn por portado de varoj, aŭ kontroli ilin, sole aŭ en [[teamo]]j, por tiri [[sledo]]jn aŭ [[radveturilo]]jn. === Aero === {{Ĉefartikolo|Aviado}} [[Dosiero:Airfrance.a318-100.f-guga.arp.jpg|eta|[[Airbus]] [[Airbus A320|A318]] de [[Air France]] alteriĝas en [[Flughaveno London Heathrow]].]] '''Aviadilo''', ofte nomita avio, estas pli-peza-ol-aera aparato kie movado de la aero kun ligo al la flugiloj estas utiligita por generi [[suprenirado]]n. La esprimo estas uzita por distingi tiun de [[Helico|helice]] rotaciantaj aviadiloj, kie la movado de la levsurfacoj relative al la aero generas supreniradon. [[Aŭtogiro]] estas kaj fiks-flugila kaj rotacienhava. Aviadiloj intervalas de malgrandaj trejnaparatoj kaj distraj aviadiloj ĝis grandaj {{J|komerca aviadilo}} kaj armeaj kargaviadiloj. Du aĵoj necesaj por aviadiloj estas aerfluo super la flugiloj por suprenirado kaj areo por alteriĝado. La plimulto de aviadiloj bezonas ankaŭ [[flughaveno]]n kun la [[infrastrukturo]] necesa por ricevi prizorgadon, reprovizadon, benzinon kaj por la ŝarĝado kaj malŝarĝado de [[skipo]], [[kargo]] kaj [[pasaĝero]]j. Dum la vasta plimulto de aviadiloj surteriĝas kaj elteriĝas sur tereno, kelkaj estas kapablaj je alaeriĝo kaj alteriĝo sur [[glacio]]n, [[neĝo]]n kaj trankvilan akvon. La aviadilo estas la dua plej rapida metodo de transporto, post la [[raketo]]. Komercaj jetoj povas atingi ĝis 955 kilometrojn je horo (593&nbsp;mph), unu-motoraj aviadiloj 555 kilometrojn je horo (345&nbsp;mph). Aviado povas rapide transporti homojn kaj limigitajn kvantojn de kargo super pli longaj distancoj, sed altiras altajn kostojn kaj energiouzon; por mallongaj distancoj aŭ en nealireblaj lokoj [[helikoptero]]j povas esti uzataj.<ref>Cooper ''et al.'', 1998: 281</ref> En la 28-a de Aprilo, 2009, artikolo ĉe ''[[The Guardian]]'' notis ke, "la WHO taksas ke ĝis 500,000 homoj estas sur aviadiloj en iu ajn momento."<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/feedarticle/8477508 Swine flu prompts EU warning on travel to US]. ''The Guardian.'' 28a de Aprilo, 2009.</ref> === Fervojo === {{Ĉefartikolo|Fervoja transporto}} [[Dosiero:NYC Subway R160A 9237 on the E.jpg|eta|dekstra|La [[Metroo de Novjorko]] estas la plej granda rapida [[Metroo|metroa sistemo]] de la mondo laŭ longo de itineroj kaj nombro da [[Fervoja stacidomo|stacioj]].]] [[Dosiero:ICE1 Schellenberg.jpg|eta|[[InterCityExpress]], nome germana rapidega pasaĝertrajno.]] '''Fervoja transporto''' estas en kiu [[trajno]] veturas laŭ aro de du [[Paralelo|paralelaj]] [[Ŝtalo|ŝtalaj]] [[relo]]j, konataj kiel [[fervojo]]. La reloj estas [[Ankro (konstruado)|ankritaj]] [[Perpendikularo|perpendikularaj]] al [[ŝpalo]]j (aŭ dormantoj) el konstru-[[ligno]], [[betono]] aŭ [[ŝtalo]], por konservi koheran distancon tute malsama, aŭ mezurita. La reloj kaj perpendikularaj [[Trabo (arkitekturo)|traboj]] estas poziciigitaj sur [[Fundamento (konstruado)|fundamenton]] faritan el [[konkreto]], aŭ [[Kunpremita aero|kunpremita tero]] kaj [[gruzo]] en lito de [[balasto]]. Alternativaj metodoj inkludas [[Unurela fervojo|unurelon]] kaj [[maglevo]]n. [[Trajno]] konsistas el unu aŭ pluraj ligitaj veturiloj, [[vagono]]j, kiuj veturas sur la reloj. [[Propulso]] estas ofte disponigita per [[lokomotivo]], kiu transportas serion de nefunkciigantaj [[aŭto]]j, kiuj povas porti [[pasaĝero]]jn aŭ [[kargo]]n. La lokomotivo povas esti funkciigita per [[vaporo]], [[dizelo]] aŭ per [[elektro]] liverita per trakflanksistemoj. Alternative, kelkaj aŭ ĉiuj aŭtoj povas esti funkciigitaj, konataj kiel multobla unuo. Ankaŭ, trajno povas esti funkciigita per [[ĉevalo]]j, [[kablo]]j, [[gravito]], [[pneŭmatiko]] kaj [[gasturbino]]j. Relaj veturiloj moviĝas kun multe malpli da [[frikcio]] ol [[Kaŭĉuko|kaŭĉukaj]] [[pneŭo]]j sur [[Pavimo|pavimitajn]] vojojn, rezulte ke trajnoj estas pli energie [[Efikeco|efikecaj]], kvankam ne same efikaj kiel [[ŝipo]]j. Interurbaj trajnoj estas long-transportaj servoj ligantaj [[grandurbo]]jn;<ref>Cooper ''et al.'', 1998: 279</ref> moderna [[rapidtrajno]] estas kapabla je rapidecoj ĝis 350 [[km/h]] (220&nbsp;mph), sed tio postulas speciale konstruitan [[trako]]n. Regionaj kaj [[Navedado|navedada]] trajnoj (kiel per [[malpeza trajno]]) ilgas la grandurbojn al iliaj antaŭurboj kaj la ĉirkaŭaj regionoj, dum intra-urba transporto estas farita per alt-kapacitaj [[tramo]]j kaj [[metroo]], ofte konsistigante la spinon de la [[publika transporto]] de grandurbo. [[Vartrajno]]j tradicie uzis [[Normala ŝarĝa vagono|ŝarĝaŭtojn]], postulante manan ŝarĝadon kaj malŝarĝadon de la [[kargo]]. Ekde la [[1960-aj jaroj]], kontenertrajnoj fariĝis la hegemonia solvo por ĝenerala [[kargo]], dum grandaj kvantoj de groco estas transportitaj per diligentaj trajnoj. === Ŝoseoj === [[Dosiero:Harborfreeway2.jpg|eta|La Havena Aŭtoŝoseo estas ofte tre amasigita je [[Pinthoro|pintaj horoj]] en urbocentra [[Los-Anĝeleso]].]] {{Ĉefartikolo|Aŭtotransporto}} [[Ŝoseo]] estas identigebla itinero, vojo aŭ pado inter du aŭ pli da lokoj.<ref Name="Major_Roads_of_the_United_States">{{cite web |title=Major Roads of the United States |publisher=United States Department of the Interior |date=2006-03-13 |url=http://nationalatlas.gov/mld/roadtrl.html |accessdate=24a de Marto 2007 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-06-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070413153426/http://www.nationalatlas.gov/mld/roadtrl.html |arkivdato=2007-04-13 }}</ref> Vojoj estas tipe glatigitaj, pavimitaj, aŭ alie pretaj por permesi facilan vojaĝadon;<ref Name="RoadInfrastructureStrategicFrameworkforSouthAfrica">{{cite web |title=Road Infrastructure Strategic Framework for South Africa |publisher=National Department of Transport (South Africa) |date= |url=http://www.transport.gov.za/library/docs/rifsa/infor.html |accessdate=2a de Marto 2007 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-06-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070927063243/http://www.transport.gov.za/library/docs/rifsa/infor.html |arkivdato=2007-09-27 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.transport.gov.za/library/docs/rifsa/infor.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-06-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070927063243/http://www.transport.gov.za/library/docs/rifsa/infor.html |arkivdato=2007-09-27 }}</ref> kvankam ili ne devas esti, kaj historie multaj vojoj estis simple rekoneblaj itineroj sen iu formala konstruo aŭ prizorgado.<ref>Lay, 1992: 6–7</ref> En urbaj areoj, ŝoseoj povas pasi tra [[grandurbo]] aŭ [[vilaĝo]] kaj esti nomitaj kiel [[strato]]j, funkciante duoblan funkcion kaj kiel urba spacservo kaj kiel itinero.<ref name="difference_between_road_and_street">{{Citaĵo el la reto|url=http://dictionary.reference.com/help/faq/language/d01.html|titolo=What is the difference between a road and a street?|alirdato=24-a de marto 2007|jaro=2007|verko=Word FAQ|eldoninto=Lexico Publishing Group}}</ref> La plej ofta ŝoseveturilo estas la [[aŭto]]; radohava pasaĝerveturilo kiu portas sian propran [[motoro]]n. Aliaj uzantoj de vojoj inkludas [[buso]]jn, [[kamiono]]jn, [[motorciklo]]jn, [[biciklo]]jn kaj [[piediranto]]jn. En 2002, ekzistis 590 milionoj da aŭtoj tutmonde. [[Aŭtotransporto]] ofertas kompletan liberecon al trafikantoj por transdoni la veturilon de unu [[Leno (vojo)|leno]] ĝis la aliaj kaj de unu ŝoseo ĝis alia laŭ la bezono kaj oportuno. Tiu fleksebleco de ŝanĝoj en loko, direkto, rapideco, kaj tempigoj de vojaĝado ne estas haveblaj al aliaj reĝimoj de transporto. Estas eble disponigi servon el pordo al pordo nur per aŭtotransporto. Aŭtoj provizas altan flekseblecon per malalta kapacito, sed postulas altan energio- kaj areuzon, kaj estas la ĉefa fonto de bruo kaj aerpoluo en grandurboj; busoj enkalkulas pli efikan vojaĝadon je la kosto de reduktita fleksebleco.<ref>Cooper ''et al.'', 1998: 278</ref> Aŭtotransporto per [[kamiono]]j ofte estas la komenca kaj fina stadio de kargotransporto. === Akvo === {{Ĉefartikolo|Akva transporto}} [[Dosiero:SL Negombo asv2020-01 img02 Dutch canal.jpg|eta|maldekstra|Konstruita de nederlandanoj por transporti spicojn, nune uzitaj de lokaj fiŝkaptistoj por aliri al la maro, Nederlanda Kanalo de [[Negombo]], [[Srilanko]].]] [[Dosiero:Jadrolinija supetar ferry.JPG|eta|Aŭtopramo en [[Kroatio]].]] Akva transporto estas movado per [[ŝipo]] - kiel ekzemple [[barĝo]], [[boato]], [[kargoŝipo]] aŭ [[velboato]] - super akvareo, kiel ekzemple [[maro]], [[oceano]], [[lago]], [[kanalo]] aŭ [[rivero]]. La [[Floso|flosbezono]] estas kutima por ŝipo, igante la [[kareno]]n domina aspekto de sia konstruo, prizorgado kaj aspekto. En la [[19-a jarcento]] la unuaj [[vaporŝipo]]j estis evoluigitaj, uzante [[vapormaŝino]]n por movi [[padelrado]]n aŭ [[helico]]n por movi la ŝipon. La [[vaporo]] estis produktita en [[vaporkaldrono]] uzante bruligotan [[ligno]]n aŭ [[karbo]]n pere de vapora ekstera [[brulmotoro]]. Nun la plej multaj ŝipoj havas [[eksplodmotoro]]n uzantan iomete delikatan specon de [[nafto]] nomita [[fuelo]]. Kelkaj ŝipoj, kiel ekzemple [[submarŝipo]]j, uzas [[atomenergio|nuklean energion]] por produkti la vaporon. Distraj aŭ instruaj metioj daŭre uzas [[ventoenergio]]n, dum kelkaj pli malgrandaj metioj uzas eksplodmotorojn por movi unu aŭ plurajn [[helico]]jn. En malprofundaj [[skizloko]]j, [[aeroglita boato]] estas propulsita fare de grandaj propulsiloj. Kvankam malrapida, moderna mara transporto estas tre efika metodo de transportado de grandaj kvantoj de varoj. Komercaj ŝipoj, preskaŭ 35,000 en nombro, portis 7.4 miliardojn da [[tuno]]j da kargo en 2007.<ref>The United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD) 2007, p. ''x'' kaj p. 32.</ref> Transporto tra akvo estas signife malpli multekosta ol flugtransporto por transkontinenta kargado;<ref>Stopford, 1997: 4–6</ref> mallongdistanca kargado kaj [[pramo]]j restas daŭrigeblaj en marbordaj regionoj.<ref>Stopford, 1997: 8–9</ref><ref>Cooper ''et al.'', 1998: 280</ref> La [[rivera transporto]] estas maniero de transporto, kies celo temas pri la transporto de varoj kaj de pasaĝeroj de kelkaj lokoj al aliaj. Tiu estas praktikata en [[rivero]]j kaj riveraj kanaloj, kiu havu taŭgan profundecon tiucele. La rivera transporto estas grava komercvojo en la interno de la landoj, pro kio ĉe riveroj kun sufiĉaj infrastrukturoj ĝi ludas tre gravan rolon, inter alia, por la disvolvigo de komerco. === Aliaj manieroj === [[Dosiero:Trans-Alaska Pipeline System Luca Galuzzi 2005.jpg|eta|Trans-[[Alaska]] [[Oleodukto]] por [[nafto]].]] Duktotransporto sendas varojn tra [[tubo]]; plej ofte likvaĵoj kaj [[gaso]]j estas senditaj, sed [[Pneŭmatika tubo|pneŭmatikaj tuboj]] ankaŭ povas sendi solidajn [[kapsulo]]jn uzantajn [[aerpremo]]n. Por likvaĵoj/gasoj, ĉiu kemie stabila likvaĵo aŭ gaso povas esti senditaj tra [[dukto]]. Mallong-distancaj sistemoj ekzistas por [[Kloako (kanalo)|kloakaĵo]], [[Suspensio (tekniko)|suspensiaĵo]], [[akvo]] kaj [[biero]], dum longdistancaj retoj estas uzitaj ĉefe por [[nafto]] kaj [[tergaso]]. Kablotransporto estas larĝa sistemo kie veturiloj estas trejnitaj per [[kablo]]j anstataŭe de interna energifonto. Ĝi estas plej ofte uzita ĉe dekliva [[Gradiento (matematiko)|gradiento]]. Tipaj solvoj inkludas [[telfero]]n, [[lifto]]jn, [[rulŝtuparo]]n kaj [[skitelfero]]jn; kelkaj el tiuj ankaŭ estas klasifikitaj kiel [[transporta bendo]]. [[Kosmoflugo]] estas transporto el la [[atmosfero]] de la [[Tero]] en [[Ekstertero|kosman spacon]] per [[kosmoŝipo]]. Dum grandaj kvantoj de esplorado iris en teknologion, ĝi malofte estas uzita krom por meti [[satelito]]jn en [[orbito]]n, kaj fari sciencajn eksperimentojn. Tamen, la homo alteriĝis sur la [[luno]]n, kaj [[sondilo]]j estis senditaj al ĉiuj [[planedo]]j de la [[Sunsistemo]]. [[Suborbita flugo|Suborbita spacvojaĝo]] estas la plej rapida el la ekzistantaj kaj laŭplanaj transportsistemoj sur la Tero ĝis malproksima alia loko sur la Tero. Pli rapida transporto povus esti realigita per parto de malalta [[Tera orbito|terorbito]], aŭ sekvanta tiun [[trajektorio]]n eĉ pli rapide uzante la propulson de la [[raketo]] por stiri ĝin. [[Hyperloop]] estas la koncepto de estonta transportsistemo proponita de la usona entreprenisto [[Elon Musk]]. Ĝi estis elpensinta kiel transportsistemo en aerpremotubo, iomete komparebla kun la pneŭmatika tubo, ĉe kiu oni transportas varojn tra tuboj. == Elementoj == === Infrastrukturo === {{Ĉefartikolo|Infrastrukturo}} [[Dosiero:GoldenGateBridge BakerBeach MC.jpg|eta|Pontoj, kiaj la [[Golden-Gate-Ponto]], permesas al ŝoseoj kaj fervojoj trapasi akvejojn.]] '''Infrastrukturo''' estas la fiksaj instalaĵoj kiuj permesas al veturilo funkciigi. Ĝi konsistas el vojo, terminalo kaj instalaĵoj por [[Parkado|parkumado]] kaj prizorgado. Por fervojo, dukto, ŝoseo kaj kablotransporto, la tuta vojo kiun la veturilo devos vojaĝi devas esti konstruita. Aero kaj akvo povas eviti tion, ĉar la flugitinero kaj [[marvojo]] ne devas esti konstruitaj. Tamen, ili postulas fiksajn infrastrukturojn ĉe terminaloj. Terminaloj kiel ekzemple [[flughaveno]]j, [[haveno]]j kaj [[stacio]]j, estas lokoj kie pasaĝeroj kaj kargo povas esti transdonitaj de unu veturilo aŭ sistemo ĝis alia. Por pasaĝera transporto, terminaloj integras malsamajn sistemojn por permesi al veturantoj interŝanĝi por ekspluati la avantaĝojn de ĉiu sistemo. Ekzemple, flughaven-fervojaj [[interligejo]]j ligas flughavenojn al la [[urbocentro]]j kaj [[antaŭurbo]]j. La terminaloj por aŭtoj estas [[Parkumejo|parkejoj]], dum busoj kaj trajnoj havas siajn bazojn en simplaj haltejoj.<ref>Cooper ''et al.'', 1998: 275–76</ref> Por kargo, terminaloj funkcias kiel transportpunktoj, kvankam iu kargo estas transportita rekte de la punkto de produktado ĝis la punkto de uzo. La [[Financo|financado]] de infrastrukturo povas esti ĉu [[Registaro|publika]] aŭ privata. Transporto ofte estas natura [[monopolo]] kaj neceso por [[publiko]]; ŝoseoj, kaj kelkaj fervojoj kaj flughavenoj estas financitaj pere de [[Imposto|impostado]]. Novaj infrastrukturprojektoj povas havi altan koston, kaj ofte estas financitaj pere de [[ŝuldo]]. Multaj infrastrukturposedantoj tial trudas uzopagojn, kiel ekzemple akirado de pagoj en flughavenoj, aŭ paspagoj al ŝoseoj. Sendepende de tio, [[aŭtoritato]]j povas trudi impostojn sur la aĉeto aŭ uzado de veturiloj. Pro malbona [[Prognozo|prognozado]] kaj supertaksado de pasaĝernombroj fare de planistoj, ekzistas ofte avantaĝminuso por transportinfrastrukturaj projektoj.<ref>Bent Flyvbjerg, Mette K. Skamris Holm, and Søren L. Buhl, "How (In)Accurate Are Demand Forecasts in Public Works Projects", ''Journal of the American Planning Association'' '''71''':2, pp. 131–146.</ref> === Veturiloj === {{Ĉefartikolo|Vehiklo|Veturilo}} [[Dosiero:1992 Fiat Uno IE 1.0 Front.jpg|eta|[[Fiat Uno]] en 2018]] '''Veturilo''' estas ajna ne-vivanta aparato kiu kutimas movi homojn kaj varojn. Male al la infrastrukturo, la veturilo moviĝas kune kun la kargo kaj veturantoj. Krom se estas tirita fare de kablo aŭ muskolforto, la veturilo devas disponigi sian propran propulson; tio estas plej ofte farita pere de [[vapormaŝino]], [[Eksplodmotoro|brulmotoro]], [[elektromotoro]], [[jetmotoro]] aŭ [[raketo]], kvankam ankaŭ aliaj rimedoj de propulso ekzistas. Veturiloj ankaŭ bezonas sistemon de konvertado de la [[energio]] en movadon; tio estas plej ofte farita pere de [[rado]]j, [[helico]]j kaj [[premo]]. Veturiloj estas plej ofte homekipitaj fare de [[ŝoforo]]. Tamen, kelkaj sistemoj, kiel ekzemple [[homtransportilo]]j kaj kelkaj rapidaj metrooj, estas plene [[Aŭtomatigo|aŭtomatigitaj]]. Por pasaĝertransporto, la veturilo havu kupeojn por la pasaĝeroj. Simplaj veturiloj, kiel ekzemple [[aŭto]]j, [[biciklo]]j aŭ simplaj [[aviadilo]]j, povas havi unu el la pasaĝeroj kiel ŝoforo. === Funkciado === Privata transporto estas nur kondiĉigita de la posedanto de la veturilo, kiu funkciigas la veturilon mem. Por publika transporto kaj kargotransporto, operacioj estas faritaj tra privata [[entrepreno]] aŭ fare rekte de firmaoj posedataj de loka, regiona aŭ nacia [[registaro]]. La infrastrukturo kaj veturiloj povas esti posedataj kaj funkciigitaj fare de la sama firmao, aŭ ili povas esti funkciigitaj fare de malsamaj unuoj. Tradicie, multaj landoj havis nacian [[flugkompanio]]n kaj nacian fervojon. Ekde la [[1980-aj jaroj]], multaj el tiuj estis privatigitaj, kongrue kun la antaŭeniro de [[novkapitalismo]]. Internacia kargado restas tre [[Konkurenco|konkurenciva]] industrio kun nur malmulte da reguligo,<ref>Stopford, 1997: 422</ref> sed [[haveno]]j povas esti publike posedataj.<ref>Stopford, 1997: 29</ref> == Celoj == Translokado de vojaĝantoj kaj kargo estas la plej oftaj uzoj de transporto. Tamen, aliaj uzoj ekzistas, kiel ekzemple la strategia kaj taktika translokado de [[Armitaj fortoj|armetrupoj]] dum [[Milito|militado]], aŭ de civila moviĝebla konstruo aŭ danĝerekipaĵo. === Pasaĝeroj === {{Ĉefartikolo|Vojaĝo|Publika transporto}} [[Dosiero:ACTION Bus-467.jpg|eta|Loka buso funkciigita de ACTION en [[Canberra]], [[Aŭstralio]].]] Pasaĝertransporto, aŭ vojaĝado, estas dividitaj en [[Publika transporto|publika]] kaj privata transportoj. [[Publika transporto]] estas planitaj servoj sur fiksaj itineroj, dum privata estas komponita el veturiloj kiuj disponigas ''[[ad hoc]]'' servojn por la veturantoj dezirantaj vojaĝi. Ĉi-lastaj proponas pli bonan flekseblecon, sed havas pli malaltan kapaciton, kaj pli altan median efikon. Vojaĝado povas esti kiel parto de ĉiutaga [[navedado]], por [[komerco]], [[libertempo]] aŭ [[migrado]]. Mallong-vetura transporto estas dominita per la [[aŭto]] kaj kolektiva transporto. Ĉi-lasta konsistas el [[buso]]j el kamparaj kaj malgrandaj [[urbo]]j, kompletigitaj per navedreloj, [[tramo]]j kaj [[metroo]] en pli grandaj grandurboj. Long-vetura transporto implikas la uzadon de la [[aŭto]], [[trajno]]j, [[buso]]j kaj [[aviadilo]]j, la lasta el kiuj fariĝis ĉefe uzitaj por la plej longaj, inkluzive de interkontinentaj, vojaĝoj. Intermaniera pasaĝertransporto estas kie vojaĝo estas farita helpe de pluraj sistemoj de transporto; ĉar ĉiu homa transporto normale komenciĝas kaj finiĝas per piedirado, ĉiu pasaĝertransporto povas esti konsiderita intermaniera. Publika transporto ankaŭ povas impliki la intermezan ŝanĝon de veturilo, ene de aŭ trans diversaj sistemoj, ĉe [[interŝanĝejo]], kiel ekzemple por busa aŭ [[fervoja stacidomo]]. [[Taksio]]j kaj busoj povas esti trovitaj sur ambaŭ finoj de la publiktransporta spektro. Busoj estas la plej malmultekosta veturilo sed ne estas nepre flekseblaj, kaj taksioj estas tre flekseblaj sed pli multekostaj. En la mezo estas [[Alvokbuso|postul-respondema transporto]], ofertante flekseblecon krom pageblecon. Internacia vojaĝado povas esti limigita por kelkaj individuoj pro leĝaro kaj vizpostuloj. === Kargo === {{Ĉefartikolo|Kargotransporto}} '''Kargotransporto''', '''ŝarĝotransporto''' aŭ ''ŝarĝado'', estas ŝlosilo en la [[valorĉeno]] en produktado.<ref>Chopra kaj Meindl, 2007: 3</ref> Kun pliigita [[specialiĝo]] kaj [[tutmondiĝo]], produktado situas pli for de [[konsumo]], rapide pliigante la postulon je transporto.<ref>Chopra kaj Meindl, 2007: 63–64</ref> Dum ĉiuj sistemoj de transporto estas utiligitaj por vartransporto, ekzistas alta diferencigo inter la naturo de la vartransporto, en kiu sistemo estas elektita.<ref>Chopra kaj Meindl, 2007: 54</ref> [[Loĝistiko]] rilatas al la tuta procezo de transdonado de produktoj de produktanto ĝis konsumanto, inkluzive de stokado, transportaso, material-manipulado kaj enpakado, kun rilata interŝanĝo de informoj.<ref>Bardi, Coyle kaj Novack, 2006: 4</ref> ''Incoterm'' interkonsentoj pritraktas la sistemojn de pago kaj respondeco pro [[risko]] dum transporto.<ref>Bardi, Coyle and Novack, 2006: 473</ref> [[Dosiero:WCML freight train.jpg|eta|Var-[[trajno]] transportanta [[kontenero]]jn en [[Britio]].]] [[Kontenero|Kontenerado]], kun la normigado de [[ISO]] ujoj por ĉiuj veturiloj kaj ĉe ĉiuj havenoj, revoluciigis [[Internacia komerco|internacian]] kaj enlandan [[komerco]]jn, ofertante enorman redukton en kostoj. Tradicie, ĉia kargo devis esti mane [[Alŝarĝigo|ŝarĝitaj]] kaj [[Elŝarĝigo|malŝarĝitaj]] en la transportujon de iu ŝipo aŭ aŭto; kontenerigo enkalkulas aŭtomatigitan manipuladon kaj translokigon inter sistemoj, kaj la normigitaj grandecoj enkalkulas gajnojn en [[ekonomio de skalo]] en veturiloperacio. Tio estis unu el la esencaj veturadfaktoroj en internacia komerco kaj tutmondiĝo ekde la [[1950-aj jaroj]].<ref name=bcn21114 /> Groca transporto estas komuna kun [[kargo]] je tio ke ĝi povas esti uzita malglate sen plimalboniĝo; tipaj ekzemploj estas transporto de [[erco]]j, [[karbo]], [[cerealo]]j kaj [[nafto]]. Pro la homogeneco de la produkto, mekanika manipulado povas permesi al grandegaj kvantoj esti pritraktitaj rapide kaj efike. La malalta valoro de la ŝarĝo kombinita kun alta trafluo signifas ankaŭ ke ekonomioj de skalo iĝas esencaj en transporto, kaj gigantaj ŝipoj kaj tutaj trajnoj kutimas ofte transporti [[groco]]n. Likvaj produktoj kun sufiĉa volumeno povas esti transportitaj ankaŭ per [[dukto]]. Aerŝarĝo fariĝis pli ofta por produktoj de alta valoro; dum malpli ol unu procentoj de la monda transporto laŭ volumeno estas farata de aviadkompanio, ĝi enkalkulas kvardek procentojn de la valoro. La tempo fariĝis aparte grava en aferoj aŭ principoj kiel ekzemple planita [[prokrasto]] aŭ [[Ĝustatempo|ĝustatempeco]] ene de la [[valorĉeno]], rezultigante altan volemon pagi por rapida livero de ĉefaj komponantoj aŭ eroj de alta valor-peza rilatumo.<ref>Chopra kaj Meindl, 2007: 328</ref> Aldone al [[poŝto]], oftaj eroj senditaj per aviadilo inkludas [[elektroniko]]n kaj [[Modo|modajn vestaĵojn]]. == Historio == [[Dosiero:Wrightflyer highres.jpg|eta|200ra|dekstra|La unua flugo de la [[Fratoj Wright]] la [[17-an de decembro]] [[1903]]]] La unuaj veturiloj de homoj piediris kaj naĝis. La [[Aldomigo|malsovaĝigo]] de [[besto]]j lanĉas novan manieron meti la ŝarĝon transportotan sur pli potencaj estaĵoj, permesante al pli pezaj ŝarĝoj esti transportitaj, aŭ al homoj rajdi la bestojn por pli alta rapideco kaj longa tempodaŭro. Inventoj kiel ekzemple la [[rado]] kaj la [[sledo]] helpis igi [[Bestenergia transporto|bestotransporton]] pli efika pere de la enkonduko de veturiloj. Ankaŭ [[akva transporto]], inklude [[Remboato|rem]]- kaj [[Velŝipo|vel]]-ŝipojn, date reen al tempo pretermemora, estis la nura efika maniero transporti grandajn kvantojn aŭ inter grandaj distancoj antaŭ la [[Industria revolucio]]. La unuaj formoj de [[aŭtotransporto]] estis [[ĉevalo]]j, [[virbovo]]j aŭ eĉ [[homo]]j portantaj varojn sur tervojoj kiuj ofte sekvis [[Ĉasbestoj|ĉasbestajn]] [[Pado (vojeto)|migrovojojn]]. Pavimitaj vojoj estis konstruitaj fare de multaj fruaj civilizoj, inkluzive de [[Mezopotamio]] kaj la [[Induso-civilizacio]]. La [[Persa Imperio|persa]] kaj [[Romia Imperio|romia imperioj]] konstruis tut-pavimitajn vojojn por permesi al [[armeo]]j vojaĝi rapide. Profundaj ŝosekuŝejoj el dispremita [[ŝtono]] sube certigis ke la vojoj konserviĝu sekaj. La mezepoka [[kaliflando]] poste konstruis [[gudro]]-pavimitajn vojojn. La unuaj [[boato]]j estis [[kanuo]]j [[formeltranĉitaj]] de [[arbo]]-[[trunko]]j. Frua akva transporto estis plenumita per [[ŝipo]]j kiuj estis aŭ rempelitaj aŭ uzis la blovo de la venton en ilia veloj por propulso, aŭ kombinaĵo de ambaŭ. La graveco de akvo kondukis al la plej multaj grandurboj, kiuj kreskis kiel ejoj por komercado, situantaj ĉe [[rivero]]j aŭ ĉe [[marbordo]]j apud [[Golfeto|ŝirmgolfetoj]], ofte ĉe la intersekcoj de du korpoj de akvo (kiel [[kunfluejo]]). Ĝis la industria revolucio, transporto restis malrapida kaj multekosta, kaj produktado kaj konsumo situiĝis tiom proksime kiom eblis. La [[Industria revolucio]] en la [[19-a jarcento]] vidis kelkajn [[invento]]jn principe ŝanĝi transporton. Per [[telegrafo]], komunikado iĝis tuja kaj sendependa de transporto. La invento da la [[vapormaŝino]], senpere sekvita memstare de aplikado en fervoja transporto, igis tertransporton sendependa de homaj aŭ bestaj muskoloj. Kaj rapideco kaj kapacito pliiĝis rapide, permesante specialiĝon kaj ekzisto de produktado malproksime de [[naturresurso]]j. La 19-a jarcento ankaŭ vidis la evoluon de la [[vaporŝipo]], kiu akcelis tutmondan transporton. Kun la evoluo de la [[brulmotoro]] kaj la aŭto ĉe la turno de la [[20-a jarcento]]n, aŭtotransporto iĝis pli daŭrigebla, permesante la enkondukon de mekanika privata transporto. La unuaj aŭtovojoj estis konstruitaj dum la 19-a jarcento el [[makadamo]]. Poste, [[gudro]]-[[betono]] kaj [[cemento]] iĝis la domina pavimmaterialo. En [[1903]], la unua direktebla [[aviadilo]] estis montrita, kaj post la [[Unua Mondmilito]], ĝi iĝis rapida maniero transporti homojn kaj rapidŝarĝon super longaj distancoj.<ref>Bardi, Coyle kaj Novack, 2006: 158</ref> Post la [[Dua Mondmilito]], la aŭt- kaj aviad-kompanioj prenis pli altajn partojn de transporto, reduktante fervojon kaj akvotransporton al ŝarĝa kaj mallonga transportado de pasaĝeroj.<ref name="cooper277">Cooper ''et al.'', 1998: 277</ref> Scienca spacvojaĝado estis lanĉita en la [[1950-aj jaroj]], kun rapida kresko ĝis la [[1970-aj jaroj]], kiam intereso malkreskis. En la 1950-aj jaroj, la enkonduko de [[kontenerigo]] havigis amasajn efikecgajnojn en ŝarĝotransporto, permesante moderna [[internacia komerco]] kaj [[tutmondiĝo]]n.<ref name="bcn21114">Bardi, Coyle kaj Novack, 2006: 211–14</ref> Internacia aervojaĝado iĝis multe pli alirebla en la [[1960-aj jaroj]], kun la komercigo de la [[jetmotoro]]. Kune kun la kresko en aŭtoj kaj aŭtovojoj, tio lanĉis malkreskon por fervojo kaj akva transporto. Post la enkonduko de la [[Ŝinkanseno]] en 1964, rapidtrajno en Azio kaj Eŭropo komencis elpreni pasaĝerojn de long-transportaj itineroj de aviadkompanioj.<ref name="cooper277" /> Frue en [[Historio de Usono|usona historio]], la plej multaj akveduktoj, pontoj, kanaloj, fervojoj, ŝoseoj, kaj [[tunelo]]j estis posedataj fare de privataj komunakciaj entreprenoj. Plej tia transportinfrastrukturo venis sub registaran kontrolon en la fino de la 19-a kaj komenco de la 20-a jarcento, kulminante per la [[ŝtatigo]] de interurba pasaĝera fervojo per la kreado de [[Amtrak]]. Lastatempe, aliflanke, movado por privatigi ŝoseojn kaj alian infrastrukturon akiris iun grundon kaj anojn.<ref>Clifford Winston, ''Last Exit: Privatization and Deregulation of the U.S. Transportation System'' (Washington, D.C.: [[Brookings Institution]], 2010).</ref> == Efikoj kaj influoj == {{Ĉefartikolo|Eltenebla transporto}} === Ekonomia === [[Dosiero:SeattleI5Skyline.jpg|eta|Transporto estas ŝlosila komponento de kresko kaj tutmondiĝo, kiel por [[Seattle]], [[Vaŝingtonio]], [[Usono]].]] Transporto estas esenca neceso por [[specialiĝo]] - permesante produktadon kaj konsumadon de produktoj okazantaj ĉe malsamaj lokoj. Transporto dum historio estis [[sprono]] al vastiĝo; pli bona transporto permesis pli da [[komerco]] kaj plian superdisvastiĝon de homoj. [[Ekonomia kresko]] ĉiam estis dependa de pliigado de la kapacito kaj racieco de transporto.<ref>Stopford, 1997: 2</ref> Sed la infrastrukturo kaj funkciado de transporto havas grandan efikon al la [[tero]] kaj estas la plej granda drenilo de energio, igante [[Eltenebla transporto|transportan daŭripovon]] grava afero. Moderna socio diktas fizikan distingon inter [[hejmo]] kaj [[laboro]], devigante homojn transporti sin al laborpostenoj aŭ studoj, same kiel por provizore translokiĝi por aliaj ĉiutagaj agadoj. Pasaĝertransporto ankaŭ estas la esenco de [[turismo]], grava parto de distra transporto. Komerco postulas la transporton de homoj por fari komercon, aŭ por permesi vizaĝ-al-vizaĝan komunikadon por gravaj decidoj aŭ por movi specialistojn de ilia regula posteno al ejoj kie ili estas bezonataj. === Planada === {{Ĉefartikolo|Transporta planado}}[[Dosiero:Old Market Roundabout, Bristol.jpg|eta|La inĝenieriko de tiu [[trafikocirklo]] en [[Bristol]], Britio, klopodas fari trafikon flui libere moviĝanta.]] '''Transportplanado''' enkalkulas altan utiligon kaj malpli efikon koncerne novan infrastrukturon. Utiligante modelojn de transportprognozado, planistoj povas antaŭdiri estontajn transportpadronojn. Sur la funkcianta nivelo, [[loĝistiko]] permesas posedantojn de [[kargo]] al plantransporto kiel parto de la [[provizoĉeno]]. Transporto kiel [[fako]] estas studita de [[transportekonomiko]], la spino por la kreado de reguliga [[politiko]] fare de [[aŭtoritato]]j. [[Transportinĝenieriko]], kiel subfako de [[konstruinĝenieriko]], devas atenti pri veturgenerado, veturdistribuado, sistemelekto kaj itineratribuado, dum la funkcianta nivelo estas pritraktita de [[trafikinĝenieristiko]]. Pro la negativaj efikoj provokitaj, transporto ofte iĝas la temo de konfliktoj ligita al elekto de sistemo, same kiel pliigita kapacito. Aŭtotransporto povas esti vidita kiel tragedio de la komunuloj, kie la fleksebleco kaj komforto por la individuo plimalbonigas la naturan kaj urban mediojn entute. Denseco de evoluo dependas de la [[veturilo]], kun publika transporto enkalkulanta pli bonan spacan utiligon. Bona teruzado tenas komunajn agadojn proksimaj al la hejmoj de homoj kaj lokigas pli altan densecan evoluon pli proksime al transportlinioj kaj interŝanĝejoj, por minimumigi la bezonon de transporto. Ekzistas ekonomioj de [[aglomeraĵo]]j. Pri transportado kelkaj teruzadoj estas pli efikaj kiam apartigitaj. Transportaj instalaĵoj konsumas terenon, kaj en grandurboj, pavimita tereno (dediĉita al stratoj kaj parkumejoj) povas facile superi 20 procentojn de la totala terareo. Efika transportsistemo povas redukti tereluzadon. Tro multe da infrastrukturo kaj tro multe da ter-ebenigo por maksimuma veturiltrairo signifas ke en multaj grandurboj ekzistas tro multe da [[trafiko]] kaj multaj - se ne ĉio - de la negativaj efikoj kiuj venas kun ĝi. Nur en la lastaj jaroj tradiciaj praktikoj komencis esti pridubitaj en multaj lokoj, kaj kiel rezulto de novaj specoj de analizo kiuj alportas en multe pli larĝa gamo da kapabloj ol tiuj tradicie depende de - enhavante tiajn areojn kiel media efikanalizo, popolsano, sociologoj same kiel ekonomiistoj - la daŭrigebleco de la malnovaj movosolvoj ĉiam pli estas pridubitaj. Eŭropaj grandurboj gvidas tiun transiron. === Media === {{Ĉefartikolo|Media efiko de transporto}} [[Dosiero:Traffic jam Sao Paulo 09 2006 30.JPG|eta|[[Trafikŝtopiĝo]] daŭras en [[São Paulo]], [[Brazilo]], spite la sentrafikajn tagojn baze sur numer-platoj.]] Transporto okazigas gravan uzadon de [[energio]] kaj bruligas la plej grandan parton de la [[nafto]] de la mondo. Tio kreas aerpoluon, inkluzive de [[dinitrogenoksido]]j kaj [[Fajnaj polveroj|partikloj]], kaj estas signifa kontribuanto al [[monda plivarmiĝo]] tra emisio de [[karbondioksido]],<ref name = "pnas_pdf">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.pnas.org/cgi/reprint/0702958104v1.pdf|titolo=Climate forcing from the transport sectors|aŭtoro=Fuglestvet et al., Center for International Climate and Environmental Research|jaro=2007}}</ref> ĉar tiu transporto estas la plej rapidekreskanta emisiosektoro.<ref>{{cite web |url=http://www.worldwatch.org/node/5579 |title=Analysis: Nano Hypocrisy? |author=[[Worldwatch Institute]] |date=16a de Januaro 2008 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131013141752/http://www.worldwatch.org/node/5579 |arkivdato=2013-10-13 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.worldwatch.org/node/5579 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131013141752/http://www.worldwatch.org/node/5579 |arkivdato=2013-10-13 }}</ref> Laŭ subsektoroj, aŭtotransporto estas la plej granda kontribuanto al [[monda varmiĝo]].<ref>[http://www.pnas.org/cgi/reprint/0702958104v1.pdf Climate forcing from the transport sectors], Jan Fuglestvedt, Terje Berntsen, Gunnar Myhre, Kristin Rypdal, kaj Ragnhild Bieltvedt Skeie, 15a de Januaro, 2008, vol. 105, no. 2, PNAS.org</ref> Primediaj regularoj en [[industrilando]]j reduktis la emisiojn de individuaj veturiloj; tamen, tio estis superita de pliiĝoj en la nombroj da veturiloj kaj en la uzado de ĉiu veturilo.<ref name="pnas_pdf" /> Kelkaj klopodoj por redukti la karbonemisiojn de stratveturiloj konsiderinde estis studitaj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.claverton-energy.com/carbon-pathways-analysis-informing-development-of-a-carbon-reduction-strategy-for-the-transport-sector.html|titolo=Claverton-Energy.com|alirdato=2010-05-23|dato=2009-02-17|eldoninto=Claverton-Energy.com}}</ref><ref>Informoj pri barado kaj instigo al pli eltenebla transportomoro disponeblas en la brita dokumento de UK Department for Transport "[http://www.dft.gov.uk/pgr/scienceresearch/social/climatechangetransportchoices/ Climate Change and Transport Choices] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110530124709/http://www.dft.gov.uk/pgr/scienceresearch/social/climatechangetransportchoices/ |date=2011-05-30 }}" publikigita en Decembro 2010.</ref> Energiuzado kaj emisioj varias plejparte inter sistemoj, igante [[Naturprotektismo|ekologiistojn]] postuli transiron de aero kaj ŝoseo al fervojo kaj homenergia transporto, same kiel pliigi [[Elektra veturilo|transportelektrizon]] kaj energiefikecon. Aliaj mediaj efikoj de transportsistemoj inkludas [[trafikŝtopiĝo]]n kaj aŭt-orientitan urbigon, kiuj povas konsumi naturajn vivejojn kaj agrikulturajn terojn. Reduktante transportadajn emisiojn tutmonde, estas antaŭdirite ke ekzistos signifaj pozitivaj efikoj al la aerkvalito, kontraŭ [[acida pluvo]], [[fumnebulo]] de la Tero kaj [[klimata ŝanĝo]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ec.gc.ca/cleanair-airpur/Transportation-WS800CCAF9-1_En.htm|titolo=Transportation|alirdato=30a de Julio 2008|aŭtoro=Environment Canada}}</ref> == Rilataj konceptoj == [[Loĝistiko]] - [[publika transporto]] - [[teorio de vicoj]] - [[ŝosea inĝenieriko]] - [[transporta planado]] - [[veturilo]] - === Moveblo === Vidu: [[Moviĝeblo#Moviĝeblo en transporto|moviĝeblo en transporto]] === Teknologioj === [[flugilo]] - [[helico]] - [[motoro]] - [[rado]] - [[pagajo]] - [[pedalo]] - [[piedingo]] === Retoj === [[fervojo]] - [[flughaveno]] - [[kanalo]] - [[rivero]] - [[strato]] - [[ŝoseo]] - [[trotuaro]] == Manieroj de transportado == [[Dosiero:Yellow.balloon.takesoff.in.bath.arp.jpg|eta|dekstre|200ra|<center>Balono]] :'''[[Aviado|Aera transporto]]''' :[[aerŝipo]] - [[aviadilo]] - [[balono]] - [[glisilo]] - [[glisparaŝuto]] - [[helikoptero]] - [[paraŝuto]] :'''Akva transporto''' :[[akvedukto]] - [[boato]] - [[longboato]] - [[motorboato]] - [[pramo]] - [[puŝŝipo]] - [[radŝipo]] - [[remboato]] - [[ŝipo]] - [[velboato]] - [[Ŝipa trafiko]] - [[ŝutvara ŝipo]] :'''Beste movata transporto''' :[[azeno]] - [[boaco]] - [[bovo]] - [[ĉevaltira veturado]] - [[hundo]] - [[elefanto]] - [[kamelo]] - [[lamo]] - [[poefago]] - [[tirbesto]] :'''[[fervojo|Fervoja transporto]]''' :[[metroo]] - [[trajno]] - [[tramo]] - [[unurela fervojo]] :'''Home movata transporto''' :[[biciklo]] ([[unuciklo]], [[triciklo]], [[velocipedo]]) - [[sketado]] - [[remado]] - [[naĝado]] - [[piedirado]] - [[radseĝo]] - [[rultabulo]] - [[skutilo]] - [[rikiŝo]] :'''Kabla transporto''' :[[elevatoro]] - [[telfero]] - [[funikularo]] - [[kablotramo]] - [[lifto]] :'''Kosma transporto''' :[[kosmoŝipo]] - [[kosmostacio]] - [[kosmopramo]] :'''Voja transporto''' :[[aŭtotransporto]] - [[aŭto]] - [[buso]] - [[alvokbuso]] - [[kamiono]] - [[motorciklo]] - [[taksio]] - [[tramo]] - [[tram-metroo]] - [[trirada kamioneto]] - [[trolebuso]] :'''Tublinia transporto''' :[[Akvedukto|akvodukto]] - [[dukto (transporto)|dukto]] - [[Kloako (kanalo)|kloako]] - [[natura gaso]] - [[petrolo]] ([[nafto]]) - [[pneŭmata tubo]] :'''Zona kaj ĉena transporto''' :[[eskalatoro]] - [[transportobendo]] == Vidu ankaŭ == * [[Internacia Federacio de Transportistoj]] * [[Veturilo]] * [[Nacia biblioteko de Transporto (Usono)|Usona nacia biblioteko de Transporto]] == Notoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == * Bardi, Edward; John Coyle and Robert Novack (2006). Management of Transportation. Thomson South-Western. ISBN 0-324-31443-4. * Chopra, Sunil kaj Peter Meindl (2007). Supply Chain Management. Pearson. ISBN 0-13-208608-5. * Christopher P. Cooper; Rebecca Shepherd (1998). Tourism: Principles and Practice. Financial Times Prent.Int. ISBN 978-0-582-31273-9. Konsultita la 22an de Decembro 2012. [http://books.google.com/books?id=jzpnQgAACAAJ] * Lay, Maxwell G (1992). Ways of the World: A History of the World's Roads and of the Vehicles that Used Them. Rutgers University Press. ISBN 0-8135-2691-4. [http://books.google.com/?id=flvS-nJga8QC&pg=PR3&lpg=PR3&dq=%22Ways+of+the+world%22+Rutgers+University+Press,+New+Brunswick#PPA6,M1] * Stopford, Martin (1997). Maritime Economics. London: Routledge. ISBN 0-415-15310-7. == Eksteraj ligiloj == * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/us/trnsprt.htm Transportation] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160303212816/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/us/trnsprt.htm |date=2016-03-03 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Science/Technology/Transportation|Transportation}} * [http://americanhistory.si.edu/onthemove/ America On the Move] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110805005405/http://americanhistory.si.edu/onthemove/ |date=2011-08-05 }} An online transportation exhibition from the National Museum of American History, Smithsonian Institution * [http://transport.org World Transportation Organization] The world transportation organization (The Non-Profit Advisory Organization) * [https://stanobelov.blogspot.com/p/transporto.html Artikoloj pri transporto] {{eo}} {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Transport |revizio=664695855}} {{Projektoj |commonscat=Transport |n=Kategorio:Transporto |q=Transporto }} {{Havenda artikolo|Transporto}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Transporto| ]] prnwy2coxthp2qchfmbd7q5wdzp0m34 0 4453 9482821 9467569 2026-09-27T13:12:22Z Boivie 1827 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] 9482821 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando |lokigo-bildo= {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 250 | dosiero1 = Venezuela Orthographic Map.svg | priskribo1 = {{Priskribo|#336733|Administrita teritorio de Venezuelo}}<br>{{Priskribo|#73cb74|[[Esekiba Gujano|Pridisputata teritorio]]}} | piedlinio = }} |eonomo=Bolivara Respubliko Venezuelo |flago=Flag of Venezuela.svg |nomoenlokalingvo=República Bolivariana de Venezuela |blazono=Coat of arms of Venezuela.svg |priskribo de flago=[[Flago de Venezuelo|Nacia flago]] |priskribo de blazono=[[Blazono de Venezuelo|Nacia blazono]] |nacia himno=[[Gloria al Bravo Pueblo]]<br>(Gloron al la Brava Popolo)<br>[[Dosiero:United States Navy Band - Gloria al Bravo Pueblo.ogg]] |nacia devizo=Dios y Federación<br>(Dio kaj Federacio) |ĉefurbo=[[Karakaso]] |oficiala lingvo=[[Hispana lingvo|Hispana]]<br><br>Kunoficialaj lingvoj:<br>[[Indiĝenaj lingvoj en Venezuelo|Indiĝenaj lingvoj]] |lingvoj=[[Venezuela lingvo signo]] |religio=[[Katolika Eklezio|Katolika]] <small>(63.7 %)</small><br><br>Aliaj religioj:<br> * [[Evangeliismo]] <small>(21.7 %)</small> * [[Senreligio]] <small>(9.2 %)</small> * [[Ateismo]] <small>(1.1 %)</small> * [[Atestantoj de Jehovo]] <small>(1 %)</small> * [[Sepataga Adventisma Eklezio|Adventisma]] <small>(0.3 %)</small> * [[Movado de la Sanktuloj de la Lastaj Tagoj|SLT-Movado]] <small>(0.1 %)</small> * Alia <small>(2.2 %)</small> * Ne scias <small>(0.6 %)</small> * Ne respondis <small>(0.2 %)</small> |loĝantaro=26458853 |loĝantaro-jaro=2024 |politika sistemo=[[Federacia|Federacia]] [[prezidenta respubliko]] kun [[hegemonia partio]] |sendependeco=5-a de julio, 1811 |de kiu=[[Hispanio]] |valuto=[[Venezuela bolivaro|Bolivaro]] |parlamento=[[Nacia Asembleo de Venezuelo]] |loĝantoj=venezuelano(j) |referenco por loĝantaro=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=299,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LUR,LP,&sy=2024&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |esperanto-asocio=[[Venezuela Esperanto-Asocio]] |bildo=AVE logo.jpg |ŝtatestro=Delcy Rodríguez}} La '''Bolivara Respubliko Venezuelo''', [[Hispana lingvo|hispane]]: '''República Bolivariana de Venezuela''', kaj pli simple ''Venezuela'' (elparolata ''BeneSŬEla'') nome '''Venezuelo'''<ref name="PIV">[https://vortaro.net/#Venezuelo_kd Venezuelo] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net</ref> estas tropika lando, nome [[suvereneco|suverena ŝtato]] situanta ĉe la norda marbordo de [[Sudameriko]]. Ĝi estas konstituita per kontinenta areo kaj granda nombro de insuloj kaj insuletoj en la [[Kariba Maro]]; ĝia ĉefurbo kaj pli granda urba aglomeraĵo estas la urbo [[Karakaso]].<ref> La ĉefurbo estis iam en [[Coro]] (1527-1545) kaj [[El Tocuyo]] (1545-1577). Karakaso estis oficiala ĉefurbo ekde 1577. Estis provizoraj ĉefurboj ankaŭ [[Maracay]] (1812), [[Valencia (Venezuela)|Valencia]] (1812, 1830 kaj 1858), kaj [[Angostura]] (nuntempe [[Ciudad Bolívar]], 1819-1821). </ref> Ĝiaj landlimoj estas: norde la [[Kariba Maro]] kaj la [[Atlantiko]], [[Gujano]] oriente, [[Brazilo]] sude, kaj [[Kolombio]] okcidente. Norde, ne malproksime de la Venezuela marbordo troviĝas ankaŭ la [[Nederlandaj Antiloj]]: [[Arubo]], [[Kuracao]] kaj [[Bonero]] ([[Nederlando]]) kaj [[Trinidado kaj Tobago]]. Kun Gujano Venezuelo plendas reklamon al 159 542 km² de teritorio okcidente de la rivero Esequibo, nome areo konata kiel [[Esekiba Gujano]] aŭ ''Zona en Reclamación'' (Reklamita Zono),<ref>[https://web.archive.org/web/20131022024953/http://www.radiofeyalegriaeducom.net/pdf/MD-2do-S12-Historia%20de%20Venezuela.pdf «Historia de los problemas limítrofes de Venezuela» (PDF).] Radio Fe y Alegría. 2005. Arkivita el originalo la 22an de oktobro 2013. Konsultita la 19an de marto 2013. </ref> antaŭe sub kontrolo de [[Surinamo]]. La teritorio nuntempe konata kiel Venezuelo estis koloniigita de la [[Hispanio]] en 1522, kontraŭ rezistado fare de [[Indianoj|indianaj popoloj]]. En 1811, Venezuelo iĝis unu de la unuaj hispanamerikaj teritorioj kiuj deklaris sian sendependecon disde Hispanio. La luktadon por la sendependigo estris figuroj kiel [[Francisco de Miranda]], [[Simón Bolívar]] kaj [[José Antonio Páez]], kiuj estris kelkajn militkampanjojn kontraŭ la koloniaj hispaniaj fortoj. En 1821, la sendependendismaj fortoj estritaj de Bolívar atingis definitivan venkon en la [[Batalo de Karabobo (1821)|Batalo de Karabobo]], kio ebligis la plifirmigon de la sendependeco de Venezuelo kaj de aliaj landoj kiuj kunformis la provizoran enton [[Granda Kolombio]], kiel unio kiu ne daŭris multan tempon kaj finfine la Granda Kolombio dissolviĝis en 1830, lasante Venezuelon kiel sendependa lando. Venezuelo suferis la politikan agitadon kaj la aŭtokration kaj restis dominita de regionaj [[kaŭdilo]]j ĝis komenco de la 20-a jarcento. Ekde [[1958]], la lando havis serion de demokratiaj registaroj. La [[Depresio (ekonomiko)|ekonomia krizo]] de la 1980-aj kaj 1990-aj jaroj rezultis en kelkaj politikaj krizoj, inklude mortigajn tumultajn nomitajn "Caracazo" en [[1989]], du klopodoj de [[puĉo]] en [[1992]] kaj politika juĝado al la prezidento [[Carlos Andrés Pérez]] pro malversacio de publika mon(proviz)o en [[1993]]. Kolapso en la fido al la politikaj partioj ekzistantaj kondukis en la prezidentaj elektoj de [[1998]] la eks-militiston [[Hugo Chávez]] al la prezidenteco, kaj al la komenco de la nomita [[Bolivara revolucio]]. Chávez ekregis konvokante Konstitucifaran Asembleon en [[1999]], kiu redaktis novan [[Konstitucio de Venezuelo de 1999|Konstitucion]] kiu inter alia ŝanĝis la oficialan nomon de la lando al ''República Bolivariana de Venezuela''.<ref name="CNNU" > Castillo, Mariano; Hernández, Osmary (5a de marto 2013). [https://cnnespanol.cnn.com/?redirect=cnnmexico «Hugo Chávez, el socialista que lideró la revolución bolivariana».] [[CNN]]. Konsultita la 25an de decembro 2013. </ref> En 2010, Venezuelo havis la [[nafto]]-rezervojn plej grandajn de la mondo kaj estis unu de la ĉefaj landoj eksportantoj de nafto.<ref>[https://www.bancaynegocios.com/cvp-venezuela-produce-entre-600-y-640-mil-b-d-de-petroleo/ «CVP: Venezuela produce entre 600.000 y 640.000 barriles diarios de petróleo».] Banca y Negocios. 18a de oktobro 2021. «Reinaldo Quintero, presidente de la Cámara Petrolera de Venezuela, afirmó que en el país se están produciendo entre 600 y 640 mil barriles de petróleo » </ref> Antaŭ la ekspluatado de la nafto, la lando estis eksportanto de agrikulturaj produktoj, kiel [[kafo]] kaj [[kakao]], sed nafto tuj atingis la dominadon de la eksportadoj kaj la enspezoj de la lando. La tutmonda troa propono kaj prezaltigo de nafto en la [[1980-aj jaroj]] kondukis al krizo de la [[ekstera ŝuldo]] kaj al longa ekonomia krizo. La [[inflacio]] plialtiĝis en 1996 kaj la indicoj de malriĉeco plialtiĝis ĝis 66 % en 1995. Por 1998 la [[MEP]] por persono malaltiĝis al la sama nivelo de 1963, nome triono de ties maksimumo, atingante ĝin en 1978. La registaro de Hugo Chávez sekvis ideologion [[Kontraŭimperiismo|kontraŭimperiisman]] kaj klopodis por ŝanĝo en la geopolitiko de la naftomerkato serĉante novajn merkatojn<ref >«La geopolítica petrolera del Gobierno está poniendo las bases para salirse del mercado estadounidense» «los contratos de suministros al sistema Citgo que eran a 10 años son reducidos a una vigencia de 1 año, y 1 año de prórroga» [http://www.abcdelasemana.com/2010/11/04/pdvsa-madura-la-salida-de-citgo/ «PDVSA MADURA LA SALIDA DE CITGO».]{{404|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ABC de la Semana. 4a de novembro 2010.</ref> kaj apogante landoj en kiuj mankas la nafta resurso; tiukadre ankaŭ pliiĝis la publika elspezo pere de la teorio de riĉodistribuado kaj kreskiĝis ankaŭ la ekstera ŝuldo ĝis pli ol 118&nbsp;000 milionoj de dolaroj senkontrole<ref>«La deuda externa en 2013 alcanza los 118.758,40» [http://economia.com.ve/deuda-externa-venezolana/ «DEUDA EXTERNA VENEZOLANA».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210711120502/https://economia.com.ve/deuda-externa-venezolana/ |date=2021-07-11 }} Economia.com. Novembro 2016.</ref><ref name = deuda2019> Di Stasio, Alejandro (29a de aŭgusto 2019). [https://efectococuyo.com/economia/deuda-publica-de-venezuela-alcanza-los-130-633-millones-segun-la-an/ «Deuda pública de Venezuela alcanza los $130 633 millones, según la AN».] Efecto Cocuyo. Konsultita la 16an de julio 2020. </ref> kaj spite la eksplodon de la naftekspluatado ties konsekvencojn oni konstatos post jaroj;<ref name="bonanzacaida">[https://www.bbc.com/mundo/noticias/2016/02/160219_venezuela_bonanza_petroleo_crisis_economica_ab «Cómo Venezuela pasó de la bonanza petrolera a la emergencia económica».] BBC. 25a de februaro 2016. </ref> la enspezo de valutoj estis investitaj grandparte en ekonomiaj politikoj de [[Bonfaro|sociala bonfaro]], dum la landa venezuela produktado stagnis dum la unuaj jaroj de lia regado, pliigante la socialan enspezadon kaj portempe malpliigante la [[malriĉeco]]n kaj la [[Ekonomia malegaleco|ekonomian malegalecon]], pere ĉefe de la pliigo de la naftoprezoj kio helpis la pliigon de la enspezoj de la lando. Post kelkaj jaroj, la malpliiĝo de la enspezoj grandparte pro la troa publika elspezado, la pliigo de la importadoj, la politika koruptado, la bojkoto fare de landoj aliancanoj de Usono, la malpliiĝo de la tutlanda produktado pro la troa ŝtata kontrolo kaj la ekonomiaj politikoj kiuj malhelpis la normalan disvolvigon de la privata sektoro,<ref>[https://nuso.org/articulo/como-explicar-la-catastrofe-economica-venezolana/ «¿Cómo explicar la catástrofe económica venezolana?] | Nueva Sociedad». Nueva Sociedad | Democracia y política en América Latina. 16a de aprilo 2018. Konsultita la 24an de februaro 2022. </ref> estis amplekse menciitaj kiel faktoroj kiuj malstabiligis la ekonomion de la lando.<ref name="bonanzacaida" /> Tio kondukis al ĝenerala krizo kiu rezultis en [[inflaciego]], [[Depresio (ekonomiko)|ekonomia krizo]], malabundo de bazaj produktoj (akrigita pro internacia bojkoto instigita de Usono) kaj drastaj pliigoj de sendungado, malriĉeco, malsanoj, infana mortindico, [[malsufiĉa nutrado]] kaj krimindico.<ref name="unstable">{{cite news |title=Chavez leaves Venezuelan economy more equal, less stable |author=Kevin Voigt |url=http://edition.cnn.com/2013/03/06/business/venezuela-chavez-oil-economy/ |publisher=CNN |date=6a de marto 2013 |accessdate=6a de marto 2013}} {{en}}</ref><ref name="FPmarch2013">{{cite news|last1=Corrales|first1=Javier|title=The House That Chavez Built|url=https://foreignpolicy.com/2013/03/07/the-house-that-chavez-built/|accessdate=6a de februaro 2015|agency=[[Foreign Policy]]|date=7a de marto 2013}} {{en}}</ref><ref name="NPRdec2014">{{cite news|last1=Siegel|first1=Robert|title=For Venezuela, Drop In Global Oil Prices Could Be Catastrophic|url=http://www.npr.org/2014/12/25/373128433/for-venezuela-drop-in-global-oil-prices-could-be-catastrophic|accessdate=4a de januaro 2015|agency=NPR|date=25a de decembro 2014}}</ref><ref name="ELPAISfeb2015">{{cite news|last1=Scharfenberg|first1=Ewald|title=Volver a ser pobre en Venezuela|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2015/01/30/actualidad/1422646346_475356.html|accessdate=3a de februaro 2015|agency=El País|date=1a de februaro 2015}}</ref> Fine de [[2017]], la agentejoj de kredita kvalifikado deklaris Venezuelon "nepagipova" rilate al la pagoj de la [[Ŝtatŝuldo|ŝtata ŝuldo]].<ref name="bonanzacaida" /> En 2019, la [[Alta Komisaro de la Unuiĝintaj Nacioj pri Homaj Rajtoj|Oficejo de la Alta Komisaro de la Unuiĝintaj Nacioj pri Homaj Rajtoj]] publikigis informon indikantan, ke la refistaro de Venezuelo estas responsa pri sistemaj rompoj de la [[homaj rajtoj]].<ref> [[Alta Komisaro de la Unuiĝintaj Nacioj pri Homaj Rajtoj|Oficejo de la Alta Komisaro de la Unuiĝintaj Nacioj pri Homaj Rajtoj]], eld. (Junio 2018). [https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Countries/VE/VenezuelaReport2018_SP.pdf ''Violaciones de los derechos humanos en la República Bolivariana de Venezuela: una espiral descendente que no parece tener fin'' (PDF).] Konsultita la 24an de majo 2020. </ref> == Nomo == [[Dosiero:Palafito.jpg|eta|maldekstre|Oni diras, ke la landonomo rilatas al [[Amerigo Vespucci]], kiu vidis [[palafito]]jn kie loĝis indiĝenoj, kaj imagis «''malgrandan [[Venecio]]n''», nomo kiu inspiris [[Alonso de Ojeda]] por nomi la nove malkovritajn kontinentajn terojn.<ref name=unibar />]] La nomo de la lando estis inspirata de [[Amerigo Vespucci]] en [[1499]], dum lia esplorado de la nordokcidenta marbordo (konata hodiaŭ kiel la [[Venezuela golfo]]), kune kun [[Alonso de Ojeda]]. La skipo alvenis ĝis la [[Marakaiba lago|Lago de Marakajbo]] inter la duoninsuloj Paraguana kaj [[Guajira Duoninsulo|La Guajira]], kie ili observis vilaĝojn de la indiĝenoj, kiuj havis la domojn super la akvo, apogitajn sur stangoj. Por Vespucci, ĉi tio estis klara rememoro al la urbo [[Venecio]]—''Venezia'', en itala—. La eltrovita regiono estis nomita de Ojeda kiel ''Venezuela'', kio signifis ion kia ''Venecieto'', fare de Vespuccci kiel ''Venezziola'', hispanigita poste kiel «Venezuela» por la tuta regiono kaj por la golfo en kiu ili malkovris la palafitojn kiu estis nomita "golfo de Venezuela".<ref name=unibar >[https://www.ub.edu/geocrit/b3w-152.htm «500 años del nombre de Venezuela».] [[Universitato de Barcelono]]. Konsultita la 13an de januaro 2009. </ref> Poste la regiono estis konata ankaŭ kiel ''Tierra Firme'' (kontinenta tero), kiel neinsula regiono de la kontinento kiu estis esplorita de eŭropanoj. == Geografio == [[Dosiero:Ve-map.png|alternative=Kart over Den bolivarianske republikken Venezuela|eta|Mapo de Venezuelo kun ties urboj]] Venezuelo havas ĉirkaŭ 2.800&nbsp;kilometrojn longan marbordon. Laŭ marspaco, ĝi posedas suverenecon al 71 295 km² de teritoria maro,<ref name="kalipedia" >[http://ve.kalipedia.com/geografia-venezuela/tema/geografia-fisica/territorio-venezolano.html?x=20080731klpgeogve_2.Kes&ap=1 «El territorio venezolano».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130514180217/http://ve.kalipedia.com/geografia-venezuela/tema/geografia-fisica/territorio-venezolano.html?x=20080731klpgeogve_2.Kes&ap=1 |date=2013-05-14 }} Kalipedia Venezuela. Konsultita la 20an de marto 2013.</ref> al 22 224 km² en sia apuda zono,<ref name="kalipedia" /> al 471 507 km² de la Kariba maro kaj de la Atlantika Ocano laŭ la koncepto de [[ekskluziva ekonomia zono]],<ref name = "radiofeyalegriaeducom.net"> {{ citaĵo el la reto | url = http://www.radiofeyalegriaeducom.net/pdf/md-2do-s12-instruccionpremilitar.pdf | titolo = Límites y fronteras de Venezuela | alirdato = 2024-04-03 | dato = | jaro = | monato = | formato = PDF | verko = Centro Nacional de Tecnologías de Información (CNTI ) | paĝoj = 6 | lingvo = es | arkivurl = https://web.archive.org/web/20140405000550/http://www.radiofeyalegriaeducom.net/pdf/md-2do-s12-instruccionpremilitar.pdf | arkivdato = 2014-04-05 | citaĵo = }} </ref><ref>[https://www.nature.org/es-us/dondetrabajamos/venezuela/lugares/ «Venezuela — El Mar Caribe».]{{404|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[The Nature Conservancy]].org. Konsultita la 20an de novembro 2012.</ref><ref> Sea Around Us Project (s/f). «EEZ Waters of Venezuela» (en angla). seaaroundus.org. Konsultita la 19an de novembro 2012.</ref> kaj al 99 889 km² laŭ la koncepto de [[kontinentbreto]].<ref> Sea Around Us Project (s/f). [http://www.seaaroundus.org/data/#/eez/862?chart=catch-chart&dimension=taxon&measure=tonnage&limit=10 «EEZ Waters of Venezuela»] (en angla). seaaroundus.org. Konsultita la 19an de novembro 2012. </ref> Tiu granda marzono limas kun tiuj de dek tri ŝtatoj.<ref name = "costadevenezuela.org"> {{ citaĵo el la reto | url = http://www.costadevenezuela.org/%3fp=5941 | titolo = Refugio de Fauna Silvestre Isla de Aves | alirdato = 2024-04-03 | lingvo = es | arkivurl = https://web.archive.org/web/20151117020916/www.costadevenezuela.org/%3fp=5941 | arkivdato = 2015-11-17 | citaĵo = }} </ref> El la tuta tera areo, ĉirkaŭ 39 % konsistas el arbaroj, 20 % el paŝtejoj kaj 4 % el agroj kaj kampoj. Venezuelo limas tere al tri ŝtatoj: oriente al [[Gujano]] per 743&nbsp;kilometrojn longa limo, sude al [[Brazilo]] per 1.819&nbsp;kilometrojn longa limo kaj okcidente al [[Kolombio]] per 2.050&nbsp;kilometrojn longa limo. La tuto de la surteraj landlimoj de Venezuelo estas 4 612 kilometrojn longa. [[Dosiero:Venezuela Topography.png|eta|dekstre|250ra|Topografia mapo de Venezuelo.]]Venezuelo dividiĝas je kvar regionoj: la [[Andoj]], kiuj etendiĝas laŭ orient-okcidenta kurbo de la kolombia limo laŭ la kariba maro orienten (vidu artikolon [[Cordillera de Mérida]]; la [[Orinoko]]-ebenaĵoj ([[Llanos]]) en la centro; la malaltebenaĵoj de [[Marakaibo]] en la nordokcidento (kun la [[Golfo de Venezuelo|Venezuela golfo]] norde kaj la [[Marakaiba lago]] sude de tiu); kaj la altebenaĵo de [[Gujano]] en la sudoriento. La [[Sierra La Culata]] estas la nomo kiun ricevas unu el la du ''sierras'' en kiuj dividiĝas la anda montaro survoje tra la centra parto de la zono anda de Venezuelo inter la ŝtatoj Mérida kaj Trujillo. Venezuelo estas la sesa plej granda lando de Sudameriko. Ĝi estas la pejzaĝe plej diversa lando inter ĉiuj sudamerikaj ŝtatoj. Estas granda kontrasto inter la dezertaj pejzaĝoj laŭ la [[istmo]] de [[Coro (Venezuelo)]] kaj la marĉoj de la delto de la Amacuro, la neĝkovritaj montoj de la ''Cordillera de Mérida'' kaj la vastaj ebenaĵoj en la centro de la lando. [[Dosiero:Bosque de El Valle, Mérida.jpg|eta|200ra|maldekstra|Mérida, Venezuelo]] La Lago Marakaiba estas grava geografia elemento de la landa marbordo kaj la [[Lago Valencia]] estas la dua lago laŭ gravo en Venezuelo post la lago Marakajbo. Estas multaj insuloj, kiel ekzemple la [[Insularo Los Roques]]. == Historio == === Antaŭ la 19-a jarcento === La lando estis loĝata antaŭ [[1492]] de diversaj disaj triboj de indianoj, ne unuigitaj kiel en aliaj regionoj de Sudameriko. La konkero fare de la [[Hispana Imperio]] estis sufiĉe rapida, kvankam komence nur la marbordo estis koloniigata. La unua fiksa setlejo de la hispanoj, nomata ''Nueva Cádiz'' estis fondita en [[1522]], la nuna ĉefurbo [[Karakaso]] fondiĝis en [[1567]]. En la jaro [[1577]] la hispana krono enpostenigis guberniestron por administracii la regionon. === Sendependiĝo === [[Dosiero:Firma del acta de independencia de Venezuela.jpg|eta|dekstra|Subskribo de la deklaro de sendependiĝo]] La sendependeco de la lando estis atingita kaj agnoskita en [[1821]], kvankam en la unuaj jaroj la nuna lando formis parton de la ''Konfederacio de la [[Granda Kolombio]]''. En la luktoj de sendependiĝo ludis grandan rolon la nacia heroo [[Simón Bolívar]]. La historio de la sendependa lando dividiĝas en kvin periodojn, la ''kvin respublikojn''. La Kvina Respubliko naskiĝis post la nova konstitucio de [[1999]] favorita de la nuna prezidento [[Hugo Chávez]]. === En la 21-a jarcento === En aprilo 2002 okazis manifestacio, instigita de la opozicio, apogata de la riĉularo kaj de la mastraro, kaj la 11-an de aprilo provo de ŝtatrenverso, dum kiu la prezidanto Chávez estis kaptita kaj forkondukita, sed poste, sekve al popolaj protestoj kaj al interveno de tiu parto de la armeo kiu subtenis la bolivaran revolucion, liberigita kaj reenpostenigita kiel prezidanto de la respubliko. En 2004 okazis kontraŭregistaraj protestoj, instigitaj de la mastraro, kaj lokaŭto, apogitaj de Usono. La 4-an de decembro 2005 okazis parlamentaj balotoj, kiujn bojkotis la opoziciaj partioj. La partopreno estis 25 %, kompare al la pli fruaj 50–60 % (2000 kaj 2002). Partio de Chávez (Movado por la Kvina Respubliko) akiris 114 (68 %) el la 167 sidejoj de la [[Nacia Asembleo]]. La balotojn diris bonordaj ĉiu lando de la Tero, escepte de Usono. == Politika organizado == {{Ĉefartikolo|Politiko de Venezuelo}} Laŭ la [[Konstitucio]] de la jaro 1999, Venezuelo estas [[Federacio|federacia ŝtato]], organizita kiel [[prezidenta respubliko]] sub la nomo ''Bolivara Respubliko de Venezuelo'' (''República Bolivariana de Venezuela''). La prezidento de Venezuelo estas samtempe [[ŝtatestro]] kaj [[registarestro]]. [[Plenuma povo]] estas ekzercita de la prezidento. La [[Leĝdona povo|leĝodona povo]] estas reprezentita de la Nacia Asembleo. La Konstitucio mencias tri kromajn branĉojn de la federacia povo: la juĝan, la civitan kaj balotan branĉojn. == Teritoria organizado == [[Dosiero:Flag of Venezuela.svg|eta|125ra|Malnova [[flago de Venezuelo]]]] Venezuelo estas respublika lando, dividita en 23 ŝtatoj, la Federa Distrikto (la urbo de [[Karakaso]]), 72 federaj dependaĵoj (insuloj kaj insuletoj) kaj la teritorio de la [[Esekiba Gujano]] (''Guayana Esequiba'') (areo pretendata de Venezuelo). '''Ŝtatoj''': {{Div col|cols = 4}} * [[Amazonio (Venezuelo)|Amazonio]] * [[Anzoátegui]] * [[Apure]] * [[Aragua (Venezuelo)|Aragua]] * [[Barinas (Venezuela ŝtato)|Barinas]] * [[Bolivaro (Venezuelo)|Bolivaro]] * [[Karabobo]] * [[Cojedes]] * [[Delta Amacuro]] * [[Falkono (Venezuela ŝtato)|Falkono]] * [[Guárico]] * [[Lara (Venezuelo)|Lara]] * [[Mérida (Venezuela ŝtato)|Merido]] * [[Miranda (ŝtato)|Miranda]] * [[Monagas]] * [[Nova Sparto]] * [[Portuguesa]] * [[Sucre (Venezuelo)|Sucre]] * [[Táchira]] * [[Trujillo (Venezuela ŝtato)|Trujillo]] * [[Vargas]] * [[Yaracuy]] * [[Zulia]] {{Div col end}} ''Vidu apartan artikolon [[Teritoria organizado de Venezuelo]]''<br /> ''Vidu ankaŭ [[Listo de urboj de Venezuelo]]'' == Ekonomio == {| class="wikitable" align="right" style="font-size:88%" ! colspan="2" style="background:" | Eksportaĵoj ! colspan="2" style="background:" | Importadoj |- ! Eksportaĵoj al: ! Procento ! Importadoj el: ! Procento |- | {{Barato}} | 47,6 % | {{Ĉinio}} | 25,8 % |- | {{Ĉinio}} | 10,9 % | {{Usono}} | 18,5 % |- | {{Malajzio}} | 9,09 % | {{Brazilo}} | 13,3 % |- | {{Hispanio}} | 7,1 % | {{Barato}} | 12,9 % |- | {{Italio}} | 4,33 % | {{Turkio}} | 4,01 % |- | {{Usono}} | 4 % | {{Meksiko}} | 3,79 % |- | {{Brazilo}} | 1,99 % | {{Hispanio}} | 3,43 % |- | {{Francio}} | 1,73 % | {{Italio}} | 2,77 % |- | {{Nederlando}} | 1,53 % | {{Argentino}} | 0,94 % |- | {{Turkio}} | 1,14 % | {{Kanado}} | 0,92 % |- | {{Gvatemalo}} | 1,11 % | {{Flago|Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj}} [[Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj|UAE]] | 0,85 % |- | Aliaj landoj | 9,48 % | Aliaj landoj | 15,79 % |- ! colspan="4" | Referenco: OEC - The Observatory of Economic Complexity, 2020<ref>[https://oec.world/en/profile/country/ven#Profile Venezuela (VEN) Exports, Imports, and Trade Partners] ([[Angla lingvo|angla]]), 21-an de aprilo 2022</ref> |} [[Dosiero:Venezuela Product Exports (2019).svg|eta|Proporcia reprezento de eksportataj produktoj de Venezuelo, 2019]] Venezuelo havas [[Merkata ekonomio|merkatan ekonomion]], kies ĉefa bazo estas la eltiro kaj [[Rafinejo|rafinado]] de [[petrolo]] por eksporto kaj interna konsumo. Ĝi estas la oka plej granda ekonomio en [[Latinameriko]], post [[Brazilo]], [[Meksiko]], [[Argentino]], [[Kolombio]], [[Peruo]], [[Ekvadoro]] kaj [[Gvatemalo]] laŭ sia (nominala) [[MEP]]<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2012&ssd=1&sic=1&sort=country&ds=,&br=1&c=512,941,914,446,612,666,614,668,311,672,213,946,911,137,193,962,122,674,912,676,313,548,419,556,513,678,316,181,913,682,124,684,339,273,638,921,514,948,218,943,963,686,616,688,223,518,516,728,918,558,748,138,618,196,522,278,622,692,156,694,624,142,626,449,628,564,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,453,960,968,423,922,935,714,128,862,611,716,321,456,243,722,248,942,469,718,253,724,642,576,643,936,939,961,644,813,819,199,172,184,132,524,646,361,648,362,915,364,134,732,652,366,174,734,328,144,258,146,656,463,654,528,336,923,263,738,268,578,532,537,944,742,176,866,534,369,536,744,429,186,433,925,178,869,436,746,136,926,343,466,158,112,439,111,916,298,664,927,826,846,542,299,967,582,443,474,917,754,544,698&s=NGDPD&grp=0&a=&pr.x=54&pr.y=12 Report for Selected Countries and Subjects] ([[Angla lingvo|angle]])</ref> kaj la sepa ankaŭ, laŭ sia (nominala) MEP. La naftoindustrio dominas la [[Miksa ekonomio|miksan ekonomion]] en Venezuelo. La nacia petrolkompanio estas [[Petróleos de Venezuela|PDVSA]]. La [[petrolindustrio]] disponigas proksimume trionon de la [[malneta enlanda produkto]] de la lando, proksimume 80% de ĝiaj totalaj eksportaĵoj, kaj proksimume duonon de la enspezo de la registaro. La ĉefaj naftopumpstacioj en la lando situas ĉirkaŭ [[Marakajba lago|Lago de Marakajbo]], ĉe la [[Venezuela golfo|Golfo de Venezuelo]] kaj proksime de la baseno de la rivero [[Orinoko]], kie la plej granda naftorezervujo de la lando situas. Venezuelo provas diversigi sian ekonomion, kaj redukti sian dependecon de la naftoindustrio. Ekzistis provoj evoluigi [[Peza industrio|pezan industrion]] en la kampo de [[fero]] kaj [[aluminio]] kaj provo revivigi agrikulturon en la lando. La [[Siderurgio|ferindustrio]] kaj agrikulturo de la lando disponigas parton de la totalaj eksportaĵoj de la lando. La lando ankaŭ havas industriojn de [[Konstrumaterialo|konstrumaterialoj]], [[Tekstilo|tekstiloj]], asemblado de [[Veturilo|veturiloj]] kaj [[Aviadilo|aviadiloj]]. La [[Nemoveblaĵo|nemoveblaĵoj]]-sektoro kaj [[turismo]] en la lando ankaŭ estas evoluigitaj. Malgraŭ la streĉitaj rilatoj inter Usono kaj Venezuelo, preskaŭ duono de eksportaĵoj estas al Usono kaj preskaŭ triono de importado estas de tie. [[Kolombio]] (alia lando, kies rilatoj kun Venezuelo estas tre streĉaj), [[Brazilo]], [[Meksiko]], [[Panamo]], [[Ĉinio]], Barato, kaj [[Turkio]] estas la landoj el kiuj venas la ceteraj importaĵoj. La resto de la eksporto iras al la [[Nederlandaj Antiloj]], [[Barato]], [[Ĉinio]], [[Malajzio]], [[Hispanio]], kaj [[Italio]], La Centra Banko de Venezuelo, kies prezidanto funkcias kiel la reprezentanto de la lando ĉe la [[Internacia Valuta Fonduso]] (IMF), respondecas pri la disvolviĝo de la [[monpolitiko]] kaj de la [[kurzo]] nacio valuto, la [[venezuela bolivaro]]. Ĝis la 1980-aj jaroj, la bolivaro estis konsiderita unu el la plej stabilaj valutoj en Latin-Ameriko, sed ekde 1983 ĝi malfortiĝis pro alta [[inflacio]]. === La prosperaj jaroj === De la [[1950-aj jaroj]] ĝis la [[1980-aj jaroj]], la ekonomio de la lando estis la plej forta en [[Sudameriko]]. La ekonomia ekprospero en tiuj jaroj altiris multajn [[Enmigrado|enmigrintojn]]. La ekonomio de la lando malfortiĝis dum la naftokrizo de la 1980-aj jaroj. Kun la plialtiĝo de naftoprezoj, la ekonomio plifortiĝis, kaj multe malfortiĝis kiam ili falis. En 2006 la pliiĝo de MEP estis proksimume 10% jare, sed en 2015 estis malkresko de 6% en MEP. === La krizaj jaroj === Malgraŭ ekonomia ekprospero en la dua duono de la 20-a jarcento, ekde la komenco de 2020, la ekonomio de Venezuelo estas en la mezo de ekonomia kaj [[Humaneca helpo|humanitara krizo]]. En julio 2017, oni anoncis, ke la akra politika krizo kaŭzis valutajn rezervojn malaltiĝi al la plej malalta nivelo en 15 jaroj. La krizo komenciĝis en 2014 pro la malaltiĝo de naftoprezo, kiu kaŭzis perfortajn koliziojn inter manifestacianoj kaj policaj fortoj, kune kun manko de bazaj nutraĵoj kaj eĉ [[malsato]] inter iuj el la loĝantaro de la lando. En 2018, Venezuelo fariĝis malriĉa lando, kie multaj beboj suferas pro [[subnutrado]] kaj multaj eĉ mortas pro malsato. Kiel rezulto de la krizo, ĉirkaŭ 4,5 milionoj da venezuelaj civitanoj forlasis ĝin. Laŭ raporto donita de Unuiĝintaj Nacioj laŭ peto de la registaro, ekde la komenco de 2020, proksime de 9,3 milionoj da homoj, proksimume triono de la loĝantaro, estas en stato de modera aŭ severa manĝa malsekureco. La fenomeno estas ĝenerala en ĉiuj distriktoj de la lando, inkluzive en relative prosperaj lokoj. Laŭ la raporto, 60% de [[Domanaro|domanaroj]] raportis, ke ili reduktis la kvanton de viando en manĝoj. Familianoj de 33% de domanaroj konsentis labori por manĝaĵo anstataŭ mono, kaj 20% de domanaroj devis vendi familiajn havaĵojn por pagi bazajn bezonoj. <ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html The World Factbook] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201230052534/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |date=2020-12-30 }} — Central Intelligence Agency, www.cia.gov</ref> ==== Hiperinflacio ==== Laŭ la raportoj de la centra banko de la lando, en januaro 2008 inflacio staris je 21,9%. En la dua jardeko de la 21-a jarcento, inflacio pliiĝis, en 2015 inflacio atingis 275%, kaj en februaro 2019 al 2,295,981%. <ref>[[Le Figaro]] ''Au Venezuela, l'inflation annuelle avoisine les 2 millions pour cent'', prenita la 14-an de marto 2019 (franca)</ref> En 2013-2023 la [[venezuela bolivaro]] perdis ĉirkaŭ 200 mil elcentojn de sia valoro kontraŭ la usona dolaro, kreinte la plej ekstreman hiperinflacion en la mondo. Ĝis 2021 venezuelanoj tra la mondo aktive uzadis Valiu, ĝiran platformon bazitan sur [[blokĉeno]], kie eblis ĝiri monon al Vezenuelo, aĉeti manĝaĵojn kaj aliajn varojn, kaj aĉeti [[ĉifrovaluto]] per pesoj. En decembro 2021 la platformo anoncis sian fermon pro la riska situacio en Venezuelo. La registaro kreis ŝtatan nacian ciferecan monon Petro<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://eo.globalvoices.org/2022/08/13321/ | titolo = La batalo pri ĉifromonaj revoj en Mjanmao | titolo-aldono = Ambaŭ la diktaturo kaj la registaro en ekzilo sin turnis al ĉifromono | alirdato = 2023-10-31 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Bradley | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2022-08-15 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Tutmondaj Voĉoj]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2 = | lingvo3 = | arkivurl = https://web.archive.org/web/20230823111102/https://eo.globalvoices.org/2022/08/13321/ | arkivdato = 2023-08-23 | citaĵo = }}</ref>. == Demografio == * [[Blankaj venezuelanoj]] * [[Guaraoj]] === Lingvoj === La oficiala lingvo de Venezuelo estas la [[Hispana lingvo|hispana]] (precize la [[Venezuel-hispana lingvo|venezuel-hispana]]) kaj la indiĝenaj lingvoj, inter kiuj estas (kun nombro da parolantoj) la lingvoj: {{Div col|cols = 3}} * [[Akaŭaja lingvo|Akaŭaja]] ?/6000 * [[Arutana lingvo|Arutana]] 17 * [[Gvahiba lingvo|Gvahiba]] 5000/25000 * [[Jabarana lingvo|Jabarana]] 30 * [[Jarura lingvo|Jarura]] 3000 * [[Kariba lingvo|Kariba]] 7000/10000 * [[Kviba lingvo|Kviba]] 600/3000 * [[Makua lingvo|Makua]] 10 * [[Mapoja lingvo|Mapoja]] 120 * [[Nengatua lingvo|Nengatua]] 30000 * [[Panara lingvo|Panara]] 3500 * [[Pemona lingvo|Pemona]] 4800 * [[Pemonoa lingvo|Pemonoa]] 1 * [[Sapea lingvo|Sapea]] 5 * [[Sikjana lingvo|Sikjana]] 0/40 * [[Uv-Kuva lingvo|Uv-Kuva]] 2500 * [[Vajua lingvo|Vajua]] 300 000. Tiuj indiĝenaj lingvoj apartenas al la familioj: * [[Araŭakaj lingvoj|Araŭakaj]] * [[Karibaj lingvoj|Karibaj]] * [[Pŭinavaj lingvoj|Pŭinavaj]] * [[Tupi-Gvaraniaj lingvoj|Tupi-Gvaraniaj]]. {{Div col end}} Inter la uzataj lingvoj estas ankaŭ la venezuela signolingvo. == Kulturo == === Ferioj === La jaro komenciĝas per la 1-a de januaro, la [[Novjaro]]. En marto aŭ aprilo okazas la [[Pasko|paska festo]]. Ekde la 19-a de aprilo 1810 oni festas ĉiujare la deklaracion de sendependeco. Kiel en aliaj landoj, la 1-a de majo estas feritago, la [[tago de la Laboro|tago de laboro]]. La 24-an de junio oni festas la memoron de la [[batalo de Karabobo (1821)|batalo de Karabobo]]. La [[Nacia tago|nacia festotago]] okazas la 5-an de julio (''Día de la Independencia'', tago de sendependeco), la tago en kiu estis verkita en 1811 la [[Deklaracio pri sendependeco de Venezuelo]]. Alia ferio estas la 24-a de julio, la naskiĝtago de [[Simón Bolívar]]. La malkovro de Ameriko estas festata la 12-an de oktobro, kaj [[kristnasko]]n la 25-an de decembro. Pro la forta katolika tradicio de la landoj la plej diversaj sanktultagoj estas festataj tra la tuta jaro en malgrandaj lokaj festoj. === Muzikpedagogio ''El Sistema'' === Ekde 1975 la venezuela ekonomisciencisto kaj muzikisto [[José Antonio Abreu]] estigis tutlandan reton de junulorkestroj (''Sinfónica de la Juventud Venezolana Simón Bolívar'', nomata ankaŭ ''El Sistema''). Tio intertempe ebligis al 300.000 infanoj kaj junuloj senpage obteni muzikedukadon kaj personan muzikilon. La rezultoj famiĝis internacie. La muzikpedagoga laboro de ''El Sistema'' helpas rompi la cirklon de malriĉeco kaj perforto. En 2009 kreiĝis la filmo [[El Sistema (filmo)|El Sistema]] de [[Paul Smaczny]] kaj [[Maria Stodtmeier]].<ref>[http://www.el-sistema-film.com/el_Sistema_Festival_de.php El Sistema, Dokumentaria filmo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090412090516/http://www.el-sistema-film.com/el_Sistema_Festival_de.php |date=2009-04-12 }} de Paul Smaczny kaj Maria Stodtmeier, 2009</ref> === Vidindaĵoj === [[Dosiero:Museo Jesús Soto.jpg|eta|maldekstra|Muzeo [[Jesús Rafael Soto]]: muzeo pri moderna arto]] Inter la plej konataj vidindaĵoj estas la katedralo de Coro, la Chiesa de San Clemente, la katedralo de Ciudad Bolívar, la katedralo de Caracas, kaj la preĝejo de San Francisco. Aparte vidindaj estas ankaŭ la kapitolo de Caracas kaj la domo de la guberniestroj en Ciudad Bolívar. La panteono kaj la urba teatrejo estas inter la plej konataj konstruaĵoj de Caracas.. La [[Salto Ángel|akvofalo de Angel]] estas kun alteco de 978 metroj (plej alta ŝtupo 805 m) la plej alta [[akvofalo]] de la mondo. Inter naciaj parkoj menciindas [[Nacia Parko Sierra Nevada (Venezuelo)|Nacia Parko Sierra Nevada]]. === Kuirarto === La nacia manĝaĵo estas ''Pabellón Criollo'', kombinaĵo el nigraj faboj (''Caraotas''), kuirbanano (''Platano''), rizo kaj disŝirita fibra viandaĵo (''Carne Mechada''). Alia tipa manĝaĵo estas ''Hallacas'', mikspoto el bovaĵo, sekvinberoj, legomoj, kaporoj, olivoj kaj nuksoj en maiza pasto. === Amaskomunikiloj === [[Televido en Venezuelo]] estas unu el la ĉefaj [[amaskomunikilo]]j de la lando, tial ke ĝi atingas {{unuo|95|%}} el la hejmoj de Venezuelo. == Esperanto en Venezuelo == {{Ĉefa artikolo|Esperanto-movado en Venezuelo}} Laŭ la [[Enciklopedio de Esperanto]] el 1934, pioniro de la [[Esperanto-movado]] en Venezuelo estis ''George O. Messerl'' en la urbo [[Porlamar]], kie en 1909 estis fondata la unua landa Esperanto-grupo, kiu ricevis la nomon „Progreso“. En [[1906]] la gazeto „El Dominical“ de [[Karakaso|Caracas]] havis Esperanto-fakon, redaktatan de li. En 1910 en San Cristobal aperis gazeto „''Anda Lumo''“. Laŭ la iniciato de [[Benito Losada]] (en la literaturo konata kiel "Paco-Tillero") en [[1912]] fondiĝiŝ nacia organizaĵo [[Venezuela Esperanto-Asocio]], kiu post kelkaj jaroj de funkciado ĉesis agadi, sed la {{daton|27|novembro|1974}} estis refondita. Laŭ statistikoj (1928) de [[Johannes Dietterle]] estis esperantistoj en tri urboj, la landa UEA-delegito en 1933 estis en Caracas. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Pliaj legaĵoj == * Lambert, Renaud. [https://eo.mondediplo.com/article2438.html Venezuelo, la kialoj de la ĥaoso]. '[[Le Monde diplomatique en Esperanto|Le Monde Diplomatique en Esperanto]]' decembro 2016. === Alilingve === * ''Atlas de Tradiciones Venezolanas''. Caracas: Fundación Bigott, C.A. Editora El Nacional. 1998. ISBN 980-6428-62-5. * ''Diccionario de Historia de Venezuela de la Fundación Polar''. Vol. 1 al 4 (2a eldono). 1997. * ''Grandes Maravillas de Venezuela''. Caracas: Ediciones Editarte, C.A. Editora El Nacional. 2004. ISBN 980-6518-30-6. * ''Venezuela en Datos 2007''. Caracas: Ediciones Editarte, C.A. Editora El Nacional. diciembre de 2006. == Vidu ankaŭ == * [[Poŝtmarkoj de Venezuelo]] * [[Televido en Venezuelo]] {{Projektoj|ReVo=venezuel}} == Eksteraj ligiloj == * {{ueavikio|{{paĝonomo}}|{{paĝonomo}}}} {{eo}} * [http://www.pbase.com/perrona/faces_of_central_america Fotaĵoj de Venezuelo] * [http://venezuelo.blogspot.com Kultur E-vojaĝ-agentejo] * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Venezuela|revizio=153240896}} {{Ŝtatoj en Sudameriko}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Venezuelo| ]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1845]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1811]] qhcx2nrwknsbd4xisgyum569quvt49g 0 4810 9483166 9456356 2026-09-28T11:47:50Z Sj1mor 12103 9483166 wikitext text/x-wiki {{KalendaroOktobro}} {{oktobro}} La '''29-a de oktobro''' estas la 302-a tago de la jaro (la 303-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 63 tagoj restas. Je la 29-a de oktobro okazis, interalie: == Eventoj == * [[-539]]: [[Ciro la 2-a|Ciro la Granda]] konkeris [[Babilono]]n, enkorpigante Nov-Babilonan Imperion kaj igante la [[Aĥemenida Imperio|Aĥemenidan Imperion]] la plej granda en tiama mondo <!-- ĉu vere ekzakte la 29-an de oktobro? Referenco bezonata!--> * [[969]]: [[Bizanca Imperio]] okupis [[Antioĥio]]n <!-- same: ĉu vere ekzakte la 29-an de oktobro? Antaŭ pri tio referenco estus bezonata!--> * [[1187]]: [[Papaj dokumentoj]]: papo [[Gregorio la 8-a]] eldonis [[buleo (papo)|buleon]] ''Audita tremendi'', en kiu li alvokis al la 3-a [[krucmilitoj|krucmilito]] * [[1281]]: [[Dua batalo de Homs]]: armeo de sultano [[Qalawun]] venkis la mongolan de [[Ilĥanlando]] asociitan kun kristanoj * [[1390]]: [[Parizo]]: unua proceso pri [[Ĉasado de la sorĉistinoj|sorĉaĵoj]] * [[1525]]: [[Marteno Lutero]] en [[Wittenberg]] celebris unuan [[meso (diservo)|meso]]n en la [[germana lingvo]] * [[1591]]: [[Pontifikeco]]: [[Inocento la 9-a]] iĝis papo * [[1611]]: Triumfa eniro en [[Varsovio]]n de la pola [[militisto]] [[Stanisław Żółkiewski]], venkinto en la [[batalo de Kluŝino]], kun militkaptita rusa [[caro]] [[Bazilo la 4-a Ŝujskij (Rusio)|Bazilo la 4-a Ŝujskij]] kaj liaj fratoj, kie en [[Reĝa Kastelo de Varsovio|Reĝa Kastelo]] ili [[omaĝo de caro al pola reĝo|omaĝis al pola reĝo]] [[Sigismondo la 3-a Vasa]] kaj ĵuris ke [[Rusa Carlando|Rusio]] neniam atakos [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj|Pollandon]] * [[1618]]: En [[Londono]] estis senkapigita velisto kaj verkisto [[Walter Raleigh]], kortegano kaj favorito de [[Elizabeto la 1-a (Anglio)|Elizabeto la 1-a]] * [[1665]]: [[Portugala kolonia imperio]]: reĝaj taĉmentoj de [[Kongo]] estis frakasitaj en la batalo de Mbwila ([[Angolo]]) kun [[Portugala Angolo|portugalaj koloniistoj]] * [[1675]]: Germana [[tutfakulo]] [[Leibniz]] uzis matematikan [[signo]]n por [[integrala kalkulo]] * [[1682]]: [[William Penn]] alvenis al [[Pensilvanio]] * [[1787]]: [[Prago]]: en [[Nacia Teatro (Prago)|Nacia Teatro]] okazis premiero de la [[itala komika opero]] [[Don Giovanni|''La punita voluptulo aŭ Don Giovanni'']] * [[1810]]: [[Nacia Biblioteko de Brazilo]] fondita * [[1840]]: [[Jean-de-Dieu Soult|Marŝalo Soult]] la trian fojon iĝis ĉefministro de Francio * [[1848]]: Ŝtormaj [[manifestacio]]j okazas en [[Brno]] por subteno de la [[Revolucio de 1848 en la Aŭstria Imperio|Viena Revolucio]] * [[1863]]: Internacia [[Ruĝa Kruco]] fondiĝis - 18 landoj dum konferenco en [[Ĝenevo]] ([[Svislando]]) kreis [[Internacia Komitato de la Ruĝa Kruco|Internacian Komitaton de la Ruĝa Kruco]] * [[1863]]: [[Januara ribelo]] kontraŭ la [[Rusia Imperio]]: en [[Varsovio]] [[rusoj]] ekzekutis 4 ribelantojn; malvenko de ribelantaj en la batalo de Świdno ([[distrikto Węgrowski]]) * [[1888]]: Apud [[Ĥarkivo]] eksplodis [[bombo]] sub [[trajno]], en kiu veturis rusia imperiestro [[Aleksandro la 3-a (Rusio)|Aleksandro la 3-a]] — 21 personoj pereis, la imperiestro kaj liaj familianoj ne estis damaĝitaj * [[1888]]: En [[Konstantinopolo]] 9 eŭropaj ŝtatoj subskribis [[konvencio]]n garantiantan liberan uzon de la [[Sueza Kanalo]] * [[1894]]: Princo [[Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst]] iĝis regna kanceliero de la [[Germana Imperiestra Regno]] kaj ĉefministro de la [[Reĝlando Prusio]] * [[1909]]: [[Pollando]]: [[Tatroj|Tatra]] Volontula [[Montara savoservo]] estis fondita * [[1914]]: [[Unua Mondmilito]]: Apud Mołotków ([[Ivano-Frankivska provinco]]) okazis unu el la plej [[sango|sangaj]] bataloj de [[Polaj Legioj (1914-1918)|Polaj Legioj]] kontraŭ rusa armeo; germanaj [[ŝipo]]j navigataj sub turka ŝipflago ''SMS Goeben'' kaj ''SMS Breslau'' atakis rusajn [[marhaveno]]jn en [[Odesa]], [[Sebastopolo]] kaj [[Teodozio (Krimeo)|Teodozio]] - celo de [[germanoj]] estis enigo de [[Turkio]] (atingita) — la [[Otomana Imperio]] aliĝis al [[Centraj Potencoj]]; proceso de [[atenco de Sarajevo|atencintoj]] en [[Sarajevo]] finiĝis (oni verdiktis pri dekkelk personoj kune kun [[Gavrilo Princip]]) * [[1915]]: [[Aristide Briand]] la trian fojon iĝis ĉefministro de Francio * [[1917]]: Germano Max Heiser publikigis aron da ludprincipoj pri [[manpilkado]] * [[1918]]: Kroata Asembleo decidis rompi ĉiujn ŝtat-jurajn ligojn por forlasi aŭstro-hungaran monarkion; oni proklamis efemeran [[Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj|Reĝlandon de serboj, kroatoj kaj slovenoj]]; [[Sovetunio]]: estis fondita junulara komunista organizaĵo [[Komsomolo]]; Reĝo [[Karolo la 1-a (Aŭstrio)|Karolo la 1-a]] nomumis grafon [[János Hadik]] ĉefministro de Hungario - la posteno li tenis dum tri tagoj; [[poŝtoficejo]] de ĉeĥaj [[skoltismo|skoltoj]] ekfunkciis en [[Prago]], certigante fidindan dissendon de informoj ene de la urbo * [[1923]]: [[Granda Nacia Asembleo de Turkio]] kunsidanta en nova ĉefurbo [[Ankara]] proklamis Respublikon [[Turkio]] - unua prezidento iĝis [[Mustafa Kemal Atatürk]] kaj unua ĉefministro [[İsmet İnönü]] * [[1925]]: [[Dua Pola Respubliko]]: en [[Tombejo de la Defendintoj de Lvovo]] oni elektis sennoman kadavron, kiu estis enterigita en la [[Tombo de Nekonata Soldato en Varsovio|Tombon de Nekonata Soldato en Varsovio]] * [[1930]]: Dispono de la pola prezidento [[Ignacy Mościcki]] pri establo de Sendependec-Kruco kaj Sendependec-Medalo por personoj, kiuj kontribuis al [[dispartigoj de Pollando|renaskiĝo de la pola ŝtato]] * [[1933]]: Filo de estinta diktatoro de Hispanio [[José Antonio Primo de Rivera]] fondis [[faŝismo|faŝistan]] partion [[Hispana Falango]] * [[1937]]: [[Granda purigo|Granda Teroro]]: en [[Minsko]] 100-160 homoj de [[kulturo]], [[literaturo]], [[edukado]] kaj ŝtata aparato de [[Belorusa SSR]] estis kondamnitaj de [[NKVD-trio]]j kaj pafmortigitaj en [[Kurapati]] * [[1939]]: [[Dua Mondmilito]]: germana gvidantaro de [[Marmilito]] permesis [[militkrimo|ataki pasaĝerajn ŝipojn]] en [[konvojo]]j; dekreto de la Prezidiumo de la [[Supera Soveto de Sovetunio]] pri atribuo de soveta civitaneco al polaj civitanoj, kiuj en la tagoj 1-a kaj 2-a de novembro 1939 troviĝos sur la enkorpigitaj de Sovetunio polaj [[Orientaj Limregionoj]] * [[1940]]: En juĝa proceso de sovetaj regopovoj en [[Lvovo]] kontraŭ la [[Organizaĵo de Ukrainaj Naciistoj]] oni verdiktis 10 [[mortpuno]]jn kaj unu enprizonigon por dek jaroj; [[Jugoslavio]]: anonco de neŭtraleco en la greka-itala [[konflikto]] kun samtempa preparo al operaco ekregi [[Tesaloniko]]n antaŭ [[italoj]]; unua taga operaco de Itala Aera Korpuso: 15 [[bombaviadilo]]j sub protekto de 73 ĉasaviadiloj atakis [[Ramsgato]]n * [[1941]]: [[Holokaŭsto]]: dum "[[Granda Kampanjo]]" en [[Kaŭno]] la 28-an aŭ 29-an de oktobro germanoj murdis pli ol 9 mil [[judo]]jn, en tio duonon da [[infano]]j; [[Nigra Maro]]: [[Krozoŝipo (armea)|krozŝipo]] "Ruĝa Kaŭkazo" transportis 8-an [[Brigado]]n de Mara Infanterio de [[Novorossijsk]] al [[Sebastopolo]] (de 29-a ĝis 30-a de oktobro) * [[1942]]: [[Varsovia geto]]: plenumante verdikton de Juda Batal-Organizaĵo estis mortigita en sia loĝejo Jakub Lejkin, vickomandanto de [[Judenrat|Juda Ordo-Servo]] en la [[geto]], aparte brutala dum [[deportado]]j; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: nokte de la 28-a/29-a de oktobro okazis atakoj de la soveta 8-a Aviada Armeo al 13 germanaj [[aerodromo]]j situintaj direkte al [[Stalingrado]] - oni faris pli ol 500 aviadilflugojn; [[Heinrich Himmler]] konsentis por ke enprizonigitoj en [[koncentrejo]]j ricevu de familioj kaj konatoj [[nutraĵo|nutraĵ]]-pakaĵojn, kio povus plilongigi ilian laborkapablon * [[1943]]: tritaga germana operaco „Memel”, en la [[arbaro]]j de [[Suchedniów]] kontraŭ taĉmentoj de [[subleŭtenanto]] [[Jan Piwnik]], finiĝis per malvenko de germanoj * [[1944]]: [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: unua [[divizio]] de pola generalo [[Stanisław Maczek|S. Maczek]] per rapida atako konkeris nederlandan urbon [[Breda]] sen damaĝo al la loĝantoj kaj arkitekturo; brita 2-a armea korpuso tute ekregis Zuid-Beveland ([[Zelando]]); [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: [[batalo de Debrecen]] finita — en [[Hungario]] [[armitaj fortoj]] de la sovetuniaj 4-a kaj 2-a ukrainaj Frontoj ligiĝis - la 2-a komencis atakon direkte al [[Budapeŝto]]; brita [[stabo|stabejo]] pri planado pritaksis optimisman kaj pesimisman [[prognozo]]n pri fino de la milito, kiu daŭros ĝis la 31-a de januaro aŭ 15-an de majo 1945 * [[1945]]: En [[Parizo]] franca filozofo [[Jean-Paul Sartre]] okazigis prelegon ''[[Ekzistadismo]] estas [[humanismo]]''; en [[Usono]] aperis unuaj [[globkrajono]]j, eksponitaj por vendo; en [[Surabajo]] sur [[Javo]] [[britoj|brita]] ĝendarmaro pripafis [[Indonezio|indonezianojn]] volantaj okupi forlasitan de [[japanoj]] [[arsenalo]]n, kio kaŭzis stratbatalojn en kiuj kelkcent personoj pereis kaj kelkaj miloj vundiĝis; al [[Pollando]] revenis de [[Francio]] du mil polaj soldatoj batalantaj dum la milito en la [[Franca rezistado|franca rezista]] movado kaj polaj taĉmentoj de la Unua Franca Armeo * [[1947]]: En [[Bukareŝto]] okazis proceso de la gvidantoj de Nacia-Kamparana Partio, gvidata de [[Iuliu Maniu]] * [[1948]]: [[Arabo-israela milito de 1948|Arabo-israela milito]]: Defend-Fortoj de [[Israelo]] okupis [[araboj|araban]] [[vilaĝo]]n Safsaf, apud [[Safed]], [[masakro|masakrinte]] ne malpli ol 52 [[palestinanoj]]n * [[1950]]: [[Gustavo la 6-a Adolfo (Svedio)|Gustavo la 6-a Adolfo]] iĝis reĝo de Svedio * [[1952]]: [[Belorusa Soveta Socialisma Respubliko]]: en [[Pinsk]] sovetaj regopovoj eksplodigis [[sinagogo]]n, tiutempe la plej malnovan en teritorio de la eksa [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj]] * [[1955]]: Eksplodo, verŝajne kaŭzita de [[mara mino]] el la [[Dua mondmilito]], detruis sovetian ŝipon en la haveno de [[Sebastopolo]], pereis 608 homoj * [[1956]]: [[Sueza krizo]] komenciĝis - [[Israelaj Defendaj Fortoj]] okupis la duoninsulon [[Sinajo]] kaj [[Gazaa Sektoro|Gazaan Sektoron]], rapide atingante [[Sueza Kanalo|Suezan Kanalon]] * [[1956]]: Havenurbo [[Tanĝero]] revenis al [[Maroko]]; [[IBM]] kreis unuan [[diskaparato]]n (5 [[megabajto]]j) * [[1957]]: En [[Federacia Respubliko Germanio]] ekfunkciis la tria registaro de [[Konrad Adenauer]] * [[1959]]: En unua numero de la franca [[revuo]] "[[Pilote]]" aperis [[komikso]] kun aventuroj de [[Asteriks]], desegnita de [[Albert Uderzo]] kaj verkita de [[René Goscinny]] * [[1961]]: [[Sirio]] retiriĝis de la [[Unuiĝinta Araba Respubliko]] * [[1969]]: Unua [[Elektroniko|elektronika]] mesaĝo - la vorto "ensaluto" ([[uzantnomo]], [[pasvorto]]) - estas sendita de [[ARPANET]]-reto de la [[Universitato de Kalifornio ĉe Los-Anĝeleso]] al [[SRI International]] * [[1972]]: En [[Slovakio]] estis konsekrita grekokatolika [[Katedralo Sankta Kruco (Bratislavo)|Katedralo Sankta Kruco]] * [[1976]]: [[Erich Honecker]] iĝis ĉefgvidanto de la [[Germana Demokratia Respubliko]] * [[1980]]: [[Vojevodio|Vojevodia]] Juĝejo en [[Varsovio]] reĵetis proponon registri Sendependan Aŭtonomecan [[Sindikato]]n de Individuaj [[Kamparano]]j „[[vilaĝo|Vilaĝa]] [[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]” - la refuto unuigis dispartitajn organizaĵojn de kamparana movado, kiuj akceptis komunan [[statuto]]n kaj komencis [[striko|striki]] * [[1988]]: Registaro de [[Pola Popola Respubliko]] kun Mieczysław Rakowski decidas likvidi la [[Ŝipfarejo]]n de [[Gdańsk]] - la [[lulilo]]n de "[[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]" * [[1989]]: [[Belorusa SSR]]: en [[Kurapati]] okazis manifestacio memore al viktimoj de amasaj Stalin-[[reprezalio]]j, ekzekutitaj en tiu loko * [[1992]]: Esplor-Centro pri [[Genocido]] kaj [[rezistomovado|Rezisto-Movado]] en [[Litovio]] fondiĝis * [[1996]]: [[Prago]]: monumento al [[humanismo|humanisto]] verkanta en la [[rutena lingvo]] [[Francysk Skaryna]] estis starigita en [[Hradčany (Prago)|Hradčany]], kaj [[Nacia Biblioteko de la Ĉeĥa Respubliko|Nacia Biblioteko]] situita en konstruaĵo [[Clementinum]] * [[1998]]: Post 36 jaroj usona [[kosmonaŭto]] kaj politikisto [[John Glenn]] en [[kosmopramo Discovery]] la duan fojon [[kosmoflugo|kosmoflugis]] partoprenante mision ''STS-95'', iĝante en la aĝo de 77 jaroj la plej maljuna homo en la [[kosmo]] * [[1999]]: ''Oriso-[[ciklono]]'' detruis parton de la [[subŝtato]] [[Oriso]], proksime al [[Bhubanesvar]], sur la orienta marbordo de [[Barato]], kaj kaŭzis morton de pli ol 10 000 homoj * [[2004]]: [[Romo]]: gvidantoj de 25 membroŝtatoj de [[Eŭropa Unio]] kaj [[Rumanio]], [[Bulgario]], [[Kroatio]] kaj [[Turkio]] subskribis [[Eŭropa Konstitucio|Eŭropan Konstitucion]] — sen [[ratifo]] flanke de ĉiuj membroj; [[Norodom Sihamoni]] kroniĝis kiel reĝo de [[Kamboĝo]] * [[2005]]: [[Terorismo]]: 61 personoj pereis en bombaj [[atenco]]j en [[Nov-Delhio]] * [[2006]]: [[Luiz Inácio Lula da Silva]] la duan fojon gajnis prezidentajn balotojn en Brazilo; [[Georgi Parvanov]] la duan fojon gajnis prezidentajn balotojn en Bulgario * [[2008]]: [[Diego Armando Maradona]] iĝis trejnisto de la [[argentina nacia teamo de futbalo]] * [[2013]]: En [[Istanbulo]] oni malfermis fervojan [[tunelo]]n [[Marmaray]] sub la [[markolo]] [[Bosporo]] * [[2015]]: [[Bidhya Devi Bhandari]] iĝis prezidentino de [[Nepalo]]; [[Ĉinio (Ŝtato)|Ĉinio]] anoncis forigon de [[unuinfana politiko]] permesante al [[familio]]j havi du [[infano]]jn * [[2016]]: Centrodekstra [[Sendependecpartio (Islando)|Sendependecpartio]] gajnis antaŭtempajn parlamentajn balotojn en [[Islando]] * [[2019]]: En [[Moskvo]] apud [[Lubjanka]] dum 12 horoj [[Memorial]] legas nomojn de [[Pafekzekutado|pafekutitoj]] el inter 1 200 000 homoj - viktimoj de [[stalinismo]] dum la [[dua mondmilito]] (nur [[NKVD-trio]]j murdis duonmilionon da homoj) * [[2022]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: pro preciza pripafo en [[Donecka provinco]] apud Majorsk pereis ĉ. 300 rusiaj soldatoj; [[Litovio]] komencis forsendi unuajn memmovajn [[haŭbizo]]jn al Ukrainio, el 12 riparatajn ==[[Esperantujo]]== * [[1913]]: [[Brazilo]]: enkonduko de leĝo permesanta sendevigan instruadon de [[Esperanto]] en oficialaj lernejoj de la urbo [[Rio-de-Ĵanejro]] == Naskiĝoj == * [[1504]]: [[Sin Saimdang]], korea pentristino, [[skribadarto|skribadartistino]], poetino (m. [[1551]]) * [[1507]]: [[Fernando Álvarez de Toledo]], hispana generalo, guberniestro de [[Deksep Provincoj|Nederlando]] (m. [[1582]]) * [[1560]]: [[Kristiano la 1-a (Saksio)]], germana princo-elektisto (m. [[1591]]) * [[1688]]: [[Amalia Pachelbel]], germana pentristino kaj kuprogravuristino (m. [[1723]]) * [[1733]]: [[Gottfried van Swieten]], nederlanda diplomato, [[mecenato]] de aŭstraj komponistoj (m. [[1803]]) * [[1740]]: [[James Boswell]], skota verkisto priskribinta vivon de sia amiko [[Samuel Johnson]] (m. [[1795]]) * [[1753]]: [[Charlotte Stuart]], angla nobelino (m. [[1789]]) * [[1761]]: [[August Batsch]], germana botanikisto, profesoro pri naturhistorio (m. [[1802]]) * [[1784]]: [[August von Hedemann]], prusa kavaleria generalo (m. [[1859]]) * [[1790]]: [[Adolph Diesterweg]], germana pedagogo populariganta [[sekulareco]]n (m. [[1866]]) * [[1815]]: [[Ľudovít Štúr]], slovaka verkisto, kodisto de la [[slovaka lingvo]], filozofo (m. [[1856]]) * [[1816]]: [[Fernando la 2-a (Portugalio)|Fernando la 2-a]], reĝo de Portugalio, konata kiel la artista reĝo (m. [[1885]]) * [[1833]]: [[Alois Thalmayr]], aŭstra komercisto kaj politikisto (m. [[1891]]) * [[1837]]: [[Miklós Papp]], hungara ĵurnalisto, historiisto, tradukisto (m. [[1880]]) * [[1839]]: [[Imre Steindl]], hungara arkitekto kaj profesoro, konstruinto de la [[Parlamentejo (Budapeŝto)|Budapeŝta Parlamentejo]] (m. [[1902]]) * [[1854]]: [[Theodor Ilgen]], germana arĥivisto (m. [[1924]]) * [[1866]]: [[Carl Gustav Witt]], germana astronomo kaj [[stenografio|stenografo]], profesoro de [[Humboldt-Universitato en Berlino]] (m. [[1946]]) *[[1871]]: [[Franz Kamprath]], aŭstra teologo kaj viena helpepiskopo * [[1873]]: [[Guillermo Valencia]], kolombia poeto kaj politikisto (m. [[1943]]) * [[1875]]: [[Maria de Rumanio]], reĝino de Rumanio (m. [[1938]]) * [[1875]]: [[Carl Melville]], germana skulptisto kaj medaldezajnisto (m. [[1957]]) * [[1879]]: [[Franz von Papen]], germana politikisto kaj diplomato de [[Vajmara Respubliko]] kaj de la komencoj de [[Nazia Germanio]] (m. [[1969]]) * [[1882]]: [[Jean Giraudoux]], franca verkisto de [[inter-du-milita epoko]] (m. [[1944]]) * [[1884]]: [[Claudius Colas]], franca oficisto, redaktoro de "[[Espero Katolika]]", organizanto de la [[Katolika Esperanto-movado|Kongresoj de Katolikoj-Esperantistoj]], kreinto de [[esperantido]] (m. [[1914]]) * [[1887]]: [[János Scheffler]], rumania hungara romkatolika episkopo (m. [[1952]]) * [[1887]]: [[Robert Müller]], aŭstra verkisto kaj eldonisto, pacisto, sinmortiginto (m. [[1924]]) * [[1891]]: [[Fanny Brice]], usona kantistino kaj komediistino (m. [[1951]]) * [[1897]]: [[Joseph Goebbels]], ministro de propagando en [[Nazia Germanio]], aŭtoro de la [[slogano]] ''Unu popolo, unu regno, unu gvidanto'', estro de la [[Nacisocialisma Germana Laborista Partio|nazia partio NSDAP]], [[militkrimo|militkrimulo]], sinmortiginto (m. [[1945]]) * [[1897]]: [[Jakobo Ŝapiro]], pola ĵurnalisto, literaturisto, kreinto de [[Zamenhofa Esperanto-Societo|Zamenhofa E-Societo]] en [[Bjalistoko]], verkanta por "[[Literatura Mondo]]", "[[Esperanto Triumfonta]]" [[The Esperanto-Monthly|kaj]] "[[Progreso]]", ludinta en [[opereto]] ''[[Ho, tiuj fremduloj!]]'', [[Babiladoj de Bonhumora Zamenhofano|aŭtoro]], murdita en [[1941]] * [[1899]]: [[Pál Gulyás]], hungara poeto de [[Debrecen]] (m. [[1944]]) * [[1901]]: [[Auguste Broise]], franca inĝeniero kaj direktoro de la Sekcio pri Teknika Vortaro de [[Akademio de Esperanto|AdE]] kaj de Terminologia Centro de la [[Internacia Scienca Asocio Esperanta]], kunlaboranto de [[Plena Ilustrita Vortaro|PIV]] (m. [[1974]]) * [[1906]]: [[Ella Bátori R.]], rumanihungara verkistino (m. nekonata) * [[1906]]: [[Attila Juhász]], rumanihungara ĵurnalisto kaj verkisto (m. [[1965]]) * [[1910]]: [[Kálmán Sértő]], hungara poeto, verkisto (m. [[1941]]) * [[1915]]: [[Samu Benedekffi]], rumania hungara pastro, poeto (m. [[2014]]) * [[1917]]: [[Eddie Constantine]], usona aktoro kaj kantisto (m. [[1993]]) * [[1920]]: [[Baruj Benacerraf]], usona Nobelpremiita [[imunologio|imunologo]] (m. [[2011]]) * [[1921]]: [[János Kovács (kritikisto)|János Kovács]], rumania hungara literaturkritikisto (m. [[1997]]) * [[1924]]: [[Zbigniew Herbert]], pola poeto, verkisto, tradukisto, aŭtoro de [[radiodramo]]j kaj eseisto, enestanta en ''[[Nova Esperanta krestomatio]]'' (m. [[1998]]) * [[1924]]: [[Danielle Mitterrand]], unua damo de Francio (m. [[2011]]) * [[1925]]: [[Zoot Sims]], usona [[saksofono|saksofona]] ĵazmuzikisto (m. [[1985]]) * [[1926]]: [[Lya Rosescu]], rumana kostumdizajnistino (m. [[1999]]) * [[1930]]: [[Niki de Saint Phalle]], franca pentristino kaj skulptistino (m. [[2002]]) * [[1930]]: [[Omara Portuondo]], kuba kantistino * [[1931]]: [[Péter Mag]], rumania hungara ĵurnalisto, redaktoro (m. [[2012]]) * [[1938]]: [[Ellen Johnson-Sirleaf]], prezidentino de Liberio, Nobelpremiita * [[1939]]: [[Horst Chmela]], aŭstra kantisto * [[1941]]: [[Péter Pál Kerekes]], rumania hungara fotisto, montgrimpanto * [[1947]]: [[Richard Dreyfuss]], usona aktoro * [[1950]]: [[Abdullah Gül]], prezidento de Turkio * [[1951]]: [[Zsuzsa Csiszár]], hungara esperantistino (m. [[2002]]) * [[1959]]: [[John Magufuli]], [[listo de prezidentoj de Tanzanio|prezidento de Tanzanio]] (m. [[2021]]) * [[1960]]: [[Agim Çeku]], albana politikisto, ĉefministro de [[Kosovo]] * [[1970]]: [[Edwin van der Sar]], [[nederlanda nacia teamo de futbalo|nederlanda futbalisto]] * [[1971]]: [[Winona Ryder]], usona aktorino == Mortoj == * [[1589]]: [[Petrus Codicillus]], ĉeĥa verkisto kaj astronomo (n. [[1533]]) * [[1590]]: [[Dirck Volkertszoon Coornhert]], nederlanda renesanca artisto, teologo, filozofo, poeto, muzikisto (n. [[1522]]) * [[1618]]: [[Walter Raleigh]], angla verkisto kaj esploristo, ekzekutita (n. [[1552]] aŭ [[1554]]) * [[1666]]: [[James Shirley]], angla dramisto, aŭtoro de ĉ. 40 [[komedio]]j kaj [[tragikomedio]]j (n. [[1596]]) * [[1675]]: [[Andreas Hammerschmidt]], germana komponisto kaj orgenisto (n. [[1611]] aŭ [[1612]]) * [[1783]]: [[Jean le Rond d'Alembert]], franca [[matematikisto]], filozofo, [[enciklopediistoj|enciklopediisto]], esploristo de [[diferenciala ekvacio|diferencialaj ekvacioj]] kaj [[parta derivaĵo|partaj derivaĵoj]] (n. [[1717]]) * [[1829]]: [[Maria Anna Mozart]], aŭstra [[klaviceno|klavicenistino]] kaj pianistino (n. [[1751]]) * [[1873]]: [[Johano (Saksio)|Johano]], [[reĝlando Saksio|reĝo de Saksio]], tradukisto (n. [[1801]]) * [[1877]]: [[Nathan Bedford Forrest]], usona generalo, gvidanto de [[Ku-Kluks-Klano]] (n. [[1821]]) * [[1878]]: [[August Theodor von Grimm]], germana pedagogo, verkisto, muzikisto (n. [[1805]]) * [[1901]]: [[Leon Czolgosz]], usona [[ŝtalo|ŝtal]]laboristo, [[anarkiisto]] murdinta usonan prezidenton [[William McKinley]], ekzekutita (n. [[1873]]) * [[1905]]: [[Hermann Kunz]], germana militverkisto kaj regimentestro (n. [[1847]]) * [[1911]]: [[Joseph Pulitzer]], hungara-usona publikisto (n. [[1847]]) * [[1933]]: [[Paul Painlevé]], franca matematikisto, ĉefministro, spertulo pri [[aviado]] (n. [[1863]]) * [[1937]]: [[Miĥas Ĉarot]], belorusa soveta poeto, kunfondinto de la [[Literatura unio "Junularo"]] (n. [[1896]]) * [[1941]]: [[Károly Huszár]], ĉefministro de Hungario kaj provizora prezidento (n. [[1882]]) * [[1942]]: [[Márk Antal]], hungara matematikisto, pedagogo, kaj kulturpolitikisto (n. [[1880]]) * [[1950]]: [[Gustavo la 5-a (Svedio)|Gustavo la 5-a]], reĝo de Svedio (n. [[1858]]) * [[1954]]: [[Gyula Bach]], rumania hungara ĵurnalisto, verkisto kaj tradukisto (n. [[1889]]) * [[1956]]: [[Ferenc Scheffler]], rumania hungara romkatolika teologo, redaktoro (n. [[1894]]) * [[1959]]: [[Sisavang Vong]], reĝo de [[Reĝlando Luangprabango]] kaj de [[Laoso]] (n. [[1885]]) * [[1960]]: [[Andor Csiby]], rumania hungara ĵurnalisto, redaktoro (n. [[1888]]) * [[1960]]: [[Giorgio Canuto]], itala profesoro de [[jurmedicino]], [[rektoro]], fakulo pri [[nekropsio|sekco]], [[lektoro]] de Esperanto en la [[universitato de Parmo]], lekciisto de [[Internacia Kongresa Universitato|IKU]], prezidanto de [[Itala Esperanto-Federacio|IEF]] kaj de [[UEA]], publikiginta en "[[Internacia Medicina Revuo]]" kaj "[[Scienca Revuo]]", membro de la [[Akademio de Esperanto|AdE]], konata de la [[Fondaĵo Canuto]] (n. [[1897]]) * [[1971]]: [[Arne Tiselius]], sveda Nobelpremiita biokemiisto okupiĝanta pri [[elektroforezo]] (n. [[1902]]) * [[1972]]: [[Andor Réthy]], rumania hungara bibliografo kaj literaturhistoriisto (n. [[1904]]) * [[1978]]: [[Andor Becsky]], rumania hungara verkisto (n. [[1898]]) * [[1980]]: [[Gábor Molnár]], hungara verkisto kaj [[ĉasisto]] (n. [[1908]]) * [[1981]]: [[Georges Brassens]], franca kantisto kaj komponisto de [[kanzono]]j (n. [[1921]]) * [[1988]]: [[Nataša Gollová]], ĉeĥa aktorino (n. [[1912]]) * [[1993]]: [[Stanisław Marusarz]], pola [[skisaltado|skisaltisto]] kaj trejnisto, pro rifuzo de kunlaboro kun okupantoj torturata de [[Gestapo]], kvarfoja [[olimpiko|olimpikisto]] (n. [[1913]]) * [[1997]]: [[Anton Szandor LaVey]], usona satanisto, fondinto de la [[Eklezio de Satano]] (n. [[1930]]) * [[2005]]: [[Zoltán Berde]], rumania hungara instruisto, literaturhistoriisto, lokhistoriisto (n. [[1930]]) * [[2006]]: [[Márta Bokor Szabó]], rumania hungara ceramikistino (n. [[1938]]) * [[2007]]: [[Jarmila Loukotková]], ĉeĥa verkistino de historiaj romanoj el antikvaj kaj mezepokaj tempoj (n. [[1923]]) * [[2008]]: [[Zsigmond Jakó]], rumania hungara historiisto, honora membro de [[Hungara Scienca Akademio]] (n. [[1916]]) * [[2009]]: [[Jean François Bergier]], svisa ekonomia historiisto (n. [[1931]]) * [[2024]]: [[Teri Garr]], usona aktorino (n. [[1944]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Nacia tago]] en [[Turkio]], tago de la respubliko ([[1923]]) * Monda Tago de Malsanuloj je [[Psoriazo]] == Tagoj de [[semajno]] == La '''29-a de oktobro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; {{Projektoj|wikinewscat=29-a de oktobro}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]. [[Kategorio:29-a de oktobro| ]] [[Kategorio:Oktobro|29]] [[Kategorio:29-a tago de la monato|#10]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#1029]] i80pn2lb832mr2tkjel401mfie0s4ym 0 4947 9483174 9208310 2026-09-28T11:51:34Z Sj1mor 12103 9483174 wikitext text/x-wiki {{Jaroj}} {{Jaro en la aliaj kalendaroj|jaro=1986}} [[Dosiero:1986_Events_Collage_2.0.jpg|eta|1986 Events Collage 2.0]] '''1986''' estis [[normala jaro komenciĝanta je merkredo|normala jaro komenciĝanta je merkredo (vidu ĉi tie kalendaron)]]. En la jaro '''1986''' post Kristo okazis, interalie: == Eventoj == === Esperantujo === * 71-a [[Universala Kongreso de Esperanto]] en [[Pekino]]. * Fonditaj [[Internacia Naturkuraca Asocio]] kaj [[Kultura Asocio Esperantista]]. * [[Philip Brewer]] eklernis Esperanton. === Mondo === * [[Jean-Claude Duvalier]], tirano de [[Haitio]], estas renversita. * [[Centr-afrika Respubliko]]: nova konstitucio. * [[Mswati la 3-a]] fariĝis reĝo de [[Svazilando]]. * [[Haleja kometo]] revenis apud [[Tero]]n kaj estis iomete videbla. * [[Aldo de' Giorgi]] fariĝis [[Akademio de Esperanto|Akademiano]] * Kreita [[Uropio]]. * Okazis "tragedio de [[Nyos]]" en [[Kameruno]] * [[1-a de januaro]]: [[Hispanio]] kaj [[Portugalio]] membriĝas en la Eŭropan Ekonomian Komunumon - "Eŭropo de la Dek Du". * [[28-a de januaro]]: [[Challenger (kosmopramo)|Kosmopramo Challenger]] pereis 73 sekundojn post ekflugo. * [[26-a de aprilo]]: en [[Ukrainio]] ([[Sovetunio]]) okazis [[Nuklea akcidento de Ĉernobilo|Ĉernobila nuklea katastrofo]]. * [[29-a de novembro]]: la [[Remonstrantoj|Remonstranta Eklezio]] en [[Nederlando]] kiel unua [[Kristanismo|kristana]] [[eklezio]] en la mondo decidas tute principe akcepti geajn kaj gejajn rilatojn kiel samvalorajn en religia senco. == Naskiĝoj == * [[8-a de marto]]: [[Princino Cuguko de Takamado]], princino de Japanio * [[28-a de marto]]: [[Lady Gaga]], usona kantistino kaj komponistino * [[11-a de majo]]: [[Sébastien Lecornu]], franca politikisto * [[16-a de majo]]: [[Marek Blahuš]], ĉeĥa esperantisto * [[3-a de junio]]: [[Rafa Nadal]], hispana tenisisto * [[11-a de junio]]: [[Shia LaBeouf]], usona aktoro * [[3-a de julio]]: [[Óscar Ustari]], argentina futbalisto * [[7-a de julio]]: [[Mcfly kaj Carlito|David Coscas]], artista nomo ''Mcfly'', franca jutubisto * [[30-a de aŭgusto]]: [[Mcfly kaj Carlito|Raphaël Carlier]], artista nomo ''Carlito'', franca jutubisto * [[12-a de septembro]]: [[Emmy Rossum]], usona aktorino * [[7-a de decembro]]: [[Megan Kanka]], usona viktimo de murdisto [[Jesse Timmendequas]] (m. [[1994]]) * [[25-a de decembro]]: [[Alex Hepburn]], brita kantistino == Mortoj == * [[8-a de januaro]]: [[Juan Rulfo]], meksika verkisto (n. [[1917]]) * [[9-a de januaro]]: [[Andor Incze]], hungara geografo (n. [[1911]]) * [[14-a de januaro]]: [[Daniel Balavoine]], franca kantisto (n. [[1952]]) * [[16-a de januaro]]: [[Hujucz]], ĉina esperantisto (n. [[1896]]) * [[19-a de januaro]]: [[Jón Helgason]], islanda verkisto (n. [[1899]]) * [[27-a de januaro]]: [[Lilli Palmer]], germana aktorino (n. [[1914]]) * [[11-a de februaro]]: [[Frank Herbert]], usona sciencfikcia verkisto (n. [[1920]]) * [[4-a de marto]]: [[Ljudmila Rudenko]], rusa grandmajstrino de ŝako (n. [[1904]]) * [[6-a de marto]]: [[Georgia O'Keeffe]], usona pentristino (n. [[1887]]) * [[6-a de marto]] [[Géza Tatár]], rumania hungara pedagogo, literaturhistoriisto (n. [[1912]]) * [[14-a de aprilo]]: [[Simone de Beauvoir]], franca feminista filozofino (n. [[1908]]) * [[17-a de aprilo]]: [[Gyula Csiszár]], hungara skulptisto (n. [[1903]]) * [[21-a de aprilo]]: [[Yokaanam]], brazila esperantisto kaj spiritisto (n. [[1911]]) * [[26-a de aprilo]]: [[Hermann Gmeiner]], aŭstra filantropo (n. [[1919]]) * [[20-a de majo]]: [[József Bene]], hungara pentristo (n. [[1903]]) * [[25-a de majo]]: [[Margit Dajka]], hungara aktorino (n. [[1907]]) * [[13-a de junio]]: [[Benny Goodman]], usona ĵaz-klarnisto (n. [[1909]]) * [[14-a de junio]]: [[Jorge Luis Borges]], argentina verkisto (n. [[1899]]) * [[19-a de junio]]: [[Michel Colucci]], franca filmaktoro (n. [[1944]]) * [[25-a de julio]]: [[Vincente Minnelli]], usona reĝisoro (n. [[1913]]) * [[26-a de julio]]: [[W. Averell Harriman]], usona politikisto kaj ambasadoro (n. [[1891]]) * [[31-a de aŭgusto]]: [[Henry Moore]], brita skulptisto (n. [[1898]]) * [[1-a de oktobro]]: [[Artur Bormann]], germana esperantisto (n. [[1903]]) * [[8-a de novembro]]: [[Harry Holmes]], brita esperantisto, honora prezidanto de UEA (n. [[1896]]) * [[12-a de novembro]]: [[Pandiá Pându]], brazila esperantisto kaj verkisto (n. nekonata) * [[20-a de novembro]]: [[Lucien Bannier]], franca esperantisto, gvidanto de Sennacieca Asocio Tutmonda (n. [[1893]]) * [[29-a de novembro]]: [[Cary Grant]], brita-usona aktoro (n. [[1904]]) * [[1-a de decembro]]: [[Horace Heidt]], usona vodevila muzikisto (n. [[1901]]) * [[29-a de decembro]]: [[Arnfinn Jensson]], norvega esperantisto (n. [[1914]]) * [[Paul Brendle Horning]], usona pensilvaniĝermana verkisto (n. [[1894]]) {{Projektoj}} i4qt5ill37r4uwh3ad7tscjs0ia2hh7 0 5082 9482882 9302354 2026-09-27T18:04:48Z Tirolischleioans 254019 /* Naskiĝoj */ 9482882 wikitext text/x-wiki {{KalendaroMarto}} {{marto}} La '''4-a de marto''' estas la 63-a tago de la jaro (la 64-a en superjaroj) laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 302 tagoj restas. Je la 4-a de marto okazis, interalie: == Eventoj == * [[51]]: [[Nerono]] ricevis la [[titolo]]n ''[[princeps]]'' * [[852]]: Unua mencio pri [[Kroatio]] * [[1152]]: [[Frederiko la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Frederiko la 1-a]] kroniĝis kiel reĝo de [[Germanio]] * [[1193]]: Sultano [[Saladino]] mortis en la [[Citadelo]] de [[Damasko]] * [[1226]]: [[Vestfalia imperia cirklo]] de la germanlingva [[Sankta Romia Imperio]]: [[Hamm]] iĝis urbo * [[1238]]: En batalo apud rivero Sit mongola armeo de Batu ĥano, nepo de [[Ĝingis-Ĥano]], venkis princon de [[dinastio Rjurik]] * [[1386]]: [[Ladislao la 2-a]] kroniĝis kiel reĝo de [[Pollando]] * [[1461]]: [[Batalo de Towton]] - decida batalo de la [[milito de la rozoj]], [[Eduardo la 4-a (Anglio)|Eduardo la 4-a]] iĝis reĝo de Anglio * [[1493]]: [[Malkovro de Ameriko]]: [[Kristoforo Kolumbo]] alvenis ŝipe al la haveno de [[Lisbono]] post [[malkovro de Ameriko|dua vojaĝo al Ameriko]] * [[1513]]: Pola reĝo [[Sigismondo la 1-a (Pollando)|Sigismondo la 1-a]] donis al [[Piła]] [[urborajto]]n bazitan sur [[magdeburga juro]] * [[1519]]: Hispana esploristo [[Hernán Cortés]] atingis marbordon de [[Meksiko]] komencante konkeron de [[Azteka imperio]] * [[1665]]: [[Dua angla-nederlanda milito]]: [[Anglio]] deklaris militon al la [[Respubliko de la Sep Unuiĝintaj Provincoj]] * [[1681]]: Reĝo de Anglio [[Karlo la 2-a (Anglio)|Karlo la 2-a]] rajtigis [[kvakerismo|kvakeron]] [[William Penn]] fondi novan [[kolonio]]n en ĉirkaŭaĵoj de estonta [[Filadelfio (Pensilvanio)|Filadelfio]] * [[1768]]: En [[Bar (Ukrainio)|Bar]] oni ĵurigis armitan asocion de la [[Bara Konfederacio]], fondita la [[29-a de februaro|29-an de februaro]] * [[1769]]: Franca astronomo [[Charles Messier]] aldonis [[Nebulozo de Oriono|nebulozon de Oriono]] al la [[Messier-katalogo]] * [[1789]]: Dum unua kunsido de [[Usona Kongreso]] la [[Usona Konstitucio]] ekvalidis kiel unua en la mondo * [[1791]]: [[Vermonto]] fariĝis la 14-a [[subŝtato]] de [[Usono]] * [[1797]]: [[John Adams]] iĝis la 2-a [[prezidanto de Usono|prezidento de Usono]] * [[1801]]: [[Thomas Jefferson]] iĝis la 3-a prezidento de Usono * [[1809]]: [[James Madison]] iĝis la 4-a prezidento de Usono * [[1817]]: [[James Monroe]] iĝis la 5-a prezidento de Usono * [[1825]]: [[John Quincy Adams]] iĝis la 6-a prezidento de Usono * [[1829]]: [[Andrew Jackson]] iĝis la 7-a prezidento de Usono * [[1831]]: [[Julia monarkio]]: reĝo [[Ludoviko-Filipo]] [[Aboliciismo|abolis]] [[sklavkomerco]]n en [[Francio]] * [[1836]]: Aŭstra imperiestro [[Ferdinando la 1-a (Aŭstrio)|Ferdinando la 1-a]] donis [[privilegio]]n por konstruado de la [[Norda fervojo de imperiestro Ferdinando]] kunliganta [[Vieno]]n kun [[Bochnia]] * [[1837]]: [[Martin Van Buren]] iĝis la 8-a prezidento de Usono; [[Ĉikago]] [[urbo|urbiĝis]]; pro la versaĵo [[La morto de la poeto (versaĵo)|''La morto de la poeto'']] estis arestita [[Miĥail Lermontov]] * [[1841]]: [[William H. Harrison]] iĝis la 9-a prezidento de Usono * [[1845]]: [[James K. Polk]] iĝis la 11-a prezidento de Usono * [[1848]]: [[Karl Marx]] estis forigita de [[Belgio]]; [[Karlo Alberto de Savojo]] igis la [[Regno de Sardio|Regnon de Sardio]] [[konstitucia monarkio]] * [[1849]]: [[Moravio]]: [[Francisko Jozefo la 1-a (Aŭstrio)|Francisko Jozefo la 1-a]] per manifesto de [[Olomouc]] enigis [[Hungario]]n al sia imperio, forigante ties [[sendependeco]]n; Princlando [[Bukovino]] anoncita; [[Zachary Taylor]] iĝis la 12-a prezidento de Usono * [[1853]]: [[Franklin Pierce]] iĝis la 14-a prezidento de Usono * [[1857]]: [[James Buchanan]] iĝis la 15-a prezidento de Usono * [[1861]]: Germana astronomo [[Ernst Wilhelm Leberecht Tempel]] malkovris asteroidon [[64 Anĝelino|Anĝelino]]; [[Abraham Lincoln]] iĝis la 16-a prezidento de Usono * [[1869]]: [[Ulysses S. Grant]] iĝis la 18-a prezidento de Usono * [[1877]]: [[Rutherford B. Hayes]] iĝis la 19-a prezidento de Usono; [[Moskvo]]: premiero de la [[baleto]] ''[[Cignolago]]'' en la [[Bolŝoj-teatro]] * [[1881]]: [[James A. Garfield]] iĝis la 20-a prezidento de Usono * [[1885]]: [[Grover Cleveland]] iĝis la 22-a prezidento de Usono * [[1889]]: [[Benjamin Harrison]] iĝis la 23-a prezidento de Usono * [[1892]]: Germana astronomo [[Max Wolf]] malkovris asteroidon [[325 Heidelberga]] * [[1893]]: [[Grover Cleveland]] iĝis la 24-a prezidento de Usono * [[1895]]: [[Unua japana-ĉina milito]]: venko de japanaj armeoj en la batalo de [[Inkou]] * [[1897]]: [[William McKinley]] iĝis la 25-a prezidento de Usono * [[1902]]: Germana astronomo [[Max Wolf]] malkovris asteroidon [[483 Sepino|Sepino]] * [[1903]]: En [[Turkio]] fondiĝis [[sportoklubo]] [[Beşiktaş Jimnastik Kulübü]] * [[1904]]: [[Pollando]]: en [[Zakopane]] fondiĝis [[Asocio]] de [[montaro|Montanoj]] el [[Podhale]] * [[1909]]: [[William H. Taft]] iĝis la 27-a prezidento de Usono * [[1913]]: [[Woodrow Wilson]] iĝis la 28-a prezidento de Usono; [[Usona ministerio pri laboro]] establiĝis; En [[Parizo]], unue en la mondo, ekfunkciis [[Publika telefono|publikaj telefonejoj]] * [[1917]]: [[Jeannette Rankin]] de [[Montano]] elektiĝis unua virino en la [[Usona Domo de Reprezentantoj]] * [[1918]]: [[Pandemio]] de la tiel nomata [[hispana gripo]] komenciĝis en [[Kansaso]]; en [[Moskvo]] estis inaŭgurita bronza monumento al [[Kuzma Minin]] kaj princo [[Dmitrij Poĵarskij]] * [[1921]]: [[Warren G. Harding]] iĝis la 29-a prezidento de Usono; [[danoj|Danaj]] virinoj ricevis egalan aliron al ĉiuj pozicioj, krom [[Dana Evangelia Luterana Eklezio]] kaj [[armeo]] * [[1923]]: [[Rusia enlanda milito]]: venko de la [[Ruĝa Armeo]] kontraŭ [[blanka ruso|blankaj rusoj]] en batalo de Amga (apud [[Jakutsk]]) * [[1928]]: En [[Dua Pola Respubliko]] okazis [[voĉdonado]] al [[Sejmo (Pollando)|Sejmo]] * [[1929]]: [[Herbert C. Hoover]] iĝis la 31-a prezidento de Usono; [[Meksiko]]: [[Revolucia Institucia Partio]] fondiĝis * [[1933]]: [[Franklin D. Roosevelt]] iĝis la 32-a prezidento de Usono * [[1934]]: Naci-[[Radikalismo|radikala]] Partio de Granda Pollando fondiĝis * [[1939]]: [[Pollando]]: en ĉefa [[stabo]] oni komencis prilabori Planon Okcidento, pri [[milito]] kun Nazia Germanio; [[Hispana Enlanda Milito]]: respublikanaj taĉmentoj defendantaj [[Madrido]]n faris [[puĉo]]n kontraŭ registaro de [[Juan Negrín]] * [[1940]]: [[Germana okupado de Pollando]]: [[ambasadoro]]j de [[Britio]] kaj [[Francio]] postulis ke [[Finnlando]] oficiale petu helpon, plej malfrue ĝis la 5-a de marto * [[1941]]: Sur polaj teritorioj aneksitaj al [[Tria Regno]] oni enkondukis germanan [[nacieco|naciecan]] liston, kiu dividis germanan loĝantaron laŭ 4 kategorioj de [[Volksdeutsche]]; britaj specialaj fortoj atakis norvegan insularon [[Lofotoj]]; [[Sofio]]: aliĝo de Bulgario al la [[Akso Berlino-Romo-Tokio]]); sekreta vizito de princo [[Dinastio Karađorđević|Paŭlo Karađorđević]] en [[Berghof]] ĉe [[Hitler]], kiu insistis, ke [[Jugoslavio]] aliĝu al la [[Akso Berlino-Romo-Tokio]], kaj malkaŝis baldaŭan [[Operaco Barbaroso|atakon al Sovetunio]], kion la princo post reveno al [[Beogrado]] transdonis pere de la reĝo de [[Grekio]] al [[britoj]]; Hitler subskribis direktivon n-ro 24 pri kunlaboro kun [[Japanio]] por igi ĝin ataki [[Singapuro]]n, tamen decidis ne informi [[japanoj]]n pri Barbaroso * [[1942]]: germanoj komencis likvidi [[geto]]n en [[Żychlin]] - [[murdo|murdis]] ĉiujn membrojn de "juda konsilio" ([[Judenrat]]), 17 judajn policanojn kaj 40-50 aliajn judojn; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: germana [[garnizono]] reĵetis sovetan atakon de la 4-a Surma Armeo al [[Ĥolm]] * [[1943]]: nokte la [[brita aerarmeo]] atakis [[Hamburgo]]n; trupoj de [[Tverj|Kalinina]] Fronto ekregis [[stacidomo]]n Ĉertolino; [[Sudokcidenta Pacifiko]]: de la 2-a ĝis la 4-a de marto usona kaj aŭstralia [[aviado]] detruis japanan konvojon de [[Rabaul]] ĝis [[Lae]] - el 69 mil soldatoj saviĝis 2734 * [[1944]]: Evakuo de germanoj de parto de la distrikto Czortków ([[Ternopila provinco]]); 1-a ukraina fronto de la [[Ruĝa Armeo]] komencis atakon de la rivero Horyń trarompante germanan defendon; Edward Stettinius deklaris, ke Usono ligos diplomatiajn rilatojn kun [[Argentino]], se ties registaro internigos civitanojn de la landoj [[Akso Berlino-Romo-Tokio]] kaj ĉesigos militan [[kontrabando]]n * [[1945]]: [[Ruĝa Armeo]] komencis batali pri [[Köslin]]; [[batalo]] pri [[Kolberg]] komenciĝis; nokte germanaj [[bombaviadilo]]j atakis celojn en [[Anglio]], pli ol 100 germanaj [[atakaviadilo]]j sekvis britan bomban grupon, kiu atakis fabrikon de [[sintezo|sinteza]] brulaĵo en [[Kamen]], pafalterigante super Anglio 19 britajn bombaviadilojn; tage la usona armeo atakis [[Ulm]]; brita-usona aeratako kontraŭ [[stacidomo]]j de [[Sopron]], [[Szombathely]] ankaŭ estis trafita; Balkana Fronto: germana Armeo-Grupo "E" evakuiĝis de [[Višegrad]]; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: en [[Vestfalio]] la usona armeo konkeris i.a. [[Euskirchen]], [[Frechen]], [[Lövenich]] kaj [[Brauweiler]]; la brita armeo konkeris [[Geldern]] kaj [[Issum]]; [[Rumanio]] deklaris militon al [[Germanio]] kaj [[Japanio]] * [[1949]]: [[Sovetunio]]: ministro pri eksteraj aferoj [[Vjaĉeslav Molotov]] demisiis favore al Andrej Viŝinskij * [[1951]]: En [[Nov-Delhio]] komenciĝis la 1-a [[Azio|Azia]] Ludo, kiun partoprenis [[sportisto]]j de 11 ŝtatoj * [[1954]]: [[Bulgario]]: [[Todor Ĵivkov]] iĝis ŝtatestro * [[1964]]: [[Konsilio de Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj]] rezoluciis pri ekspedo de pacaj fortoj al [[Kipro]] * [[1974]]: [[Britio]]: [[Harold Wilson]] iĝis ĉefministro la duan fojon; [[Brazilo]]: inaŭguro de la [[Ponto Rio-Niterojo]] konektanta la urbojn [[Rio-de-Ĵanejro]] kaj [[Niterói]] * [[1975]]: Reĝino [[Elizabeto la 2-a (Britio)|Elizabeto la 2-a]] atribuis al [[Charlie Chaplin]] [[Ordeno de la Brita Imperio|Ordenon de la Brita Imperio]] * [[1977]]: Forta [[tertremo]] en [[Bukareŝto]]: 1570 personoj pereis, kaj ĉ. 11 mil vundiĝis * [[1979]]: Malkovro de [[Metiso (luno)|Metiso]], unu el lunoj de [[Jupitero (planedo)|Jupitero]]; Papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] anoncis sian unuan [[encikliko]]n ''[[Redemptor Hominis]]'' * [[1980]]: [[Zimbabvo]]: [[Robert Mugabe]] iĝis ĉefministro * [[1981]]: Unua sekretario de la [[Pola Unuiĝinta Laborista Partio]], [[Stanisław Kania]] renkontiĝis en [[Moskvo]] kun soveta gvidanto [[Leonid Breĵnev]] certigante, ke komunistoj en [[Varsovio]] prilaboris agadon limigantan signifon de "[[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]" en Pollando * [[1982]]: [[Milita stato en Pollando]]: en Gazetar-Buroo de Registaro oni prezentis al [[ĵurnalisto]]j tekston de t.n. lojaleca deklaro, kiun oni donis al personoj liberigataj de internigo * [[1988]]: [[Parizo]]: malfermo de la [[vitro|vitra]] [[piramido de la Luvro]] laŭ projekto de [[I. M. Pei]] * [[1989]]: Ukraina Societo "Memorial [[Vasil Stus]]" fondita * [[1994]]: [[Oslo]]: [[softvaro|softvara]] entrepreno [[Qt Development Frameworks]] fondiĝis * [[1997]]: Usona prezidento [[Bill Clinton]] malpermesis federaciajn subvenciojn por ajnaj esploroj pri homa [[klonado]] * [[1999]]: Por civitanoj de [[Litovio]] malfermiĝis senviza vojaĝado al [[Germanio]], [[Francio]], [[Grekio]] kaj [[Portugalio]] * [[2000]]: En Japanio firmao [[Sony]] lanĉis [[ludkonzolo]]n [[PlayStation 2]] * [[2001]]: [[Svisoj]] en [[referendumo]] malakceptis eniron de la lando al [[Eŭropa Unio]] * [[2002]]: [[Kosovo]]: [[Ibrahim Rugova]] iĝis unua prezidento * [[2003]]: En bomba [[atenco]] en la atendejo de internacia aviadilejo en [[Davao (urbo)|Davao]] sur [[Filipinoj]] 21 personoj pereis kaj pli ol 100 vundiĝis * [[2007]]: [[Estonio]]: unua en [[Orienta Eŭropo]] parlamenta balotado kun uzo de [[Interreto]] * [[2009]]: [[Internacia puna kortumo]] akuzis ŝtatestron de [[Sudano]] [[Omar al-Baŝir]] pri [[militkrimo]]j kaj [[krimoj kontraŭ la homaro]] dum la [[milito en Darfuro]] * [[2012]]: [[Respubliko Kongo]]: serio de [[eksplodo]]j okazis en [[Brazavilo]] sur [[rubodeponejo]] de [[armilo]]j mortigante pli ol 250 personojn, vundante 2 300 kaj [[senhejmulo|senhejmigante]] pli ol 13 800; [[Vladimir Putin]] gajnis prezidentan baloton en [[Rusio]] * [[2013]]: [[Uhuru Kenyatta]] gajnis prezidentan baloton en [[Kenjo]] * [[2015]]: 34 ministoj pereis kaj 14 vundiĝis rezulte de eksplodo en [[karbo]]-[[minejo]] en [[Donecko]] en Ukrainio * [[2018]]: Eksa [[spionado|spiono]] de [[MI6]], rusia elmigrinto [[Sergej Skripal]] kaj lia filino estis [[venenigo|venenitaj]] per [[nerva gaso]] Noviĉok en [[Salisbury]] — ĉefministrino [[Theresa May]] la 15-an de marto anoncis elpelon de 23 rusiaj diplomatoj * [[2020]]: Usonano Nik Wallenda iĝis unua homo, kiu promenis sur ŝtala kablo super [[kaldero]] de la [[vulkano]] [[Masaya (vulkano)|Masaya]] en [[Nikaragvo]] * [[2022]]: [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio]]: rusiaj trupoj eniris [[Zaporiĵa provinco|Zaporiĵan provincon]]; en [[Lisiĉansk]] estis detruita porinfana malsanulejo — almenaŭ 28 [[infano]]j pereis kaj 64 estis vunditaj; senrezulte finiĝis la dua interkonsento pri la establo de humanitaraj koridoroj por [[Ĥarkivo]] kaj [[Ĥersono]]; evakuo de ukrainaj infanoj el [[orfejo]]j al Pollando komencita; transnacia korporacio [[IKEA]] retiriĝas de [[Ukrainio]] kaj [[Belorusio]] * [[2023]]: [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio]]: en [[Lvivo]] dum konferenco oni decidis fondi en [[Hago]] Specialan Tribunalon pri Krimoj de Agreso kontraŭ Ukrainio, apogatan de pli ol 20 landoj == Naskiĝoj == * [[1188]]: [[Blanka de Kastilio]], reĝino de Francio, katolika sanktulino (m. [[1252]]) * [[1634]]: [[Kazimierz Łyszczyński]], pola nobelo, parlamentano, filozofo (m. [[1689]]) * [[1645]]: [[Johann Ambrosius Bach]], germana muzikisto (m. [[1695]]) * [[1678]]: [[Antonio Vivaldi]], itala violonisto, komponisto, katolika [[presbitero]] (m. [[1742]]) * [[1702]]: [[Jack Sheppard]], angla rabisto kaj [[ŝtelo|ŝtelisto]] (m. [[1724]]) * [[1731]]: [[Simon Borosnyai Lukács]], hungara reformita pastro (m. [[1802]]) * [[1745]]: [[Kazimierz Pułaski]], pola nobelo, marŝalo de [[Bara Konfederacio]], heroo de la [[Usona Milito de Sendependeco]] (m. [[1779]]) * [[1769]]: [[Muhammad Ali (paŝao)|Muhammad Ali]], otomana [[paŝao]], [[vicreĝo]] de [[Egiptio]] (m. [[1849]]) * [[1771]]: [[August Gotthilf Gernhard]], germana filologo kaj lernejestro (m. [[1845]]) * [[1793]]: [[Karl Lachmann]], germana filologo (m. [[1851]]) *[[1825]]: [[Ludwig Lange]], germana klasika filologo * [[1852]]: [[Kristján Jónsson]], islanda juristo kaj [[islandministroj|islandministro]] (m. [[1926]]) * [[1875]]: [[Mihály Károlyi]], hungara politikisto, diplomato, ĉefministro kaj prezidento (m. [[1955]]) * [[1879]]: [[Bernhard Kellermann]], germana verkisto, kontraŭulo de [[faŝismo]] (m. [[1951]]) * [[1879]]: [[Erich Wilke (pentristo)|Erich Wilke]], germana karikaturisto (m. [[1936]]) * [[1882]]: [[Nicolae Titulescu]], rumana diplomato, prezidento de la [[Ligo de Nacioj]] (m. [[1941]]) * [[1884]]: [[Sándor Marót]], hungara verkisto kaj ĵurnalisto (m. [[1944]]) * [[1896]]: [[Jenő Gergely (matematikisto)|Jenő Gergely]], rumania hungara matematikisto, lernolibroverkisto (m. [[1974]]) * [[1897]]: [[Werner Rose]], germana teologo kaj superintendanto (m. [[1963]]) * [[1898]]: [[Georges Dumézil]], franca [[filologo]], [[Hindeŭropa lingvaro|hindeŭropisto]], [[kompara literaturscienco|kompara literatursciencisto]], [[kartvela|kartvelologo]], mitografo (m. [[1989]]) * [[1899]]: [[Bernát Ábrahám]], rumania hungara sindikatestro, redaktoro (m. nekonata) * [[1899]]: [[Emilio Prados]], hispana poeto (m. [[1962]]) * [[1904]]: [[Luis Carrero Blanco]], hispana militisto kaj politikisto (m. [[1973]]) * [[1904]]: [[Joseph Schmidt]], aŭstra kantisto (m. [[1942]]) * [[1909]]: [[Danuta Gierulanka]], pola filozofino, matematikistino kaj [[tradukisto|tradukistino]] (m. [[1995]]) * [[1910]]: [[Tancredo Neves]], brazila juristo kaj bankisto, prezidento de Brazilo (m. [[1985]]) * [[1911]]: [[László Ipó]], rumania hungara pentristo (m. [[1991]]) * [[1918]]: [[Margaret Osborne duPont]], usona tenisludistino (m. [[2012]]) * [[1923]]: [[Kurt Schubert]], aŭstra fakulo pri [[judismo]] kaj orientalisto, adepto de kristana-juda [[dialogo]] (m. [[2007]]) * [[1928]]: [[Alan Sillitoe]], angla verkisto (m. [[2010]]) * [[1929]]: [[Bernard Haitink]], nederlanda dirigento (m. [[2021]]) * [[1932]]: [[Ryszard Kapuściński]], pola verkisto, raportisto, ĵurnalisto kaj publicisto (m. [[2007]]) * [[1932]]: [[Miriam Makeba]], sudafrika kantistino engaĝita kontraŭ [[apartismo]] (m. [[2008]]) * [[1934]]: [[Gleb Jakunin]], rusa ortodoksa [[kleriko]], [[disidento]], defendanto de [[homaj rajtoj]] (m. [[2014]]) * [[1935]]: [[Edward Dębicki]], pola-cigana poeto, [[akordiono|akordionisto]], komponisto, populariganto de la [[ciganoj|cigana]] kulturo * [[1938]]: [[Alpha Condé]], prezidento de [[Gvineo]] kaj prezidanto de [[Afrika Unio]] * [[1940]]: [[Sándor Plugor]], rumania hungara grafikisto, pentristo (m. [[1999]]) * [[1942]]: [[Zorán Sztevanovity]], hungara kantisto, gitaristo, komponisto * [[1943]]: [[Zoltán Jeney]], hungara komponisto (m. [[2019]]) * [[1947]]: [[István Aggod]], rumania hungara pentristo * [[1947]]: [[Ferenc Irinyi Kiss]], rumania hungara poeto, ĵurnalisto * [[1949]]: [[Sergej Bagapŝ]], ĉefministro kaj prezidento de neagnoskata respubliko [[Abĥazio]] (m. [[2011]]) * [[1949]]: [[Péter Kuszálik]], rumania hungara bibliografo, publicisto * [[1950]]: [[Rick Perry]], guberniestro de [[Teksaso]] * [[1951]]: [[Edelgard Bulmahn]], germana [[politikistino]] * [[1951]]: [[Chris Rea]], brita kantisto (m. [[2025]]) * [[1954]]: [[François Fillon]], ĉefministro de Francio * [[1954]]: [[Catherine O'Hara]], usona aktorino kaj scenaristino (m. [[2026]]) * [[1955]]: [[Dominique Pinon]], franca aktoro kaj kantisto * [[1964]]: [[Jurij Finkel]], soveta, rusia informadika programisto, kreinta la programon [[EK!]] por ĉapeligi [[litero]]jn por [[Esperanto]], tradukisto * [[1968]]: [[Gábor Vida]], rumania hungara verkisto kaj redaktoro *[[1970]]: [[Jakob von Weizsäcker]], germana politikisto kaj ekonomikisto * [[1979]]: [[Ferenc Boné]], rumania hungara filmestetikisto == Mortoj == * [[251]]: [[Lucio la 1-a]], papo, sanktulo * [[561]]: [[Pelagio la 1-a]], papo * [[1172]]: [[Stefano la 3-a (Hungario)|Stefano la 3-a]], reĝo de Hungario (n. [[1147]]) * [[1193]]: [[Saladino]], islama [[sultano]] (n. [[1137]]) * [[1303]]: [[Danielo la 1-a de Moskvo]], [[apanaĝo|Moskva princo]] (n. [[1261]]) * [[1314]]: [[Jakub Świnka]], pola politikisto, ĉefepiskopo de [[Gniezno]], murdita * [[1484]]: [[Sankta Kazimiro]], grandduko de Litovio, reĝido de Pollando, [[humanismo|humanisto]], katolika sanktulo (n. [[1458]]) * [[1496]]: [[Sigismondo de Aŭstrio]], duko de Aŭstrio, reganto de [[Tirolo]] (n. [[1427]]) * [[1718]]: [[Dávid Rozsnyai]], hungara verkisto (n. [[1641]]) * [[1811]]: [[Mariano Moreno]], argentina advokato, gvidanto de sendependiga movado (n. [[1778]]) * [[1830]]: [[Sámuel Gyarmathi]], hungara lingvisto, kuracisto (n. [[1751]]) * [[1832]]: [[Jean-François Champollion]], franca [[egiptologo]], lingvisto kaj arkeologo (n. [[1790]]) * [[1845]]: [[August Gotthilf Gernhard]], germana filologo kaj lernejestro (n. [[1771]]) * [[1852]]: [[Nikolaj Gogol]], rusa verkisto (n. [[1809]]) * [[1853]]: [[Leopold von Buch]], germana geologo kaj paleontologo (n. [[1774]]) * [[1861]]: [[Ippolito Nievo]], itala verkisto kaj poeto (n. [[1831]]) * [[1866]]: [[Alexander Campbell]], kristana estro de la Restaŭrada Movado (n. [[1788]]) * [[1868]]: [[Gustav Fischer]], germana ŝtatscienculo kaj parlamentano (n. [[1803]]) * [[1872]]: [[Carsten Hauch]], dana verkisto kaj natursciencisto (n. [[1780]]) * [[1879]]: [[Pietro Fanfani]], itala [[filologo]], [[leksikografio|leksikografo]] kaj verkisto (n. [[1815]]) * [[1888]]: [[Amos Bronson Alcott]], usona verkisto kaj reformisto, filozofo (n. [[1799]]) * [[1901]]: [[Lajos Csernátony]], hungara ĵurnalisto, redaktoro (n. [[1823]]) * [[1901]]: [[Domokos Sylvester]], hungara reformita pastro, instruisto (n. [[1844]]) * [[1907]]: [[Karl Dilthey]], germana klasika filologo kaj arĥeologo (n. [[1839]]) * [[1912]]: [[László Pataky]], hungara pentristo (n. [[1857]]) * [[1916]]: [[Franz Marc]], germana pentristo (n. [[1880]]) * [[1921]]: [[Wolfgang Stockhammer]], aŭstra pastro kaj abato benediktana (n. [[1842]]) * [[1922]]: [[Bert Williams]], afrika-usona vodevilisto (n. [[1875]]) * [[1935]]: [[Béla Fráter]], hungara advokato, kantkomponisto (n. [[1870]]) * [[1948]]: [[Antonin Artaud]], franca verkisto, poeto, aktoro kaj reĝisoro (n. [[1896]]) * [[1967]]: [[Mohamed Mosadek]], ĉefministro de Irano (n. [[1882]]) * [[1977]]: [[Ádám Dankanits]], rumania hungara kulturhistoriisto (n. [[1932]]) * [[1977]]: [[Andrés Caicedo]], kolombia verkisto (n. [[1951]]) * [[1986]]: [[Ljudmila Rudenko]], soveta ŝakludisto (n. [[1904]]) * [[1989]]: [[Tiny Grimes]], usona ĵaza kaj [[ritmenbluso|ritmendblusa]] [[gitaristo]] kaj kantisto (n. [[1916]]) * [[1992]]: [[Sándor Veress (komponisto)|Sándor Veress]], hungara komponisto kaj popolmuzikesploristo (n. [[1907]]) * [[1992]]: [[Néstor Almendros]], hispana [[kameraisto]] (n. [[1930]]) * [[1994]]: [[Péter Balogh]], rumania hungara skulptisto (n. [[1920]]) * [[2001]]: [[Gerardo Barbero]], argentina ŝakludisto (n. [[1961]]) * [[2004]]: [[Claude Nougaro]], franca poeto kaj kantisto (n. [[1929]]) * [[2014]]: [[Dominique Sourdel]], franca historiisto, arabisto, [[orientalisto]] (n. [[1921]]) * [[2020]]: [[Javier Pérez de Cuéllar]], perua diplomato kaj politikisto (n. [[1920]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Romkatolika Kalendaro]]: [[Lucio la 1-a]], papo, [[Sankta Kazimiro]], pola-litova [[princo]] * [[Litovio]]: Kaziuko - [[indulgenco|indulgenca]] [[foiro]] en [[Vilno]] (kelkcentjara) * Monda Tago de [[Teniso]] - establita de [[Internacia Tenisa Federacio]] == Tagoj de [[semajno]] == La '''4-a de marto''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; {{Projektoj|wikinewscat=4-a de marto}} * [[Merkredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]. [[Kategorio:4-a de marto| ]] [[Kategorio:Marto|04]] [[Kategorio:4-a tago de la monato|#03]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0304]] o8e8k3rru0wsno5r9q3pvrhzkda2nn8 0 5110 9482889 9396126 2026-09-27T19:03:52Z Tirolischleioans 254019 /* Naskiĝoj */ 9482889 wikitext text/x-wiki {{KalendaroJunio}} {{junio}} La '''6-a de junio''' estas la 157-a tago de la jaro (la 158-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 208 tagoj restas. Je la 6-a de junio okazis, interalie: ==Eventoj== * [[824]]: [[Eŭgeno la 2-a]] iĝis papo * [[848]]: [[Karlo la 2-a (Francio)|Karlo la 2-a]] kroniĝis en [[Orléans]] kiel reĝo de [[Okcidentfranka imperio]] * [[863]]: [[Cirilo kaj Metodo]] alvenis al [[Grandmoravia imperio]] laŭ la peto de [[fürst]] Rostislav al imperiestro [[Miĥaelo la 3-a (Bizancio)|Miĥaelo la 3-a]] * [[1242]]: [[Kontraŭjudismo]]: en [[Parizo]] laŭ ordono de antaŭa papo [[Gregorio la 9-a]] oni bruligis 24 librokolektojn de [[Talmudo]] * [[1513]]: Venko de svisa armeo super la franca en batalo de Novara ([[Lombardujo]]) * [[1523]]: [[Gustavo Vasa]] ekreĝis en Svedio kun la sekva malfondo de la [[Unio de Kalmar]] - la tago iĝis [[nacia tago de Svedio]] * [[1569]]: [[Vojevodio]] [[Kievo]] kaj [[Vojevodio Braclavo]] aliĝis al [[Krono de la Regno de Pollando]] * [[1610]]: [[Francisko el Sales]] kunfondis en [[Annecy]] religiulinan [[Ordeno (eklezio)|Ordenon]] de [[Vizito de Maria]] * [[1617]]: [[Ferdinando la 2-a (Sankta Romia Imperio)|Ferdinando la 2-a]] iĝis reĝo de Ĉeĥio * [[1620]]: [[Ferdinando la 2-a (Sankta Romia Imperio)|Ferdinando la 2-a]] komisiis al [[Maksimiliano la 1-a (Bavario)|Maksimiliano la 1-a]] la [[administrado]]n de Ĉeĥio * [[1654]]: [[Karolo la 10-a Gustavo (Svedio)|Karolo la 10-a Gustavo]] iĝis reĝo de Svedio sekve de la [[abdiko]] de reĝino [[Kristina (Svedio)|Kristina]] * [[1660]]: Reĝlandoj [[Svedio]] kaj [[Danio-Norvegio]] subskribis [[Traktato de Kopenhago|Traktaton de Kopenhago]], kiu finis la [[Nordia Milito 1655-1660|Nordian Militon]] * [[1674]]: [[Barato]]: liberiginta [[ĝatio]]jn de [[Maharaŝtro]], [[Ŝivaĝi]] kroniĝis kiel unua [[maharaĝo]] de [[Maratha Imperio]] * [[1683]]: [[Oksfordo]]: [[Muzeo Ashmolean]] malfermiĝis kiel unua universitata [[muzeo]] en la mondo * [[1710]]: [[Aŭgusto la 2-a (Pollando-Litovio)|Aŭgusto la 2-a]] dekrete fondis Reĝan Polan kaj Elektan [[Saksio|Saksian]] [[Manufakturo]]n de [[Porcelano]], en kiu de tiam estas produktata [[porcelano]] de [[Meißen]] * [[1752]]: Incendio konsumis trionon de la teritorio de [[Moskvo]] * [[1761]]: [[Pasado de Venuso]] * [[1769]]: [[Markizo de Pombal]] metis [[inkvizicio]]n sub reĝan protekton en [[Portugalio]] * [[1808]]: [[Joseph Bonaparte]] iĝis reĝo de Hispanio * [[1808]]: [[Milito de Hispana Sendependiĝo]]: venko de hispana armeo en batalo de El Bruc (apud [[Barcelono]]) * [[1809]]: [[Svedio]] enkondukis konstitucion * [[1844]]: [[Kristana Asocio de Junaj Viroj]] fondiĝis en [[Londono]] * [[1859]]: Reĝino [[Viktoria (Britio)|Viktorino]] proklamis [[Kvinslando]]n sendependa * [[1867]]: En [[Parizo]] pola [[migrado|elmigranto]] kaj [[januara ribelo|ribelinto]] Antoni Berezowski provis pafmortigi rusian [[imperiestro]]n [[Aleksandro la 2-a (Rusio)|Aleksandron la 2-a]] * [[1882]]: Elektra [[gladilo]] patentigita en Usono * [[1882]]: 100 000 mortigitaj kaŭze de [[ciklono]] kiu trafis [[Bombay]] * [[1888]]: [[Unuiĝinta Reĝlando]] aneksis [[Kristnaskinsulo]]n * [[1891]]: En [[Krakovo]] fondiĝis Krakova [[Volontulo|Volontula]] Savista Asocio * [[1894]]: Germana futbalklubo [[Karlsruher SC]] fondiĝis * [[1912]]: Vulkano [[Novarupta]] erupcias en [[Alasko]] * [[Unua mondmilito]] ** [[1918]]: La tria batalo de Aisne (maldekstra alfluo de [[Uazo (rivero)|Uazo]]) finiĝis * [[1919]]: [[Hungara reĝlando]]: Hungara Komunista Armeo malfondis [[Respubliko Prekmurje|Respublikon Prekmurje]] * [[1919]]: [[Vatikano]]: Achille Ratti, posta papo [[Pio la 11-a]] estis nomumita [[apostola nuncio]] en [[Dua Pola Respubliko]] * [[1920]]: [[Sopot]] estis enigita al [[Libera Urbo Dancigo]] * [[1922]]: [[Dua Pola Respubliko]]: la dua fakul-[[registaro]] de Antoni Ponikowski falis * [[1924]]: [[Frankfurt-Höchst]]: teknika administra konstruaĵo de Farbwerke Hoechst, dizajnita de arkitekto [[Peter Behrens]], estas inaŭgurita * [[1925]]: [[Usono]]: aŭtomobila firmao [[Chrysler]] estis fondita sub gvido de [[Walter Chrysler]] * [[1931]]: [[Vajmara Respubliko]]: [[Glaspalast (Munkeno)|Vitropalaco]] en [[Munkeno]] tute bruliĝis * [[1932]]: [[Alexandru Vaida-Voevod]] la duan fojon iĝis ĉefministro de Rumanio * [[1933]]: [[Usono]]: en [[Nov-Ĵerzejo]] ekfunkciis unua [[kinejo]]-[[parkumejo]] * [[1939]]: [[Holokaŭsto]]: ŝipo transportinta 907 judajn [[rifuĝinto]]jn de la [[Tria Regno]] navigis de [[haveno]] al haveno rifuzita de ĉiuj * [[Dua mondmilito]] ** [[1940]]: [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: germana 9-a Armeo trarompis la francan defendon - retiriĝo de du el kelkaj francaj armeoj al la dua defendzono ** [[1941]]: Al [[koncentrejo]] [[Aŭŝvico]] alvenis unua transporto de 60 [[ĉeĥoj]]; [[Feldmarŝalo]] [[Wilhelm Keitel]] ordonis nome de [[Hitler]] mortpafi politikajn [[komisaro]]jn kaptitajn en [[Sovetunio]]; [[Sirio]]: lasta germana aviadilo kun pilotoj kaj mekanikistoj forlasis Sirion ** [[1942]]: [[Usono]] deklaris militon al [[Rumanio]], [[Bulgario]] kaj [[Hungario]]; [[pola ekzila registaro]] sendis al [[Aliancanoj]] noton pri preventado de la [[Operaco Reinhardt|ekstermo de judoj en Pollando]]; nokte [[brita aerarmeo|RAF]] atakis [[Emden]] ** [[1943]]: [[Operaco Reinhardt]]: al [[koncentrejo]] [[Aŭŝvico]] alvenis mil judoj de [[Provinco Vartlando]]; de la 6-a ĝis la 7-a de junio soveta aviado atakis fervojan nodon en Uniecza/Uneĉa ([[Smolenska provinco]]); [[germanoj]] masakris polan vilaĝon apud [[Sokołów Małopolski]] mortigante 10 personojn ** [[1944]]: [[T-Tago]]: [[Batalo de Normandio]] komenciĝis; [[Orientaj Limregionoj]]: [[Ruĝa Armeo]] transpaŝis antaŭmilitan polan [[landlimo]]n apud [[Sarni|Sarny]] ** [[1945]]: [[Brazilo]] deklaris militon al [[Japanio]] * [[1946]]: [[Novjorko]]: [[National Basketball Association|Nacia Korbopilkada Asocio]] fondiĝis * [[1949]]: Angla verkisto [[George Orwell]] publikigis sian [[romano]]n ''[[1984 (romano)|1984]]'' * [[1953]]: Aŭtoritatoj de [[Pola Popola Respubliko]] ordonis al [[radiofonio|radiofoniaj]] entreprenoj forigon en produktataj [[radioricevilo]]j de la [[radioondo]]j uzataj de la [[Radio Libera Eŭropo]] * [[1954]]: Inaŭguro en [[Moskvo]] de la [[Monumento de Georgo la Longbraka (Moskvo)|Monumento de Georgo la Longbraka]] * [[1956]]: [[Israelo]]: [[Universitato Tel-Avivo]] fondiĝis * [[1959]]: [[Turkio]]: [[pluvo|pluvego]] kaŭzis inundon en [[Konya]] - 4000 [[besto]]j estis inunditaj * [[1976]]: Tumultoj ĉe [[Soweto]] en [[Sud-Afriko]] * [[1980]]: [[Pollando]]: la plej granda en [[Orienta Bloko]] [[festivalo]] de [[rok-muziko]] komenciĝis en [[Jarocin]] * [[1981]]: En barata [[Biharo]] kelkcent personoj pereis pro falo de pasaĝera [[trajno]] de ponto al rivero * [[1982]]: [[Libana milito de 1982|Libana milito]] komenciĝis - [[Israelo]] atakis sudan [[Libano]]n * [[1984]]: [[Aleksej Paĵitnov]] inventis en Sovetunio popularan ludon [[Tetriso]] * [[1984]]: [[Barato|Barata]] armeo konkeris [[Harmandir Sahib]], la sanktan lokon de [[sikismo]] (pereis 1200 homoj) * [[1985]]: [[Brazilo]]: postrestaĵoj de [[Josef Mengele]] estis elterigitaj en [[Embu das Artes]] * [[1990]]: [[Pollando]]: ekvalidis leĝo pri malfondo de la Ĉefoficejo pri Kontrolo de Publikaĵoj kaj Spektakloj ([[cenzuro]]) * [[1992]]: [[Panamo]]: 47 personoj pereis en [[katastrofo]] de [[Boeing 737]] apartenanta al [[Copa Airlines]] * [[1994]]: 160 personoj pereis en katastrofo de [[aviadilo]] [[Tupolev Tu-154|Tu-154M]] apud ĉina urbo [[Ŝjiano]] * [[1994]]: Pro [[tertremo]] kun descendo de [[lavango]] kaj [[laharo]] de [[vulkano|vulkana]] deklivo en sud-okcidenta [[Kolumbio]] ĉ. 1100 personoj mortis en valo de rivero * [[1999]]: [[Komputviruso]] Worm.ExploreZip unuafoje aperis en [[Israelo]] kaj infektis milojn da [[komputilo]]j en la mondo * [[2002]]: Super [[Mediteraneo]] eksplodis [[asteroido]] * [[2003]]: Registaro de [[Kamboĝo]] kaj [[UN]]-oficialuloj subskribis interkonsenton pri fondo de [[tribunalo]] por prijuĝi krimojn de [[Ruĝaj Kmeroj]] * [[2004]]: [[Barata Unio]]: dum kunsido de la Barata Parlamento prezidento [[Abdul Kalam]] anoncis, ke la [[tamila lingvo]] estos la unua oficiale agnoskita [[klasika lingvo|klasika]] [[lingvoj de Barato|lingvo de Barato]] * [[2005]]: Prezidento de Bolivio [[Carlos Mesa]] anoncis sian demision pro sociaj protestoj * [[2007]]: [[Germanio]]: [[G8-pintkonferenco en Heiligendamm]] komenciĝis * [[2008]]: Nacia Asembleo en [[Japanio]] akceptis rezolucion por ke la registaro agnosku [[ajnuoj]]n en [[Hokajdo]] enlanda popolo kaj ĉesu ilian [[diskriminacio]]n * [[2010]]: [[Beatigo]] de [[Jerzy Popiełuszko]], katolika [[sacerdoto]] de [[Solidareco (Pollando)|''Solidareco'']], murdita * [[2010]]: Pola atletikistino [[Anita Włodarczyk]] akiris en [[Bydgoszcz]] mondrekordon pri [[martelĵeto]] (78,30 m) * [[2012]]: [[Pasado de Venuso]] (la lasta ĉi-jarcente) * [[2012]]: [[Siria enlanda milito]]: proregistaraj [[alavitoj|alavitaj]] batalgrupoj [[masakro|masakris]] 78 civilulojn en du vilaĝoj apud [[Hamao]] * [[2013]]: [[Rami Hamd Allah]] iĝis ĉefministro de [[Palestina Aŭtonomio]] * [[2014]]: En [[Hungario]] establiĝis la [[Tria Kabineto Orbán]] * [[2015]]: [[apostoloj|Apostola]] vizito de [[Francisko (papo)|papo Francisko]] al [[Sarajevo]] en [[Bosnio kaj Hercegovino]] * [[2019]]: [[Antti Rinne]] iĝis ĉefministro de [[Finnlando]] * [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: ** [[2023]]: je la 5-a horo estis eksplodigita [[akvobaraĵo]] sur [[Dnipro]] en [[Nova Kaĥovka]], kio sekvigis altiĝon de akvonivelo, inundon de granda areo kaj evakuadon de loĝantaro — Rusio kaj Ukrainio akuzas unu la alian * [[2026]]: En [[Krakovo]] okazis [[beatigo]] de naŭ [[salesanoj de Don Bosco]], murditaj dum [[Invado en Pollando|germana okupado]] de Pollando en por[[pastro|pastra]] [[koncentrejo Dachau]] kaj por plurnacia ekstermejo [[Auschwitz]] ==Naskiĝoj== * [[1436]]: [[Regiomontanus]], germana matematikisto, astronomo kaj [[astrologo]] (m. [[1476]]) * [[1502]]: [[Johano la 3-a (Portugalio)|Johano la 3-a]], reĝo de Portugalio (m. [[1557]]) * [[1519]]: [[Andrea Cesalpino]], itala filozofo, botanikisto, [[kuracisto]], [[anatomio|anatomo]] (m. [[1603]]) * [[1530]]: [[Jan Kochanowski]], pola poeto kaj [[humanismo|humanisto]], tradukisto (m. [[1584]]) * [[1576]]: [[Johano Diodato]], itala [[kalvinismo|kalvina]] teologo kaj diplomato (m. [[1649]]) * [[1599]]: [[Diego Velázquez]], hispana pentristo (m. [[1660]]) * [[1606]]: [[Pierre Corneille]], franca dramisto (m. [[1684]]) * [[1661]]: [[Giacomo Antonio Perti]], itala komponisto kaj [[kapelmajstro]] (m. [[1756]]) * [[1678]]: [[Louis Alexandre de Bourbon]], franca nobelo (m. [[1737]]) * [[1696]]: [[Christian Albrecht Erck]], germana pedagogo, historiisto kaj lernejestro (m. [[1758]]) * [[1714]]: [[Jozefo la 1-a (Portugalio)|Jozefo la Reformisto]], [[listo de reĝoj de Portugalio|reĝo de Portugalio]] (m. [[1777]]) * [[1735]]: [[Anton Schweitzer]], germana komponisto kaj orkestrestro (m. [[1787]]) * [[1740]]: [[Louis-Sébastien Mercier]], franca verkisto kaj retorikisto (m. [[1814]]) * [[1755]]: [[Nathan Hale]], usona [[spionado|spiono]] dum la [[Usona Milito de Sendependeco]] (m. [[1776]]) * [[1799]]: [[Aleksandr Puŝkin]], rusa poeto (m. [[1837]]) * [[1799]]: [[Henri Monnier]], franca pentristo, ilustristo kaj verkisto (m. [[1877]]) * [[1809]]: [[Heinrich Ludolf Ahrens]], germana klasika filologo kaj pedagogo (m. [[1881]]) *[[1810]]: [[Friedrich Wilhelm Schneidewin]], germana klasika filologo * [[1819]]: [[Ernst Wilhelm von Brücke]], aŭstra kuracisto kaj plurfaka kontribuinto al [[fiziologio]] (m. [[1892]]) * [[1825]]: [[Ignaz Vinzenz Zingerle]], aŭstra poeto kaj regionhistoriisto (m. [[1892]]) * [[1835]]: [[Adolf Heyduk]], ĉeĥa poeto (m. [[1923]]) * [[1841]]: [[Eliza Orzeszkowa]], pola verkistino, [[teozofio|teozofo]] (m. [[1910]]) * [[1842]]: [[Wolfgang Stockhammer]], aŭstra pastro kaj abato benediktana (n. [[1921]]) * [[1850]]: [[Karl Ferdinand Braun]], germana fizikisto Nobelpremiita (m. [[1918]]) * [[1859]]: [[Donát Bánki]], hungara inĝeniero kaj inventisto (m. [[1922]]) * [[1863]]: [[Wincenty Lutosławski]], pola filozofo (m. [[1954]]) * [[1865]]: [[Antoon Jozef Witteryck]], belga presisto, fondinto de [[Bruĝa Grupo Esperantista]], prezidanto de [[Belga Ligo Esperantista]], membro de [[Lingva Komitato]], aŭtoro de i.a. ''[[Kelkaj Floroj Esperantaj]]'' (m. [[1934]]) * [[1868]]: [[Robert Scott]], angla oficiro kaj esploristo de [[Antarkto]] (m. [[1912]]) * [[1875]]: [[Thomas Mann]], germana verkisto Nobelpremiita (m. [[1955]]) * [[1877]]: [[Karl Mras]], aŭstra klasika filologo (m. [[1962]]) * [[1879]]: [[Artur Degen]], germana popollerneja instruisto, prezidanto de la [[Asocio de Germanaj Esperanto-Instruistoj]] kaj fondinto de la [[Tutmonda Asocio de Geinstruistoj Esperantistaj]], [[Esperanto-vortaristo]] (m. nekonata) * [[1886]]: [[Endre Bajcsy-Zsilinszky]], hungara politikisto, ĵurnalisto (m. [[1944]]) * [[1891]]: [[Sarolta Lányi]], hungara poetino kaj tradukistino (m. [[1975]]) * [[1891]]: [[Masti Venkatesha Iyengar]], barata verkisto (m. [[1986]]) * [[1896]]: [[Italo Balbo]], itala aviadisto kaj faŝista politikisto (m. [[1940]]) * [[1896]]: [[Henry Allingham]], angla super[[centjarulo]] (m. [[2009]]) * [[1897]]: [[Nándor Kóra-Korber]], rumania hungara grafikisto, pentristo (m. [[1953]]) * [[1899]]: [[Róbert Reiter]], hungarlingva, germanlingva verkisto, poeto (m. [[1989]]) * [[1900]]: [[Fréda B. Kovács]], hungara verkistino elmigrinta (m. [[1969]]) * [[1901]]: [[Soekarno]], unua prezidento de Indonezio (m. [[1970]]) * [[1903]]: [[Aram Ĥaĉaturjan]], armena komponisto kaj pedagogo (m. [[1978]]) * [[1904]]: [[Feliks Selmanowicz]], pola komandanto de la [[Pola Enlanda Armeo]] kaj "[[Anatemitaj Soldatoj|anatemita soldato]]" de postmilita [[antikomunismo|kontraŭkomunista]] rezistado (m. [[1946]]) * [[1905]]: [[Sinha Laksmiswar]], barata instruisto pri [[slojdo]], [[disĉiplo]] kaj amiko de [[Rabindranath Tagore|Tagore]], esperantlingva prelegvojaĝanto en [[Svedio]], [[Estonio]], [[Latvio]] kaj [[Pollando]], kunfondinto de [[Bengalio|Bengala]] Esperanto-Instituto, lia traduko de ''Malsata ŝtono'' iniciatis [[Serio Oriento-Okcidento|Serion Oriento-Okcidento]] (m. [[1977]]) * [[1906]]: [[Mária Borsai]], rumania hungara fabelverkistino (m. [[1990]]) * [[1907]]: [[Isaiah Berlin]], brita politika filozofo kaj diplomato (m. [[1997]]) * [[1912]]: [[Andor Borbáth]], rumania hungara kuracisto (m. [[2000]]) * [[1913]]: [[Széffedin Sefket bej]], ruman-hungara verkisto, poeto, ĵurnalisto, kanttekstaŭtoro, libretisto, scenarlibretisto, filmreĝisoro, aktoro (m. [[1967]]) * [[1924]]: [[Göran Malmqvist]], sveda lingvisto, literatura historiisto, [[ĉinologo]] kaj tradukisto (m. [[2019]]) * [[1925]]: [[Erika Weinzierl]], aŭstra historiistino (m. [[2014]]) * [[1926]]: [[Alex Sanders]], angla [[okultismo|okultisto]], ĉefpastro en la pagana religio [[viko]] (m. [[1988]]) * [[1931]]: [[Imre Antal (historiisto)|Imre Antal]], hungara lokhistoriisto, lernejhistoriisto * [[1933]]: [[Dezső Kalinovszky]], rumania hungara ĵurnalisto (m. [[2009]]) * [[1934]]: [[Alberto la 2-a (Belgio)|Alberto la 2-a]], sesa reĝo de la belgoj (1993-2013) * [[1938]]: [[Vladimír Jiránek]], ĉeĥa reĝisoro de [[animeo|animeaj]] filmoj (m. [[2012]]) * [[1943]]: [[Richard E. Smalley]], usona kemiisto Nobelpremiita (m. [[2005]]) * [[1947]]: [[Táňa Fischerová]], ĉeĥa aktorino, verkistino, [[prezentisto|prezentistino]], politikistino kaj [[aktivismo|civita aktivulo]] (m. [[1919]]) * [[1947]]: [[David Blunkett]], brita politikisto, denaska [[blindulo]] * [[1950]]: [[Péter Bálint]], hungara aktoro * [[1950]]: [[Aljaksiej Dudaraŭ]], sovetia, belorusa dramisto, scenaristo kaj tradukisto (m. [[2023]]) * [[1954]]: [[Magdalena Łazarkiewicz]], pola reĝisorino * [[1955]]: [[Tadeusz Cymański]], pola politikisto, membro de [[Eŭropa Parlamento]] * [[1956]]: [[Björn Borg]], sveda tenisisto * [[1958]]: [[Kai Brodersen]], germana historiisto kaj filologo klasika * [[1958]]: [[Marvan Barguti]], palestina politikisto, gvidanto de [[Fatah]] * [[1965]]: [[Emil Barchański]], pola lernanto kaj opoziciisto (m. [[1982]]) * [[1978]]: [[Carl Barât]], angla muzikisto, gitaristo kaj aktoro * [[1978]]: [[Brigitta Kele]], rumania hungara operkantistino * [[1978]]: [[Judith Barsi]], usona [[infana aktorino]] (m. [[1988]]) ==Mortoj== *[[1134]]: [[Norberto el Xanten]], germana ordenfondinto kaj sanktulo (n. ĉ. [[1085]]) * [[1671]]: [[Stepan Razin]], rusa [[Don (rivero)|dona]] [[kozako]], komandanto de ribelo (n. ĉirkaŭ [[1630]]) * [[1677]]: [[Andreas Toppius]], germana teologo kaj historiisto (n. [[1605]]) * [[1695]]: [[Vincenzo Albrici]], itala komponisto kaj orgenisto (n. [[1631]]) * [[1710]]: [[Louise de La Vallière]], franca nobelino, amantino de [[Ludoviko la 14-a]] (n. [[1644]]) * [[1789]]: [[Poul Egede]], norvega-dana teologo, misiisto kaj tradukisto (n. [[1708]]) * [[1799]]: [[Patrick Henry]], usona advokata, politikisto, [[plantejo|plantejisto]], unu el [[patroj-fondintoj de Usono]] (n. [[1736]]) * [[1813]]: [[Alexandre-Théodore Brongniart]], franca arkitekto (n. [[1739]]) * [[1818]]: [[Jan Henryk Dąbrowski]], pola generalo (n. [[1755]]) * [[1832]]: [[Jeremy Bentham]], angla juristo, filozofo, ekonomikisto (n. [[1748]]) * [[1843]]: [[Friedrich Hölderlin]], germana verkisto kaj poeto (n. [[1770]]) * [[1861]]: [[Camillo Benso di Cavour]], itala politikisto por la unuiĝo de Italio (n. [[1810]]) * [[1878]]: [[Robert Stirling]], skota pastro, inventinto de la [[Stirling-motoro]] (n. [[1790]]) * [[1883]]: [[Ciprian Porumbescu]], rumana komponisto kreinta [[melodio]]n kaj tekston de la rumana [[nacia himno]] ''[[Trei culori]]'' kaj la albana ''[[Himni i Flamurit]]'' (n. [[1853]]) * [[1891]]: Sir [[John A. Macdonald]], unua ĉefministro de [[Kanado]] (n. [[1815]]) * [[1895]]: [[Henry Phillips]], usona advokato kaj filologo, sekretario kaj bibliotekisto de [[Amerika Filozofia Societo]], tradukisto de la ''[[Unua Libro]]'' de Zamenhof (n. [[1838]]) * [[1914]]: [[Adolf Lieben]], aŭstra kemiisto kaj apotekisto (n. [[1836]]) * [[1916]]: [[Ĝuan Ŝikai]], ĉina generalo, politikisto, prezidento (n. [[1859]]) * [[1919]]: [[Enryō Inoue]], japana filozofo, pedagogo, naciisto kaj influa [[budhismo|budano]] (n. [[1858]]) * [[1925]]: [[Pierre Louÿs]], franca poeto, majstro de [[erotiko|erotika]] literaturo (n. [[1870]]) * [[1931]]: [[Béla Kovácsy]], hungara [[bestkuracisto]] kaj agrikulturisto (n. [[1861]]) * [[1937]]: [[Géza Földes]], hungara ĵurnalisto kaj pedagogo (n. [[1857]]) * [[1945]]: [[Stepan Szuchewycz]], ukraina advokato kaj aŭstra oficiro (n. [[1877]]) * [[1946]]: [[Gerhart Hauptmann]], germana verkisto Nobelpremiita (n. [[1862]]) * [[1947]]: [[Władysław Raczkiewicz]], pola juristo kaj politikisto, unua prezidento la [[pola ekzila registaro]] (n. [[1885]]) * [[1948]]: [[Fratoj Lumière|Louis Lumière]], franca pioniro de [[kino]] (n. [[1864]]) * [[1949]]: [[Hugo Kerchnawe]], aŭstra generalmajoro kaj armehistoriisto (n. [[1872]]) * [[1950]]: [[Miklós Bánffy]], hungara grafo, verkisto kaj politikisto (n. [[1873]]) * [[1961]]: [[Carl Gustav Jung]], svisa psikologo kaj [[psikiatrio|psikiatro]], fondinto de [[analiza psikologio]] (n. [[1875]]) * [[1962]]: [[Yves Klein]], franca pentristo kaj skulptisto (n. [[1928]]) * [[1968]]: [[Robert F. Kennedy]], usona senatano kaj [[Ĝenerala Advokato de Usono]] (n. [[1925]]) * [[1977]]: [[Leon Cyboran]], pola historiisto pri la [[hinda filozofio]] (n. [[1928]]) * [[1982]]: [[Caitlín Maude]], irlanda poetino, kantistino, muzikistino (n. [[1941]]) * [[1983]]: [[Hans Leip]], germana verkisto (n. [[1893]]) * [[1984]]: [[Jarnail Singh Bhindranwale]], barata religiulo, [[sikismo|sika]] separisto (n. [[1947]]) * [[1987]]: [[Gyula Zathureczky]], hungara ĵurnalisto, redaktoro (n. [[1907]]) * [[1991]]: [[Stan Getz]], usona ĵaza muzikisto (n. [[1927]]) * [[1991]]: [[Sándor Kozocsa]], hungara bibliografo, literaturhistoriisto (n. [[1904]]) * [[1997]]: [[Magda Gábor]], hungara-usona aktorino (n. [[1915]]) * [[1997]]: [[Klára Bihari]], hungara verkistino kaj poetino (n. [[1917]]) * [[2000]]: [[Frédéric Dard]], franca verkisto (n. [[1921]]) * [[2005]]: [[Anne Bancroft]], usona aktorino (n. [[1931]]) * [[2006]]: [[Kamill Sándorfy]], hungara-kanada kemiisto (n. [[1920]]) * [[2008]]: [[Ferenc Sánta (verkisto)|Ferenc Sánta]], hungara verkisto (n. [[1927]]) * [[2010]]: [[Khaled Mohamed Saeed]], egipta civitano, [[viktimo]] de polica perforto, [[simbolo]] de kontraŭregistaraj protestoj (n. [[1982]]) * [[2013]]: [[Esther Williams]], usona naĝistino kaj aktorino (n. [[1921]]) * [[2013]]: [[Tom Sharpe]], angla verkisto (n. [[1928]]) * [[2015]]: [[Pierre Brice]], franca aktoro (n. [[1929]]) * [[2015]]: [[Jiří Patera]], ĉeĥa esperantisto, [[tradukisto]], membro de [[Esperanto-klubo]]j, redaktoro de "[[Starto]]", kontribuinta al "[[Monato (gazeto)|Monato]]", "[[La Gazeto]]", "[[Paco (gazeto)|Paco]]", [[honoraj membroj de ĈEA|honora membro de ĈEA]] (n. [[1935]]) * [[2016]]: [[Viktor Korĉnoj]], sovetia, svisa [[ŝakisto]] (n. [[1931]]) * [[2019]]: [[Bolesław Pylak]], pola kleriko, ĉefepiskopo de [[Lublin]] (n. [[1921]]) * [[2019]]: [[Dr. John]], usona kantisto kaj kantoverkisto (n. [[1940]]) * [[2020]]: [[Alain Erlande-Brandenburg]], franca [[arthistoriisto]](n. [[1937]]) * [[2021]]: [[Ei-ichi Negishi]], japana kemiisto Nobelpremiita (n. [[1935]]) * [[2021]]: [[Revaz Gabriadze]], kartvelia pentristo, teatra kaj kina reĝisoro, scenaristo, verkisto kaj skulptisto (n. [[1936]]) * [[2023]]: [[Françoise Gilot]], franca pentristino (n. [[1921]]) * [[2024]]: [[Mateusz Sitek]], pola [[soldato]], murdita ĉe la pola-[[Belorusio|belorusa]] [[landlimo]] (n. [[2003]]) * [[2026]]: [[Elfie Semotan]], aŭstra fotistino *[[2026]]: [[Osório Citora Afonso]], mozambika romkatolika episkopo kaj misi-ordenano ==Specialaj tagoj kaj festoj== * [[Liturgia jaro|Rememoroj kaj festoj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** [[Norberto el Xanten]], germana sanktulo, [[ĉefepiskopo]] de [[Magdeburgo]] ** [[Filipo la Diakono]], unu el la unuaj sep [[diakono]]j en [[kristanismo]] * [[Sud-Koreio]]: Memortago pri Viktimoj de [[Korea milito]] * [[Tago de la rusa lingvo]], kadre de la lingvoj de [[UN]] * [[Nacia tago de Svedio]], ekde 1983 * Monda Tago de [[Kiso]] ==Tagoj de [[semajno]]== La '''6-a de junio''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]. {{Projektoj}} [[Kategorio:6-a de junio| ]] [[Kategorio:Junio|06]] [[Kategorio:6-a tago de la monato|#06]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0606]] p7xqm61rju8gcrzk0qsl53jumoa45ov 0 5200 9482890 9478797 2026-09-27T19:04:21Z Tirolischleioans 254019 /* Mortoj */ 9482890 wikitext text/x-wiki {{KalendaroJanuaro}} {{januaro}} La '''11-a de januaro''' estas la 11-a tago de la jaro laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 354 tagoj restas (355 en superjaroj). Je la 11-a de januaro okazis, interalie: == Eventoj == * [[532]]: [[Konstantinopolo]]: [[ribelo Nika]] kontraŭ imperiestro [[Justiniano la 1-a]] eksplodis dum [[ĉara konkurso|ĉarkurado]] ĉe [[hipodromo]] - finita per [[masakro]] de 30 mil ribelantoj fare de [[Belizaro]] * [[1386]]: Delegitaro de polaj [[nobelo|nobeloj]] interkonsentis sur [[kastelo]] en [[Vaŭkavisk]] pakton kun [[Ladislao la 2-a Jogajlo]] pri [[trono|entroniĝo]] kaj nupto de [[Jadviga (Pollando)|Jadviga]] * [[1397]]: Papo [[Bonifaco la 9-a]] eldonis [[buleo]]n pri kreo de [[teologio|teologia]] fakultato ĉe [[Jagelona Universitato|Krakova Akademio]] * [[1529]]: [[Statutoj de Litovio]]: unua parto de litovaj leĝoj estis publikigita en la [[rutena lingvo]] * [[1558]]: [[Pollando]]: [[inundo]] kaŭzita de tempestego sur [[Balta Maro]] tute detruis [[Łeba]] - la urbon oni rekonstruis sur la alia bordo de samnoma rivero * [[1569]]: [[Anglio]]: unua [[loterio]], kiu okazis en [[Londono]] en la [[Katedralo Sankta Paŭlo (Londono)|Katedralo Sankta Paŭlo]] * [[1582]]: Animzorga [[seminario]] fondita en [[Vilno]] * [[1610]]: [[Galilejaj satelitoj]]: [[Galilejo]] malkovris lastan, el la plej grandaj, lunon de [[Jupitero (planedo)|Jupitero]] - [[Ganimedo (luno)|Ganimedon]] * [[1660]]: [[Akademio]] de [[Belartoj]] en [[Sevilo]] fondita * [[1693]]: En [[tertremo]] sur [[Sicilio]] kaj [[Malto]] pereis 60 mil personoj kaj detruiĝis 45 urboj * [[1700]]: En [[Rusio]] oni enkondukis [[Julia kalendaro|Julian kalendaron]] anstataŭante la [[Bizanca kalendaro|bizancan]]. La 31-an de decembro 7208 sekvis la 1-a de januaro 1700 * [[1787]]: [[William Herschel]] malkovris du [[naturaj satelitoj de Urano|naturajn satelitojn de Urano]]: [[Titanjo (luno)|Titanjo]] kaj [[Oberono (luno)|Oberono]] * [[1793]]: [[Franca revolucio de 1789|Franca revolucio]]: reĝo [[Ludoviko la 16-a (Francio)|Ludoviko la 16-a]] estis mortkondamnita * [[1805]]: Kreo de Teritorio [[Miĉigano]] * [[1828]]: Unua [[ŝtatestro]] de [[Grekio]] [[Ioannis Kapodistrias]] translokigis la ĉefurbon al [[Egino (insulo)|Egina]] * [[1851]]: En [[Ĉinio]] eksplodis [[Tajpinga ribelo]] * [[1861]]: [[Alabamo]] secesiis de [[Usono]] * [[1879]]: [[Brita Imperio]] komencis [[Zuluangla Milito|zulu-anglan militon]] * [[1892]]: Posta prezidento de Usono [[William McKinley]] iĝis guberniestro de [[Ohio]] * [[1904]]: [[Genocido]]: [[hereroj]] en sudokcidenta [[Afriko]] komencis ribelon kontraŭ la [[Germanaj kolonioj|germana koloniigo]] - generalo [[Lothar von Trotha]] murdis ĉ. 65-80.000 hererojn * [[1906]]: Malfermo de usona [[konsulejo]] en [[Toruno]] * [[1908]]: Usona prezidanto [[Theodore Roosevelt|T. Roosevelt]] atribuis al la [[Granda Kanjono]] statuson de [[nacia monumento]] * [[1913]]: [[Tibeto]] kaj [[Mongolio]] kontraktis [[Historio de Tibeto|traktaton pri amikeco kaj kunlaboro]] * [[1914]]: [[Japanio]]: granda erupcio de [[vulkano]] [[Sakurajima]] sur la insulo [[Kjuŝuo]] * [[1917]]: [[Ignacy Jan Paderewski|I. Paderewski]] prezentis koncepton de Unuiĝintaj Ŝtatoj de [[Pollando]], kiuj ampleksus plimulton de la [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj]] antaŭ ties [[Dispartigoj de Pollando|dispartigoj]] * [[1917]]: [[Burjatio]]: unua en la [[Rusia imperio]] [[naturrezervejo]] apud [[Bajkalo]] establiĝis; Teatra debuto de la pola aktoro [[Eugeniusz Bodo]] en [[Poznań]] * [[1919]]: [[Rumanio]] aneksis hungaran historian kaj geografian regionon [[Transilvanio]] plus parton de [[Banato]]; [[listo de hungaraj ĉefministroj|Hungara ĉefministro]] [[Dénes Berinkey]] kreis sian registaron; [[Novembra Revolucio (Germanio)|Novembra Revolucio]]: en germana [[haveno]] [[Cuxhaven]] [[Laborista kaj soldata konsilantaro]] proklamis [[socialismo|Socialisman]] Respublikon Cuxhaven; pola generalo [[Józef Dowbor-Muśnicki]] transprenis komandadon de la [[ribelo de Grandpollando]] * [[1922]]: [[Kanado]]: en [[Toronto (Ontario)|Toronto]] oni unuafoje aplikis [[insulino]]n por kuraci [[diabeto]]n * [[1923]]: Pro neplenumo de la [[Traktato de Versajlo]] fare de [[Vajmara Respubliko]] franca kaj belga armeoj komencis [[Ruhr-okupacio]]n por devigi [[Germana Regno|Germanan Regnon]] pagi [[reparacio]]jn * [[1924]]: [[Dua Pola Respubliko]]: [[Sejmo (Pollando)|Sejmo]] voĉdonis pri riparo de ŝtata [[trezorejo]] kaj [[valuto|valut]]-reformo de trezor-ministro [[Władysław Grabski]] - komenco por enkonduki novan [[mono]]n - [[zloto]] * [[1927]]: En [[Kalifornio]] oni proklamis [[Akademio de la Kinaj Artoj kaj Sciencoj|Akademion de la Kinaj Artoj kaj Sciencoj]] * [[1935]]: [[Amelia Earhart]] iĝis unua persono, kiu [[flugo|flugis]] de [[Havajaj Insuloj]] ([[Honolulu]]) al [[Kalifornio]] ([[Oakland]]) * [[1940]]: [[Dua mondmilito]]: en [[Provinco Dancigo-Okcidenta Prusio]] aperis policaj provizoraj juĝejoj; [[Intelektulkampanjo de Krakovo]]: en [[koncentrejo]] [[Sachsenhausen]] mortis du polaj [[profesoro]]j de [[Jagelona Universitato]], anatomo K. Kostanecki kaj zoologo M. Siedlecki * [[1941]]: de la 10-a/11-a de januaro [[Luftwaffe]] atakis [[Portsmouth]] kaj [[Londono]]n post la 11-a de januaro; [[Mediteraneo]]: dutaga aer-mara batalo apud [[Malto]] finiĝis: damaĝita [[aviadila ŝipo]] "Illustrious" kaj sinkigita "Southampton"; direktivo de [[Hitler]] pri armita apogo de [[italoj]] * [[1942]]: [[Japanio]] atakis [[Nederlanda Hindio|Nederlandan Hindion]] kaj nederlandan [[Borneo]]n; [[Malajzio|Malajzia]] Fronto: [[japanoj]] konkeris [[Kuala-Lumpuro]]n; [[Indonezio|Indonezia]] Fronto: japanoj alteriĝis sur insulo Tarakan en [[Sulavesa Maro]] kaj apud [[Manado]] sur [[Sulaveso]]; [[Atlantiko]]: unua atako de germanaj [[submarŝipo]]j kontraŭ usona apudborda navigado komencita - ĝis la 7-a de februaro 5 germanaj unuoj sinkigis 26 ŝipojn; [[Draguljob Mihajloviĉ]] iĝas ministro pri defendo de [[Regno Jugoslavio|jugoslava ekzilregistaro]] * [[1943]]: [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en [[Norda Kaŭkazio]] atakis armeoj de la sovetunia [[Transkaŭkazio|Transkaŭkaza]] Fronto (komenco de la operaco [[Krasnodar]]-[[Novorossijsk]]); subskribo de rezigno-[[pakto]]j flanke de [[Usono]] kaj [[Britio]] pri eksteritoriaj kaj specialaj rajtoj en [[Ĉinio]] * [[1944]]: Sovetunia 13-a Armeo konkeris Sarni ([[Rivna provinco]]); oni plenumis verdikton de [[mortpuno]], eldonitan de [[Itala Sociala Respubliko|Faŝisma Italio]] kontraŭ 5 [[Granda Faŝisma Konsilantaro|eks-konsilantoj]], kiuj julie 1943 voĉdonis por forigi [[Benito Mussolini|B. Mussolini]] - estis ekzekutitaj interalie ties bofilo kaj eks-ministro [[Galeazzo Ciano|G. Ciano]], marŝalo [[Emilio De Bono|E. De Bono]], politikisto [[Giovanni Marinelli|G. Marinelli]]; en [[Krimeo]] la sovetunia kaj germana armeo interbatalis apud [[Nikopol (Ukrainio)|Nikopol]]; Ĉina Fronto: [[trupo (armeo)|trupoj]] de 8-a armeo komencis ofensivon de liberigitaj [[Ŝanŝio]]-[[Hebejo]]-[[Ŝandong]]-[[Henano]]; [[aviado]] de [[Aliancanoj]] atakis [[Pireo]]n kaj komencis [[strategio|strategian]] bombadon de germanaj aviadiloj kaj ties fabrikoj (operaco antaŭ planata teralteriĝo en Eŭropo) * [[1945]]: En [[Hungario]] la ruĝa armeo post batalo tenis [[Budapeŝto]]n; en [[Ardenoj]] 3-a usona armeo profitante retiriĝon de [[Wehrmacht]] okupis [[Saint-Hubert]]; en [[Ateno]] oni subskribis [[armistico]]n inter partizanoj kaj britoj, validan ekde la 15-a de januaro * [[1946]]: En [[Tirano]] proklamiĝis [[Albana Socialisma Popola Respubliko]] - reĝo [[Zog la 1-a]] estis faligita; taĉmento de la [[Ukraina Ribela Armeo]] [[masakro|masakris]] polan [[komunumo]]n en [[distrikto Lesko]] * [[1949]]: [[Pollando]]: oni malfondis la [[Ministerio]]n pri "[[Regajnitaj Teritorioj]]", fonditan laŭ postuloj de [[Jalta konferenco]] en 1945 sub gvido de [[Władysław Gomułka|W. Gomułka]] - [[Libera Urbo Dancigo]] estis unuigita kun la nova ŝtata [[administracio]]; [[Usono]]: en [[Los-Anĝeleso]] unuafoje en historio de [[meteologio|meteologiaj]] observoj falis [[neĝo]] * [[1951]]: En [[Nevado]] estis establita usona [[armea spaco]] por testado de [[atombombo]]j * [[1957]]: Filozofo [[Tadeusz Kotarbiński]] iĝis prezidanto de [[Pola Scienca Akademio]] * [[1960]]: [[Ĉado]] deklaris sian sendependecon; [[Moskva provinco]]: [[Kosmonaŭta Trejnejo Jurij Gagarin|Kosmonaŭta trejnejo]] fondiĝis apud [[Moskvo]] - nomon [[Jurij Aleksejeviĉ Gagarin|Jurij Gagarin]] ĝi ricevis en 1969 * [[1962]]: En bazo de la soveta Norda Ŝiparo en la urbo [[Polarnij]] pro [[incendio]] eksplodis 11 [[torpedo]]j sur [[submarŝipo]], kiuj ankaŭ damaĝis najbaran submarŝipon ''S-350'' - de la unua skiparo 59 maristoj mortis kaj 19 de la dua, krom tio 44 aliaj personoj * [[1963]]: [[Usono]]: en [[Los-Anĝeleso]] malfermiĝis unua [[diskoteko]] * [[1966]]: [[Kartvelio]]: [[Metroo de Tbiliso]] ekfunkciis * [[1972]]: Orienta Pakistano eknomiĝis [[Bangladeŝo]] * [[1973]]: En [[Irlando]] oni unuafoje ekvidis sur orienta bordo de [[Atlantika Oceano]] [[Blankkapa maraglo|blankkapan maraglon]] * [[1974]]: [[Libio]] kaj [[Tunizio]] subskribis interkonsenton pri unuiĝo kiel [[araboj|Araba]] [[islamo|Islama]] Respubliko - pro rezisto de tunizia socio la interkonsento ne ekvalidis * [[1978]]: [[Pola Popola Respubliko]]: kelkdekaj personoj de [[scienco]] kaj [[arto]] fondis sendependan Asocion de Sciencaj [[Kurso]]j, konatan ankaŭ kiel Fluganta [[Universitato]] * [[1982]]: [[NATO]] kondamnis enkondukon de la [[milita stato en Pollando]] rekomendante al siaj membroŝtatoj sankciojn kontraŭ [[Pola Popola Respubliko]]; [[Andaluzio]], [[Asturio]] kaj [[Kantabrio]] iĝis [[Aŭtonoma Komunumo de Hispanio|Aŭtonomaj Komunumoj de Hispanio]] * [[1990]]: En [[Vilno]] 300 mil manifestaciantoj postulis [[sendependeco]]n de [[Litovio]] * [[1991]]: [[Slobodan Miloŝeviĉ]] iĝis prezidento de Serbio * [[1994]]: [[Moskvo]]: unua kunsido de la [[Federacia Asembleo de Rusio]] * [[1998]]: [[Sporto]]: nederlandano Raymond van Barneveld gajnis sian unuan mondan [[sagoĵetado]]n * [[2002]]: Unuaj malliberuloj alvenis al [[Usona Ŝipbazo ĉe la Golfo de Gvantanamo]] * [[2006]]: [[Eŭropa Kortumo pri Homaj Rajtoj]] verdiktis, ke tiel nomataj ekskluzivaj interkonsentoj, kiuj devigas [[laborprenanto]]jn esti membroj de aparta sindikato, malobservas [[homrajto]]jn * [[2007]]: [[Vjetnamio]] aniĝis al la [[Monda Organizaĵo pri Komerco]];: [[Alfred Gusenbauer]] iĝis [[kanceliero (Aŭstrio)|kanceliero]] de Aŭstrio * [[2015]]: [[Kolinda Grabar-Kitarović]] gajnis prezidentan baloton en [[Kroatio]] * [[2017]]: [[Bjarni Benediktsson (1970)|Bjarni Benediktsson]] iĝis prezidento de Islando * [[2020]]: [[Hajtam ibn Tarik Al Sa'id]] iĝis [[sultano]] de [[Omano]]; Oficanta prezidentino [[Cai Yingwen]] de [[Tajvano]] gajnis prezidentan baloton * [[2023]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: [[Pakistano]] januare liveros al Ukrainio [[municio]]n en 159 [[kontenero]]j; [[Svislando]] blokas forsendon de armilaro el [[Hispanio]] al Ukrainio; [[pola prezidanto]] anoncis transdonon al Ukrainio de dekkelk germanaj tankoj ''Leopardoj'' de tria generacio; [[Norvegio]] liveris al Ukrainio unuajn [[ponto]]jn; [[Armenio]] rifuzis okazigon ĉi-jare de ekzercoj por la [[Organizaĵo de la Traktato por Kolektiva Sekureco]] ĉe [[Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj]] == Naskiĝoj == * [[347]]: [[Teodozio la 1-a]], imperiestro de la [[Romia Imperio]] kaj de la [[Imperiestroj de la Bizanca Imperio|Bizanca Imperio]] (m. [[395]]) * [[1638]]: [[Nikolao Stenono]], dana anatomo, geologo, patro de [[stratigrafio (geologio)|stratigrafio]], episkopo, beatigita (m. [[1686]]) * [[1642]]: [[Johann Friedrich Alberti]], germana orgenisto kaj komponisto (m. [[1710]]) * [[1654]]: [[Mihály Almási Gergely]], hungara unitariisma episkopo, eklezia verkisto (m. [[1724]]) * [[1755]]: [[Alexander Hamilton]], unua ministro pri financoj de Usono (m. [[1804]]) * [[1800]]: [[Ányos Jedlik]], hungara fizikisto kaj inventisto (m. [[1895]]) * [[1812]]: [[Károly Szathmári Pap]], hungara-rumana pentristo, grafikisto, fotografisto (m. [[1887]]) * [[1837]]: [[Vince Bunyitai]], hungara historiisto, episkopo, akademiano (m. [[1915]]) * [[1842]]: [[William James]], usona filozofo kaj [[psikologio de la religio|psikologo de religio]] (m. [[1910]]) * [[1845]]: [[Emil Kałużniacki]], aŭstra-rutena filologo (m. [[1914]]) * [[1850]]: [[Philippe de Ferrari]], franca kaj aŭstra filatelisto (m. [[1917]]) * [[1851]]: [[Sigmund Friedl]], aŭstra filatelisto kaj entreprenisto (m. [[1914]]) * [[1852]]: [[Konstantin Fehrenbach]], kanceliero de Germanio (m. [[1926]]) * [[1856]]: [[Christian Sinding]], norvega komponisto kaj [[muzikpedagogio|muzikpedagogo]] (m. [[1941]]) * [[1868]]: [[Cai Yuanpei]], ĉina edukisto, rektoro de [[Pekina Universitato]], [[esperantisto]], kuniniciatinto de la [[movado de la 4-a de majo]] (m. [[1940]]) * [[1869]]: [[Aladár Aujeszky]], hungara kuracisto, bestkuracisto, mikrobiologo kaj profesoro (m. [[1933]]) * [[1879]]: [[Mauriz Schuster]], aŭstra klasika filologo (m. [[1952]]) * [[1882]]: [[János Dengl]], hungara lingvisto (m. [[1940]]) * [[1890]]: [[Magda Ferentzi]], hungara verkistino (m. [[1913]]) * [[1890]]: [[Oswald de Andrade]], brazila poeto, literaturkritikisto (m. [[1954]]) * [[1897]]: [[Kazimierz Nowak]], pola vojaĝisto kaj raportisto (m. [[1937]]) * [[1902]]: [[Maurice Duruflé]], franca komponisto kaj orgenisto (m. [[1986]]) * [[1903]]: [[András Dékány]], hungara verkisto kaj ĵurnalisto (m. [[1967]]) * [[1906]]: [[Albert Hofmann]], svisa kemiisto, spertulo pri [[ĥitino]], inventisto de [[LSD]] (m. [[2008]]) * [[1925]]: [[László Lőrincz]], rumania hungara juristo, sociesploristo * [[1928]]: [[József Bányai]], rumania hungara ĵurnalisto kaj poeto * [[1928]]: [[Aristid Nagy]], rumania hungara geografo (m. [[2014]]) * [[1934]]: [[Jean Chrétien]], [[ĉefministro de Kanado]] * [[1938]]: [[Arthur Scargill]], brita sindikatestro kaj politikisto * [[1941]]: [[Wolf Lepenies]], germana sociologo, politologo, profesoro, verkisto * [[1946]]: [[Katalin Botár]], rumania hungara instruistino pri muziko, aldistino * [[1952]]: [[Lee Ritenour]], usona ĵazgitaristo, komponisto kaj produktisto * [[1954]]: [[Kailash Satyarthi]], barata Nobelpremiita aktivisto pri [[infanrajtoj]] * [[1955]]: [[János Gyarmathy]], rumania hungara skulptisto * [[1961]]: [[Karl Habsburg-Lothringen]], aŭstra politikisto, direktoro de la [[Organizaĵo de Nereprezentitaj Nacioj kaj Popoloj]] * [[1964]]: [[Albert Dupontel]], franca [[komikisto]], aktoro kaj reĝisoro * [[1972]]: [[Mathias Énard]], franca verkisto kaj tradukisto * [[1972]]: [[Amanda Peet]], usona aktorino * [[1975]]: [[Matteo Renzi]], ĉefministro de Italio * [[2005]]: [[Roksana Węgiel]], pola kantistino == Mortoj == * [[314]]: [[Papo Miltiado|Miltiado]], papo, sanktulo * [[705]]: [[Johano la 6-a (papo)|Johano la 6-a]], papo * [[1083]]: [[Oto el Northeim]], duko de Bavario * [[1397]]: [[Skirgaila]], regento de [[Grandprinclando Litovio]] (n. [[1354]]) * [[1494]]: [[Domenico Ghirlandaio]], itala pentristo (n. [[1449]]) * [[1495]]: [[Pedro González de Mendoza]], hispana kardinalo (n. [[1428]]) * [[1678]]: [[Petrus Mederus]], transilvania verkisto, pedagogo kaj teologo (n. [[1602]]) * [[1753]]: [[Hans Sloane]], angla kuracisto kaj [[kolektado|kolektisto]] de [[planto]]j (n. [[1660]]) * [[1771]]: [[Jean-Baptiste Boyer d'Argens]], franca nobelo, verkisto, filozofo (n. [[1703]]) *[[1794]]: [[Jakob Mauvillon]], germana verkisto * [[1798]]: [[Irakli la 2-a]], reĝo de Kartvelio (n. [[1720]]) * [[1801]]: [[Domenico Cimarosa]], itala komponisto (n. [[1749]]) * [[1802]]: [[György Borosnyai Lukács]], hungara reformita pastro (n. [[1744]]) * [[1811]]: [[Johann Christian Stark la Maljuna]], germana ginekologo (n. [[1753]]) * [[1837]]: [[François Gérard]], franca pentristo (n. [[1770]]) * [[1841]]: [[Cvi Elimeleĥ de Dynów]], pola [[ĥasidismo|ĥasida]] [[rabeno]] kaj [[kabalo|kabalisto]] (n. [[1783]]) * [[1847]]: [[Caroline von Wolzogen]], germana verkistino (n. [[1763]]) *[[1856]]: [[Friedrich Wilhelm Schneidewin]], germana klasika filologo * [[1875]]: [[Giovanni Luppis]], kroata oficiro, inventisto (n. [[1813]]) * [[1882]]: [[Theodor Schwann]], germana [[citologo]] kaj fiziologo (n. [[1810]]) * [[1888]]: [[Jurij Fedkoviĉ]], ukraina-[[Rutena lingvo|rusina]] verkisto (n. [[1834]]) * [[1891]]: [[Georges Eugène Haussmann]], [[barono]], franca [[urbo|urbanizisto]] (n. [[1809]]) * [[1898]]: [[Erwin Rohde]], germana klasika filologo kaj religiscienculo (n. [[1845]]) * [[1901]]: [[Vasilij Kalinnikov]], rusa komponisto (n. [[1866]]) * [[1916]]: [[Lesj Martoviĉ]], ukraina verkisto, socia aganto, doktoro pri [[juro]] (n. [[1871]]) * [[1923]]: [[Konstantino la 1-a (Grekio)|Konstantino la 1-a]], [[reĝo de Grekio]] (n. [[1868]]) * [[1927]]: [[Andrzej Gawroński]], pola [[hindologio|hindologo]], [[orientalisto]], [[hindeŭropa lingvaro|hindeŭropisto]], tradukisto kaj [[poligloto]] (n. [[1885]]) * [[1928]]: [[Thomas Hardy]], brita verkisto kaj poeto (n. [[1840]]) * [[1935]]: [[Gottlieb von Jagow]], germana diplomato kaj politikisto (n. [[1863]]) * [[1941]]: [[Emanuel Lasker]], germana matematikisto, filozofo kaj [[Monda Ŝaka Ĉampionumo|mondĉampiono]] pri [[ŝako]] (n. [[1868]]) * [[1944]]: [[Galeazzo Ciano]], itala ĵurnalisto, [[diplomato]], ekzekutita (n. [[1903]]) * [[1945]]: [[Ernő Ligeti]], hungara, rumania hungara verkisto, ĵurnalisto (n. [[1891]]) * [[1949]]: [[Endre Csiki]], hungara komponisto kaj poeto (n. [[1888]]) * [[1952]]: [[Jean de Lattre de Tassigny]], franca marŝalo kaj [[franca rezistado|rezistanto]] dum la dua mondmilito (n. [[1889]]) * [[1954]]: [[Oscar Straus]], aŭstra komponisto de [[opereto]]j (n. [[1870]]) * [[1957]]: [[Ferenc Drégely]], rumania hungara ĵurnalisto, verkisto (n. [[1907]]) * [[1966]]: [[Hannes Kolehmainen]], finna [[longdistanca kuro|longdistanca kuranto]] (n. [[1889]]) * [[1966]]: [[Alberto Giacometti]], svisa skulptisto kaj pentristo (n. [[1901]]) * [[1968]]: [[Rezső Seress]], hungara komponisto, violonisto (n. [[1889]]) * [[1970]]: [[Géza Kiss]], rumania hungara jurhistoriisto (n. [[1882]]) * [[1980]]: [[Barbara Pym]], brita verkistino (n. [[1913]]) * [[1988]]: [[Isidor Isaac Rabi]], usona fizikisto Nobelpremiita (n. [[1898]]) * [[1988]]: [[Otto Walder]], svisa esperantisto, prezidanto de [[Svisa Esperanto-Societo]], [[UEA]]-[[ĉefdelegito]] (n. [[1911]]) * [[1989]]: [[Ambrus Ábrahám]], hungara biologo, spertulo pri [[histologio]] (n. [[1893]]) * [[1991]]: [[Carl David Anderson]], usona fizikisto Nobelpremiita (n. [[1905]]) * [[1999]]: [[Naomi Mitchison]], skota verkistino kaj poetino (n. [[1897]]) * [[1999]]: [[Fabrizio De André]], itala [[kantaŭtoro]] (n. [[1940]]) * [[2000]]: [[Lászlóné Boér]], rumania hungara matematikistino (n. [[1914]]) * [[2002]]: [[Henri Verneuil]], franca reĝisoro kaj scenaristo (n. [[1920]]) * [[2005]]: [[Jerzy Pawłowski]], pola [[skermisto]], [[duobla spiono]] (n. [[1932]]) * [[2007]]: [[Robert Anton Wilson]], usona verkisto, filozofo, [[okultismo|okultisto]], okupiĝanta pri [[Konspira teorio|konspiraj teorioj]] (n. [[1932]]) * [[2008]]: [[Mieczysław Widaj]], pola juristo, [[stalinismo|stalinisto]] (n. [[1912]]) * [[2008]]: [[Edmund Hillary]], novzelanda montogrimpisto, kiu la unua (kune kun [[Tenzing Norgay]]) atingis pinton de [[Monto Everesto]] (n. [[1919]]) * [[2009]]: [[Milan Rúfus]], [[slovaka]] poeto, tradukisto, eseisto (n. [[1928]]) * [[2010]]: [[Miep Gies]], nederlandino, kiu kaŝis [[Anne Frank]] (n. [[1909]]) * [[2010]]: [[Éric Rohmer]], franca filma kaj teatra reĝisoro, verkisto (n. [[1920]]) * [[2013]]: [[Aaron Swartz]], usona programisto, entreprenisto, verkisto, politika organizanto kaj Interreta kodum-aktivulo (n. [[1986]]) * [[2014]]: [[Ariel Ŝaron]], ĉefministro de Israelo (n. [[1928]]) * [[2015]]: [[István Ivás]], rumania hungara memuaristo pri la soveta [[militkaptito|militkaptiteco]] (n. [[1925]]) * [[2015]]: [[Karel Kraft]], ĉeĥa instruisto, [[Esperanto-vortaristo]], pedagogo kaj honora membro de [[ĈEA]], fondinto de [[Esperanto-klubo]] en [[Dobříš]] kaj en [[Příbram]], realiginto de [[Somera Esperanto-Tendaro]] en [[Županovice]] (n. [[1926]]) * [[2015]]: [[Anita Ekberg]], sveda aktorino, [[manekeno]], [[seksosimbolo]] (n. [[1931]]) * [[2022]]: [[David Sassoli]], [[Prezidanto de la Eŭropa Parlamento]] 2019-2022 (n. [[1956]]) * [[2022]]: [[Ernest Shonekan]], provizora [[Listo de Ŝtatestroj de Niĝerio|prezidento de Niĝerio]] en [[1993]] (n. [[1936]]) * [[2022]]: [[Guy Sajer]], franca verkisto (n. [[1927]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Romkatolika Eklezio]] ** [[Higeno (papo)|Higeno]], greka papo, filozofo ** [[Papo Miltiado]] ** Internacia Tago de Danko == Tagoj de [[semajno]] == La '''11-a de januaro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1587]] [[1598]] [[1604]] [[1609]] [[1615]] [[1626]] [[1632]] [[1637]] [[1643]] [[1654]] [[1660]] [[1665]] [[1671]] [[1682]] [[1688]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1722]] [[1728]] [[1733]] [[1739]] [[1750]] [[1756]] [[1761]] [[1767]] [[1778]] [[1784]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1818]] [[1824]] [[1829]] [[1835]] [[1846]] [[1852]] [[1857]] [[1863]] [[1874]] [[1880]] [[1885]] [[1891]] [[1903]] [[1914]] [[1920]] [[1925]] [[1931]] [[1942]] [[1948]] [[1953]] [[1959]] [[1970]] [[1976]] [[1981]] [[1987]] [[1998]] [[2004]] [[2009]] [[2015]] [[2026]] [[2032]] [[2037]] [[2043]] [[2054]] [[2060]] [[2065]] [[2071]] [[2082]] [[2088]] [[2093]] [[2099]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1582]] [[1588]] [[1593]] [[1599]] [[1610]] [[1616]] [[1621]] [[1627]] [[1638]] [[1644]] [[1649]] [[1655]] [[1666]] [[1672]] [[1677]] [[1683]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1712]] [[1717]] [[1723]] [[1734]] [[1740]] [[1745]] [[1751]] [[1762]] [[1768]] [[1773]] [[1779]] [[1790]] [[1796]] [[1802]] [[1808]] [[1813]] [[1819]] [[1830]] [[1836]] [[1841]] [[1847]] [[1858]] [[1864]] [[1869]] [[1875]] [[1886]] [[1892]] [[1897]] [[1904]] [[1909]] [[1915]] [[1926]] [[1932]] [[1937]] [[1943]] [[1954]] [[1960]] [[1965]] [[1971]] [[1982]] [[1988]] [[1993]] [[1999]] [[2010]] [[2016]] [[2021]] [[2027]] [[2038]] [[2044]] [[2049]] [[2055]] [[2066]] [[2072]] [[2077]] [[2083]] [[2094]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1583]] [[1594]] [[1600]] [[1605]] [[1611]] [[1622]] [[1628]] [[1633]] [[1639]] [[1650]] [[1656]] [[1661]] [[1667]] [[1678]] [[1684]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1718]] [[1724]] [[1729]] [[1735]] [[1746]] [[1752]] [[1757]] [[1763]] [[1774]] [[1780]] [[1785]] [[1791]] [[1803]] [[1814]] [[1820]] [[1825]] [[1831]] [[1842]] [[1848]] [[1853]] [[1859]] [[1870]] [[1876]] [[1881]] [[1887]] [[1898]] [[1910]] [[1916]] [[1921]] [[1927]] [[1938]] [[1944]] [[1949]] [[1955]] [[1966]] [[1972]] [[1977]] [[1983]] [[1994]] [[2000]] [[2005]] [[2011]] [[2022]] [[2028]] [[2033]] [[2039]] [[2050]] [[2056]] [[2061]] [[2067]] [[2078]] [[2084]] [[2089]] [[2095]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1584]] [[1589]] [[1595]] [[1606]] [[1612]] [[1617]] [[1623]] [[1634]] [[1640]] [[1645]] [[1651]] [[1662]] [[1668]] [[1673]] [[1679]] [[1690]] [[1696]] [[1702]] [[1708]] [[1713]] [[1719]] [[1730]] [[1736]] [[1741]] [[1747]] [[1758]] [[1764]] [[1769]] [[1775]] [[1786]] [[1792]] [[1797]] [[1804]] [[1809]] [[1815]] [[1826]] [[1832]] [[1837]] [[1843]] [[1854]] [[1860]] [[1865]] [[1871]] [[1882]] [[1888]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1922]] [[1928]] [[1933]] [[1939]] [[1950]] [[1956]] [[1961]] [[1967]] [[1978]] [[1984]] [[1989]] [[1995]] [[2006]] [[2012]] [[2017]] [[2023]] [[2034]] [[2040]] [[2045]] [[2051]] [[2062]] [[2068]] [[2073]] [[2079]] [[2090]] [[2096]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1590]] [[1596]] [[1601]] [[1607]] [[1618]] [[1624]] [[1629]] [[1635]] [[1646]] [[1652]] [[1657]] [[1663]] [[1674]] [[1680]] [[1685]] [[1691]] [[1703]] [[1714]] [[1720]] [[1725]] [[1731]] [[1742]] [[1748]] [[1753]] [[1759]] [[1770]] [[1776]] [[1781]] [[1787]] [[1798]] [[1810]] [[1816]] [[1821]] [[1827]] [[1838]] [[1844]] [[1849]] [[1855]] [[1866]] [[1872]] [[1877]] [[1883]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1912]] [[1917]] [[1923]] [[1934]] [[1940]] [[1945]] [[1951]] [[1962]] [[1968]] [[1973]] [[1979]] [[1990]] [[1996]] [[2001]] [[2007]] [[2018]] [[2024]] [[2029]] [[2035]] [[2046]] [[2052]] [[2057]] [[2063]] [[2074]] [[2080]] [[2085]] [[2091]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1602]] [[1608]] [[1613]] [[1619]] [[1630]] [[1636]] [[1641]] [[1647]] [[1658]] [[1664]] [[1669]] [[1675]] [[1686]] [[1692]] [[1697]] [[1704]] [[1709]] [[1715]] [[1726]] [[1732]] [[1737]] [[1743]] [[1754]] [[1760]] [[1765]] [[1771]] [[1782]] [[1788]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1822]] [[1828]] [[1833]] [[1839]] [[1850]] [[1856]] [[1861]] [[1867]] [[1878]] [[1884]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1918]] [[1924]] [[1929]] [[1935]] [[1946]] [[1952]] [[1957]] [[1963]] [[1974]] [[1980]] [[1985]] [[1991]] [[2002]] [[2008]] [[2013]] [[2019]] [[2030]] [[2036]] [[2041]] [[2047]] [[2058]] [[2064]] [[2069]] [[2075]] [[2086]] [[2092]] [[2097]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1586]] [[1592]] [[1597]] [[1603]] [[1614]] [[1620]] [[1625]] [[1631]] [[1642]] [[1648]] [[1653]] [[1659]] [[1670]] [[1676]] [[1681]] [[1687]] [[1698]] [[1710]] [[1716]] [[1721]] [[1727]] [[1738]] [[1744]] [[1749]] [[1755]] [[1766]] [[1772]] [[1777]] [[1783]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1812]] [[1817]] [[1823]] [[1834]] [[1840]] [[1845]] [[1851]] [[1862]] [[1868]] [[1873]] [[1879]] [[1890]] [[1896]] [[1902]] [[1908]] [[1913]] [[1919]] [[1930]] [[1936]] [[1941]] [[1947]] [[1958]] [[1964]] [[1969]] [[1975]] [[1986]] [[1992]] [[1997]] [[2003]] [[2014]] [[2020]] [[2025]] [[2031]] [[2042]] [[2048]] [[2053]] [[2059]] [[2070]] [[2076]] [[2081]] [[2087]] [[2098]]. {{Projektoj |commonscat=11 January |wikinewscat=11-a de januaro }} [[Kategorio:11-a de januaro| ]] [[Kategorio:Januaro|11]] [[Kategorio:11-a tago de la monato|#01]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0111]] o3uvori319f3ik24ouyfkoekwap67ue 0 5236 9483161 9467164 2026-09-28T11:46:53Z Sj1mor 12103 9483161 wikitext text/x-wiki {{KalendaroSeptembro}} {{septembro}} La '''21-a de septembro''' estas la 264-a tago de la jaro (la 265-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 101 tagoj restas. Je la 21-a de septembro okazis, interalie: == Eventoj == * [[37]]: Imperiestro [[Kaligulo]] estis anoncita de Romia [[Senato]] patro de [[hejmo (regiono)|hejmlando]] * [[1170]]: [[Normandoj]] konkeris [[Dublino]]n * [[1217]]: [[Livonia Frataro]] invadis [[Baltio]]n - batalo de [[Viljandi]] * [[1433]]: Malvenko de [[husmovado]] en batalo de Hiltersried ([[Bavario]]) * [[1457]]: [[Germanio]]: [[Universitato Alberto Ludoviko de Frajburgo]] fondita * [[1451]]: Al [[judoj]] en [[Nederlando]] oni ordonis porti identigilon sur la vestaĵoj * [[1520]]: [[Sulejmano la 1-a]] iĝis [[sultano]] kaj [[kalifo]] de [[Konstantinopolo]] * [[1551]]: [[Universidad Nacional Autónoma de México|Nacia Aŭtonoma Universitato Meksika]] fondiĝis * [[1620]]: [[Bohemio|Bohemia]] ribelo: imperia armeo gvidata de Baltasaren Marradas komencis sieĝi [[Třeboň]] * [[1676]]: [[Inocento la 11-a]] iĝis papo * [[1776]]: En la usona subŝtato [[Delavaro]] oni konstitucie malpermesis [[sklaveco]]n * [[1776]]: [[Granda Incendio de Novjorko (1776)|Granda Incendio de Novjorko]] detruis kvaronon de la urbo - eksplodinta nokte de la 21-a/22-a de septembro * [[1792]]: [[Proklamo de la abolicio de la reĝeco]]: [[Ludoviko la 16-a (Francio)|Ludoviko la 16-a]] estis formale detronigita de la franca [[Nacia Konvencio]] - [[Unua Respubliko de Francio]] proklamiĝis * [[1793]]: Kun malfermo de [[banejo]] en [[Heiligendamm]] la urbo iĝis unua germana [[marbanejo]] * [[1810]]: [[Venezuelo]]: en [[Merido (Venezuelo)|Merido]] fondiĝis [[Universitato de Andoj (Venezuelo)|Universitato de Andoj]] * [[1812]]: [[Krimeo]]: [[Nikita botanika ĝardeno]] fondita * [[1818]]: [[Britaj kolonioj]]: [[britoj]] malfondis [[Maratha Imperio|Marathan Imperion]] en [[Barato]] * [[1818]]: [[Germanoj]] fondis unuan [[setlejo]]n en suda [[Kaŭkazio]] * [[1823]]: [[Mormonismo]]: laŭ usona [[vizio|viziulo]] [[Joseph Smith]] vizitis lin [[profeto]] [[Moroni (mormonismo)|Moroni]] - bazo por la ''[[Libro de Mormono]]'' * [[1869]]: [[Nova Reĝa Kortegoteatrejo je Dresdeno]], konstruita de [[Gottfried Semper]], estis detruita en [[incendio]] * [[1887]]: Aŭstra astronomo [[Johann Palisa]] malkovris [[asteroido]]n [[269 Justicio|Justicio]] * [[1901]]: [[Pollando]]: imperiestro [[Francisko Jozefo la 1-a (Aŭstrio)|Francisko Jozefo la 1-a]] donis [[urborajto]]n al pli ol 670-jara [[vilaĝo]] [[Jaworzno]] * [[1914]]: [[Unua Mondmilito]] ** Rusa [[okupado]] de [[Rzeszów]] komenciĝis; [[Polaj Legioj (1914-1918)|Orienta Legio]] formiĝinta en [[Lvovo]] laŭ ordono de [[Aŭstria-hungara armeo]] estis malfondita pro rifuzo de [[poloj|polaj]] soldatoj ĵuri fidelecon al la [[imperiestro]] * [[1920]]: [[Pola-bolŝevika milito|Soveta-Pola Milito]]: en [[Rigo]] komenciĝis pacaj interparoloj kun venkitaj [[bolŝeviko]]j * [[1921]]: En germana urbo Oppau (nun antaŭurbo de [[Ludwigshafen]]) okazis eksplodo en kemia konzerno [[BASF]] - 561 personoj pereis kaj pli ol 2000 vundiĝis * [[1924]]: [[Stefan Żeromski]] finis laboron pri la [[romano]] ''[[Antaŭprintempo]]'' * [[1928]]: Kvartaga [[striko]] de 10 mil [[Lodzo|lodzaj]] [[tekstilindustrio|teksistoj]] komenciĝis en Pollando * [[1930]]: Germana inĝeniero Johann Ostermeyer ekproponis [[patento]]n pri [[fulmlumilo]] por fotistoj * [[1931]]: [[Brita pundo]] retiriĝis de la [[orbazo]] * [[1933]]: [[Vajmara Respubliko|Germanio]]: en [[Leipzig]] komenciĝis proceso pri la [[incendio de Reichstag]] * [[1937]]: Angla verkisto [[John Ronald Reuel Tolkien]] eldonis ''[[La Hobito]]n'' * [[1937]]: Ŝtata [[funebro]] de la prezidento de [[Ĉeĥoslovakio]] [[Tomáš Garrigue Masaryk]] * [[1938]]: Senditoj de [[Britio]] kaj [[Francio]] ultimate deziras, ke prezidento [[Edvard Beneš]] ŝanĝu sian negativan respondon al la anglofranca noto, la registaro, aliflanke, konsentis cedi [[Sudetoj]]n al Germanio * [[1939]]: [[Soveta invado en Pollandon]]: [[Ruĝa Armeo]] okupis [[Pinsk]] kaj konkeris [[Kovel]]; sukcesa dutaga kontraŭstaro al sovetaj invadintoj en [[defendo de Grodno|Grodno]] — Ruĝa Armeo malfruvespere venĝe komencis pafmortigi ĉirkaŭ 300 urbodefendantojn ekde la 16-a vivjaro; [[Lvovo]] redoniĝis al la Ruĝa Armeo; [[invado en Pollandon|germana-pola milito]]: defendo de [[Palmiry]] komenciĝis; de [[Varsovio]] oni evakuis 178 [[diplomatio|diplomatojn]] kaj 1200 fremdlandanojn; germanoj fermis [[sieĝo]]-ringon ĉirkaŭ Varsovio; [[Gestapo]] fermis agadon de la [[Universitato de Poznań]]; en [[Moskvo]] oni subskribis germanan-sovetan armean protokolon pri divido de teritorioj; decidiĝis transloki ĉiujn [[ciganoj]]n de centra Eŭropo, ĉirkaŭ 30 mil personoj, al teritorio de venonta [[Ĉefgubernio|Ĝenerala Gubernio]] * [[1940]]: [[Germana okupado de Pollando]]: de [[Varsovio]] al [[koncentrejo]] en [[Aŭŝvico]] foriris transporto kun 1 705 personoj; [[Luftwaffe]] komencis ataki aviadajn [[fabriko]]jn * [[1941]]: [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en [[Ukrainio]] germana 52-a Armea Korpuso okupis [[Krsnohrad]] * [[1942]]: Sovetaj [[bombaviadilo]]j nokte de la 20-a/21-a de septembro bombis [[Varsovio]]n; germanoj likvidis [[geto]]n en [[Wieruszów]]; [[Operaco Reinhardt|en]] [[Varsovia geto]] pli ol 250 mil [[judoj]]n forportiĝis al [[ekstermejo]] [[Treblinka (koncentrejo)|Treblinka]], 11 mil direktiĝis al diversaj laborlokoj kaj surloke [[pafekzekutado|pafekzekutiĝis]] 6 mil, de [[Suchedniów]] al Treblinka forveturiĝis ĉirkaŭ 4,5 mil judoj; testoflugo de la usona [[strategio|strategia]] [[bombaviadilo]] [[Boeing B-29 Superfortress]] * [[1943]]: Dum germana evakuo de haveno [[Bastia]] pola [[submarŝipo]] "Dzik" (Apro) sinkigis 2 transport-[[ŝipo]]jn, unu [[trenŝipo]]n, kaj 7 [[boato]]jn por rapidaj albordiĝoj; [[Grekio]]: en la [[masakro]] de [[Kefalonio]] Germana Armeo komencis sur la insulo [[ekzekuto]]n de 5 mil italaj soldatoj * [[1944]]: [[Ribelo de Varsovio]]: kvartalo Marymont ĉesis batali — [[germanoj]] eksplodigis malliberejon [[Pawiak]] kun virinoj; lasta [[aliancanoj|alianca]] aviadila helpo super [[Varsovio]] kaj ĉirkaŭaĵo * [[1957]]: [[Olavo la 5-a (Norvegio)|Olavo la 5-a]] iĝis reĝo de Norvegio * [[1964]]: [[Malto (lando)|Malto]] fariĝis sendependa de [[Britio]] * [[1965]]: [[Gambio]], [[Maldivoj]] kaj [[Singapuro]] aniĝis al [[Unuiĝintaj Nacioj]] * [[1971]]: [[Barejno]], [[Butano]] kaj [[Kataro (lando)|Kataro]] aniĝis al [[UN]] * [[1971]]: En [[Pollando]] komenciĝis proceso kontraŭ membroj de la plej granda [[antikomunismo|kontraŭkomunisma]] konspira organizaĵo "Ruch", aginta en la jaroj 1965-1970 * [[1976]]: [[Sejŝeloj]] aniĝis al [[Unuiĝintaj Nacioj]] * [[1976]]: En [[Vaŝingtono]] ĉilia politikisto [[Orlando Letelier]] estis murdita de [[sekreta servo|sekretaj servoj]] de [[Augusto Pinochet]] * [[1980]]: [[Pola Radio]] disaŭdigis [[Meso (diservo)|meson]], post 41-jara paŭzo — plenumo de unu el [[21 postuloj]] de "[[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]" * [[1981]]: [[Belizo]] ([[Brita Honduro]]) fariĝis sendependa de Britio * [[1984]]: [[Brunejo]] aniĝis al [[UN]] * [[1990]]: Itala juĝisto [[Rosario Livatino]] estis murdita de [[mafio]] * [[1991]]: Kadre de la [[disfalo de Sovetunio]] per 99% de [[voĉdono]]j en [[referendumo]] [[Armenio]] fariĝis sendependa * [[1993]]: [[Rusio]]: Prezidanto [[Boris Jelcin]] malfondis per dekreto [[Kongreso de Popolaj Deputitoj|Kongreson de Popolaj Deputitoj]] — komenco de konstitucia krizo en Rusio * [[1996]]: Leĝo pri protekto de [[geedzeco]] estis aprobita de [[Usona Kongreso]], malpermesante federacian agnoskon de [[samseksaj edzeco kaj edzineco]], permesante al subŝtatoj adopti ajnan edzecan difinon laŭ sia elekto * [[1999]]: [[Tajvano]]: [[tertremo en Ĉiĉio]], centre de la insulo * [[2004]]: [[Kaliningrada provinco]] ([[Rusio]]): [[tertremo]] sentebla en [[Pollando]], [[Ĉeĥio]], [[Litovio]], [[Belorusio]] kaj [[Rumanio]] * [[2004]]: En [[Dubajo]] oni komencis konstrui [[nubskrapulo]]n [[Burĝ Ĥalifa]]; nacia [[Muzeo]] de [[Ameriko|Amerikaj]] [[Indianoj]] fondiĝis en [[Vaŝingtono]] * [[2009]]: Faligita kaj forigita de [[Honduro]] prezidanto [[Manuel Zelaya]] sekrete revenis al la ĉefurbo [[Tegucigalpo]], kie li kaŝiĝis en la ambasadejo de [[Brazilo]] * [[2011]]: Post 31 jaroj usona [[rok-muziko|rok-muzika grupo]] [[R.E.M. (muzikgrupo)|R.E.M.]] malfondiĝis * [[2013]]: [[Kenjo]]: en [[Najrobio]] [[Somalio|somaliaj]] teroristoj de grupiĝo [[Al Ŝabab]] eniris komercan centron prenante [[ostaĝo]]jn - la [[krizo]] daŭris ĝis la 24-a de septembro, kiam la centro estis rekonkerita, 71 personoj pereis kaj 175 vundiĝis * [[2014]]: Papo [[Francisko (papo)|Francisko]] vizitis dum 11 horoj la ĉefurbon de Albanio [[Tirano]]n * [[2015]]: [[Somalio]]: dekkelkaj personoj pereis en registara kvartalo de la ĉefurbo [[Mogadiŝo]], rezulte de eksplodo de [[bombaŭto]] * [[2019]]: [[Tertremo]] skuis la albanan havenon de [[Duraso]] — 49 homoj estis vunditaj en la ĉefurbo [[Tirano]] * [[2022]]: 210-a tago de [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]] <!--Estu maksimume unu teksta linio (ĉirkaŭ 150 signoj aŭ 20 vortoj) por unu jaro: Post anonco fare de [[Putin]] de la parta [[mobilizo]] de 300 mil viroj, en [[Rusio]] oni tuj foraĉetis ĉiujn biletojn al hodiaŭaj [[flugo]]j al [[Istanbulo]], [[Erevano]], [[Bakuo]] kaj al [[Kazaĥio]] (la prezoj pluroble altiĝis) — en [[Moskvo]] [[paniko]] sur [[borso]], rekrut-[[retejo]] ĉesis funkcii; oni ĝis nun elterigis korpojn de 320 civiluloj kaj 18 soldatoj el [[amastombo]] en [[Izjum]], oftege kun rompitaj kruroj kaj spuroj de torturoj; [[Valerij Zaluĵnij]]: [[Armitaj fortoj]] de Ukrainio de 8 jaroj kaj 7 monatoj haltigas armilan agreson de Rusio kontraŭ nia ŝtato ** Mondreago: Dum [[pintkunveno]] de [[UN]] en [[Novjorko]] [[Prezidanto de Usono]] konstatis, ke [[Rusio]] fie perfortis la [[Ĉarto de la Unuiĝintaj Nacioj|Ĉarton de la Unuiĝintaj Nacioj]] dum [[agreso]] kaj nun dum organizo de falsaj [[referendumo]]j; [[Britio]] kiel laŭvica ŝtato anoncis, ke sur okupataj de Rusio teritorioj neniam agnoskos ŝajnajn referendumojn sub [[pafarmilo|pafarmilaj]] tubujoj; [[Turkio]] anoncis, ke ne agnoskos referendumojn en [[Donbaso]]; [[Ursula von der Leyen]] kaj [[Liz Truss]] komune kondamnis agadon de Rusio en Ukrainio kaj pritaksis, ke anoncita de [[Putin]] "parta [[mobilizo]]" konfirmas malfortecon de Rusio kaj sensukcesan [[invado]]n; Rusio liberigis, danke al perado de [[Sauda Arabio]], 10 eksterlandajn [[militkaptito]]jn, i.a. de [[Svedio]], [[Kroatio]] kaj [[Britio]]; post protestoj en 38 rusiaj urboj kontraŭ mobilizo oni jam arestis ne malpli ol 1 311 personojn, plej multe en [[Sankt-Peterburgo]] kaj [[Moskvo]]; [[Joe Biden]] anoncis laŭvican helpofaskon de nutra kaj [[humanitara helpo]] por Ukrainio, valoran 2,9 mld da dolaroj; [[Volodimir Zelenskij]]: Rusio devus esti agnoskita kiel [[sponsoro]] de [[terorismo]] en ĉiuj landoj, sur ĉiuj niveloj--> * [[2023]], [[2024]] kaj [[2025]]: La [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio]] senŝanĝe daŭras. ==[[Esperantujo]]== * [[1958]]: fondiĝis [[Pola Esperanto-Junularo]] == Naskiĝoj == * [[1154]]: [[Sanĉa de Kastilio kaj Pollando]], infantino de [[Kastilio]] kaj reĝino de [[Aragono]] (m. [[1208]]) * [[1328]]: [[Imperiestro Hongvuo]], ĉina imperiestro (m. [[1398]]) * [[1415]]: [[Frederiko la 3-a (Sankta Romia Imperio)|Frederiko la 3-a]], [[Listo de Imperiestroj de la Sankta Romia Imperio|imperiestro de la Sankta Romia Imperio]] (m. [[1493]]) * [[1452]]: [[Girolamo Savonarola]], itala religia reformisto, sanktulo de [[anglikanismo]] kaj [[mariavitismo]] (m. [[1498]]) * [[1568]]: [[Salome Alt]], konkubino de la salburga ĉefepiskopo kaj princo Wolf Dietrich (m. [[1633]]) * [[1640]]: [[Filipo de Francio (1640-1701)|Filipo de Francio]], duko de Orleano (m. [[1701]]) * [[1689]]: [[Jan Klemens Branicki]], pola [[aristokrato]], komandanto de pola armeo (m. [[1771]]) * [[1727]]: [[Péter Zöld]], hungara romkatolika pastro, historiisto (m. [[1795]]) * [[1758]]: [[Antoine-Isaac Silvestre de Sacy]], franca [[orientalisto]], tradukisto, verkisto (m. [[1838]]) * [[1784]]: [[Carl Thomas Mozart]], aŭstra pianisto (m. [[1858]]) * [[1791]]: [[István Széchenyi]], hungara grafo (m. [[1860]]) * [[1792]]: [[Johann Peter Eckermann]], germana verkisto (m. [[1854]]) * [[1792]]: [[Hieronymus von Bayer]], germana juristo kaj profesoro (m. [[1876]]) * [[1792]]: [[Matthäus Zell]], franca teologo kaj reformisto (m. [[1854]]) * [[1817]]: [[Sándor Gaál (honvedgeneralo)|Sándor Gaál]], hungara honvedgeneralo (m. [[1871]]) * [[1825]]: [[Franz Pfanner]], aŭstra misiisto (m. [[1909]]) * [[1840]]: [[Murad la 5-a]], sultano de Otomana Imperio (m. [[1904]]) * [[1842]]: [[Abd-ul-Hamid la 2-a]], sultano de Otomana Imperio (m. [[1918]]) * [[1853]]: [[Heike Kamerlingh Onnes]], nederlanda fizikisto Nobelpremiita (m. [[1926]]) * [[1860]]: [[Hugó Preisz]], hungara kuracisto, bestkuracisto, patologo, profesoro (m. [[1940]]) * [[1860]]: [[Gustav Leutelt]], germanlingva verkisto kaj pedagogo (m. [[1947]]) * [[1866]]: [[H. G. Wells]], brita verkisto (m. [[1946]]) * [[1868]]: [[Eduard Norden]], germana filologo (m. [[1941]]) * [[1869]]: [[Carlo Airoldi]], itala laboristo, [[longdistanca kuro|maratonisto]] (m. [[1929]]) * [[1872]]: [[Henry Tingle Wilde]], angla oficiro sur ''[[Titanic]]'' (m. [[1912]]) * [[1874]]: [[Gustav Holst]], angla komponisto, [[trombono|trombonisto]], pedagogo (m. [[1934]]) * [[1874]]: [[János Jabloniczky]], hungara advokato, parlamenta deputito, viktimo de soveta [[gulago]] (m. ĉirkaŭ [[1950]]) * [[1886]]: [[József Lestyán]], hungara arthistoriisto (m. [[1952]]) * [[1888]]: [[Martin Benka]], slovaka pentristo kaj grafikisto, titolita ''nacia artisto'', desegninta serion da [[bildkarto]]j kun esperantaj temoj kaj verkinta kelke da esperantlingvaj rakontoj, pentrinta portreton de [[L.L. Zamenhof]] (m. [[1971]]) * [[1891]]: [[Karl Minor]], angla reklamisto kaj eldonisto, esperantisto, membro de [[Lingva Komitato]], redaktoro de "[[La Gajulo]]", tradukisto de la dramo ''[[Natan la Saĝulo]]'' (m. [[1946]]) * [[1894]]: [[Blanka Péchy]], hungara aktorino, verkistino, profesoro (m. [[1988]]) * [[1895]]: [[Sergej Jesenin]], rusia, soveta poeto (m. [[1925]]) * [[1895]]: [[Juan de la Cierva]], hispana pioniro de aviado (m. [[1936]]) * [[1896]]: [[Franz Karl Franchy]], rumana-aŭstra ĵurnalisto kaj verkisto (m. [[1972]]) * [[1902]]: [[Luis Cernuda]], hispana poeto kaj [[literatura kritiko|literatura kritikulo]] (m. [[1963]]) * [[1902]]: [[Ruhollah Ĥomejni]], islama klerikulo, gvidanto de la [[Irana Revolucio]] (m. [[1989]]) * [[1902]]: [[Toyen]], ĉeĥa pentristino, skizistino, ilustristino (m. [[1980]]) * [[1904]]: [[Gerő Buzás]], hungara verkisto (m. [[1987]]) * [[1905]]: [[István Incze]], rumania hungara pentristo (m. [[1978]]) * [[1910]]: [[József Balla]], rumania hungara pentristo (m. [[1991]]) * [[1912]]: [[Lajos Szabó (verkisto)|Lajos Szabó]], hungara dramverkisto (m. [[1983]]) * [[1917]]: [[Zoltán Ander]], rumanihungara kuracisto (m. [[1994]]) * [[1919]]: [[Kwame Nkrumah]], unua prezidento de Ganao (m. [[1972]]) * [[1920]]: [[Leonid Vladimirski]], soveta, rusia grafikisto (m. [[2015]]) * [[1921]]: [[Chico Hamilton]], usona ĵaza drumisto (m. [[2013]]) * [[1926]]: [[Donald A. Glaser]], usona fizikisto Nobelpremiita (m. [[2013]]) * [[1928]]: [[Édouard Glissant]], franca verkisto (m. [[2011]]) * [[1929]]: [[Sándor Kocsis]], hungara futbalisto (m. [[1979]]) * [[1929]]: [[Ferenc Puskás (fizikisto)|Ferenc Puskás]], rumania hungara fizikisto, universitata profesoro (m. [[2017]]) * [[1931]]: [[Magda Bunta]], rumania hungara historiistino (m. [[1995]]) * [[1934]]: [[Leonard Cohen]], kanada [[bardo]] kaj poeto (m. [[2016]]) * [[1941]]: [[Ferenc Kerek]], rumania hungara kemiisto * [[1944]]: [[Steve Beshear]], usona politikisto * [[1946]]: [[Moritz Leuenberger]], prezidento de Svislando * [[1947]]: [[Stephen King]], usona horora verkisto * [[1950]]: [[Bill Murray]], usona aktoro * [[1951]]: [[Aslan Masĥadov]], [[ĉeĉenoj|ĉeĉena]] politikisto, [[stabo|stabestro]], prezidento de la neagnoskita [[Ĉeĉena Respubliko Iĉkerio]], partizano (m. [[2005]]) * [[1952]]: [[Anneliese Michel]], germana studentino, [[ekzorcismo|ekzorcata]] (m. [[1976]]) * [[1954]]: [[Abe Shinzo]], ĉefministro de Japanio 2006-2007 kaj 2012-2020 (m. [[2022]]) * [[1955]]: [[Mika Kaurismäki]], finna kino-reĝisoro * [[1957]]: [[Kevin Rudd]], ĉefministro de Aŭstralio * [[1961]]: [[Nancy Travis]], usona aktorino * [[1965]]: [[Cheryl Hines]], usona aktorino * [[1972]]: [[Levente Szente B.]], rumania hungara poeto, ĵurnalisto * [[1983]]: [[Ágnes Kosza]], rumania hungara violistino * [[1986]]: [[George Simion]], rumana politikisto, kandidato en elektoj por prezidanteco == Mortoj == * [[-19]]: [[Vergilio]], latina poeto (n. [[-70]]) * [[687]]: [[Konono]], papo (n. nekonata) * [[1327]]: [[Eduardo la 2-a (Anglio)|Eduardo la 2-a]], reĝo de Anglio kaj [[princo de Kimrujo]] (n. [[1284]]) * [[1481]]: [[Bartolomeo Sacchi]], itala soldato, verkisto kaj bibliotekisto de [[Vatikana Biblioteko]] (n. [[1421]]) * [[1520]]: [[Viktorin Kornel]], ĉeĥa [[humanismo|humanisto]] kaj tradukisto de juraj verkoj (n. [[1460]]) * [[1558]]: [[Karlo la 5-a (Sankta Romia Imperio)|Karlo la 5-a]], imperiestro de la Sankta Romia Imperio (n. [[1500]]) * [[1576]]: [[Gerolamo Cardano]], itala kuracisto, matematikisto, inventisto kaj astrologo (n. [[1501]]) * [[1631]]: [[Federiko Borromeo]], itala ĉefepiskopo de [[Milano]], kardinalo (n. [[1564]]) * [[1699]]: [[Giuseppe Sardi]], itala arkitekto (n. [[1624]]) * [[1709]]: [[Ivan Mazepa]], ukraina nobelo kaj diplomato, gvidanto de [[kozako]]j (n. ĉirkaŭ [[1644]]) * [[1832]]: [[Walter Scott]], skota verkisto kaj poeto (n. [[1771]]) * [[1837]]: [[Amália Bezerédj]], hungara infanĝardenistino kaj verkistino por infanoj (n. [[1804]]) * [[1837]]: [[Georg Ludolf Dissen]], germana klasika filologo (n. [[1784]]) * [[1839]]: [[Gottfried Weber]], germana [[muzikteoriisto]] kaj komponisto (n. [[1779]]) * [[1851]]: [[Carl Leberecht Schwabe]], germana urbestro kaj politikisto (n. [[1778]]) * [[1859]]: [[Wilhelm Hoffmann]], germana eldonisto kaj librovendisto (n. [[1777]]) * [[1860]]: [[Arthur Schopenhauer]], germana [[filozofo]] (n. [[1788]]) * [[1866]]: [[Karl Ludwig Hencke]], germana [[Amatora astronomio|amatora astronomo]] (n. [[1793]]) * [[1897]]: [[Otto Heyden]], germana pentristo (n. [[1820]]) * [[1904]]: [[Hinmatujalatkit]], ĉefo de la [[indianoj|indiana]] gento de [[Nez Perce (tribo)|nezpercoj]] (n. [[1840]]) * [[1905]]: [[Rudolf Baumbach]], germana verkisto kaj poeto (n. [[1840]]) * [[1933]]: [[Mijazaŭa Kenĝi]], japana poeto, verkisto de [[infana literaturo]], [[vegetaranismo|vegetarano]], [[esperantisto]] (n. [[1896]]) * [[1937]]: [[Bernát Munkácsi]], hungara lingvisto, etnografo, akademiano (n. [[1960]]) * [[1938]]: [[Ivana Brlić-Mažuranić]], kroata verkistino, poetino, ĵurnalistino, aŭtorino de [[fabelo]]j (n. [[1874]]) * [[1939]]: [[Tadeusz Jasiński]], pola knabo, [[defendo de Grodno|defendinto de Grodno]] dum la [[soveta invado en Pollandon]] (n. [[1926]]) * [[1942]]: [[Jenő Metzler]], hungara [[bankisto]], vicprezidanto de ŝparkasejo (n. [[1870]]) * [[1945]]: [[Lőrinc Siklódy]], hungara skulptisto (n. [[1876]]) * [[1947]]: [[Heinrich August Luyken]], germana-brita esperantisto, evangelia kristano kaj verkisto, konata de la romano ''[[Pro Iŝtar]]'' kaj aliaj {{J|aventura romano}} (n. [[1864]]) * [[1947]]: [[Ernst Polak]], aŭstra literaturkritikisto, ĵurnalisto kaj literaturagento (n. [[1886]]) * [[1954]]: [[Mikimoto Kokichi]], japana malkovrinto de la [[perlo]]bredado (n. [[1858]]) * [[1957]]: [[Haakon la 7-a (Norvegio)|Haakon la 7-a]], reĝo de Norvegio (n. [[1872]]) * [[1964]]: [[Otto Grotewohl]], germana politikisto (n. [[1894]]) * [[1975]]: [[Miĥas Lynkoŭ]], belorusa verkisto kaj tradukisto (n. [[1899]]) * [[1976]]: [[Orlando Letelier]], ĉilia diplomato (n. [[1932]]) * [[1976]]: [[Géza Vámszer]], rumania hungara instruisto, pentristo, etnografo (n. [[1996]]) * [[1977]]: [[Adolf Grohmann]], aŭstra ŝemidisto kaj arĥeologo (n. [[1887]]) * [[1987]]: [[Jaco Pastorius]], usona ĵaz-[[basgitaro|basisto]] kaj komponisto (n. [[1951]]) * [[1990]]: [[Rosario Livatino]], itala juĝisto kontraŭbatalanta [[mafio]]n (n. [[1952]]) * [[1992]]: [[Alajos H. József Tauszik]], hungara/rumania hungara pastro, eklezihistoriisto (n. [[1904]]) * [[2002]]: [[Kázmér Vajnovszki]], rumania hungara ĵurnalisto, redaktoro (n. [[1928]]) * [[2015]]: [[Barna Marosi]], hungara ĵurnalisto, redaktoro-publicisto kaj verkisto (n. [[1931]]) * [[2019]]: [[Günter Kunert]], germana verkisto (n. [[1929]]) * [[2019]]: [[Sigmund Jähn]], germana [[kosmonaŭto]] (n. [[1937]]) * [[2020]]: [[Michael Lonsdale]], brit-franca aktoro, reĝisoro, voĉartisto kaj pentristo (n. [[1931]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** [[Sankta Mateo la evangeliisto]] (i.a. en [[Monzón]] ([[Hispanio]]) * [[Ortodoksa Kristana Eklezio]]: [[Naskiĝo de Maria]] (unu el 12 ĉefaj festoj) * [[Nacia tago]] en [[Malto (lando)|Malto]], tago de la sendependiĝo ([[1964]]); pliaj tagoj estas la [[31-a de marto]], la [[7-a de junio]], la [[8-a de septembro]] kaj la [[13-a de decembro]]. * [[Nacia tago]] en [[Belizo]] ([[Brita Honduro]]), tago de la sendependiĝo ([[1981]]) * [[Nacia tago]] en [[Armenio]], tago de la sendependiĝo ([[1991]]) * [[Unuiĝintaj Nacioj]]: [[Internacia Tago de la Paco|Tago de la paco en la tuta mondo]] == Tagoj de [[semajno]] == La '''21-a de septembro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]. {{Projektoj |commonscat=21 September |wikinewscat=21-a de septembro }} [[Kategorio:21-a de septembro| ]] [[Kategorio:Septembro|21]] [[Kategorio:21-a tago de la monato|#09]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0921]] bzsd77xl906gtycys68cprgrdcn03jl 0 5265 9483167 9463674 2026-09-28T11:47:57Z Sj1mor 12103 9483167 wikitext text/x-wiki {{KalendaroAŭgusto}} {{Aŭgusto}} La '''26-a de aŭgusto''' estas la 238-a tago de la jaro (la 239-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 127 tagoj restas. Je la 26-a de aŭgusto okazis, interalie: == Eventoj == * [[-55]]: [[Gaŭla Milito]]: [[Julio Cezaro]] invadis [[Britio]]n * [[1071]]: [[Batalo de Manzikerto]]: en [[Provinco Muş]] [[Imperiestroj de la Bizanca Imperio|bizanca imperiestro]] [[Romanus la 4-a Diogeno]] malvenkis kun [[Turko-Selĝukoj|turko-selĝukoj]], komandataj de [[Alp Arslan]], kaj estis kaptita * [[1204]]: [[Ladislao la 3-a (Hungario)|Ladislao la 3-a]] kroniĝis kiel reĝo de Hungario * [[1278]]: [[Batalo sur Morava kampo]]: ĉeĥa reĝo [[Přemysl Otakar la 2-a]] militante kontraŭ [[habsburgoj]] pereis * [[1346]]: [[Centjara Milito]], [[Batalo de Crécy]]: grandegaj perdoj de [[francoj]] kune kun pereo de aliancano [[Johano de Luksemburgo]] * [[1350]]: [[Johano la 2-a (Francio)|Johano la 2-a]] kroniĝis en [[Reims]] kiel reĝo de Francio * [[1498]]: Itala artisto [[Mikelanĝelo]] estis komisiita skulpti [[Pietato]]n * [[1541]]: [[Listo de osmanidaj imperiestroj|Turka sultano]] [[Sulejmano la 1-a]] konkeris [[Buda]]n kaj aneksis [[Hungario]]n * [[1542]]: [[Francisco de Orellana]] kiel unua eŭropano laŭlonge de [[Amazono (rivero)|Amazono]] atingis [[Atlantiko]]n * [[1572]]: Franca reĝo [[Karlo la 9-a (Francio)|Karlo la 9-a]] konfirmis, ke la [[Masakro de la Sankta-Bartolomea tago]] estis de li estrita * [[1619]]: [[Frederiko la 5-a (Palatinato)|Frederiko la 5-a]] iĝis reĝo de Ĉeĥio * [[1652]]: Dum la unua angla-nederlanda milito admiralo [[Michiel de Ruyter]] en mara bataleto apud [[Plymouth]] venkis anglan ŝiparestron de [[liniŝipo]]j * [[1720]]: [[Pollando]]: en [[Zamość]] komenciĝis [[sinodo]] de [[Ukraina Grek-Katolika Eklezio]] por latinigi [[Orientaj katolikaj eklezioj|orientajn katolikajn ekleziojn]] (kiel sekvo de [[Bresta religia unio]]) * [[1728]]: [[Vitus Bering]] duan fojon malkovris [[Beringa Markolo|markolon]] inter [[Azio]] kaj [[Ameriko]] (post Semjon Deĵnjov) * [[1760]]: [[Sepjara milito]]: malsukcesa sturmo de fortreso [[Kołobrzeg]] fare de rusia armeo * [[1789]]: [[Franca revolucio de 1789]]: [[Deklaro pri Homaj kaj Civitanaj Rajtoj]] estis voĉdonita * [[1792]]: Pola [[militisto]] [[Tadeusz Kościuszko]], pro sia sinteno en la [[Batalo de Dubienka]], ricevis {{N|honora civitaneco}} de [[Francio]] * [[1813]]: [[Napoleonaj militoj]]: dutaga [[Batalo de Dresdeno]] komencita * [[1826]]: [[Pollando]]: en [[Lublin]] oni inaŭguris Monumenton al la [[Lublina unio]], laŭ koncepto de [[Stanisław Staszic]] * [[1877]]: La 10-a [[Rusa-turka Milito (1877–1878)|rusa-turka milito]]: venko de rusa-bulgara armeo en la dua batalo de intermontejo Ŝipka ([[Balkana montaro]]) * [[1883]]: La plej forta kaj fina [[erupcio]] de indonezia vulkano [[Krakatoa]] - 40 miloj da mortintoj, 36 metra [[cunamo]]-ondo estiĝis * [[1884]]: Usona [[horloĝisto]] [[Ottmar Mergenthaler]] patentigis [[kompostado|kompostmaŝinon]] [[Linotipo (Linotype)|Linotipo]] * [[1896]]: En [[Istanbulo]] grupo de [[armenoj|armenaj]] revoluciuloj okupis Otomanan Bankon - [[venĝo|venĝe]] [[turkoj]] organizis [[Armena genocido|armenan genocidon]] * [[1914]]: [[Unua Mondmilito]]: Batalo de [[Le Cateau-Cambrésis]] - venko de germana armeo super la franca-belga-brita; [[Germana kolonia imperio|germana kolonio]] en [[Togolando]] kapitulacis antaŭ francaj kaj britaj fortoj post 20-taga kampanjo * [[1920]]: [[Kazaĥa SSR]] estis fondita * [[1922]]: Turka armeo gvidata de [[Mustafa Kemal Atatürk]] lanĉis ofensivon kontraŭ grekaj trupoj proksime al [[Izmir]] * [[1930]]: Komunista Partio de [[Filipinoj]] estis fondita * [[1936]]: Subskribo de brita-egipta interkonsento pri retreto de britaj taĉmentoj el [[Egiptio]] krom la ĉirkaŭaĵoj de [[Sueza Kanalo]] * [[1939]]: Enhavon de [[sekreta aldona protokolo]] al la [[pakto Ribbentrop-Molotov]] ekkonis - post Usono, Britio kaj Francio - ankaŭ [[spionado|spionagentejoj]] de [[Latvio]] kaj [[Estonio]]; [[Teŝinio]]: neinformitaj pri [[invado en Pollandon|datŝanĝo de la atako]] de [[Nazia Germanio]] al [[Pollando]] germanoj el [[Slovakio]] atakis [[fervoja stacidomo|fervojan stacidomon]] [[Mosty u Jablunkova]] por konkeri [[tunelo]]n * [[1940]]: En [[San-Joseo (Kostariko)|San-Joseo]] fondiĝis [[Universitato]] de [[Kostariko]]; [[Moskvo]]: oficiala anonco de [[Litova SSR]] pri transloko de la ĉefurbo de [[Kaŭno]] al [[Vilno]]; peto de [[Rumanio]] pri germana [[arbitracio]] en la disputo kun [[Hungario]] pri [[Transilvanio]]; [[Centra Afriko]]: guberniestro [[Félix Éboué]] igis [[Ĉadio]]n unua franca kolonio, kiu transiris al la registaro en [[ekzilo]] de generalo [[Charles de Gaulle]]; [[Atlantiko]]: Marborda Komandejo de la Brita Arearmeo funkciigis bazon sur [[Islando]] * [[1941]]: [[Volinio]]: [[Sicherheitsdienst]] el [[Kovel]] kune kun ukraina polico pafmortigis 327 judojn; unua vizito de [[Benito Mussolini]] en la ĉefa komandejo de [[Hitler]], en la [[Lupa kuŝejo]] * [[1942]]: [[Operaco Reinhardt]]: en Sortkiav, okcidenta [[Ukrainio]] naziaj okupantoj mortigis 500 judojn kaj 2000 deportis al [[ekstermejo Bełżec]], krome likvidis plurajn [[geto]]jn en la nuna [[Rivna provinco]]; japana armeo aneksis pacifikan insulon [[Nauro]] * [[1943]]: La nazia [[ĝendarmo|ĝendarmaro]] murdis 90 polojn pro [[konspiro|konspira]] agado; post senarmigo de pola militistejo apud lago [[Naraĉ]] [[sovetio|sovetaj]] partizanoj mortigis 80 partizanojn kaj membrojn de teritoria [[konspiro]]; [[Hungario]]: gvide de [[Vilmos Apor]] estis formita en [[Győr]] Katolika Socia Popola Movado, la antaŭaĵo de Kristan-Demokratia Popola Partio * [[1944]]: [[Ribelo de Varsovio]]: nokte de la 25-a/26-a de aŭgusto transiris al [[Śródmieście|Mezurbo]] per [[kloako (kanalo)|kloakoj]] area komandantaro de Malnova Urbo; germana aera kaj surtera [[bombo|bombado]] de Malnova Urbo; la naziaj okupantoj pafmortigis 56 vilaĝanojn; en liberigita [[Parizo]] sur [[Avenuo de la Elizeaj Kampoj]] okazis militista parado - [[Charles de Gaulle]] alvenis al la urbo; la [[Bulgario|Bulgara]] Komunista Partio komencis ribelon kontraŭ porgermana registaro; [[SS (organizo)|SS]]-komandanto d-ro Ernst Kaltenbrunner depeŝis al [[Erich von dem Bach-Zelewski|dem Bach]] pri evakuo de Varsovio, rekomendante direkti homamason al [[trudlaboro]] en [[Tria Regno]] nur pere de [[koncentrejo]]j * [[1945]]: Malproksim-Orienta Fronto: sur [[Kurilaj insuloj]] sovetaj trupoj okupis [[insulo]]jn Onekotan, Ŝjaŝkotan kaj Matua * [[1951]]: Premiero de la usona [[muzikalo]] [[An American in Paris|''Usonano en Parizo'']] * [[1956]]: [[Częstochowa]]: sur [[Jasna Góra]] okazis en ĉeesto de unu miliono da [[kredo|kredantoj]] ''[[Voto]]j de [[Jasna Góra|Klara Monto]] de la [[poloj|Pola]] Nacio'', redaktitaj de internigita [[primaso]] [[Stefan Wyszyński]] * [[1957]]: [[Sovetunio]] informis pri unua en la historio sukcesa provo de [[interkontinenta balistika misilo]] * [[1968]]: [[Praga printempo 1968|Praga printempo]]: en [[Moskvo]] oni subskribis interkonsenton ke depende de normaligado de interna situacio en [[Ĉeĥoslovakio]] la [[Soveta Armeo]] komencos retiriĝadi — [[Alexander Dubček]] plu restis en sia posteno * [[1972]]: La 20-a [[Somera Olimpiko 1972|Somera Olimpiko]] komenciĝis en [[Munkeno]] * [[1976]]: En [[Demokratia Respubliko Kongo|Zairo]] oni malkovris [[Ebolo (viruso)|ebolon]]; [[Jacques Chirac]] eksiĝis de la posteno ĉefministro de Francio * [[1978]]: [[Kardinalo]] Albino Luciani elektiĝis [[papo]] [[Johano Paŭlo la 1-a]]; Skipa misio de [[Sojuz]] 31 al [[kosmostacio]] [[Programo Salut|Salut]]-6 komenciĝis kun la unua germana [[kosmonaŭto]] [[Sigmund Jähn]], de [[GDR]] * [[1980]]: [[Bombo]] estis metita en Hotelo Harvey en Stateline ([[Nevado]]), kiun [[FBI]] poste priskribis kiel la plej kompleksan [[improvizita eksploda aparato|improvizitan eksplodan aparaton]] iam kreitan; [[Strikoj en la Pola Marbordo]]: En [[Vroclavo]] eksplodis [[solidareco|solidareca]] [[striko]] * [[1981]]: Usona [[kosmosondilo]] [[Voyager 2]] alproksimiĝis al la plej eta distanco al [[Saturno]] (101 mil km de la nubopintoj) * [[1989]]: Papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] nomumis episkopon [[Józef Kowalczyk]] [[apostola nuncio]] en Pollando - post religo de diplomatiaj rilatoj inter la [[Apostola Seĝo]] kaj la [[Pola Popola Respubliko]] * [[1990]]: [[Bosnio kaj Hercegovino]]: rezulte de eksplodo de [[karbo]]-[[polvo]] en [[mino|minejo]] "Dobrnja" apud [[Tuzla]] 180 [[minado|ministoj]] pereis * [[1991]]: [[Linus Torvalds]] publikigis en [[Interreto|interreta]] diskutgrupo novan informon pri mastruma sistemo [[Linukso]]; Prezidio de la [[Verĥovna Rada]] de [[Ukraina SSR]] eldonis dekreton pri provizora ĉesigo de funkciado de la Komunista Partio de Ukrainio; [[Pollando]] agnoskis sendependecon de [[Litovio]] * [[1992]]: en [[Brno]] ([[Vilao Tugendhat]]) subskribiĝis interkonsento pri disdivido de [[Ĉeĥa kaj Slovaka federacia respubliko]] ekde la 1-a de januaro 1993; [[Pollando]]: [[incendio]], postmilite la plej granda en [[Mezeŭropo]] kaj [[Okcidenta Eŭropo]], bruligis ĝis la 2-a de septembro 9062 [[hektaro]]jn de [[arbaro]] * [[1993]]: [[Ernest Shonekan]] iĝis [[prezidento de Niĝerio]]; Prezidentoj [[Václav Havel]] (Ĉeĥio) kaj [[Boris Jelcin]] (Rusio) subskribis en [[Prago]] traktaton pri kunlaboro inter la du landoj * [[1999]]: [[Rusio]] komencis la [[Dua Ĉeĉenia milito|Duan Ĉeĉenian Militon]] responde al la invado de [[Dagestano]] fare de la [[islamo|Islama]] Internacia Paco-Brigado * [[2001]]: 6 personoj pereis en [[incendio]] de [[balono]] en franca [[Savojo]] * [[2002]]: Hispana juĝisto [[Baltasar Garzón Real]] por tri jaroj malpermesis agadon de la [[eŭskoj|eŭska]] partio [[Batasuna]] pro ties ligoj kun [[separismo|separisma]] grupiĝo [[ETA]] * [[2004]]: [[Kubo]] rompis diplomatiajn rilatojn kun [[Panamo]] post [[amnestio]] fare de prezidentino [[Mireya Moscoso]] de 4 [[kubanoj]] kondamnitaj pro provo atenci al [[Fidel Castro]] en 2000 * [[2005]]: [[Gdańsk]]: [[Koncerto de Jean Michel Jarre]] okaze de la Pola [[Strikoj en la Pola Marbordo|Aŭgusto 1980]] * [[2006]]: [[Pollando]]: Konsilio de la [[kaŝuba lingvo]] establiĝis * [[2007]]: Prezidentoj de [[Afganio]] [[Hamid Karzai]] kaj [[Taĝikio]] [[Emomali Rahmon]] malfermis la plej grandan ponton sur ĉelima rivero * [[2008]]: [[Milito en Sud-Osetio (2008)]]: [[Internacia agnosko de Abĥazio kaj Sud-Osetio|Rusio agnoskis sendependecon]] de [[Abĥazio]] kaj [[Sud-Osetio]] * [[2011]]: [[Aleksandr Ankvab]] gajnis prezidentan baloton en Abĥazio; En [[Dęblin]] oni inaŭguris muzeon de [[Pola Aer-Armeo]] * [[2016]]: En [[Istanbulo]] oni malfermis voj-fervojan ponton super la markolo [[Bosporo]] * [[2022]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: en [[Luhanska provinco]] (Staĥanov) en pripafita [[hotelo]] pereis ĉ. 200 rusiaj soldatoj; divizia interligitec-centro de [[Rusia Armeo]] en [[Ĥersona provinco]] estis likvidita; [[Norvegio]] enkondukis pliajn [[sankcio]]jn kontraŭ Rusio == Naskiĝoj == * [[1583]]: [[Adamo de Ŝvarcenbergo]], germana grafo (m. [[1641]]) * [[1596]]: [[Frederiko la 5-a (Palatinato)|Frederiko la 5-a]], [[princo-elektisto]] de [[Palatinato]], reĝo de [[Bohemio]] (m. [[1632]]) * [[1676]]: [[Robert Walpole]], unua [[britaj ĉefministroj|ĉefministro]] de [[Unuiĝinta Reĝlando]] (m. [[1745]]) * [[1740]]: [[Fratoj Montgolfier|Joseph-Michel Montgolfier]], franca inventisto de [[varmaerbalono]] (m. [[1810]]) * [[1743]]: [[Antoine Lavoisier]], franca kemiisto (m. [[1794]]) * [[1744]]: [[József Fogarasi Pap]], hungara filozofo, profesoro (m. [[1784]]) * [[1757]]: [[Christophe Saliceti]], franca politikisto kaj diplomato (m. [[1809]]) *[[1778]]: [[Konrad Adolf Hartleben]], aŭstra libroeldonisto * [[1780]]: [[Jean Auguste Dominique Ingres]], franca pentristo (m. [[1867]]) * [[1781]]: [[Sámuel Hegedűs]], hungara eklezia verkisto kaj poeto (m. [[1844]]) * [[1819]]: [[Alberto de Saksio-Koburgo kaj Gotao]], edzo de reĝino [[Viktoria (Britio)|Viktoria]] (m. [[1861]]) * [[1819]]: [[Hinrich Rink]], dana geologo kaj inspektisto je [[Gronlando]] (m. [[1893]]) * [[1837]]: [[Georg Gotthilf Evers]], germana teologo kaj botanikisto (m. [[1916]]) * [[1838]]: [[John Wilkes Booth]], usona aktoro, murdisto de [[Abraham Lincoln]] (m. [[1865]]) * [[1848]]: [[Édouard Dantan]], franca pentristo (m. [[1897]]) * [[1849]]: [[Mihály László (instruisto)|Mihály László]], hungara instruisto kaj verkisto (m. [[1932]]) * [[1850]]: [[Charles Robert Richet]], franca Nobelpremiita kuracisto kaj [[fiziologio|fiziologo]] (m. [[1935]]) * [[1851]]: [[Émile Boirac]], franca filozofo, rektoro, prezidanto de la 1-a [[UK 1905]], [[Lingva Komitato]] kaj de la [[Akademio de Esperanto|AdE]], fondinto de pluraj [[Esperanto-klubo]]j (m. [[1917]]) * [[1855]]: [[Reinhard Möller]], germana skulptisto kaj porcelanisto (m. [[1912]]) * [[1861]]: [[Ceferino Giménez Malla]], hispana [[Ciganoj|cigano]], viktimo de [[Hispana Enlanda Milito]], beatigita (m. [[1936]]) * [[1873]]: [[Lee De Forest]], usona [[inventisto]] (m. [[1961]]) * [[1874]]: [[Else Ernst]], germana verkistino kaj desegnistino (m. [[1946]]) * [[1880]]: [[Guillaume Apollinaire]], franca verkisto kaj poeto (m. [[1918]]) * [[1882]]: [[James Franck]], usona fizikisto Nobelpremiita (m. [[1964]]) * [[1883]]: [[Kazimierz Pużak]], pola socialista politikisto, forkaptita al [[Moskvo]] (m. [[1950]]) * [[1885]]: [[Jules Romains]], franca verkisto (m. [[1972]]) * [[1894]]: [[Arthur Henry Cobby]], aŭstralia generalo, [[flug-aso]] (m. [[1955]]) * [[1896]]: [[Josef Mašín]], ĉeĥa generalo (m. [[1942]]) * [[1904]]: [[Christopher Isherwood]], angla verkisto kaj tradukisto (m. [[1986]]) * [[1905]]: [[Béla Gy. Szabó]], rumania hungara [[ksilografio|ksilografo]] (m. [[1985]]) * [[1906]]: [[Albert Sabin]], pola-usona kuracisto, inventinto de [[vakcino]] kontraŭ [[poliomjelito]] (m. [[1993]]) * [[1910]]: [[János Fazakas]], rumania hungara kuracisto kaj profesoro (m. [[1979]] * [[1910]]: [[Patrino Teresa]], [[albanoj|albana]] [[monaĥino]] Nobelpremiita, beatigita (m. [[1997]]) * [[1913]]: [[Elma Bulla]], hungara aktorino kaj dancistino (m. [[1980]]) * [[1913]]: [[Boris Pahor]], slovena verkisto (m. [[2022]]) * [[1914]]: [[Witold Zacharewicz]], pola aktoro, pro helpo al judoj murdita (m. [[1943]]) * [[1914]]: [[Julio Cortázar]], argentina verkisto, tradukisto, filozofo, intelektulo (m. [[1984]]) * [[1914]]: [[Fazıl Hüsnü Dağlarca]], turka poeto kaj verkisto politik-socia (m. [[2008]]) * [[1917]]: [[György Györffy]], hungara historiisto (m. [[2000]]) * [[1922]]: [[Ewa Bondar]], pola esperantistino, instruistino laŭ la [[Cseh-metodo]], honora membro de [[Internacia Esperanto-Instituto]] (m. [[2015]]) * [[1927]]: [[Balkrishna Doshi]], barata arĥitekto, gajninto de [[Pritzker-premio]] (m. [[2023]]) * [[1929]]: [[Yogi Bhajan]], [[Panĝabio|panĝaba]] entreprenisto kaj [[sikismo|sikha]] [[jogo|jogano]] (m. [[2004]]) * [[1936]]: [[Benedict Anderson]], usona historiisto kaj [[politika scienco|politikologo]] (m. [[2015]]) * [[1948]]: [[Dezső Garda]], rumania hungara lokhistoriisto * [[1949]]: [[Zoltán Székely Szabó]], hungara aktoro, verkisto * [[1957]]: [[Dr. Alban]], niĝeria-sveda muzikisto, kantisto kaj [[dentisto]] * [[1960]]: [[Branford Marsalis]], usona ĵaz-saksofonisto, komponisto kaj muzikproduktisto * [[1960]]: [[Gyula Elekes]], rumania hungara [[emajlo|emajl]]artisto * [[1971]]: [[Thalía]], meksika kantistino kaj aktorino * [[1976]]: [[Zemfira]], rusia kantistino, kantaŭtorino, komponistino, reprezentantino de [[sendependa roko]] * [[1980]]: [[Chris Pine]], usona aktoro, [[komikisto]] * [[1981]]: [[Anna Keszeg]], rumania hungara literaturhistoriistino * [[1981]]: [[Barbara Maciejczyk]], pola [[stevardo|stevardino]], viktimo de la [[kraŝo de la pola prezidenta aviadilo en 2010]] (m. [[2010]]) * [[1982]]: [[Tadek]], pola [[repo|repisto]] * [[1986]]: [[Gyöngyvér Vajda]], rumania hungara aktorino * [[1993]]: [[Keke Palmer]], usona aktorino kaj kantistino * [[1993]]: [[Agata Cichocka]], pola-nederlanda esperantistino, kasistino de [[Pola Esperanto-Junularo]] kaj de [[Nederlanda Esperanto-Junularo]] == Mortoj == * [[303]]: [[Aleksandro de Bergamo]], romia soldato, katolika sanktulo * [[1278]]: [[Přemysl Otakar la 2-a]], reĝo de Bohemio (n. [[1223]]) * [[1346]]: [[Johano de Luksemburgio]], grafo de Luksemburgio (n. [[1296]]) * [[1486]]: [[Ernesto (Saksio)]], germana duko, [[princo-elektisto]] (n. [[1441]]) * [[1595]]: [[Antonio la 1-a (Portugalio)|Antono de Krato]], Prioro de [[Crato|Krato]], pretendanto al la portugala trono (n. [[1531]]) * [[1666]]: [[Frans Hals]], flandra pentristo (n. ĉ. [[1580]]) * [[1723]]: [[Antoni van Leeuwenhoek]], nederlanda fizikisto kaj komercisto (n. [[1632]]) * [[1785]]: [[Ventura Rodríguez]], hispana arkitekto (n. [[1717]]) * [[1795]]: [[Alessandro Cagliostro]], itala aventuristo, [[okultismo|okultisto]], [[alkemio|alkemiisto]] (n. [[1743]]) * [[1800]]: [[Ernesto Frederiko (Saksio-Koburgo-Saalfeld)]], germana duko (n. [[1724]]) * [[1813]]: [[Theodor Körner]], germana poeto kaj dramverkisto (n. [[1791]]) * [[1845]]: [[Nikolaus Becker]], germana juristo kaj poeto (n. [[1809]]) * [[1850]]: [[Ludoviko-Filipo (Francio)|Ludoviko-Filipo]], reĝo de la Francoj (n. [[1773]]) * [[1865]]: [[Johann Franz Encke]], germana astronomo (n. [[1791]]) * [[1860]]: [[Friedrich Silcher]], germana kanto-komponisto kaj kolektisto (n. [[1789]]) * [[1873]]: [[Karl Wilhelm]], germana korusestro kaj komponisto de neoficiala himno (n. [[1815]]) * [[1885]]: [[August Gottfried Ritter]], germana orgenisto kaj komponisto (n. [[1811]]) * [[1902]]: [[Otto Gildemeister]], germana politikisto, ĵurnalisto kaj tradukisto (n. [[1823]]) * [[1908]]: [[Tony Pastor]], usona amuzisto, inventinto de [[vodevilo]] (n. [[1837]]) * [[1908]]: [[Christian Hagans]], germana entreprenisto, lokomotivfabrikanto (n. [[1829]]) * [[1910]]: [[János Réti]], hungara agrikultura fakverkisto (n. [[1849]]) * [[1912]]: [[Pavel Ĵukovskij]], germana kaj rusia scenejfaristo, pentristo kaj verkisto (n. [[1845]]) * [[1921]]: [[Ludwig Thoma]], germana verkisto kaj redaktoro (n. [[1867]]) * [[1921]]: [[Sándor Wekerle]], ĉefministro de Hungario (n. [[1848]]) * [[1938]]: [[Teodor Axentowicz]], pola-armena [[pentristo]], [[desegnisto]] kaj [[grafikisto]], profesoro kaj rektoro (ur. 1859) * [[1944]]: [[Albin Jakiel]], pola kleriga aganto, pedagogo, enciklopediisto (n. [[1900]]) * [[1944]]: [[Adam von Trott zu Solz]], germana juristo, diplomato, rezistmovadano (n. [[1909]]) * [[1945]]: [[Franz Werfel]], aŭstra poeto kaj verkisto (n. [[1890]]) * [[1958]]: [[Ralph Vaughan Williams]], angla komponisto (n. [[1872]]) * [[1963]]: [[Czesław Kaczmarek]], pola episkopo (n. [[1895]]) * [[1967]]: [[Adorján Stella]], hungara verkisto, ĵurnalisto, humuristo, tradukisto, teatra aŭtoro (n. [[1897]]) * [[1973]]: [[Ferenc Heves]], hungara ĵurnalisto kaj poeto (n. [[1903]]) * [[1974]]: [[Charles Lindbergh]], usona aviadisto, la unua homo superfluginta [[Atlantiko]]n (n. [[1902]]) * [[1975]]: [[Haile Selassie]], lasta imperiestro de [[Etiopio]] (n. [[1892]]) * [[1979]]: [[Mika Waltari]], finna verkisto (n. [[1908]]) * [[1980]]: [[Rosa Albach-Retty]], aŭstra aktorino (n. [[1874]]) * [[1982]]: [[Edith Weide]], dana esperantistino, edzino de [[August Weide]], prezidantino de [[Hamburga Esperanto-Societo]] (n. [[1912]]) * [[1982]]: [[Anna German]], pola kantistino, komponistino kaj aktorino (n. [[1936]]) * [[1989]]: [[Irving Stone]], usona verkisto (n. [[1903]]) * [[1993]]: [[László Schrek]], rumania hungara arkivisto, lokhistoriisto (n. [[1935]]) * [[1994]]: [[Sergeo Novik-Pjajun]], belorusa poeto plurlingva, malliberulo de germana [[koncentrejo]] kaj soveta puntendaro, instruinta [[Esperanto]]n en [[Jakutio]], kien li estis ekzilita (n. [[1906]]) * [[1997]]: [[János Kovács (kritikisto)|János Kovács]], rumania hungara literaturkritikisto (n. [[1921]]) * [[2002]]: [[Thomas Gordon (psikologo)|Thomas Gordon]], usona psikologo kaj [[psikoterapio|psikoterapiisto]] (n. [[1918]]) * [[2004]]: [[Laura Branigan]], usona kantistino kaj aktorino (n. [[1952]]) * [[2005]]: [[Wolfgang Bauer]], aŭstra avangarda verkisto kaj [[dramaturgo]] (n. [[1941]]) * [[2006]]: [[Roma Thorsen]], dana esperantistino kaj tradukistino por "[[Norda Prismo]]", edzino de [[Poul Thorsen]], kun kiu ŝi gvidis la fondaĵon [[Biblioteka Apogo Roma kaj Poul Thorsen]] (n. nekonata) * [[2006]]: [[Vladimir Tretchikoff]], kazaĥa pentristo (n. [[1913]]) * [[2007]]: [[Gaston Thorn]], ĉefministro de Luksemburgio, prezidanto de [[Eŭropa Komisiono]] (n. [[1928]]) * [[2007]]: [[Enrique Balech]], argentina natursciencisto, fakulo pri marbiologio, [[planktono]] kaj [[algo]]j, [[Esperanto-vortaristo]], honora membro de [[Argentina Esperanto-Ligo]] (n. [[1912]]) * [[2009]]: [[Ferenc Nagy (akademiano)|Ferenc Nagy]], hungara kemiisto (n. [[1927]]) * [[2010]]: [[Raimon Panikkar]], hispana-[[malabaro|malabara]] teologo, filozofo, [[katolikismo|katolika]]-[[hinduismo|hindua]] [[dialogo|dialogisto]] (n. [[1918]]) * [[2012]]: [[János Matekovics]], rumania hungara ĵurnalisto, verkisto (n. [[1939]]) * [[2013]]: [[Józef Łukaszewicz]], pola matematikisto (n. [[1927]]) * [[2017]]: [[Jozefo Golec]], pola pedagogo pri [[plastiko]], populariganto de [[turismo]], ŝako, [[Teŝinio]], kreinto de [[ekslibriso]]j, iniciatinto de [[Esperanto-muzeo]] en [[Sopot]] (m. [[1935]]) * [[2022]]: [[Hana Zagorová]], ĉeĥa kantistino, tekstistino, aktorino kaj prezentistino (n. [[1946]]) * [[2023]]: [[Bob Barker]], usona televida [[prezentisto]] (n. [[1923]]) * [[2026]]: [[Péter Nádas]], hungara verkisto (n. [[1942]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: [[Aleksandro de Bergamo]], romia soldato, martiro; [[Virgulino de Ĉenstoĥovo]] - fiksita de [[Pio la 10-a]] en 1904 por [[katolikismo|katolika]] eklezio en Pollando * [[Filipinoj]], [[Namibio]]: Tago de [[Heroo]]j * [[Papuo-Nov-Gvineo]]: [[Pento]]-Tago == Tagoj de [[semajno]] == La '''26-a de aŭgusto''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; {{Projektoj}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]. [[Kategorio:26-a de aŭgusto| ]] [[Kategorio:Aŭgusto|26]] [[Kategorio:26-a tago de la monato|#08]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0826]] awsbkh45t3p6uky7fcktd4vg3hgiyx2 0 5278 9483162 9451910 2026-09-28T11:46:57Z Sj1mor 12103 9483162 wikitext text/x-wiki {{KalendaroAŭgusto}} {{Aŭgusto}} La '''4-a de aŭgusto''' estas la 216-a tago de la jaro (la 217-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 149 tagoj restas. Je la 4-a de aŭgusto okazis, interalie: == Eventoj == * [[70]]: [[Templo de Jerusalemo]] estis detruita de la armeo de [[Romio]] sub komando de [[Tito (imperiestro)|Tito]] * [[367]]: Venonta romia imperiestro [[Graciano]] ricevis la titolon [[Augustus (honora titolo)|''Augustus'']] - nomumita de sia patro [[Valentiniano la 1-a]] kaj asociita kun la trono en la aĝo de 8 jaroj * [[1060]]: [[Filipo la 1-a (Francio)|Filipo la 1-a]] iĝis reĝo de Francio * [[1181]]: Oni observis eksplodon de [[Supernovao]] ''SN 1181'' * [[1260]]: Papo [[Aleksandro la 4-a]] eldonis [[buleo (papo)|buleon]] permesantan organizi ĉiujare en [[Gdańsk]] [[foiro]]n * [[1265]]: [[Batalo de Evesham]] dum kiu grava angla ribelo malvenkis * [[1306]]: [[Olomouc]]/Olmütz: murdo de la [[listo de regantoj de Ĉeĥio|ĉeĥa reĝo]] [[Venceslao la 3-a (Bohemio)|Venceslao la 3-a]] * [[1326]]: En [[Moskvo]] fondiĝis [[Rusa Ortodoksa Eklezio|rusortodoksa]] [[Katedralo de la Dormado]] * [[1392]]: [[Vytautas]] laŭtraktate kun [[Ladislao la 2-a Jogajlo]] ricevis duklandon [[Trakai]] kaj iĝis fakta reganto de [[Litovio]] * [[1444]]: En [[Szeged]] reĝo [[Ladislao la 3-a (Pollando)|Ladislao la 3-a]] rompis pro persvado de [[papa legato]] la antaŭnelongan pactraktaton kun [[Otomana Imperio]] * [[1496]]: [[Sankta Domingo]] estis fondita - unua urbo en la [[Nova Mondo]] * [[1531]]: Dum la milito kontraŭ [[Moldavio]] pri [[historia regiono]] malantaŭ [[Kuti]] la pola armeo konkeris [[kastelo]]n en Gwoździec (nun en [[Ivanofrankivska provinco]]) * [[1532]]: [[Unuiĝo de Bretonio al Francio]]: [[reĝo de Francio]] [[Francisko la 1-a (Francio)|Francisko la 1-a]] alligis la [[feŭdo]]n [[Bretonio (franca regiono)|Bretonio]] al [[Francio]] * [[1578]]: Dum la [[batalo]] de tri [[monarko]]j en [[Afriko]] portugala reĝo [[Sebastiano la 1-a (Portugalio)|Sebastiano la 1-a]] [[malaperigo|malaperis]] * [[1648]]: [[Krono de la Regno de Pollando]]: dum la ribelo de [[Bohdan Ĥmelnickij]] [[kozakoj]] okupis kastelon en [[Bar (Ukrainio)|Bar]] * [[1651]]: Trupoj de [[Grandprinclando Litovio]] konkeris [[Kievo]]n * [[1666]]: [[Dua angla-nederlanda milito]]: [[marbatalo]] de North Foreland ([[Kent]]) komenciĝis - gajnita de angla ŝiparo sekvan tagon * [[1687]]: [[Ivan Mazepa]] iĝis gvidanto de ukrainaj maldekstra[[Dnepro|dnepraj]] [[kozakoj]] * [[1693]]: [[Ĉampanjo]]: franca [[benediktanoj|benediktano]] [[Dom Perignon]] inventis [[ĉampano]]n * [[1704]]: [[Milito de hispana sukcedo]]: [[Ĝibraltaro]] estis okupita de angla armeo (laŭ [[gregoria kalendaro]] uzata en Hispanio) * [[1708]]: [[Hungario]]: [[liberecbatalo de Rákóczi]] kontraŭ [[Habsburga monarkio]] fiaskis * [[1770]]: [[Aŭstralio]]: [[James Cook]] eknomis malkovritan beston [[kanguruo]] * [[1782]]: [[Volfgango Amedeo Mozarto]] nuptis kantistinon [[Constanze Mozart|Constanze Weber]] * [[1783]]: [[Kataklismo|Kataklisma]] [[erupcio]] de Monto Asama en [[Japanio]] mortigis ĉirkaŭ 1 400 homojn kaj pliigis [[malsatego]]n, rezultigante pluajn 20 000 mortojn * [[1783]]: En [[Georgijevsk]] estis subskribita [[Traktato de Georgijevsk]] inter [[Rusia Imperio]] kaj [[Kartvela reĝlando]] iĝanta rusia [[protektorato]] * [[1789]]: Komence de la [[Franca revolucio de 1789]] dumnokte la privilegiitaj sociaj [[tavolo]]j rezignis de siaj [[privilegio]]j * [[1812]]: [[Franca invado al Rusio]]: apud [[Smolensk]] kuniĝis [[armeo]]j de [[Michael Andreas Barclay de Tolly]] kaj [[Pjotr Bagration]] * [[1836]]: En [[Moskva Kremlo]] oni [[soklo|sokle]] starigis [[Caro-sonorilo]]n * [[1854]]: [[Flago de Japanio]] estis establita kiel oficiala [[flago]] por flirti ferdeke de japanaj [[ŝipo]]j * [[1863]]: [[Januara ribelo]] kontraŭ [[Rusia imperio]]: venko de [[insurekcio|insurekcianoj]] en la dua batalo en la [[Distrikto Opole (Lublinio)|Distrikto Opole]] ([[Kongresa Pollando]]) * [[1870]]: Armeo de la [[Reĝlando Prusio]] invadis [[Alzaco]]n * [[1879]]: [[Alzaco]] kaj [[Loreno]] iĝis teritorioj de [[Germanio]] * [[1883]]: En [[Martin]] fondiĝis [[Matica slovenská]], Nacia Kultura Instituto de [[Slovakio]] * [[1897]]: En [[Hispanio]] oni trovis [[Damo de Elĉo|damon de Elĉo]], skulptaĵon de [[iberoj]] * [[1903]]: [[Pio la 10-a]] iĝis papo * [[1905]]: Argentina futbalklubo [[Estudiantes de La Plata]] fondiĝis * [[1914]]: [[Unua Mondmilito]]: [[Germana Imperiestra Regno]] invadis [[Belgio]]n, reage [[Britio]] ultimatis kaj [[militdeklaro|deklaris militon]] al Germanio - mara blokado de Germanio komenciĝis; [[Woodrow Wilson]] deklaris neŭtralecon de [[Usono]] en la milito; germana armeo eniris [[Kalisz]] - sekvis neatenditaj amasaj [[reprezalio]]j, dekkelktaga sistema pripafo de [[artilerio]], pafmortigado kaj subbruligoj, pro kio 95% da konstruaĵoj de la [[Malnova Urbo]] falis kaj restis 5 el 70 mil loĝantoj; en [[Lvovo]] fondiĝis Asocio por Liberigo de [[Ukrainio]] * [[1916]]: [[Liberio]] deklaris militon al Germanio; [[Danio]] vendis al [[Usono]] [[Usonaj Virgulininsuloj|Virgulininsulojn]] * [[1919]]: En [[Budapeŝto]]n eniris armeoj de [[Ĉeĥoslovakio]] kaj [[Rumanio]] por likvidi [[Hungara Sovetrespubliko|Hungaran Sovetrespublikon]]; [[Muzeo Rodin]] malfermiĝis en [[Parizo]] * [[1920]] [[pola-bolŝevika milito|Soveta-Pola Milito]]: [[Ruĝa Armeo]] iranta al [[Berlino]] kunveturigis Provizoran Revolucian Komitaton de Pollando; en germana urbo [[Beuthen]] oni fondis pollingvan [[Silezio|Silezian]] asocion de [[Piedpilko]] * [[1922]]: En okupata de [[bolŝeviko]]j [[Buĥara emirlando]] mortfalis turka militisto kaj gvidanto de [[Junaj Turkoj]] [[Enver Paŝao]] * [[1924]]: [[Dua Pola Respubliko]]: armita [[Sovetunio|soveta]] taĉmento nokte atakis urbon Stołpce (nun en [[Minska regiono]]) pafmortigante 7 policanojn kaj urban oficiston kun prirabo de [[terorismo|terorigitaj]] loĝantoj * [[1936]]: Ĉefministro de Grekio [[Ioannis Metaxas]] enkondukis [[krizostato]]n * [[1940]]: [[Germana okupado de Pollando]]: [[germanoj]] pafmortigis en Firlej 10 personojn alveturigitajn de malliberejo en [[Radom]]; [[Nord-Afrika kampanjo]]: itala armeo de [[Abisinio]] eniris al [[Brita Somalio]] * [[1941]]: [[Ordnungspolizei|Germana polico]] en [[Varsovio]] organizis surstratan kaptadon de komercantoj, kiuj ne havis oficialan permeson; sovetaj regopovoj liberigis de malliberejo [[Lubjanka]] polan generalon [[Władysław Anders]]; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en [[Ukrainio]] armeoj de la Sud-Okcidenta Fronto evakuiĝis de [[Kirovograd]] * [[1942]]: en [[Varsovio]] aperis [[skoltismo|skolta]] [[konspiro|konspira]] dusemajnrevuo "Drogowskaz" (Vojmontrilo); likvido de pli malgranda [[Radoma geto]] - preskaŭ 30 mil loĝantoj estis forveturigitaj al [[Treblinka]] kaj tie murditaj; germana 4-a Kirasita Armeo tra rivero [[Aksaj]] atakis nord-orienten * [[1943]]: [[Operaco Reinhardt]]: germana polico pafmortigis en ruinoj de [[Varsovia geto]] ne malpli ol dekkelkajn personojn kun supozata juda [[nacieco]], kaj en Gralewo 10 virojn pro onidira bruligo de [[sekalo|sekal]]-stoko; [[Volinia masakro]]: taĉmento de [[ukrainoj|ukraina]] polico pafmortigis en Lipno (proksime al [[Jędrzejów]]) 16 personojn; [[Sovetunio]]: partizana grupo de generalo Sidor Kovpak frakasis germanan [[garnizono]]n en Delatyn ([[Ivano-Frankivska provinco]]) * [[1944]]: [[Ribelo de Varsovio]]: unua periodo de la [[insurekcio]] finiĝis kun konkero de 6 kvartaloj, sed ribelantoj ne sukcesis akiri [[ponto]]jn kaj [[fervoja stacidomo|fervojajn stacidomojn]]; [[skoltismo|Skolta]] Kampa [[Poŝto]] kreiĝis en la tuta liberigita urbo; unuafoje tri [[brita aerarmeo|britaj]] [[aviadilo]]j sukcesis ĵeti helpon al batalanta [[Varsovio]] super [[Hebrea tombejo de Varsovio|Hebrea tombejo]] kaj [[tombejo Powązki en Varsovio|tombejo Powązki]]; komenciĝis serioj da [[pogromo]]j en la kvartalo [[Ochota]] - entute pereis 10 mil de ĝiaj loĝantoj; juna soldato-poeto [[Krzysztof Kamil Baczyński|K. Baczyński]] estis pafmortigita de germana [[kaŝpafisto]]; [[Ruĝa Armeo]] konkeris [[Sędziszów Małopolski|Sędziszów]] kaj [[Mielec]]; [[Carl Gustaf Emil Mannerheim|C. Mannerheim]] iĝis [[prezidanto de Finnlando|prezidento de Finnlando]]; [[usona aerarmeo]] atakis centron [[Peenemünde]] produktantan raketojn [[V-2]]; en [[Amsterdamo]] [[Anne Frank]] kun sia familio estis arestita de [[Gestapo]] * [[1945]]: Pollando: partizanaj taĉmentoj de [[kapitano]] [[Antoni Heda]] kun du aliaj liberigis nokte de la 4-a/5-a en [[Kielce]] 600 malliberigitojn * [[1947]]: [[Pollando]]: en Armea Juĝejo en [[Varsovio]] komenciĝis [[proceso parodia|montra proceso]] surbaze de falsigitaj dokumentoj pri spiona agado de ĉefredaktoro de "Gazeta Ludowa” (Popola Gazeto), kaj de unu [[pastro]] kaj estinta komunista [[funkciulo]] * [[1950]]: Premiero de la usona filmo [[Sunset Boulevard|''Bulvardo de la sunsubiro'']] de [[Billy Wilder]] * [[1956]]: [[Barato]]: apud [[Mumbajo]] unua azia [[nuklea reakciujo]] ekfunkciis * [[1964]]: [[Afrikusona Civilrajta Movado]]: 3 batalantoj pri [[civilrajto]]j estis trovitaj murditaj en [[Misisipio]] post ilia [[malaperigo|malapero]] la 21-an de junio; [[Vjetnama milito]]: en [[Usono]] Nacia Sekureca Agentejo false asertis, ke usona [[destrojero]] estis atakita la duan fojon de nordvjetnamaj ŝipoj en la [[Vjetnama golfo]], pro kio [[Usona kongreso]] rezoluciis pri uzo de milita forto * [[1965]]: [[Kukinsuloj]] ([[Insularo Cook]]), ricevas staton de memstara administrado, libere ligitaj kun [[Novzelando]] * [[1967]]: Unua [[muzikalbumo]] ''[[The Piper at the Gates of Dawn]]'' de [[Pink Floyd]] aperis * [[1969]]: [[Reĝlando Libio]]: reĝo [[Idris (Libio)|Idris]] abdikis * [[1972]]: [[Italio]]: atako al [[nafto]]-[[dukto]] farita de [[Nigra septembro]] en [[San Dorligo della Valle]] * [[1974]]: [[San Benedetto Val di Sambro]]: 12 personoj pereis en bomba [[atenco]] farita de italaj [[novfaŝismo|novfaŝistoj]] kontraŭ rapidega trajno inter [[Romo]] kaj [[Munkeno]] * [[1975]]: [[Japana Ruĝa Armeo]] prenis 52 [[ostaĝo]]jn en [[ambasadejo]]j de [[Svedio]] kaj [[Usono]] en [[Kuala-Lumpuro]], postulante de la japana registaro liberigon de 5 arestitaj membroj * [[1979]]: [[Francesco Cossiga]] iĝis ĉefministro de Italio * [[1983]]: [[Bettino Craxi]] kiel unua socialisto iĝis ĉefministro de Italio; [[Supera Voltalando]]: [[Thomas Sankara]] per [[puĉo]] iĝis prezidento * [[1984]]: [[Supera Voltalando]] ŝanĝis nomon al [[Burkino]] * [[1995]]: [[Jugoslavaj Militoj]]: Kroata Armeo iniciatis Operacon Ŝtormo sub gvido de generalo [[Ante Gotovina]] - la lastan gravan batalon de Kroata Sendependiga Milito kaj la plej grandan eŭropan terbatalon ekde la dua mondmilito * [[1998]]: [[Ĉinio]]: kontraŭinundaj [[digo]]j kaj [[bulvardo]]j laŭlonge de [[Jangzio]] disfalis: 2000 mortigitoj kaj pli ol 100 000 vunditoj * [[2005]]: [[Ferenc Mádl]] iĝis prezidento de Hungario * [[2007]]: [[Kosmoesploro]]: [[NASA]] direkte al [[Marso (planedo)|Marso]] lanĉis kosmosondilon [[Fenikso (kosmosondilo)|Fenikso]], kiu trovis tie [[akvo]]n * [[2009]]: Boggy Peak, la plej alta montpinto de [[Antigvo-Barbudo]] estis alinomita al Mount [[Barack Obama|Obama]] * [[2013]]: [[Siria enlanda milito]]: batalo de Salma ([[gubernio Latakia]]) komenciĝis - dum du semajnoj 400 personoj pereis, en tio duono murdita de fanatikaj [[islamo|islamanoj]] * [[2017]]: Video-filmeto al kanto ''[[Despacito]]'' ekfuroregis jutube - kiel unua en la historio de [[YouTube]] atingis 3 miliardojn da vidaĵoj (al la kanto de portorika artisto Luis Fonsi) * [[2020]]: [[Pollando]]: en [[Krakovo]] apud la [[holmo]] al [[Tadeusz Kościuszko]] okazis solena inaŭguro de la [[sidejo]] de komandejo de la 5-a Korpuso de [[Usona Terarmeo]]; [[Eksplodoj en Bejruto (2020)|Eksplodoj en Bejruto]]: rezulte de la eksplodo de 3 mil tunoj de [[amonia nitrato]] en havena [[magazeno]] 218 personoj pereis kaj pli ol 7,5 mil vundiĝis, ĉiu 10-a loĝanto de la ĉefurbo de [[Libano]] restis sen tegmento super la kapo * [[2022]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: Pasinttage 30 lokoj en [[Ukrainio]] estis pripafitaj; el komuniko de ukraina ĝenerala [[akuzisto|akuzistejo]] rezultas, ke ĝis nun [[rusoj]] faris 26 465 [[krimo]]jn; [[ukraino]]j detruis komandejon de 22-a Armea Korpuso de [[Nigramara floto de Rusio]] en [[Ĉornobajivka (Ĥersona provinco)|Ĉornobajivka]] (pereis 31 personoj); en [[Torecko]] rusoj pripafis [[bushaltejo]]n - 8 personoj mortigitaj, 4 estas vunditaj. Estona registaro decidis forigi ĉiujn sovetajn monumentojn (200 ĝis 400); [[Tvitero]] de [[RIA Novosti]] estis blokita en [[EU]] kaj Britio; [[Kanado]] rekomencis instrui ukrainajn soldatojn kaj sendas 225 instruktorojn al [[Britio]]; [[Usono]] transdonos al [[WHO]] preskaŭ 2 mln da dolaroj por apogo de ukraina sanservo; laŭ enketo 2/3 de la loĝantoj de la plej grandaj 12 polaj urboj engaĝiĝis helpi al ukrainaj [[rifuĝintoj]] * [[2023]]: Du ukrainaj senpilotaj [[boato]]j atakis bazon de rusa [[mararmeo]] apud [[Novorossijsk]] — damaĝita granda [[militŝipo]]; [[rusoj]] devigas skipon de [[Zaporiĵo|Zaporiĵa]] [[Nuklea centralo]] akcepti rusan civitanecon minacante per [[reprezalio]]j; korpoj de laŭvicaj 44 soldatoj estis alvenigitaj al Ukrainio; laŭ Sekurec-Servo de Ukrainio Rusio planas provokon en [[naftorafinejo]] de [[Mazir]] por altiri belorusan armeon al la milito; ukraina armeo trarompis sude en kelkaj lokoj unuan defendlinion kaj ŝoviĝis al la meza. Mondreago: En [[Pollando]] estis arestita [[belorusoj|beloruso]] kiel la 16-a porrusa [[spionado|spiono]]; [[Julio|julie]] [[Putin]] subskribis rekordan nombron de sekretaj dekretoj – 62% de dokumentoj ne estis publikigitaj, plejparte ili koncernis distingojn de [[veterano]]j, ankaŭ postmorte; dum 5 monatoj kontraŭsankcia [[Armenio]] pli ol 3-foje pligrandigis sian eksporton al Rusio; juĝejo en [[Moskvo]] verdiktis 19 jarojn da mallibero por [[Aleksej Navalnij]] ==[[Esperantujo]]== * [[2019]]: La [[92-a SAT-Kongreso 2019|92-a SAT-Kongreso]] komenciĝis en [[Katalunio]] == Naskiĝoj == * [[1521]]: [[Urbano la 7-a]], papo (m. [[1590]]) * [[1707]]: [[Johann August Ernesti]], germana filologo kaj teologo (m. [[1781]]) * [[1719]]: [[Johann Gottlob Lehmann]], germana mineralogo kaj geologo (m. [[1767]]) * [[1755]]: [[Rodrigo de Sousa Coutinho]], portugala politikisto kaj politika verkisto (m. [[1812]]) * [[1783]]: [[Domingo Caycedo]], kolombia politikisto, vicprezidanto de [[Granda Kolombio]] kaj de la [[Respubliko de Nova Granado]] (m. [[1843]]) * [[1792]]: [[Percy Bysshe Shelley]], angla poeto (m. [[1822]]) * [[1792]]: [[Edward Irving]], skota kleriko, [[vizio|viziulo]] kaj mistikulo (m. [[1834]]) * [[1802]]: [[Ludwika Śniadecka]], pola nacia agantino en [[Turkio]] (m. [[1866]]) * [[1804]]: [[Karl Friedrich Hermann]], germana klasika filologo kaj arĥeologo (m. [[1855]]) * [[1805]]: [[William Rowan Hamilton]], irlanda matematikisto kaj fizikisto (m. [[1865]]) * [[1839]]: [[Calixto García]], kuba generalo, gvidanto de kontraŭhispanaj ribeloj (m. [[1898]]) * [[1844]]: [[Ilja Jefimoviĉ Repin]], rusia pentristo (m. [[1930]]) * [[1855]]: [[Géza Nagy (arkeologo)|Géza Nagy]], hungara arkeologo kaj etnografo (m. [[1915]]) * [[1859]]: [[Knut Hamsun]], norvega verkisto Nobelpremiita (m. [[1952]]) * [[1866]]: [[János Drumár]], hungara verkisto kaj muzikhistoriisto (m. [[1922]]) * [[1871]]: [[Jeanne Flourens]], franca komercistino, membrino de [[Lingva Komitato]], [[Esperanto-verkisto|Esperanto-verkistino]], aŭtorino de esperantlingva komedio ''[[La Fianĉiniĝo de Sovaĝulineto]]'' (m. [[1928]]) * [[1879]]: [[Dózsa Szilágyi M.]], hungara, rumania hungara pastro (m. [[1949]]) * [[1880]]: [[Jerzy Loth]], pola geografo, etnografo, rektoro, sporta aganto, fondinto de [[Rotario]]-Klubo, esploristo de [[Ameriko]] kaj [[Afriko]], plurjara prezidanto de [[Pola Esperanto-Asocio]] (m. [[1967]]) * [[1880]]: [[Domokos Gyallay]], hungara ĵurnalisto (m. [[1970]]) * [[1884]]: [[Béla Balázs]], hungara verkisto (m. [[1949]]) * [[1886]]: [[Ernst Polak]], aŭstra literaturkritikisto, ĵurnalisto kaj literaturagento (m. [[1947]]) * [[1890]]: [[Erich Weinert]], germana politikisto kaj artisto, prezidanto de [[Nacia Komitato por Libera Germanio]] (m. [[1953]]) * [[1892]]: [[Domokos Sipos]], hungara verkisto, poeto, oficisto (m. [[1927]]) * [[1891]]: [[Margit Makay]], hungara aktorino (m. [[1989]]) * [[1896]]: [[József Lengyel (verkisto)|József Lengyel]], hungara verkisto, poeto, ĵurnalisto (m. [[1975]]) * [[1899]]: [[Joan Font i Giralt]], kataluna pastro, partoprenanto de [[UK 1909]], prezidanto de [[IKUE]], red. de la revuo "[[Espero Katolika]]", prezidanto de kelke da [[Floraj Ludoj]] en [[Katalunio]], dum [[UK 1931]] gajnis konkurson iĝante [[oratoro]], murdita (m. [[1936]]) * [[1900]]: [[Elizabeth Bowes-Lyon]], reĝino de Britio (m. [[2002]]) * [[1901]]: [[Louis Armstrong]], usona ĵazmuzikisto, [[trumpeto|trumpetisto]] kaj kantisto (m. [[1971]]) * [[1902]]: [[Hanka Ordonówna]], pola kantistino, aŭtorino de versaĵoj kaj tekstoj de kanzonoj, dancistino kaj aktorino (m. [[1950]]) * [[1903]]: [[Ferenc Heves]], hungara ĵurnalisto kaj publicisto (m. [[1973]]) * [[1904]]: [[Witold Gombrowicz]], pola verkisto (m. [[1969]]) * [[1904]]: [[József Trózner]], hungara komponisto, dirigento (m. [[1989]]) * [[1909]]: [[Eva Kemlein]], germana fotistino (m. [[2004]]) * [[1912]]: [[Raoul Wallenberg]], sveda arkitekto, entreprenisto, diplomato, [[malaperigo|malaperinto]], [[justuloj inter la popoloj|justulo inter la popoloj]] (m. [[1947]]) * [[1912]]: [[Aleksandr Daniloviĉ Aleksandrov]], soveta kaj rusia matematikisto, fizikisto, filozofo kaj montogrimpisto (m. [[1999]]) * [[1917]]: [[Karl Wlaschek]], aŭstra entreprenisto, pianisto, miliardulo (m. [[2015]]) * [[1917]]: [[Janka Bryl]], belorusa verkisto, parlamentano de [[Belorusa SSR]] (m. [[2006]]) * [[1921]]: [[Herb Ellis]], usona ĵaz-gitaristo (m. [[2010]]) * [[1924]]: [[György Szabad]], hungara historiisto, politikisto (m. [[2015]]) * [[1925]]: [[Ryszard Kossobudzki]], pola soldato de [[Pola Enlanda Armeo|Enlanda Armeo]], partoprenanto de la [[Ribelo de Varsovio]] (m. [[2012]]) * [[1928]]: [[Flóra Kádár]], hungara aktorino, [[voĉoaktoro]] (m. [[2003]]) * [[1929]]: [[Jaser Arafat]], palestina politikisto, aktivulo de [[Organizaĵo por Liberigo de Palestino]], Nobelpremiita prezidento de [[Palestina aŭtonomio]] (m. [[2004]]) * [[1931]]: [[Kazimierz Świtoń]], pola [[sindikatisto]], parlamentano (m. [[2014]]) * [[1935]]: [[Árpád Hudy]], rumania hungara ĵurnalisto kaj lingvisto * [[1935]]: [[József Kolumbán]], rumania hungara matematikisto * [[1936]]: [[Assia Djebar]], alĝeria romanverkistino, tradukistino kaj filmreĝisorino, feministino (m. [[2015]]) * [[1937]]: [[Péter Korniss]], hungara [[fotisto]], fotoraportisto, fotoartisto * [[1942]]: [[Éva Katona]], hungara aktorino * [[1943]]: [[Ulrich Lins]], germana historiisto, politika sciencisto, japanologo kaj [[esperantisto]], estrarano de [[TEJO]], kunradektoro de "[[Kontakto (revuo)|Kontakto]]", vicprezidanto de [[UEA]], aŭtoro de ''[[La danĝera lingvo]]'' kaj kunaŭtoro de ''[[Esperanto en Perspektivo]]'' * [[1953]]: [[Stanisław Pyjas]], pola studento, opoziciisto, kies murdo estigis [[Studenta Komitato de Solidareco|Studentan Komitaton de Solidareco]] (m. [[1977]]) * [[1960]]: [[José Luis Rodríguez Zapatero]], ĉefministro de Hispanio * [[1961]]: [[Barack Obama]], prezidento de Usono 2009-2017 * [[1962]]: [[Csaba Várhelyi (filo)|Csaba Várhelyi]], rumania hungara kemiisto * [[1963]]: [[Keith Ellison]], usona politikisto, unua [[islamo|islamano]] en la [[Usona Kongreso]] * [[1964]]: [[Jörg Urban]], germana hidrologo kaj politikisto * [[1965]]: [[Fredrik Reinfeldt]], ĉefministro de Svedio * [[1965]]: [[Thomas Pusch]], germana [[kuracisto]], [[psikoterapiisto]] kaj fakulo pri [[Valdorfa pedagogio]], prezidanto de [[Germana Esperanto-Junularo|GEJ]], [[Germana Esperanto-Asocio|GEA-]] kaj [[TEJO-estraro|TEJO-estrarano]], red. de pluraj revuoj, organizanto de [[Internacia Seminario|Internaciaj Seminarioj]], membro de teatra grupo [[Kia koincido]], [[vikipediisto]] * [[1974]]: [[Daniel Lariko Golden]], hungara [[filologo]], [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska Esperanto-parolanto]], filo de [[Bernard Golden]], prezidanto de [[Hungara Esperanto-Junularo]], komisiito pri seminarioj de [[TEJO]], ĝenerala sekretario de [[IJK 1999]] * [[1975]]: [[András W. Kovács]], rumania hungara historiisto * [[1981]]: [[Meghan Markle]], usona aktorino edziniĝinta al [[Henry Mountbatten-Windsor|Princo Harry]] == Mortoj == * [[785]]: [[Al-Mahdi]], la tria [[Kalifujo de Abasidoj|abasida kalifo]] * [[1060]]: [[Henriko la 1-a (Francio)|Henriko la 1-a]], reĝo de Francio (n. [[1008]]) * [[1265]]: [[Simon de Montfort (6-a grafo de Leicester)]], nobelo de Anglio kaj Francio kiu estris ribelon kontraŭ Henriko la 3-a (Anglio) (n. [[1208]]) * [[1306]]: [[Venceslao la 3-a]], ĉeĥa, pola kaj hungara reĝo (n. [[1289]]) * [[1378]]: [[Galeazzo la 2-a Visconti]], reganto de [[Milano]] (n. [[1320]]) * [[1526]]: [[Juan Sebastián Elcano]], eŭska navigisto, kiu unuafoje ĉirkaŭnavigis la terglobon (n. [[1476]]) * [[1578]]: [[Sebastiano la 1-a (Portugalio)|Sebastiano la 1-a]], reĝo de Portugalio (n. [[1554]]) * [[1598]]: [[William Cecil, Lordo Burghley]], angla politikisto, konsilanto de [[Elizabeto la 1-a (Anglio)]] (n. [[1520]]) * [[1753]]: [[Gottfried Silbermann]], germana konstruisto de [[orgeno]]j (n. [[1683]]) * [[1770]]: [[Johann Gottfried Gregorii]], germana pastoro, historiisto, geografo (n. [[1685]]) * [[1788]]: [[Johann Wilhelm Baumer]], germana mineralogo kaj kuracisto (n. [[1719]]) * [[1849]]: [[Anita Garibaldi]], brazila edzino de [[Giuseppe Garibaldi]], heroino de la du mondoj (n. [[1821]]) * [[1859]]: [[Johano Maria Vianney]], franca [[paroĥestro]], sanktulo, [[patroneco|patrono]] de paroĥestroj (n. [[1786]]) * [[1865]]: [[William Edmondstoune Aytoun]], skota verkisto kaj juristo, retorikisto (n. [[1813]]) * [[1873]]: [[George Armstrong Custer]], usona militisto kontraŭbatalanta [[indianoj]]n (n. [[1839]]) * [[1875]]: [[Hans Christian Andersen]], dana poeto kaj verkisto, aŭtoro de [[fabelo]]j (n. [[1805]]) * [[1890]]: [[Ivan Mažuranić]], kroata poeto, verkisto, lingvisto kaj politikisto (n. [[1814]]) * [[1900]]: [[Isako Levitan]], rusa pentristo (n. [[1860]]) * [[1908]]: [[Radoje Domanoviĉ]], serba verkisto kaj [[satiro|satiristo]] (n. [[1873]]) * [[1912]]: [[Leopold Elb]], germana esperantisto, membro de [[Lingva Komitato]], kunlaboranto de [[Akademiaj Korektoj]] pri [[Universala Vortaro]] (n. [[1856]]) * [[1914]]: [[Hubertine Auclert]], franca [[feminismo|feministino]] kaj [[sufrageto]] (n. [[1848]]) * [[1922]]: [[Enver Paŝao]], turka politikisto kaj militisto, gvidanto de [[Junaj Turkoj]] respondeca pri la [[Armena genocido]] (n. [[1881]]) * [[1927]]: [[Eugène Atget]], franca fotisto (n. [[1857]]) * [[1930]]: [[Siegfried Wagner]], germana komponisto, dirigento kaj reĝisoro (n. [[1869]]) * [[1931]]: [[Otto Güthling]], germana [[Klasika Filologio|klasika filologo]], pedagogo kaj teologo (n. [[1853]]) * [[1936]]: [[Mavro Ŝpicer]], kroata [[majoro]] el [[Zagrebo]], [[pioniro de Esperanto]], eldoninto de antologieto ''[[Kroataj Poeziaĵoj]]'', tradukisto de la nacia hero-[[eposo]] ''[[La Morto de Smail-Aga Ĉengijiĉ]]'' (n. [[1862]]) * [[1940]]: [[Vladimir Ĵabotinskij]], juda [[cionismo|cionista]] gvidanto, ĵurnalisto kaj verkisto, fondinto de Juda Legio (n. [[1880]]) * [[1941]]: [[Mihály Babits]], hungara poeto, publicisto kaj tradukisto (n. [[1883]]) * [[1944]]: [[Ignacy Grabowski]], pola socia aktivulo (n. [[1873]]) * [[1944]]: [[Krzysztof Kamil Baczyński]], pola poeto-soldato, partoprenanto de la [[Ribelo de Varsovio]] (n. [[1921]]) * [[1948]]: [[Mileva Marić]], serba matematikistino kaj fizikistino, edzino de [[Albert Einstein]] (n. [[1875]]) * [[1957]]: [[Washington Luís]], prezidento de Brazilo (n. [[1869]]) * [[1959]]: [[József Révai]], hungara [[stalinismo|stalinista]] politikisto (n. [[1890]]) * [[1971]]: [[Georg Maurer]], germana verkisto kaj tradukisto (n. [[1907]]) * [[1977]]: [[Ernst Bloch]], germana filozofo (n. [[1885]]) * [[1978]]: [[Irén N. Sebestyén]], hungara lingvistino (m. [[1890]]) * [[1978]]: [[Lilja Brik]], soveta skulptistino kaj filma reĝisorino (n. [[1891]]) * [[1989]]: [[Elemér Ilyés]], hungara historiisto (n. [[1919]]) * [[1992]]: [[František Tomášek]], [[primaso]] de Ĉeĥio (n. [[1899]]) * [[1992]]: [[Lorjak]], franca reklamfotisto, filmisto kaj verkisto, pioniro de [[Esperanto-filmo]], kies ''[[Angoroj]]'' estis unua longdaŭra filmo originale parolata en Esperanto, en kiu ĉefrolantoj estis [[aktoro]]j de la [[Internacia Arta Teatro]], verkinto de romanoj ''[[Neologisme]]'' kaj ''Regulus'' (n. [[1912]]) * [[1996]]: [[Adonis González Meana]], hispana esperantisto, vicprezidanto de [[Astura Esperanta Asocio]], vicsekretario de [[Hispana Esperanto-Federacio]] (n. [[1927]]) * [[1997]]: [[Jeanne Calment]], franca [[centjarulo|centjarulino]] (n. [[1875]]) * [[1998]]: [[Nikolaj Lozgaĉev]], rusa esperantisto, poeto, kanzonisto kaj tradukisto, kunlaboranto de [[samizdato|samizdata]] literatura almanako "[[Sezonoj]]", de "[[Literatura Foiro]]" kaj "[[Ondo de Esperanto]]", unua prezidanto de [[Ruslanda Esperanto-Asocio]] (n. [[1957]]) * [[1999]]: [[Rodney Ansell]], aŭstraliano de [[Makiso (vegetaĵejo)|makiso]] (n. [[1953]]) * [[2005]]: [[János Dani]], rumania hungara arkivisto, historiisto (n. [[1923]]) * [[2005]]: [[Iván Szabó]], hungara politikisto, financministro (n. [[1934]]) * [[2013]]: [[Sherko Bekas]], irakdevena kurda poeto verkanta en la [[sorana]] (n. [[1940]]) * [[2014]]: [[Andrzej Grzębowski]], [[pola esperantisto]], direktoro de turisma agentejo [[Esperantotur]], prezidanto de [[Monda Turismo]], organizinto de la [[Sanmarineca Universitata Sesio|Sanmarinecaj Universitataj Sesioj]] (n. [[1942]]) * [[2017]]: [[Bogusław Wolniewicz]], pola filozofo kaj logikisto (n. [[1927]]) * [[2020]]: [[Frances E. Allen]], usona [[informadiko|komputika sciencistino]], unua virino gajninta [[Premio Turing|premion Turing]] (n. [[1932]]) * [[2024]]: [[Tsung-Dao Lee]], ĉin-usona fizikisto Nobelpremiita (n. [[1926]]) * [[2026]]: [[Klaus Hänsch]], germana politikisto, prezidanto de Eŭropa Parlamento (n. [[1938]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: Memoro de Sankta [[Johano Maria Vianney]], franca [[sacerdoto]] * [[Slovakio]]: Tago de [[Matica slovenská]], 1863 * [[Burkino]]: Tago de Revolucio * [[Nacia tago]] sur la [[Kukinsuloj]] ([[Insularo Cook]]) * Internacia Solidarec-Tago kun Civitana Socio de [[Belorusio]] kaj Movado pri [[Homrajto]] * Monda Tago de [[Infano]]j Senkulpe [[viktimoj|Viktimaj]] de [[Agreso]]j * [[Libano]]: Memorigo pri la [[Eksplodoj en Bejruto (2020)|Eksplodoj en Bejruto]], 2020 == Tagoj de [[semajno]] == La '''4-a de aŭgusto''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; {{Projektoj}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]. [[Kategorio:4-a de aŭgusto| ]] [[Kategorio:Aŭgusto|04]] [[Kategorio:4-a tago de la monato|#08]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0804]] abzu060f5u7ofrvl6dhkvlql0mtw2xo 0 5422 9482883 9315665 2026-09-27T18:06:19Z Tirolischleioans 254019 /* Mortoj */ 9482883 wikitext text/x-wiki {{KalendaroAŭgusto}} {{Aŭgusto}} La '''18-a de aŭgusto''' estas la 230-a tago de la jaro (la 231-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 135 tagoj restas. Je la 18-a de aŭgusto okazis, interalie: == Eventoj == * [[690]]: [[Wu Zetian]] iĝis imperiestrino de Ĉinio, ununura virino * [[1201]]: Episkopo Albert von Buxhövden fondis [[Rigo]]n * [[1227]]: Fondinto de [[Mongola Imperio]] [[Ĝingis-Ĥano]] mortis * [[1273]]: [[Prago]] estis trafita de [[inundo]] * [[1409]]: En la [[milito]] de [[Krono de la Regno de Pollando|Pollando]] kaj [[Grandprinclando Litovio|Litovio]] kontraŭ la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] ties armeo konkeris kaj bruligis la [[kastelo]]n en [[Dobrzyń nad Wisłą]] * [[1587]]: Unua [[infano]] de anglaj gepatroj naskiĝis en la [[Nova Mondo]] * [[1590]]: John White, guberniestro de [[Kolonio Roanoke]], la unua angla setlejo en Nordameriko, revenis post trijara foresto kaj trovis ĝin senhoma * [[1655]]: [[Sveda diluvo]]: nobeloj Radziwiłł subigis [[Grandprinclando Litovio|Grandprinclandon Litovion]] al la sveda reĝo [[Karolo la 10-a Gustavo (Svedio)|Karolo la 10-a Gustavo]] * [[1672]]: Dum pola-turka milito la turka armeo komencis sieĝon de [[Kamjanec-Podilskij|Kamieniec Podolski]] * [[1690]]: [[Milito de la ligo de Augsburg]]: venko de franca armeo en batalo de Staffarda (apud [[Cuneo]]) * [[1708]]: [[Milito de hispana sukcedo]]: sieĝo de [[Lille]] komenciĝis * [[1765]]: [[Jozefo la 2-a]] iĝis romia-germana imperiestro * [[1786]]: [[Islando]]: [[Rejkjaviko]] iĝis [[urbo]] * [[1812]]: [[Franca invado al Rusio]]: post la [[Batalo de Smolensk]] [[Napoleono Bonaparte]] venis al [[Smolensko]] * [[1813]]: [[Napoleonaj militoj]]: [[trupo (armeo)|Trupoj]] de Napoleono aperis en norda [[Ĉeĥio]] okupante [[Liberec]], [[Česká Lípa]] kaj [[Frýdlant]] - [[Aŭstrio|aŭstraj]] trupoj preferis fuĝi * [[1826]]: [[Ĉeĥio]]: en loĝejo de la ĉefa administranto en [[Křivoklát]] ekestis [[incendio]], kiu rapide englutis la tutan [[Křivoklát (burgo)|kastelon]], nur la Reĝa [[Salono]] kaj la [[kapelo]] saviĝis * [[1862]]: [[Siuoj]] venkis usonan taĉmenton apud la [[pramo|prama]] [[vadejo]] Redwood * [[1863]]: [[Januara ribelo]] kontraŭ la [[Rusia Imperio]]: [[kozakoj]] bruligis polan [[vilaĝo]]n Jaworówka ([[distrikto Bjalistoko]]) kaj ties loĝantaron forkondukis al [[Turkestano]] * [[1868]]: Franca astronomo Pierre Janssen malkovris [[heliumo]]n * [[1877]]: [[Asaph Hall]] malkovris la lunon de Marso - [[Fobo (luno)|Fobon]] (6 tagojn pli poste - [[Dejmo (luno)|Dejmon]], pli malgrandan) * [[1891]]: [[Karibio]]: ĉirkaŭ 700 personoj pereis post trapaso de [[uragano]] super [[Martiniko]] * [[1894]]: [[Ĉeĥio]]: [[tramtransporto en Ostrava]] ekfunkciis * [[1914]]: [[Sankt-Peterburgo]] eknomiĝis Petrogrado; [[Unua Mondmilito]]: Germana ofensivo kontraŭ [[Francio]] komenciĝis * [[1915]]: Germana armeo konkeris [[Kaŭno]]n * [[1916]]: [[Dąbrowa Górnicza]] ricevis [[urborajto]]n (sub aŭstra administrado) * [[1917]]: [[Bataloj de Isonzo]]: komenco de la 11-a [[batalo]] de [[Isonzo]] - post grandskala atako de itala armeo, la armeo de [[Aŭstrio-Hungario]] perdis signifan areon inter [[Občina Tolmin]] kaj [[Gorico]], [[Triesto]] ankaŭ estis en danĝero; granda [[incendio]] damaĝis [[Tesaloniko]]n * [[1919]]: En [[Kamjanec-Podilskij]] registaro de [[Ukraina Popola Respubliko]] akceptis rimedojn por kontraŭbatali [[pogromo]]jn de judoj; Armeo de [[Anton Denikin]] okupis [[Mikolajivo]]; [[Unua Silezia Ribelo]]: venko de poloj en batalo de Loslau (ekde 1922 nomata [[Wodzisław Śląski|Godów]]) * [[1920]]: [[Pola-bolŝevika milito|Soveta-Pola Milito]]: Venko de pola armeo en batalo de [[Brodnica]] kaj komenco de la batalo de [[Płock]] * [[1929]]: En [[Dua Pola Respubliko]] fondiĝis [[Regiono|Regiona]] Asocio de [[Kaŝuboj]] * [[1933]]: En [[Berlino]] oni montris [[radioricevilo]]n ''[[Volksempfänger]]'', kiu ebligis aliron al radio kaj [[Nacisocialisma Germana Laborista Partio|nacisocialisman]] propagandon * [[1939]]: En [[Tria Regno]] estis enkondukita devo anonci, fare de [[kuracisto]]j, [[flegado|flegistinoj]] kaj [[akuŝistino]]j, infanojn ĝis la 3-a vivojaro grave [[Malkapablo|malkapablaj]] psike kaj korpe, kio estis enkonduko al programo de ilia [[eŭtanazio]] * [[1940]]: [[Nord-Afrika kampanjo]]: sub premo de pli forta itala armeo brita [[garnizono]] evakuiĝis de [[Berbera (urbo)|Berbera]] al ŝipoj - [[italoj]] okupis la tutan [[Brita Somalio|Britan Somalion]]; Brita [[mediteraneo|Mediteranea]] Ŝiparo pripafis [[Bardia]]; [[Ĉeĥio]]: unuaj britaj bomboj trafis [[Aš]]; [[Nov-Jorkio]]: prezidento [[Franklin D. Roosevelt]] kaj ĉefministro de [[Kanado]] Mackenzie King interkonsentis pri komuna defendo de [[Nordameriko]]; [[Batalo de Anglio]]: [[Luftwaffe]] klopodis tute detrui [[brita aerarmeo|la britan aerarmeon]] - ambaŭ flankoj perdis ĉi-tage pli da aviadiloj ol en iu alia momento de la kampanjo * [[1941]]: Germana polico [[pafekzekutado|pafekzekutis]] 26 personojn de diversaj lokoj en [[Arbaro de Białowieża]]; generalo [[Władysław Anders|W. Anders]] iĝis komandanto de la [[Pola Armeo en Sovetunio]]; al [[Skotlando]] per marvojo alvenis de [[Argentino]] unuaj polaj volontuloj de [[Suda Ameriko]]; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en [[Ukrainio]] germana 1-a Kirasita Grupo atingis [[Dnepro]]n apud [[Zaporiĵo]]; [[NKVD]] eksplodigis [[hidroelektra centralo|hidroelektran centralon]] sur [[Dnepro]], kio kaŭzis pereon de ĉirkaŭ 100 000 homoj, loĝantoj de apuda regiono kaj soldatoj de la [[Ruĝa Armeo]]; trupoj de la Armea Grupo sur la Suda Fronto evakuiĝis el [[Ĥersono]]; [[Usono]]: plilongigo de soldatservo ĝis 18 monatoj * [[1942]]: [[germanoj]] kun helpantoj de [[Judenrat|Juda Ordiga Servo]] likvidis grandan [[geto]]n en [[Radom]] - preskaŭ 30 mil judoj pereis en koncentrejo [[Treblinka (koncentrejo)|Treblinka]], el la transporto saviĝis nur unu persono; [[Usono]]: en [[Nov-Jorko]] kaj [[Detroit]] okazis manifestacioj subtene al malfermo de dua fronto * [[1943]]: [[Pola Rezistomovado]]: taĉmento de la [[Pola Enlanda Armeo]] apud [[Lida]] batalis kontraŭ soveta partizana taĉmento; nokte de la 17/18-a de aŭgusto aliancaj aviadiloj unuafoje bombadis [[armea spaco|armean spacon]] en [[Peenemünde]] * [[1944]]: [[Ribelo de Varsovio]]: [[brulbombo]]j falis sur Malnovan Urbon de [[Varsovio]], germanoj detruis malsanulejon kaj plu atakas terenojn ĉirkaŭ Politekniko; taĉmento de la [[Ruĝa Armeo]] en vilaĝeto Charlottenberg apud [[Trachenberg]] ĉirkaŭis kaj senarmigis 400-personan [[Pola Enlanda Armeo|polan]] infanterian kompanion, kiu iris helpi al ribelanta [[Varsovio]]; la Ruĝa Armeo konkeris [[Sandomierz]]; [[Francio]]: batalo de [[ĉasaviadilo]]j super [[Beauvais]]; tuj antaŭ [[liberigo de Parizo]] la apuda [[koncentrejo de Drancy]] estis liberigita * [[1945]]: Japana [[marioneta ŝtato]] [[Manĉukuo]] malfondiĝis post kiam imperiestro [[Pu Ji]] abdikis du tagojn pli frue; Malproksimorienta Fronto: sovetaj trupoj marŝis profunden en [[Manĉurio]] akceptante kapitulacon de japanaj taĉmentoj kaj kontraŭbatalante unuojn, kiuj ne formetis [[armilo]]jn; en [[Podlaĥio]] la [[Anatemitaj Soldatoj]] batalis en [[distrikto Siemiatycze]] kontraŭ [[NKVD]], [[sekreta servo]] kaj la Pola Popola Soldataro; [[Sukarno]] iĝis unua prezidento de Indonezio * [[1946]]: En [[Prago]] komenciĝis la 1-a [[Monda Festivalo de Junularo kaj Studentaro]] (ĝis la 31-a de aŭgusto); [[Józef Kuraś]] kun sia taĉmento liberigis senpafe 64 polajn soldatojn de komunista malliberejo en [[Krakovo]] * [[1949]]: Oni proklamis [[konstitucio]]n de [[Hungario]]; [[Deutsche Presse-Agentur|Germana Gazetara Agentejo]] estas fondita en [[Goslar]]; [[Herzogenaurach]]: sporta ŝufabriko [[Adidas]] fondiĝis en [[Germanio]] * [[1958]]: Usona eldono de la romano [[Lolita (romano)|''Lolita'']] de [[Vladimir Nabokov]] aperis * [[1960]]: [[Sovetunio]] retirigis ĉiujn [[specialisto]]jn el [[Ĉinio]] kaj nuligis komercajn interkonsentojn * [[1962]]: [[Ringo Starr]] membriĝis al brita [[rokgrupo]] ''[[The Beatles]]'' * [[1963]]: [[Afrikusona Civilrajta Movado]]: James Meredith fariĝis unua nigrulo, kiu diplomiĝis ĉe la [[Universitato de Misisipio]] * [[1966]]: [[Kultura revolucio]]: en la Pekina [[Placo Tian An Men]] okazis manifestacio de [[Mao Zedong]] kun partopreno de unu miliono de [[Ĉinaj Ruĝaj Gardistoj]] * [[1969]]: [[Jimi Hendrix]] ekkantis en [[Woodstock-festivalo]] * [[1971]]: [[Vjetnama milito]]: [[Aŭstralio]] kaj [[Nov-Zelando]] retirigis siajn armeojn de [[Vjetnamio]] * [[1976]]: [[Pastoro]] Oskar Brüsewitz [[sinbruligo|membruliĝis]] en [[Halle (Saale)|Halle]] en protesto kontraŭ komunisma reĝimo en [[Germana Demokratia Respubliko]]; du usonaj soldatoj estis mortigitaj en [[Panmunĵomo]] dum provo fortranĉi branĉojn de [[poplo]] en la demilitarigita zono inter [[Nord-Koreio]] kaj [[Sud-Koreio]] * [[1980]]: [[Strikoj en la Pola Marbordo]]: en [[Ŝipfarejo]] de [[Szczecin]] komenciĝis [[striko]]; interfaka Strika Komitato en [[Gdańsk]] prezentis al [[vojevodo]] la liston de [[21 postuloj]] * [[1985]]: En [[Vroclavo]] kaj [[Varsovio]] finiĝis unuaj internaciaj [[kongreso]]j de [[Atestantoj de Jehovo]] en Pollando * [[1991]]: [[Aŭgusta puĉo]]: prezidento de Sovetunio [[Miĥail Gorbaĉov]] estis [[hejmaresto|hejmarestita]] * [[1994]]: 171 personoj pereis en [[tertremo]] en la urbo [[Muaskar]], en nord-okcidenta [[Alĝerio]] * [[2003]]: En [[Akrao]], la ĉefurbo de [[Ganao]], oni interkompreniĝis pri fino de la [[enlanda milito]] en [[Liberio]] * [[2005]]: Rezulte de [[elektrorompo]] sur indonezia insulo [[Javo]] 100 milionoj da homoj restis sen [[elektro]]; papo [[Benedikto la 16-a]] alvenis al [[Kolonjo]] por [[Monda Junulara Tago 2005|Monda Junulara Tago]] * [[2008]]: Prezidento de Pakistano [[Pervez Muŝaraf]] demisiis * [[2009]]: [[Kartvelio]] forlasis la [[Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj|Komunumon de Sendependaj Ŝtatoj]] * [[2011]]: Papo [[Benedikto la 16-a]] komencis sian 20-an [[apostolo|apostolan]] vojaĝon, al [[Hispanio]], kie li partoprenis la 26-an [[Monda Junulara Tago 2011|Mondan Junularan Tagon]] * [[2014]]: Papa [[pilgrimado]] de [[Francisko (papo)|Francisko]] al [[Suda Koreio]] finiĝis * [[2015]]: [[Ĝihadismo|Ĝihadistoj]] el [[Islama Ŝtato]] murdis en [[Palmira]] sirian arkeologon Ĥalid al-Asad, kaj lian korpon senigitan de la kapo pendumis por publika vido * [[2017]]: [[Finnlando]]: 2 homoj estis mortigitaj kaj 8 vunditaj kiam malakceptita [[azilo|azilpetanto]] ekfuriozis kun tranĉilo en [[Turku]] * [[2020]]: Armea [[puĉo]] en [[Malio]] - sekvan tagon cedis prezidento [[Ibrahim Boubacar Keïta]] * [[2022]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: Pasinttage en [[Donecka provinco]] [[rusoj]] pripafis 14 lokojn — el la regiono de [[Pokrovsk (Donecka provinco)|Pokrovsk]] estis evakuitaj 601 civiluloj; nokte estis pripafita per rusa raketo [[studenthejmo]] en [[Ĥarkivo]] — 12 mortigitaj studentoj; rusaj okupantoj malpermesisis al laborantoj de [[nuklea centralo]] en [[Zaporiĵo]] alveni al la laboro - [[Recep Tayyip Erdoğan|R. Erdoğan]] avertis pri laŭvica [[Ĉernobilo]]; eksplodoj en eksterlima [[Belgoroda provinco]], okupataj [[Kerĉo]] kaj la [[internacia flughaveno Sevastopol]] — de somero okazis jam 10 atakoj al rusaj militistejoj; akraj [[reprezalio]]j en okupata [[Melitopolo]] — rusoj lastsemajne forprenis 10 [[aŭto]]jn sub preteksto de [[ŝtatigo]] == Naskiĝoj == * [[1414]]: [[Ĝami]], persa poeto, mistikulo, historiisto, teologo (m. [[1492]]) * [[1450]]: [[Marko Marulić]], kroata poeto kaj humanisto (m. [[1524]]) * [[1564]]: [[Federiko Borromeo]], itala kardinalo, ĉefepiskopo de [[Milano]] (m. [[1631]]) * [[1685]]: [[Brook Taylor]], angla matematikisto (m. [[1731]]) * [[1698]]: [[Samuel Klingenstierna]], sveda matematikisto kaj fizikisto (m. [[1765]]) * [[1750]]: [[Antonio Salieri]], itala-aŭstra komponisto (m. [[1825]]) * [[1783]]: [[Andreas Friedrich Bauer]], germana inĝeniero (m. [[1860]]) * [[1785]]: [[Friedrich Wieck]], germana muzikisto kaj [[muzikpedagogo]] (m. [[1873]]) * [[1786]]: [[Otto von Loeben]], germana verkisto kaj juristo (m. [[1825]]) * [[1792]]: [[John Russell]], [[ĉefministro de Unuiĝinta Reĝlando]] (m. [[1878]]) * [[1818]]: [[Václav Bolemír Nebeský]], ĉeĥa poeto kaj filozofo, klasika filologo, soci-politika aganto (m. [[1882]]) * [[1819]]: [[Léon Foucault]], franca fizikisto (m. [[1868]]) * [[1819]]: [[Sándor Konek]], hungara [[statistikisto]], juristo, profesoro (m. [[1882]]) * [[1830]]: [[Francisko Jozefo la 1-a]], imperiestro de [[Aŭstrio-Hungario]] (m. [[1916]]) * [[1830]]: [[Johann Huber]], germana teologo, filozofo, eldonisto kaj publicisto (m. [[1879]]) * [[1832]]: [[Victor Meirelles]], brazila pentristo kaj desegnisto (m. [[1903]]) * [[1836]]: [[Oleksandr Koniskij]], ukraina verkisto, poeto, pedagogo, socia aganto (m. [[1900]]) * [[1855]]: [[Árpád Gabányi]], hungara aktoro, verkisto (m. [[1915]]) * [[1860]]: [[Isako Levitan]], rusia pentristo (n. [[1900]]) * [[1870]]: [[Lavr Kornilov]], rusa generalo, unu el komandantoj de la [[Blanka movado]] (m. [[1918]]) * [[1872]]: [[Hugo Bettauer]], aŭstra verkisto kaj ĵurnalisto (m. [[1925]]) * [[1873]]: [[Leo Slezak]], aŭstra aktoro kaj kantisto ([[tenoro]]) (m. [[1946]]) * [[1886]]: [[Pietro Ubaldi]], itala filozofo (m. [[1972]]) * [[1888]]: [[Gyula Déri-Deheleanu]], rumania hungara kulturpolitikisto (m. [[1945]]) * [[1891]]: [[Béla Schmidt]], hungara, rumania hungara kuracisto (m. [[1943]]) * [[1894]]: [[Alisz Goriupp]], hungara bibliotekistino, preshistoriistino kaj bibliografino (m. [[1979]]) * [[1899]]: [[Yagi Hideo]], japana [[ginekologo]], profesoro kaj estro de kancerkliniko, preleganto en [[Internacia Somera Universitato]] dum [[UK 1954]] kaj [[UK 1958]], iniciatinto de [[UK 1965]] en [[Tokio]] (m. [[1964]]) * [[1901]]: [[Gábor Kolosváry]], hungara zoologo, paleontologo kaj universitata profesoro (m. [[1968]]) * [[1907]]: [[Eduard Macheiner]], aŭstra kleriko, ĉefepiskopo de [[Salzburg]], honora prezidanto de [[Aŭstria Katolika Ligo Esperantista]] (m. [[1972]]) * [[1912]]: [[Elsa Morante]], itala verkistino kaj poetino (m. [[1985]]) * [[1920]]: [[Shelley Winters]], usona aktorino (m. [[2006]]) * [[1922]]: [[Alain Robbe-Grillet]], franca verkisto (m. [[2008]]) * [[1924]]: [[Ludwig Engelhardt]], germana skulptisto (m. [[2001]]) * [[1925]]: [[Brian W. Aldiss]], brita [[sciencfikcio|sciencfikcia]] verkisto (m. [[2017]]) * [[1929]]: [[Dénes Imets]], rumania hungara muzikfolkloristo, dramverkisto (m. [[2011]]) * [[1932]]: [[Luc Montagnier]], franca [[virusologio|virusologo]] Nobelpremiita (m. [[2022]]) * [[1933]]: [[Roman Polański]], pola-franca [[filmreĝisoro]], verkisto, aktoro kaj [[filmproduktisto]] * [[1935]]: [[Frida Labancz]], rumania hungara ĵurnalisto, redaktoro (m. [[2014]]) * [[1935]]: [[Jiří Patera]], ĉeĥa esperantisto, [[tradukisto]], redaktoro de "[[Starto]]", kontribuinta al "[[Monato (gazeto)|Monato]]", "[[La Gazeto]]", "[[Paco (gazeto)|Paco]]", [[honoraj membroj de ĈEA|honora membro de ĈEA]] (m. [[2015]]) * [[1936]]: [[Robert Redford]], usona reĝisoro kaj aktoro (m. [[2025]]) * [[1937]]: [[Edward Stachura]], pola poeto, prozverkisto, kantisto, tradukisto (m. [[1979]]) * [[1939]]: [[János Bögözi Kádár]], rumania hungara poeto, verkisto (m. [[2011]]) * [[1940]]: [[Aloŝa Avdejev]], pola aktoro, kantisto kaj lingvisto * [[1941]]: [[Mohamed Ghannouchi]], ĉefministro de Tunizio * [[1941]]: [[István Kancsura]], rumania hungara pentristo * [[1943]]: [[Magda Stief]], rumania hungara-germana aktorino * [[1943]]: [[Csaba Zemlényi]], hungara pentristo, politika malliberulo * [[1944]]: [[Ilona Toszó]], rumania hungara aktorino * [[1948]]: [[Mária Kozma]], rumania hungara verkistino, bibliotekistino, redaktorino * [[1948]]: [[Masud Raĝavi]], kungvidanto de la [[Organizaĵo de la muĝahidoj de la irana popolo]] * [[1952]]: [[Patrick Swayze]], usona aktoro, dancisto kaj kantisto (m. [[2009]]) * [[1957]]: [[Carole Bouquet]], franca aktorino kaj [[fotomodelo]] * [[1958]]: [[Madeleine Stowe]], usona aktorino * [[1959]]: [[Rik Daems]], flandra politikisto * [[1962]]: [[Felipe Calderón]], prezidento de Meksiko * [[1968]]: [[Sjarhej Ciĥanoŭski]], belorusa jutubisto, [[video-blogo|videa bloganto]], [[disidento]] kaj pordemokratia aktivulo * [[1970]]: [[Zbigniew Ziobro]], pola juristo, politikisto * [[1978]]: [[Zsuzsa Barabás]], rumania hungara operkantistino * [[1979]]: [[L. Csaba Dégi]], rumania hungara psikologo * [[1984]]: [[Robert Huth]], germana futbalisto == Mortoj == * [[472]]: [[Ricimero]], romia militestro de [[Okcident-Romia Imperio]] * [[849]]: [[Walahfrid Strabo]], germana benediktano, poeto, botanikisto (n. ĉirkaŭ [[808]]) * [[1227]]: [[Ĝingis-Ĥano]], fondinto de la [[Mongola Imperio]] (n. [[1162]]) * [[1276]]: [[Hadriano la 5-a]], papo (n. ĉirkaŭ [[1205]]) * [[1503]]: [[Aleksandro la 6-a]], [[papo]] (n. [[1431]]) * [[1559]]: [[Paŭlo la 4-a]], papo (n. [[1476]]) * [[1563]]: [[Étienne de La Boétie]], franca verkisto, humanisto, juristo, anarkiisto (n. [[1530]]) * [[1620]]: [[Ŭan Li]], imperiestro de Ĉinio (n. [[1530]]) * [[1678]]: [[Wolfgang Adam Lauterbach]], germana juristo (n. [[1618]]) * [[1701]]: [[Georg Schubart]], germana juristo, filozofo, historiisto kaj retorikisto (n. [[1650]]) * [[1765]]: [[Francisko la 1-a Stefano (Sankta Romia Imperio)|Francisko la 1-a Stefano]], imperiestro de Sankta Romia Imperio (n. [[1708]]) * [[1811]]: [[Johann Heinrich Zang]], germana komponisto kaj pedagogo, orgenkonstruisto (n. [[1733]]) * [[1823]]: [[André-Jacques Garnerin]], franca [[aerbalono|aerbalonisto]] kaj [[paraŝuto|paraŝutisto]] (n. [[1769]]) * [[1835]]: [[Friedrich Stromeyer]], germana apotekisto kaj kemiisto (n. [[1776]]) * [[1841]]: [[Louis de Freycinet]], franca oficiro kaj esploristo (n. [[1779]]) * [[1850]]: [[Honoré de Balzac]], franca verkisto (n. [[1799]]) * [[1861]]: [[Ignaz von Kürsinger]], aŭstra politikisto, oficisto, topografo kaj fremdultrafikpioniro (n. [[1795]]) * [[1882]]: [[Béla Szende]], hungara ministro por defendaferoj de [[Aŭstrio-Hungario]] (n. [[1823]]) *[[1885]]: [[Ludwig Lange]], germana klasika filologo * [[1886]]: [[Edgar Bauer]], germana verkisto filozofia (n. [[1820]]) * [[1893]]: [[Constantin von Wurzbach]], aŭstra bibliografo, leksikografo kaj verkisto (n. [[1818]]) * [[1889]]: [[Auguste de Villiers de L'Isle-Adam]], franca verkisto kaj poeto (n. [[1840]]) * [[1912]]: [[Károly Ábrai]], hungara verkisto kaj politikisto (n. [[1830]]) * [[1919]]: [[Stanislav Schulhof]], ĉeĥa dentkuracisto kaj pioniro instruinta esperanton al sia familio, la unua [[liriko|lirika]] poeto en [[Esperanto]] (n. [[1864]]) * [[1919]]: [[Ernst Rauscher]], aŭstra verkisto kaj tradukisto (n. [[1834]]) * [[1923]]: [[Anna Czillich]], hungara pentristino (n. [[1899]]) * [[1927]]: [[Johannes Theodor Baargeld]], germana pentristo kaj poeto (n. [[1892]]) * [[1940]]: [[Walter Chrysler]], usona entreprenisto, fondinto de [[Chrysler]] (n. [[1875]]) * [[1941]]: [[Maksimiliano Kolbe]], pola [[Minoritanoj|minoritano]], [[eldonisto]], filozofo, fondinto de [[monaĥejo]] en [[Nagasako]], katolika sanktulo, patrono de [[katolikismo|katolikaj]] esperantistoj, murdita en [[Aŭŝvico]] (n. [[1894]]) * [[1942]]: [[István Kováts]], hungara fotisto de verkistoj (n. [[1881]]) * [[1944]]: [[Ernst Thälmann]], germana politikisto, prezidanto de la [[Komunista Partio de Germanio]], pafmortigita en [[Buchenwald]] (n. [[1886]]) * [[1945]]: [[Subhas Chandra Bose]], barata revoluciulo, kungvidanto de [[Hindia sendependiga movado]] (n. [[1897]]) * [[1948]]: [[Vilhelmo Francisko de Habsburgo-Loreno]], ukraina [[kolonelo]] (n. [[1895]]) * [[1953]]: [[Ödön Hoffmann]], rumania hungara verkisto, tradukisto (n. [[1900]]) * [[1958]]: [[Anatolij Bovikin]], sovetia infano-aktoro (n. [[1943]]) * [[1958]]: [[Fritz Arno Wagner]], germana kameraisto (n. [[1889]]) * [[1961]]: [[Leonhard Frank]], germana verkisto (n. [[1882]]) * [[1966]]: [[Viktor Miklós]], hungara lingvisto kaj vortarredaktisto (n. [[1888]]) * [[1971]]: [[Peter Fleming]], angla verkisto (n. [[1907]]) * [[1976]]: [[Uda Shintaro]], japana inventinto de [[Yagi-Uda-anteno]] (n. [[1896]]) * [[1976]]: [[Roman Kotlarz]], pola pastro, opoziciisto, (n. [[1928]]) * [[1977]]: [[Tibor Déry]], hungara verkisto (n. [[1894]]) * [[1986]]: [[László Benjámin]], hungara poeto kaj politikisto (n. [[1915]]) * [[1990]]: [[Burrhus Frederic Skinner]], usona psikologo (n. [[1904]]) * [[1990]]: [[Dezső Péter]], hungara arkitekto, etnografo (n. [[1929]]) * [[1995]]: [[Julio Caro Baroja]], hispana antropologo, historiisto, lingvistikisto, folkloristo kaj eseisto (n. [[1914]]) * [[1997]]: [[Erzsébet Zsombory]], rumania hungara pentristino, operkantistino (n. [[1913]]) * [[1998]]: [[Otto Wichterle]], ĉeĥa kemiisto (n. [[1913]]) * [[2000]]: [[Okumura Rinzo]], japana instruisto, [[esperantisto]], poeto verkanta [[hajko]]jn, tradukisto (n. [[2000]]) * [[2003]]: [[Endre Szász (grafikisto)|Endre Szász]], hungara grafikisto, pentristo (n. [[1926]]) * [[2008]]: [[Günther Becker]], germana mezlerneja instruisto, poligloto, prezidanto de [[TEJO]] kaj [[Sarlanda Esperanto-Ligo]], ĝenerala sekretario de [[UEA]] (n. [[1930]]) * [[2008]]: [[Maire Mullarney]], irlanda politikistino, reprezentantino de [[Esperanto-Asocio de Irlando]], kunfondintino de [[Verda Partio (Irlando)|Verda Partio]] (m. [[1921]]) * [[2009]]: [[Fernanda Pivano]], itala ĵurnalistino, verkistino, tradukistino kaj muzika kritikistino (n. [[1917]]) * [[2009]]: [[Kim Dae-Jung]], sudkorea prezidento kaj Nobel-premiito pri paco (n. [[1925]]) * [[2013]]: [[Dezső Gyarmati]], hungara [[akvopilko|akvopilkisto]] kaj trejnisto (n. [[1927]]) * [[2014]]: [[Jim Jeffords]], usona senatano (n. [[1934]]) * [[2018]]: [[Kofi Annan]], ganaa Nobelpremiita politikisto, [[Ĝenerala Sekretario de la Unuiĝintaj Nacioj]] (n. [[1938]]) * [[2020]]: [[Hal Singer]], usona ĵaz-[[saksofonisto]] (n. [[1919]]) * [[2021]]: [[Franz Josef Altenburg]], aŭstra ceramikisto kaj skulptisto (n. [[1941]]) * [[2022]]: [[Rolf Kühn (muzikisto)|Rolf Kühn]], germana muzikisto kaj ĵazklarnetisto (n. [[1929]]) * [[2022]]: Mohamed Ibrahim Warsame, somalia poeto (n. [[1943]]) * [[2023]]: [[Margot Baum]], germana verkistino kaj pedagogino (n. [[1932]]) * [[2024]]: [[Alain Delon]], franca aktoro (n. [[1935]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** [[Helena de Konstantinopolo]], imperiestrino kaj sanktulino ankaŭ en [[ortodoksa eklezio]] ** [[Martiro]]j el [[Rochefort (Charente-Maritime)|Rochefort]], 64 [[viktimo]]j de la [[franca revolucio de 1789]], beatigitaj en 1995 == Tagoj de [[semajno]] == La '''18-a de aŭgusto''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; {{Projektoj}} * [[Merkredo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]. [[Kategorio:18-a de aŭgusto| ]] [[Kategorio:Aŭgusto|18]] [[Kategorio:18-a tago de la monato|#08]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0818]] c0i6vldezi57oy71mxe1e9abx4oqbo8 0 7457 9483109 9474005 2026-09-28T11:22:06Z Roberto 609 /* Recenzoj kaj kritikoj */ 9483109 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |subskribo=Hendrik Jan Bulthuis signature.svg}} '''Hendrik Jan BULTHUIS''' [bilthejs] (naskiĝis la {{daton|15|septembro|1865}}<ref>[http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=e3f&datum=19100225&seite=11&zoom=33 Oficiala Gazeto Esperantista, 25.02.1910]</ref> en [[Warffum]], mortis la {{Daton|27|4|1945}} en [[Menterwolde]]) estis [[Nederlando|nederlanda]] [[nederlandaj esperantistoj|esperantisto]], doganoficisto de 1889 ĝis 1924, originala romanisto, tradukanto kaj verkisto. == Esperanta agado == En sia juneco Bulthuis estis [[Volapuko|volapukisto]], en 1899 li ricevis diplomon en Volapuko kiel ĉefinstruisto. En 1901 [[Uitterdijk|Dreves Uitterdijk]] sendis al li lernolibron de Esperanto kaj post tiu tempo li estis esperantisto. Bulthuis multe korespondis kun alilandaj esperantistoj, multe propagandis Esperanton, precipe en [[Hago]], gvidis kursojn, funkciis kiel sekretario de ekzamena komitato ekde ĝia starigo ĝis la 1930-aj jaroj. De 1910 li estis membro de la [[Lingva Komitato]]. == Verkoj == Post la emeritiĝo en 1924 li laboris nur por Esperanto – kiel originala romanisto, tradukanto kaj verkisto de pedagogiaj libretoj, Bulthuis estas unu el la plej persistaj laborantoj en la Esperanta kampo. Ekde 1907, kiam aperis lia ''Du Biletoj'', tradukita el la franca de Florian, li eldonigis 35 librojn kaj broŝurojn - ''Neniam estas pli bone ol malfrue'', komedio tradukita el la angla, ŝajne lia unua presita verkaĵo, aperis en la literatura aldono de ''[[Lingvo Internacia (gazeto)|Lingvo Internacia]]'' en 1905. Li famiĝis precipe pro trio de longaj originaloj. Kiel poeto Bulthuis eldonis nur ''La du Ŝipoj'', 1909, pro kiu li ricevis premion el [[Barcelono]]. Por la teatro li verkis en 1908 la laŭritan ''Onklo el Ameriko'', 1922, dramon ''[[Malriĉa en Spirito]]'' kaj tradukis laŭ germana teksto en 1910 ''[[Salomeo (opero)|Salomeo]]'', dramon de la anglo [[Oscar Wilde]]. El liaj ceteraj verkaĵoj menciindaj estas: tradukoj ''[[Taglibro de Vilaĝ-pedelo]]'', 1922, kaj ''Josefa'', 1922, ambaŭ el la dana de [[Steen Steensen Blicher|Blicher]]; kaj en 1928 ''[[Karaktero (Bulthuis)|Karaktero]]'', el la nederlanda de J.M. van Stipriaan Luïscius (tiu verko aperis ankaŭ en la finna, ĉeĥa, itala, kataluna lingvoj, tradukitaj ĉiuj el la Esperanta teksto). ===Originaloj=== * 1917 - [[Het Esperanto in het Dagelyksch Verkeer]]. Eld. [[Centrale Esperanto Boekhandel]], [[s'Gravenhage]]. * 1923 - ''[[Idoj de Orfeo]]'', malgraŭ iuj nekredeblaĵoj, markis sian aŭtoron klara stilisto kaj homo de elstara rakontista talento. Ankoraŭ ĝi restas eble la plej populara el liaj ĉefverkoj kaj troviĝas en la "[[Baza legolisto]]" de [[William Auld]]; * 1926 - ''[[Jozef kaj la Edzino de Potifar]]'', novelo pri la naiva knabo Jozefo; * 1928 - ''[[La Vila Mano]]'', intimkona bildo el kamparana nederlanda vivo, en kiu ankoraŭ montriĝas lia emo al neverŝajneco; ** traduko en [[Nederlanda lingvo|la nederlandan]], kun la titolo ''De Taveerne van Piet Rabbel'' aperis en 1977 ĉe [[J. N. Voorhoeve]] en Hago. Tradukis [[D. A. Laansma]] kunlabore kun [[Rico Bulthuis]]. * 1938 - ''[[Inferio (Bulthuis)|Inferio]]'', naivuloj el nekonata insulo vizitas civilizitan mondon kaj miras pri ĝia krimeco. ** kun bildoj desegnita de [[Rico Bulthuis]]. ===Tradukoj=== Sekvavice gravaj estas liaj tradukoj, kiujn ''[[Enciklopedio de Esperanto]]'' opinias "grandiozaj": *Karaktero, el la nederlanda de J.M. van Stipriaan Luïscius. * 1910 - ''[[Salomeo (opero)|Salome: Dramo En Unu Akto]]'' (ankaŭ Salomeo) el la germana de [[Oscar Wilde]]; * 1922 - ''[[Taglibro de Vilaĝ-pedelo]]'', el la dana de [[Steen Steensen Blicher|SS Blicher]]; * 1929 - ''[[La Leono de Flandrujo (libro)|La Leono de Flandrujo]]'' el la nederlanda de [[Hendrik Conscience]]; * 1930 - la peztema sed bone tradukita ''[[Imperiestro kaj Galileano]]'', el la norvega de [[Henrik Ibsen|Ibsen]]. Ambaŭ verkoj estis kronitaj de la [[Akademio de Esperanto]]. * 1930 - ''[[Jane Eyre]]'', laŭ la angla de [[Charlotte Brontë]]; pri la traduko ''Enciklopedio de Esperanto'' opinias: "sufiĉe bone transvivis malzorgan tradukadon por resti ankoraŭ tre interesa rakonto, danke al ĝia esenca valoro." * Ankaŭ aperis en 1926 ''[[La Malgranda Johano]]'', ege populara verko de la nederlanda literaturo de [[Frederik van Eeden]]. ;Didatikaj verkoj Liaj naŭ [[krestomatio|leglernolibroj]], plejparte por nederlandaj geetuloj, kaj lia porjunula reverko de [[Robinsono Kruso]], estas konscience faritaj. - Laŭ ''Enciklopedio de Esperanto'' Bulthuis ankaŭ laboris pri traduko de [[Kiĥoto|Don Kiĥoto]] el la hispana, kiu tamen ne aperis. Laŭ la sama fonto li verkis ankoraŭ romanon por junuloj. [[Dosiero:1927 Bulthuis.jpg|eta|220ra|Subskribo de Bulthuis el 1927.]] * ''Rapide kaj Bone. Metoda Lego- libreto por infanoj '' du volumoj. Eld. W. J. Thieme & Cie, Zutphen, 1933(?) === Recenzoj kaj kritikoj === [[Dosiero:1931 Esperanto-Woordenschat.jpeg|eta|220ra|Didaktika libro de Bulthuis el 1931.]] La plej longtrakta komentariisto de la verkoj de Bulthuis estas [[Nikolao Nekrasov]], kiu verkis ampleksajn kritikojn pri liaj originalaj romanoj laŭ [[Marksismo|marksisma]] vidpunkto por la antaŭskisma revuo ''[[La Nova Epoko]]'' (okt. 1929 ĝis febr. 1930) kaj por la postskisma ''[[La Nova Etapo]]'' (1932). [[Frank Reginald Banham|Reginald Banham]] en EdE juĝas: "La stilo-lingvaĵo de B. estas simpla, klasika, senornama. Oni malfacile trovus en ĝi provojn al "[[Impresionismo|impresionisma]]" eksperimento. Li estas pli ĝuste nomata teksisto de rakontoj ol konscia "evoluiganto" de nia lingvo". Pri ''Karaktero'' {{citaĵo|Ĵus aperis la 4» plibonigita kaj reviziita preso de «Karaktero" laŭ M. J. van Stipriaan Luiscius, advokato en Hago. En tiu moralfilozofia verketo, la aŭtoro pritraktas en 27 ĉapitroj la proprecojn de bona karaktero. Tre interesa por ĉiuj, kiuj sin okupas pri la demando de karakterformado. |Esperanto n182 okt 1915}} {{citaĵo|"Estas malĝoja vero, ke el mil homoj nur cent scias, kio estas [[karaktero]], nur dek havas karakteron kaj nur unu havas bonan karakteron. Tamen karaktero estas pli necesa ol pano, kaj la homoj kun bona karaktero formas la fundamenton de l' socio." Tiujn vortojn, kun kiuj komencas la broŝuro, ni ne citas por ke iu ruzulo elkalkulu ia nombron da bonaj karakteroj en UEA (ia rezultato ja estus plorinda), sed por montri kiel energie la aŭtoro ekkaptas sian temon. Post tiu frapveko de ia kara leganto S-ro Stipriaan montras, kio estas karaktero, kiel oni ĝin formas, kaj el kio ĝi konsistas. Ne malpli ol tridek ecoj, de bonvoleco ai persistemo, estas pritraktataj, en mallongaj ĉapitroj tiei lerte verkitaj, ke, sekvante de unu al alia, oni ĉiam pii adm iras la kapablon de la aŭtoro klarigi en malmultaj vortoj la esencon de liaj ideoj, La verketo estas malproksima de la kutimaj "popularaj" skribajoj; kontraŭe la trafaj, facile kom preneblaj frazoj Sajnas esti la feliĉa rezultato de profunda [[meditado]]. Ascepte kelkaj okazaj malbelaĵoj la lingvo estas tre bona. Al grupoj kaj privatuloj, kiuj Satas legacon seriozan, utilan al ili (kaj en tiu okazo ankaŭ al iliaj amikoj) ni tre rekom endas la malmultekostan broŝuron.|Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917}} ---- Pri ''Rapide kaj Bone'' {{Citaĵo|Tre bona legolibro, riĉe ilustrita, simpla, interesa, kaj (maloftaĵo) vere konvena por infana menso. Egalranga kun Esperanto por [[infano]]j. Pro kurza falo la prezo estas iom alta por ni anglaj nunmomente, kaj la nederlandaj notoj estus por uzo ĉe ni senutilaj, sed ĝi estas ĉiel rekomendinda. Ekster tri preseraroj ni kritikas nur ''flosas'' (anst. ''flotas''), kaj (p. 26) ''malferma'' anst. ''fermita. |[[La Brita Esperantisto]] - Numero 341, Septembro (1933)}} ---- Pri ''Het Esperanto in het Dagelyksch Verkeer'' {{Citaĵo|Tre bona [[lernolibro]] por holandanoj, en kiu la lingvo estas instruata per legaĵo kaj precipe per simplaj frazoj uzataj en la ĉiutaga vivo, kiel anoncas la titolo de la verko. Ĝi konsistas el tri partoj: 1-e, klarigo de la gramatiko per multnombraj facilaj ekzemploj; 2-e, interesa rakonteto de [[Hans Christian Andersen|H. C. Andersen]], kun holanda traduko de vortoj ne viditaj en parto unua; 3-e, kolekto de la pli ofte uzataj esprimoj, kaj konversacio pri temoj ĉiutagaj (tempo, vetero, familio, manĝoj, vojaĝoj, metioj, k.t.p.)|P.B. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 153, Septembro (1917)}} ---- Pri ''Karaktero'' {{Citaĵo|Ni bedaŭras, ke ne estas eble al ni gratuli la tradukinton pri ĉi tiu broŝuro. Pri la materialo — vidu la verkojn de [[Samuel Smiles]] (la moralisto) en la anglaj originaloj; pri la stilo — la sekvanta specimeno ĝin montros: “Karaktero estas pli alta ol prudento. Parteto de karaktero estas pli ol monto de prudento. Koro valoras pli ol kapo. Kondukado staras pli alte of la scio kiel kondukadi.” Eraroj ne mankas en la traduko, kaj multe da dubaj novaj radikoj troviĝas. |P.J.C. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 086, Februaro (1912)}} == Biografioj pri Bulthuis == * 1983: [[Ed Borsboom|Borsboom]], Ed. H.J. Bulthuis en retrospektivo. ''[[Literatura Foiro]]'', 1983 (77), p.&nbsp;5-9 * 1966: [[Haupenthal]], Reinhard. H.J. Bulthuis (1865-1945). ''[[Germana Esperanto-Revuo]]'', 19a jaro 1/1966, p.&nbsp;9 == Fotoj de Bulthuis == * Foto kun la edzino en Ĉikago en ''[[La Praktiko]]'' 1936/8 (56), p.&nbsp;7. == Tradukoj == {{Projektoj|wikisource=Aŭtoro:Hendrik Bulthuis}} * [http://eo.wikisource.org/wiki/Taglibro_de_Vila%C4%9D-pedelo Taglibro de Vilaĝ-pedelo], de [[Steen Steensen Blicher]]. == Recenzoj == * Valentin Melnikov, "H.J. Bulthuis. Malriĉa en spirito." 95 paĝoj. Fonto, Chapecó, 2015 (2-a eld.) [[Esperanto (gazeto)|Esperanto]], 1355(3) Marto 2021 p. 58. == Vidu ankaŭ == * ''[[Esperanto 60-Jara. Skizo pri la Evoluo de la Lingvo Literatura]]'', paĝo 27 == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://search.obvsg.at/primo-explore/search?query=any,contains,Hindrik%20Jan%20bulthuis&tab=default_tab&search_scope=OBV_Gesamt&vid=OBV&offset=0 Libroj]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=July 2022 }} de kaj pri Hendrik Bulthuis en la [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,Hindrik%20Jan%20bulthuis&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&offset=0 Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160802133044/http://www.onb.ac.at/eo/esperantomuzeo/index.htm |date=2016-08-02 }} * [http://www.esperantoland.org/ebea/ Artikoloj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080509062042/http://www.esperantoland.org/ebea/ |date=2008-05-09 }} de kaj pri Hendrik Bulthuis en [[Elektronika Bibliografio de Esperantaj Artikoloj]] (EBEA) * [http://www.gutenberg.org/etext/22901 Taglibro de Vilaĝ-pedelo] [[E-libro]] el [[Project Gutenberg]] * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl.htm ''Enciklopedio de Esperanto''/B] en sia originala formo en la Interreto * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/enciklopedio-de-esperanto-1933.pdf ''Enciklopedio de Esperanto''] en elŝutebla versio (PDF). {{Bibliotekoj}} {{Unua}} {{Vivtempo|Bulthuis, Hendrik}} [[Kategorio:Nederlandaj esperantistoj]] [[Kategorio:Esperanto-verkistoj]] [[Kategorio:Akademio de Esperanto]] qj01om94a3f2gemtod4rqcyuadejcim 0 13693 9483158 9467478 2026-09-28T11:42:55Z Sj1mor 12103 9483158 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''John Maxwell COETZEE''' (elp. ''ku:tsi:'' ; (naskiĝis la [[9-a de februaro|9-an de februaro]], [[1940]] kiel John Michael Coetzee<ref>(en) Rory Carroll, ''[https://www.theguardian.com/world/2003/oct/03/nobelprize.books Nobel prize for JM Coetzee - secretive author who made the outsider his art form]'', The Guardian, la 3.-an de oktobro 2003.</ref>) estas estas sudafrika [[lingvisto]], [[literatura tradukisto]], [[eseisto]] kaj [[verkisto]]<ref>Noto: (franca) [https://www.telerama.fr/livre/j-m-coetzee-l-etincellant-pessimiste,59205.php Coetzee rifuzas difini sin kiel "sudafrikan verkinton", preferante ke oni parolu pri li kiel "okcidenta verkisto el Sudafriko].", Télérama, la 21-an de aŭgusto 2010.</ref> kiu ekde 2006 estas ankaŭ [[Aŭstralio|aŭstralia]] civitano. Li ricevis la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri literaturo]] en [[2003]]. Coetzee estas konsiderita unu el la plej gravaj verkistoj de nia tempo. Li estas ankaŭ la unua verkisto kiu gajnis la [[Premio Booker|premion Booker]] dufoje. Li estas konsiderata unu el la plej renomaj aŭtoroj en la [[angla lingvo]]. == Biografio == Coetzee naskiĝis en [[Kapurbo]] en [[Sudafriko]], en familio angla kaj afrikansa. Li originale nomiĝis ''John Michael Coetzee'', kaj poste ŝanĝis sian meznomon. Li pasigis siajn studjarojn inter la havenurbo kaj la okcidenta Kapurbo [[Worcester (Sudafriko)|Worcester]]. Li studis ĉe [[Universitato de Kaburbo|Kapurba Universitato]] kie li diplomitiĝis pri matematiko kaj angla lingvo. En la fruaj [[1960-aj jaroj]] li loĝis en [[Anglio]], kie li laboris kiel komputilprogramisto; siajn tieajn spertojn li poste raportis en ''Youth'' ([[2002]]). En 1965 li transloĝiĝis al [[Usono]] kie li helpe de la stipendia [[programo Fulbright]] iris al la [[Universitato de Teksaso en Aŭstino]], kie li doktoriĝis pri [[lingvistiko]] en 1969, kun tezo pri komputilizita stila analizo en la verkoj de Samuel Beckett. Poste li instruis la [[Angla lingvo|anglan lingvon]] kaj [[Anglalingva literaturo|anglan literaturon]] ĉe la [[Universitato ĉe Buffalo|Ŝtata Universitato de Novjorkio ĉe Buffalo]] ĝis [[1983]]. En [[1984]] li reiris al Sudafriko por instrui anglan literaturon ĉe la Universitato de Kapurbo. Post emeritiĝo en [[2002]], li transloĝiĝis al [[Adelajdo]], [[Aŭstralio]], kiel li estis nomita honora esploristo en la angla departemento de la [[Universitato de Adelajdo]]. == Kritika spirito == === Apartismo (''Apartheid'') === Kune kun [[André Brink]] kaj [[Breyten Breytenbach]], Coetzee estis "ĉe la avangardo de la kontraŭ-rasapartisma movado en la sudafrika literaturo"<ref>(en) Isidore Diala, ''[[Nadine Gordimer]], J. M. Coetzee, and [[André Brink]]: Guilt, expiation, and the reconciliation process in post-apartheid South Africa'', En: Journal of Modern Literature, vol. 25, n-ro 2, 2002, paĝoj 50–68, DOI:10.1353/jml.2003.0004.</ref>. Lia verko ''Disgrace'' (Malhonoro, honto) el la jaro 1999 rekte traktas la post-rasapartisman sudafrikan socion kaj ĝiajn misfunkciojn. La ideoj kaj la sintenoj pri la [[apartismo]], kiuj laŭ la aŭtoro povas disvolviĝi ie ajn, konsistigas fundamentan temon en liaj romanoj, kvankam tiu temo apenaŭ aperas en lia verkaro en rekta senco. === Bestaj rajtoj === Li ankaŭ publikigas recenzojn kaj regule esprimas sian opinion pri [[bestaj rajtoj]] en libroj kaj amaskomunikiloj. Coetzee estas [[vegetarano]]<ref>(en) James Meek: ''[https://www.theguardian.com/books/2009/sep/05/jm-coetzee-books1 All about John]'', [[The Guardian]], la 5-an de septembro 2009</ref> kaj patrono de la aŭstralia bestrajta organizaĵo ''Voiceless''<ref>(de) '''[https://lesen.oya-online.de/texte/955-ich-fuehle-also-bin-ich.html Ich fühle, also bin ich]''', Oya</ref>''.'' La temo de bestaj rajtoj estas eksplicite traktita en la romanoj ''Elizabeth Costello'' kaj ''Shame.'' === Global English (Tutangla) === Li ankaŭ estas kritikema rilate al la angla kiel [[Lingvafrankao|lingvofrankao]]<ref>(en) Colin Marshall, [https://www.newyorker.com/books/page-turner/j-m-coetzees-war-against-global-english J. M. Coetzee’s War Against Global English], ''[[The New Yorker]]'', la 8-an de decembro 2022</ref><ref>(fr) Charles Tiayon, [https://www.courrierinternational.com/article/culture-l-anglais-une-langue-metissee-ou-hegemonique ''L’anglais, une langue métissée ou hégémonique ?'',] ''[[Courrier International]]'', la 22-an de decembro 2020.</ref>. Kvankam la angla estas lia "unua lingvo" per kiu liaj gepatroj edukis lin, li kritikas ĝin pro la fakto ke lingvofrankao kiel la angla kondukas ofte al malriĉigo se, en la nomo de efikeco, oni sole uzas unu komunan lingvon sen studi aliajn lingvojn<ref name=":0">(de) Karl Gaulhofer, [https://www.diepresse.com/13444418/macht-englisch-unsere-gespraeche-banaler Macht Englisch unsere Gespräche banaler?], ''[[Die Presse]]'', la 14-an de julio 2023 </ref>. Tial li alvokis la eldonejojn uzi la hispanan (en kiu la libro '''El Polaco''<nowiki/>' (La polo) estis une eldonita) kiel bazon por pliaj tradukoj. Ili rifuzis, sed tamen sekvis la eldonoj en la pola, nederlanda kaj germana, kaj nur lastvice en la angla, eldonita en Usono. En la pasinteco, kiam estis pli da lingva diverseco, pasiva dulingveco aŭ plurlingveco estis pli ofte uzata. Estas pli facile kompreni iun fremdan lingvon ol paroli ĝin kaj tial la dialogoj havis pli da profundeco kaj nivelo, eĉ se oni ne komprenas ĉion, ekzemple uzante metaforojn aŭ nuancitajn emociajn esprimojn<ref name=":0" />. === Gvatada socio === En [[2013]] li estis unu el la subskribintoj, kune kun multaj aliaj verkistoj tra la mondo, inkluzive de kvar aliaj nobelpremiitoj ([[Günter Grass]], [[Elfriede Jelinek]], [[Orhan Pamuk]] kaj [[Tomas Tranströmer]]), de manifesto kontraŭ la [[Gvatado|gvatada socio]] kaj la [[spionado]] de civitanoj alvokante la [[Unuiĝintaj Nacioj|Unuiĝintajn Naciojn]] krei "internacian leĝproponon pri ciferecaj rajtoj". Tiu manifesto asertas interalie ke gvatado igas la individuon travidebla, dum la ŝtato kaj korporacioj funkcias sekrete<ref>(fr) ''[https://www.lemonde.fr/idees/article/2013/12/10/refusons-la-societe-de-surveillance_3528451_3232.html Refusons la société de surveillance !]'', Le Monde, la 10-an de decembro 2010.</ref>. == Premioj == Li estas la unua aŭtoro kiu ricevis la [[Premio Booker|Premion Booker]] dufoje, gajninte unuafoje pro ''The Life and Times of Michael K'' en [[1983]], kaj duan fojon pro ''Disgrace'' (Malhonoro) en [[1999]] kie la agado same kiel en ''In the Heart of the Country'' (En la koro de la lando) 1977, disvolviĝas en izolita farmo en Sudafriko. Por eviti la reklamon ligitan al tiuj premioj li ne aperis por ricevi ilin. Krome li ricevis la Jerusaleman Premion, la ''CNA Prize'' (trifoje), la ''Prix Femina étranger'', la premion ''The Irish Times'' International Fiction Prize, same kiel multajn aliajn premiojn kaj honorojn. En [[2005]] li ricevis la sudafrikan ''Order of Mapungubwe'' por escepta kontribuo en la kampo de literaturo kaj por meti [[Sud-Afriko]]n sur la mondmapon<ref>(en) ''[https://www.brandsouthafrica.com/people-culture/people/nationalorders-2005b National orders] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180620231944/https://www.brandsouthafrica.com/people-culture/people/nationalorders-2005b |date=2018-06-20 }}'', brandsouthafrica.com</ref>. En [[2006]] li estis elektita membro de la ''American Philosophical Society''<ref>(en) ''[https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=J.+M.+Coetzee&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced Member History: J. M. Coetzee] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240629005652/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=J.+M.+Coetzee&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |date=2024-06-29 }}''. American Philosophical Society,</ref> kaj eksterlanda honora membro de la [[Usona Akademio de Artoj kaj Beletro]]<ref>(en) H''[https://artsandletters.org/?s=J.+M.+Coetzee&restype=all onorary Members: J. M. Coetzee]''. [[American Academy of Arts and Letters]].</ref>. Coetzee tenas ankaŭ [[Honora doktoreco|honorarajn doktorecojn]] ĉe nombro de universitatoj interalie ĉe la [[Universitato Adam Mickiewicz]] en [[Poznano|Poznań]] (2012)<ref>(en) ''[http://wa.amu.edu.pl/wa/node/3397 The ceremony of awarding the title of doctor honoris causa to professor J.M. Coetzee]'', Adam Mickiewicz University in Poznań, la 13-an de julio 2012.</ref>. === Nobel-premio pri literaturo === Coetzee estas gajninto de la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri Literaturo]] en [[2003]]<ref>(eo) [http://kniivila.net/deponejo/folio/nobel.html Literatura Nobel-premio al Coetzee], [[Libera Folio]], kun traduko de la oficiala gazetara komuniko de la Sveda Akademio.</ref> pro "liaj fluaj eseoj, verkitaj per spritaj dialogoj kaj brila analizo", estis emfazita "lian kritikan kaj senkompatan observadon de la hipokriteca moralo de la okcidenta civilizo" kaj lian zorgon pri "esceptuloj kaj senkulpuloj surgenuiĝantaj sub la ŝarĝo de la historio". Li estas la dua sudafrikano kaj la kvara afrikano kiu ricevis tiun premion. == Temaro kaj verkaro == Coetzee verkis plurajn romanojn en kiuj la ofte ripetanta temo estas la eksterulo kiu devas pluvivi ene de grupo. En siaj romanoj li ankaŭ traktas gravajn homajn temojn el diversaj anguloj, kiel amo, feliĉo, soleco, timo, malĝojo, bono kaj malbono. Coetzee ekverkis romanojn en 1974 kaj atingis internacian famon en 1980 dank'al la romano ''Waiting for the Barbarians'' (Atendante la barbarojn, 1982). La romano ''Infamy'' (1999) priskribas la post-rasapartisman sudafrikan socion, mankon de ordo kaj la rezultan brutalecon. Ĉi tio estas lia matura verko kiu alportis al li tutmondan famon. Post modernigo de Robinson Crusoë en la romano ''Foe'' (1986), Coetzee reesploras Sudafrikon kun sia ''Age of Iron'' (1990). En kvar romanoj (''Elizabeth Costello'' (2003), ''Animal Life'' (1999), ''Slow Man'' (2005) kaj ''When a Woman Grows Older'' (2008)), Coetzee verkis pri fikcia maljuna aŭstralia verkistino (Elizabeth Costello) kiu funkcias kiel sia dua identeco. Liaj literaturaj studoj publikigitaj en revuoj kiaj ''Comparative Literature'', ''Journal of Literary Semantics'' kaj ''Journal of Modern Literature'', estas kunigitaj en esearoj: ''White Writing'', 1988, (Blanka skribaĵo) ''Doubling the Point'', 1992, ''Giving Offense : Essays on Censorship'', 1996, kaj ''Stranger Shores : Essays'' 1986-1999, 2001. En lia lasta verko ''Elizabeth Costello: Eight Lessons'', 2003 (Elizabeth Costello : Ok lekcionoj), Coetzee miksas eseon kun fikcio. Iuj partoj kiaj ''What is Realism?'' (Kio estas realismo ?) kaj ''The Lives of Animals'' (La vivoj de animaloj) jam estis publikigitaj en aliaj libroj. La aŭtorbiografia trilogio konsistas el la verkoj "''Boyhood''" (Knabaĝo), "''Youth''" (Juneco) kaj "''Summertime''" (Somera tempo). En [[2022]] li aperigas unue la hispanlingvan tradukon (''El Polaco'') kies originalo (''The Pole'') estis verkita en la angla kaj nur eldonita en 2023, do post la traduko al la hispana. La intrigo rakontas la amrakonton inter Witold, pola pianisto, kaj Beatriz, kataluna melomanino. Ili provas komuniki en "tutmonda angla", sed tiu ĉi persona lingvo ne permesas al ili plene esprimi sin. == Verkoj == Plena listo de liaj verkoj troviĝas en la anglalingva vikipedia artikolo ''[[:en:J. M. Coetzee bibliography|J. M. Coetzee bibliography]]'' * ''1974: Dusklands'' (Krepuskolandoj) * ''1977: In the Heart of the Country'' (En la centro de la lando) * ''1980: Waiting for the Barbarians'' (Atendante la barbarojn) * ''1998: Boyhood: Scenes from Provincial Life'' (Knabaĝo: Scenoj el provinca vivo) * ''1990: Age of Iron'' (Silenta "Epoko de fero") * ''1994: The Master of Petersburg'' (La mastro de Peterburgo) * ''1997: Giving Offense: Essays on Censorship'' (Ofendante: Eseoj pri cenzuro) * ''1999: Disgrace'' (Malhonoro, honto) * ''2002: Youth'' (Juneco), aŭtobiografia * ''2003: Elizabeth Costello'' * 2004: ''As a woman grows older'' * ''2009: Summertime'' (Somera tempo) * 2011: ''Scenes from Provincial Life,'' Unuvoluma eldono de ''Boyhood: Scenes from Provincial Life'', ''Youth: Scenes from Provincial Life II'', and ''Summertime,'' ISBN 1-84655-485-3. * ''2013: The Old Woman and the Cats'' (La oldulino kaj la katoj) * ''2017: Moral Tales'' (Moralaj rakontoj) * ''2022: El Polaco'', originalo ''The Pole'' (2023)<ref>(en) Harbour, Berna González, ''[https://english.elpais.com/culture/2022-09-13/j-m-coetzee-after-many-years-of-practice-i-write-good-english-sentences.html M. Coetzee: 'After many years of practice, I write good English sentences']''. El Pais, angla eldono, la 13-an de septembro 2022.</ref>, la tradukon al la hispana li aperigis antaŭ la angla originalo. La itala versio aperis sub la titolo ''Il Polacco'', tradukis Maria Baiocchi, Collana Supercoralli, Torino, [[Einaudi (eldonejo)|Einaudi]], 2023, ISBN 978-88-062-5752-1: La intrigo rakontas la amrakonton inter Witold, pola pianisto, kaj Beatriz, kataluna melomanino. Ili provas komuniki en "tutmonda angla", sed tiu ĉi persona lingvo ne permesas al ili plene esprimi sin. === Tradukado === Krom instruado kaj verkado, li ankaŭ laboris kiel literatura tradukisto de romanoj kaj poezio el la nederlanda kaj la afrikansa. Krom siajn romanojn kaj literaturajn tradukojn, li ankaŭ faris recenzojn interalie por ''New York Review of Books''. Kelkaj ekzemploj: * ''The Expedition to the Baobab Tree'' by Wilma Stockenström (Johannesburg: Jonathan Ball, 1983 & London: Faber, 1984). Tradukita de J. M. Coetzee. ISBN 0-571-13112-3 == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Penner, Dick (1989). ''Countries of the Mind: The Fiction of J. M. Coetzee''. New York: Greenwood Press. ISBN 0-313-26684-0. * Canepari-Labib, Michela (2005). ''Old Myths-Modern Empires: Power, Language, and Identity'' , En: J. M. Coetzee's work. Oxford; New York: Peter Lang. ISBN 0-8204-7191-7. * Clarkson, Carrol (2009). ''J. M. Coetzee:'' ''Countervoices''. Basingstoke; New York: Palgrave Macmillan. ISBN 978-0-230-22156-7. * Marais, Mike (2009). ''Secretary of the Invisible: The Idea of Hospitality in the Fiction of J. M. Coetzee''. Amsterdam: Rodopi. ISBN 978-90-420-2712-1. == Vidu ankaŭ == * [[Lingvafrankao]] * [[Global English (globa angla)]] * [[Sudafrikaj blankuloj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * (angla) [http://www.nybooks.com/authors/523 Artikoloj pri Coetzee en la ''New York Review of Books''] * (angla, franca, germana, sveda) [http://nobelprizes.com/nobel/literature/2003a.html Coetzee en la oficialaj paĝoj de Nobelpremio pri literaturo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160330052138/http://nobelprizes.com/nobel/literature/2003a.html |date=2016-03-30 }}. * [http://www.algonet.se/~kallekn/folio/nobel.html Literatura Nobel-premio al Coetzee] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20031104050249/http://www.algonet.se/~kallekn/folio/nobel.html|date=2003-11-04}} * (Esperanto) [http://kniivila.net/deponejo/folio/nobel.html Literatura Nobel-premio al Coetzee], [[Libera Folio]], kun traduko de la oficiala gazetara komuniko de la Sveda Akademio. {{Bibliotekoj}}{{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 2001-2025}} {{Vivtempo|Coetzee, John Maxwell}} [[Kategorio:Sudafrikaj verkistoj]] [[Kategorio:Anglalingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo]] [[Kategorio:Sud-Afriko]] dof7ojypfmwy0pgph6d00212z7zsmd0 0 15179 9483077 9459862 2026-09-28T10:14:04Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9483077 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Kairo | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-ar|القاهرة|t=Al-Qāhira}} | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = القاهرة | moto = | kromnomo = La urbo de mil minaretoj, Ĉefurbo de araba mondo | kromnomo_tipo = Kromnomoj <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Cairo Montage.png | dosiero_grandeco = 300px <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flag_of_Cairo.svg | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Egiptio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = [[Provinco Kairo]] | regiono_tipo = Provinco | distrikto = | municipo = | municipo_tipo = | histregiono_faldo = 1 | histregiono = Antikva Egiptio | histregiono1 = Malnova Imperio | histregiono2 = Nova Imperio | histregiono3 = Fatima kaliflando | histregiono_tipo = | urbo = Granda Kairo | urbo_noto = [[Gizo]] | urbo_tipo = Kunurbejo <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Nilo | memorindaĵo_faldo = 1 | memorindaĵo = Moskeo de Ibn Tulun | memorindaĵo1 = Egipta muzeo en Kairo | memorindaĵo2 = Al-Azhar-universitato | memorindaĵo3 = Suda urbo de mortintoj | memorindaĵo4 = Norda urbo de mortintoj | memorindaĵo5 = Ĥan al-Ĥalili | memorindaĵo6 = Piramidoj de Gizo | memorindaĵo7 = [[Babilono (Egiptio)|Babilono]] | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵoj | ŝoseo = | montaro = | montaro1 = <!-- *** Situo *** --> | situo = Kairo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 68 | lat_d = 30 | lat_m = 03 | lat_s = 29 | lat_NS = N | long_d = 31 | long_m = 13 | long_s = 44 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 453 | areo_urbo = 6.640 | areo_metropolo = 86.369 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_urbo = 17290000 | loĝantaro_metropolo = 19439541 | loĝantaro_denseco = auto | loĝantaro_urbo_denseco = auto | loĝantaro_metropolo_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 969 | establita_tipo = Fondo | establita1 = antikvo | establita1_tipo = loĝigita | dato = | urbestro = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} <small>(ekde {{#invoke:Wikidata|claim|P6|qualifier=P580}})</small> | ĉefulo = Khaled Abdel-Aal Abdel-Hafez<br> (ekde la 30an de aŭgusto 2018) | ĉefulo_tipo = Guberniestro <ref>https://www.reuters.com/article/us-egypt-governors/egypt-names-six-provincial-governors-mostly-ex-generals-idUSKCN11D285</ref> | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Orient-Eŭropa tempo|OET]] | utc_offset =+2 | horzono_DST = [[Orient-Eŭropa tempo|OEST]] | utc_offset_DST =+3 | poŝtkodo = | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = Islama Kairo <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_priskribo = Situa mapo de Kairo | mapo_lokumilo = Kairo | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situa mapo de la urba areo de Kairo | mapo1_lokumilo = Kairo (urba areo) | mapo2 = | mapo2_fono = | mapo2_priskribo = Situo enkadre de Egiptio | mapo2_lokumilo = Egiptio <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.cairo.gov.eg/default.aspx www.cairo.gov.eg] | commons = Cairo <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=10|frame-align=center|frame-width=260}} }} {{Heredaĵo de UNESKO}} [[Dosiero:Kairo 001.jpg|eta|Kairo kun Nilo]] '''Kairo''' ({{lang-ar|القاهرة|t=''al-Qāhirah''}}, [al-KA-hi-ra], aŭ en la [[dialekto]] de ĝiaj loĝantoj '''مصر''', ''Masr'', [masr]) estas la [[ĉefurbo]] de [[Egiptio]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Kun ĉirkaŭ 16 milionoj da loĝantoj en la metropola areo (aglomeraĵo) ĝi estas la plej granda urbo en Afriko kaj la plej granda kaj grava urbo de [[Proksima Oriento]]. Efektive, ĝia metropola areo estas la 16-a plej granda en la mondo. Situanta proksime de la [[Nildelto]],<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.prlog.org/10332580-cairo-alqahira-is-egypts-capital-and-the-largest-city-in-the-middle-east-and-africa.html|titolo=Cairo - "Al-Qahira"- is Egypt's capital and the largest city in the Middle East and Africa.|alirdato=10a de Decembro 2011|aŭtoro=Santa Maria Tours|dato=4a de Septembro 2009|eldoninto=PRLog}}</ref><ref name="forbes1">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.forbes.com/2006/12/20/worlds-most-congested-cities-biz-energy-ĉ_rm_1221congested_slide.html|titolo=World's Densest Cities|alirdato=6a de Marto 2010|dato=21a de Decembro 2006|eldoninto=Forbes}}{{404|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ĝi estis prafondita en la mezo de la 7-a jarcento fare de [[Amr ibn al-As]], nomita Fustat ('''فسطاط''') en tiu tempo. Ĝi estas kromnomita "la grandurbo de mil minaretoj" por ĝia tropezo de islama arkitekturo, Kairo longe estis centro de la politika kaj kulturvivo de la regiono. Kairo estis fondita fare de la Fatimida dinastio en la 10-a jarcento p.K., sed la terkomponado de la aktuala grandurbo estis la loko de naciaj ĉefurboj kies restoj restas videblaj en partoj de Malnova Kairo. Kairo ankaŭ estas asociita kun [[antikva Egipto]] ĉar ĝi estas proksima al la pratempaj urboj de [[Memfiso]], [[Gizo]] kaj Fustat kiuj estas proksime de la Granda Sfinkso kaj la grandaj [[piramido]]j de Gizo. [[Egiptoj]] hodiaŭ ofte nomas Kairon Maṣr ([mɑsˤɾ] , مصر), la [[Egipt-araba lingvo|egiptaraba]] elparolo de la nomo por [[Egiptio]] mem, emfazante la daŭran rolon de la grandurbo en egipta influo.<ref>Behrens-Abouseif 1992, p. 8</ref><ref>Golia 2004, p. 152</ref> Ĝia oficiala nomo estas القاهرة al-Qāhirah , kio signifas laŭvorte "la venkanto" aŭ "la konkerinto"; egiptaraba elparolo: [elqɑ (ː) ˈheɾɑ], foje ĝi estas neformale ankaŭ referita kiel كايرو Kayro [ˈkæjɾo].<ref>'''Good News for Me''': [http://www.gn4me.com/gn4me/details.jsp?artId=3885468 بلال فضل يتفرغ لـ"أهل اسكندرية" بعد "أهل كايرو"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160305042411/http://www.gn4me.com/gn4me/details.jsp?artId=3885468 |date=2016-03-05 }}&rlm; arabe (Belal Fadl estas libera [por skribi] ''Ahl Eskendereyya'' (la popolo de Aleksandrio) laŭ ''Ahl Kayro'' (la popolo de Kairo))</ref> Ĝi ankaŭ estas nomita Umm al-Dunja, kun la signifo "la patrino de la mondo".<ref>Hedges, Chris. [http://www.nytimes.com/1995/01/08/travel/what-s-doing-in-cairo.html "What's Doing in Cairo,"] ''New York Times.'' 8a de Januaro, 1995.</ref> Kairo havas la plej malnovan kaj plej grandan kinan kaj muzikan industriojn en la [[araba mondo]], la duan plej aĝan institucion de pli alta lernado, nome [[Universitato al-Azhar]]. Multaj internaciaj amaskomunikilaroj, [[entrepreno]]j, kaj organizoj havas regionan ĉefsidejon en la grandurbo; la [[Araba Ligo]] havis sian ĉefsidejon en Kairo por la plej granda parto de sia ekzisto. Kun pli ol 6.76 milionoj da loĝantoj<ref name="Capmas2006">{{Citation |url=http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/ows-img2/xls/rep1ne.xls |publisher=Central Agency for Public Mobilisation and Statistics |title=Population and Housing Census 2006, Governorate level, Population distribution by sex |format=xls |accessdate=9a Julio 2009 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-07-08 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090124144207/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/ows-img2/xls/rep1ne.xls |arkivdato=2009-01-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090124144207/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/ows-img2/xls/rep1ne.xls |archivedate=2009-01-24 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/ows-img2/xls/rep1ne.xls |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-07-08 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090124144207/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/ows-img2/xls/rep1ne.xls |arkivdato=2009-01-24 }}. Adjusted census result, as Helwan governorate was created on 17 April 2008 from a.o. parts of the Cairo governorate.</ref> disigitaj trans 453 kvadrataj kilometroj (175 kv. mejl.), Kairo estas senkompare la plej granda grandurbo en Egiptio. Kun pliaj 10 milionoj da loĝantoj tuj ekster la grandurbo, Kairo kuŝas en la centro de la plej granda metropola areo en Afriko kaj en la araba mondo same kiel la deka plej granda urba areo en la mondo. Kairo, kiel multaj aliaj mega-urboj, suferas pro altaj niveloj de [[poluo]] kaj [[trafiko]]. La [[metroo de Kairo]] - unu el nur du metrooj sur la afrika kontinento (la alia estas la [[Metroo de Alĝero]]) - rangas inter la dek kvin plej okupataj en la mondo,<ref>[http://www.meed.com/supplements/2012/tunnelling/cairos-third-metro-line-beats-challenges/3134558.article Cairo's third metro line beats challenges| Supplement | MEED<!-- Bot generated title -->]</ref> kun pli ol 1 milo da milionoj<ref>{{Cite web |url=http://cairometro.gov.eg/uipages/Statistics.aspx |title=Cairo Metro Statistics |accessdate=4a de Septembro 2012 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-07-08 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20181226085058/http://cairometro.gov.eg/uipages/Statistics.aspx%20 |arkivdato=2018-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085058/http://cairometro.gov.eg/uipages/Statistics.aspx%20 |archivedate=2018-12-26 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://cairometro.gov.eg/uipages/Statistics.aspx%20 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-01-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20181226085058/http://cairometro.gov.eg/uipages/Statistics.aspx%20 |arkivdato=2018-12-26 }}</ref> da ĉiujaraj pasaĝerveturoj. La ekonomio de Kairo unue estis vicigita en la [[Meza Oriento]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.citymayors.com/statistics/richest-cities-2005.html|titolo=The 150 Richest Cities in the World by GDP in 2005|alirdato=11a de Novembro 2010}}</ref> kaj 43-a tutmonde fare de la indico de [[mondurbo]]j fare de la [[gazeto]] ''Foreign Policy'' en 2010.<ref>{{Cite web|url=http://www.foreignpolicy.com/node/373401|title=The 2010 Global Cities Index|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-07-08|arkivurl=https://www.webcitation.org/659S16ErP?url=http://www.foreignpolicy.com/node/373401|arkivdato=2012-02-02|accessdate=2014-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110216124800/http://www.foreignpolicy.com/node/373401|archivedate=2011-02-16}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.foreignpolicy.com/node/373401 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-07-08 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110309015912/http://www.foreignpolicy.com/node/373401 |arkivdato=2011-03-09 }}</ref> Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en Kairo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Geografio == [[Dosiero:View from Cairo Tower 31march2007.jpg|eta|maldekstra|La fokuso de Kairo nome la [[Nilo]], najbara al la eŭrop-inspiritaj distriktoj proksime de la centro de la grandurbo|alt=A sharp blue river divides the cityscape, which is primarily greenery and sparse low-rise buildings in the foreground, and dense with several modern high-rises in the background]] [[Dosiero:Cairo Nile River.jpg|eta|maldekstra|La rivero [[Nilo]] fluas tra Kairo, ĉi tie komparante antikvan kutimaron de ĉiutaga vivo al la moderna grandurbo de hodiaŭ.]] [[Dosiero:Zamalek Arial.jpg|eta|dekstra|Aerfoto rigardante suden, kun la Zamalek kaj Gezira distriktoj sur [[Gezira Insulo]], ĉirkaŭita de Nilo.]] Kairo situas en norda Egiptio, konata kiel Malsupra Egiptio, 165 kilometroj (100 mejl.) sude de [[Mediteranea Maro]] kaj 120 kilometroj (75 mejl.) okcidente de la [[Sueza Golfo]] kaj de la [[Sueza Kanalo]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.wolframalpha.com/input/?i=cairo+to+suez|titolo=Cairo to Suez|alirdato=10a de Septembro 2009|verko=WolframAlpha|eldoninto=Wolfram Research}}</ref> La grandurbo estas laŭ la rivero [[Nilo]], tuj sude de la punkto kie la rivero forlasas sian dezert-malliberan valon kaj disbranĉigas en la malaltan [[Nildelto|Nildelta regiono]]. Kvankam la Kaira metropolo etendiĝas for de Nilo en ĉiuj direktoj, la grandurbo Kairo kuŝas nur sur la orienta bordo de la rivero kaj sur du [[insulo]]j ene de ĝi sur suma areo de 453 kvadrataj kilometroj (175 kv. mejl.).<ref>{{Cite web|url=http://www.cairo.gov.eg/C17/C8/Cairo%20Maps/default.aspx|publisher=Cairo Governorate|accessdate=10a de Septembro 2009|title=Cairo Maps|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-07-08|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090419130737/http://www.cairo.gov.eg/C17/C8/Cairo%20Maps/default.aspx|arkivdato=2009-04-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090419130737/http://www.cairo.gov.eg/C17/C8/Cairo%20Maps/default.aspx|archivedate=2009-04-19}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.cairo.gov.eg/C17/C8/Cairo%20Maps/default.aspx |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-07-08 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090419130737/http://www.cairo.gov.eg/C17/C8/Cairo%20Maps/default.aspx |arkivdato=2009-04-19 }}</ref><ref name="citypop">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.citypopulation.de/Egypt.html|titolo=Egypt: Governorates & Cities|alirdato=12a de Septembro 2009|familia nomo=Brinkhoff|persona nomo=Thomas|eldoninto=City Population}}</ref> Ĝis la mezo de la [[19-a jarcento]], kiam la rivero estis malsovaĝigita per digoj, baraĵoj, kaj aliaj kontroloj, Nilo en la najbareco de Kairo estis tre sentema al ŝanĝoj en kurso kaj surfacnivelo. Tra la jaroj, Nilo iom post iom ŝanĝiĝis okcidenten, disponigante la ejon inter la orienta rando de la rivero kaj la Mokattam altebenaĵoj sur kiuj la grandurbo nun kuŝas. La tero sur kiu Kairo estis establita en 969 (aktuala islama Kairo) situis subakve iom pli ol tri cent jarojn pli frue, kiam Fustat unue estis konstruita.<ref>Collins 2002, p. 125</ref> [[Nova Kairo]] ({{lang-ar|القاهرة الجديدة|d= al-Qāhira al-Ǧadīda}}) estas laŭplana urbo en la metropola areo de Kairo kun karaktero de antaŭurbo. La urbo situas ĉe la sudorienta rando de la Provinco Kairo, 25 kilometrojn de [[Maadi]]. Maadi aŭ al-Ma'ad ({{lang-ar|المعادى}}) estas prospera, verda antaŭurbo sude de Kairo ĉe la orienta bordo de Nilo ĉ. 12 km kontraŭrivere de la centro de Kairo. [[Helŭano]], laŭ egipta arabe حلوان, kopte ϩⲁⲗⲟⲩⲁⲛ estas antaŭurbo (laŭ nombro de loĝantoj metropolo) de Kairo. Inter 2008-2011 ĝi estis provinca ĉefurbo de jam ne ekzistanta provinco. La '''Kaira metropola regiono''', ankaŭ [[Granda Kairo]] ({{lang-ar|القاهرة الكبرى|t=''al-Qāhira al-Kubrā''}}) estas la plej granda [[Metropolaj regionoj|metropola regiono]] en [[Egiptio]] <ref name="demographia">{{citation|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title=Demographia World Urban Areas & Population Projections|publisher=Demographia|date=April 2009|access-date=9 July 2009}}</ref>, la plej granda urba regiono en [[Afriko]] kaj la [[araba mondo]] kaj estas la 13-a plej granda metropola regiono en la mondo <ref>R.L. Forstall, R.P. Greene, and J.B. Pick, [http://www.uic.edu/cuppa/cityfutures/papers/webpapers/cityfuturespapers/session3_4/3_4whicharethe.pdf "Which are the largest? Why published populations for major world urban areas vary so greatly"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100531000000/https://web.archive.org/web/20100531212605/http://www.uic.edu/cuppa/cityfutures/papers/webpapers/cityfuturespapers/session3_4/3_4whicharethe.pdf |date=2010-05-31 }}, City Futures Conference, (University of Illinois at Chicago, July 2004) – Table 5 (p.34)</ref>. Ĝi konsistas el ĉiuj [[Urbego|urbegoj]] en [[Āl-Qāhirah|al-Qahira]] gubernio same kiel [[Gizo]], Madinat al-Shaykh Zayed kaj [[Urbo Sesa de Oktobro|Madinat as-Sadis min Uktubar]] en [[Provinco Gizo|al-Jizah governorato]] kaj [[Ŝubra al Ĥejma|Shubra al-Khaimah]] kaj [[Ubur|al-Ubur]] en [[Provinco Kaljubija|al-Qalyubiyya governorato]] <ref name="wb">{{Cite book|url=http://documents.worldbank.org/curated/en/319701468262749728/Egypt-Greater-Cairo-Urban-Development-Project|title=Egypt - Greater Cairo Urban Development Project (English)|publisher=World Bank Group|year=1982|location=Washington, D.C.|pages=4}}</ref><ref name=":02">{{Cite book|last=Sims|first=David|url=https://academic.oup.com/cairo-scholarship-online/book/23147/chapter-abstract/184014364?redirectedFrom=fulltext|title=Understanding Cairo: The Logic of a City Out of Control|publisher=American University in Cairo Press|year=2011|location=Cairo and New York|pages=6–7|language=en}}</ref>. === [[Klimato]] === Kairo havas sekan tropikan (dezertan) klimaton. [[Ŝtormo]]j estas oftaj, alportanta [[polvo]]n dum [[marto]] kaj [[aprilo]]. La [[temperaturo]]j estas dum [[vintro]] tage 13-{{GdC|19}}, dum [[nokto]] falas ĝis {{GdC|5}}. En [[somero]] tio estas inter 20-{{GdC|40}}. Jare pluvas nur malpli, ol 30&nbsp;mm, nur inter [[novembro]]-[[marto]] pluvetas. == Historio == {{Ĉefartikolo|Historio de Egiptio}} La areo ĉirkaŭ la nuntempa Kairo, speciale [[Memfiso (Egiptio)|Memfiso]] kiu estis la malnova ĉefurbo Egipto, estis delonge fokusa punkto de [[Antikva Egipto]] pro sia strategia loko ĝuste supre la areo de la [[Nila Delto]]. Tamen, la originoj de la moderna urbo estas ĝenerale atribuitaj al serio de setlejoj en la unua jarmilo. Ĉirkaŭ la fino de la 4-a jarcento,<ref>{{harvnb|Hawass|Brock|2003|p=456}}</ref> dum Memfiso plue malgraviĝis,<ref>{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Memphis (Egypt) |encyclopedia=Encarta |publisher=Microsoft |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573551/memphis_(egypt).html |accessdate=24a de Julio 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091006040551/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573551/memphis_(egypt).html |archive-date=6a de Oktobro 2009 |url-status=dead |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-12-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20091006040551/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573551/memphis_(egypt).html |arkivdato=2009-10-06 }}</ref> la [[Romia Imperio|romianoj]] establis fortikan urbon laŭlonge de la orienta bordo de [[Nilo]]. Tiu fortikaĵo, konata kiel Babilona Fortikaĵo, estis la kerno de la romia kaj poste de la [[Bizanca Imperio|bizanca]] urbo kaj estas la plej antikva strukturo en la urbo nuntempe. Ĝi estas situa en la kerno de la [[Kopta Ortodoksa Eklezio de Aleksandrio|Kopta Komunumo]], kiu separiĝis el la Roma kaj Bizanca eklezioj fine de la 4-a jarcento. Multaj el la plej malnovaj koptaj preĝejoj de Kairo, kiel la [[Pendo-preĝejo]], estas laŭlonge de la fortikaj muregoj en parto de la urbo konata kiel Kopta Kairo. [[Dosiero:Fostat-329.jpg|eta|maldekstre|Bildo de [[Fustat]] el la verko de A. S. Rappoport nome ''History of Egypt''.]] Post la islama konkero en la jaro 640, la konkeristo [[Amr ibn As]] setliĝis norde de Babilona Fortikaĵo en areo kiu estis konata kiel [[al-Fustat]]. Origine tendumejo (''Fustat'' signifas "Urbo de Tendoj") Fustat iĝis permanenta setlejo kaj la unua ĉefurbo de Islama Egipto. En 750, post la elpovigo de la [[Omajada kaliflando]] fare de [[Abasidoj]], la novaj regantoj kreis sian propran setlejon en la nordoriento de Fustat kiu iĝis ties ĉefurbo. Tio estis konata kiel [[al-Askar]] (nome urbo de partoj, aŭ kantonmentoj) ĉar ĝi estis konstruita kiel militista kampadejo. Ribelo en 869 fare de [[Ahmad ibn Tulun]] kondukis al la abandono de Al Askar kaj al konstruo de alia setlejo, kiu iĝis la sidejo de la registaro. Tiu estis al-Katta'i ("la kvartaloj"), norde de Fustat kaj pli proksime al la rivero. Al Katta'i estis centrita al la [[palaco]] kaj al la ceremonia [[moskeo]], nune konata kiel la [[Moskeo de ibn Tulun]]. En 905, la Abasidoj reprenis la kontrolon de la lando kaj ties guberniestro revenis al Fustat, detruinte al-Katta'i tute. ===Fondo kaj etendo=== En 969, la Fatimidoj konkeris Egiption el sia bazo en [[Ifrikio]] kaj nova fortikaĵa urbo nordoriente de [[Fustat]] estis establita. Dum kvar jaroj oni konstruis la urbon, dekomence konata kiel al-Manṣūriyyah,<ref name="glsm96">{{harvnb|Glassé|Smith|2003|p=96}}</ref> kio utilis kiel nova ĉefurbo de la kaliflando. Dum tiu tempo, la konstruo de la [[Al-Azhar-moskeo]] estis komisiita laŭ ordono de la kalifo, kiu disvolviĝis en la tria plej antikva universitato en la mondo. Kairo eventuale iĝis centro de lernado, kun la biblioteko de Kairo kiu enhavas centojn da miloj de libroj.<ref>{{harvnb|Meri|Bacharach|2006|p=451}}</ref> Kiam la kalifo [[Al-Mu'izz li-Din Allah|al-Mu'izz li Din Allah]] alvenis el la iama fatimida ĉefurbo [[Mahdia]] en [[Tunizio]] en 973, li havigis al la urbo ties nuntempan nomon, ''Qāhirat al-Mu'izz'' ("la venkinto al-Mu'izz").<ref name="glsm96"/> Dum preskaŭ 200 jaroj post Kairo estis establita, la administracia centro de Egipto restis en [[Fustat]]. Tamen, en 1168 la fatimida [[veziro]] [[Ŝaŭar]] incendiigis Fustat por eviti ties konkeron fare de [[Amalriko la 1-a de Jerusalemo|Amalriko]], nome [[Krucmilitoj|krucmilitista]] reĝo de [[Jerusalema reĝlando|Jerusalemo]].<ref>{{harvnb|Daly|Petry|1998|p=213}}</ref> La ĉefurbo de Egiptio estis porĉiame translokigita al Kairo, kiu eventuale etendiĝis ĝis inkludi la ruinojn de Fustat kaj la iamajn ĉefurbojn [[al-Askar]] kaj al-Katta'i. Dum al Kahira etendiĝis tiuj pli fruaj setlejoj estis enkadritaj tie, kaj ekde tiam ili iĝis parto de la urbo Kairo dum ties etendo kaj disvastiĝo; ili estas nuntempe kolektive konata kiel "[[Malnova Kairo]]". [[Dosiero:Cairo-citadel-1800s.jpg|eta|maldekstra|La [[Kaira Citadelo]], vidita fine de la 19-a jarcento, estis konstruigita fare de [[Saladino]] inter 1176 kaj 1183.|alt=A multi-domed mosque dominates the walled Citadel, with ruined tombs and a lone minaret in front.]] Kvankam la incendio de Fustat sukcese protektis la urbon Kairon, kontinua povolukto inter Ŝaŭar, la reĝo Amalriko kaj la Zengida generalo Ŝirkuh kondukis al la falo de la fatimida setlejo.<ref>{{harvnb|Daly|Petry|1998|pp=213–15}}</ref> En 1169, [[Saladino]] estis nomumita nova veziro de Egiptio fare de la fatimidoj kaj du jarojn poste li kaptis la povon el la familio de la lasta fatimida kalifo, nome [[al-Adid]].<ref>{{harvnb|Daly|Petry|1998|p=215}}</ref> Kiel unua [[Sultano de Egipto]], Saladino establis la [[Ajubida dinastio|Ajubidan dinastion]], kun sidejo en Kairo, kaj aliancigis Egiption kun la [[Abasida Kaliflando|Abasidoj]], kiuj havis sidejon en [[Bagdado]].<ref>{{harvnb|Shillington|2005|p=438}}</ref> Dum sia regado, Saladino konstruigis la [[Kaira Citadelo|Kairan Citadelon]], kiu utilis kiel sidejo de la egiptia registaro ĝis la mezo de la 19-a jarcento. En 1250, slavaj soldatoj, konataj kiel [[Mamlukoj]], ekhavis kontrolon de Egiptio kaj, kiel multaj el ties antaŭuloj, establis Kairon kiel la ĉefurbo de sia [[Mamluka Sultanlando (Kairo)|nova dinastio]]. Kontinuante praktikon startitan de Ajubidoj, multo de la lando okupita de iamaj fatimidaj palacoj estis vendita kaj anstataŭita per pli novaj konstruaĵoj.<ref>{{harvnb|Raymond|2000|p=122}}</ref> Konstruprojektoj iniciatitaj de Mamlukoj pelis la urbon eksterlimen kaj samtempe oni metis novajn infrastrukturojn centren de la urbo.<ref>{{harvnb|Raymond|2000|pp=120–28}}</ref> Dume, Kairo floris kiel centro de islamaj studoj kaj kiel vojkruciĝo de la [[spickomerco]] inter civilizoj de [[Afrik-Eŭrazio]]. Ĉirkaŭ 1340, Kairo havis loĝantaron de preskaŭ duono de miliono, kio faris ĝin la plej granda urbo okcidente de [[Dinastio Yuan|Ĉinio]].<ref name="sh199">{{harvnb|Shillington|2005|p=199}}</ref> [[Dosiero:قلعة محمد على.jpg|eta|La [[Kaira Citadelo]] nuntempe.|alt=]] La historia veturisto<ref>Ibn Battuta. The Travels of Ibn Battuta, p. 13, 225. Trad. Samuel Lee. Cosimo, 2009. Print.</ref> [[Ibn Batuta]] veturis milojn da mejloj dum la tuto de sia veturado. Unu el la urboj en kiuj li haltis estis Kairo, Egiptio. Unu grava noto kiun Ibn Batuta faris estas ke Kairo estis la ĉefa distrikto de Egiptio, kio indikis, ke Kairo estis la plej grava kaj influa urbo de Egiptio (Ibn Batuta, 2009). Ibn Batuta agnoskis ankaŭ la gravon de la rivero Nilo por la tuta Egiptio, inklude Kairon, ĉar li ofte veturis perboate por alveni al Kairo kaj por eliri pluigi sian veturadon. Nilo ne estis nur transportrimedo, ĝi estis ankaŭ la fonto de enorma riĉeco. La plej grava havigo de Nilo estis la kapablo elteni riĉan grundon por agrikulturo. Parto de la [[Agrikultura Revolucio]] okazis en Egiptio, ĉefe ĉe Nilo. Nilo ankaŭ utilis kiel nutrofonto kaj komercvojo. Sen tiu nek Egiptio nek Kairo, kiel oni konas ilin nuntempe, estus estintaj la samaj. Unu el la plej detalhavaj rakontoj fare de Ibn Batuta pri Kairo temas pri [[plago]] kiu ruinigis la urbon. Nuntempe, tiu plago estas konata kiel [[Bubona pesto]], aŭ Nigra Morto. Oni supozas, ke ĝi alvenis en Egipton en 1347, kaj kiel Ibn Batuta rememoras, la Bubona pesto estis responsa pri la morto de inter 1 kaj 20 000 personoj tage en Kairo<ref>The Travels of Ibn Battuta. UC Berkeley: Berkeley ORIAS, 2018. Electronic.</ref> Tiu plago originiĝis en Azio kaj etendiĝis per puloj en roduloj, kiel ratoj. ===Otomana regado=== [[Dosiero:Georg Macco Kairo.jpg|eta|maldekstre|Bildo de Kairo en la 19-a jarcento.]] Kvankam Kairo evitis la stagnadon kiu okazis ekzemple en [[Eŭropo]] dum la [[Fina Mezepoko]], ĝi ne povis eviti la [[Nigra morto|Nigran morton]], kiu frapegis la urbon pli ol kvin dek fojojn inter 1348 kaj 1517.<ref>{{harvnb|Shoshan|2002|p=4}}</ref> Dum ties dekomencaj, kaj plej mortigaj tajdoj, proksimume 200 000 personoj estis mortigitaj de la plago,<ref>{{harvnb|Byrne|2004|pp=104–05}}</ref> kaj, je la 15-a jarcento, la loĝantaro de Kairo estis malpliigita al inter 150 000 kaj 300 000.<ref>{{harvnb|Shoshan|2002|p=1}}</ref> La graveco de la urbo ege malpliiĝis post [[Vasco da Gama]] malkovris marvojon ĉirkaŭ la [[Kabo de Bona Espero]] inter 1497 kaj 1499, kio ebligis, ke la spickomercistoj ne venis al Kairo.<ref name="sh199"/> Ankaŭ la politika influo de Kairo ege malpliiĝis post la [[Otomana Imperio|Otomanoj]] anstataŭis la [[Mamlukoj|mamlukan]] povon super [[Egiptio]] en 1517. Regante el [[Konstantinopolo]], [[Listo de osmanidaj imperiestroj|Sultano]] [[Selim la 1-a]] malaltigis Egiption al statuso de simpla provinco "ejalet", kun precize Kairo kiel ties ĉefurbo.<ref name="sh447">{{harvnb|Shillington|2005|p=447}}</ref> Pro tiu tialo, la historio de Kairo en la otomanaj tempoj estis ofte priskribita kiel malgraviga, speciale kompare kun aliaj tempoperiodoj.<ref name="sh199"/><ref>{{cite web |url=http://menic.utexas.edu/cairo/history/ottoman/ottoman.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070606231911/http://menic.utexas.edu/cairo/history/ottoman/ottoman.html |url-status=dead |archive-date=6a de Junio 2007 |publisher=The University of Texas Centre for Middle Eastern Studies |title=Ottoman Cairo |year=1995 |last=Rose |first=Christopher |author2=Linda Boxberger |work=Cairo: Living Past, Living Future |accessdate=30a de Julio 2009 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-12-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070606231911/http://menic.utexas.edu/cairo/history/ottoman/ottoman.html |arkivdato=2007-06-06 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://menic.utexas.edu/cairo/history/ottoman/ottoman.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-12-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070606231911/http://menic.utexas.edu/cairo/history/ottoman/ottoman.html |arkivdato=2007-06-06 }}</ref><ref name="wi225">{{harvnb|Winter|1992|p=225}}</ref> Tamen, dum la 16a kaj 17a jarcentoj, Kairo restis grava ekonomia kaj kultura centro. Kvankam jam ne plu sur la spickomerca vojo, la urbo faciligis la transportadon de [[kafo]] el [[Jemeno]] kaj de [[tekstilo]]j el [[Hindio]], ĉefe al [[Anatolio]], [[Nordafriko]], kaj la [[Balkanoj]]. Kairanaj komercistoj ludis gravan rolon en la alporto de varoj al la okcidenta araba regiono [[Heĝazo]], speciale dum la ĉiujara [[Haĝo]] al [[Mekko]].<ref name="wi225"/><ref>{{harvnb|İnalcık|Faroqhi|Quataert|McGowan|1997|pp=507–09}}</ref> Estis dum tiu sama periodo kiam la Universitato al-Azhar atingis hegemonion inter la islamaj lernejoj kiu pluas ĝis nuntempe;<ref>{{harvnb|Winter|2004|p=115}}</ref><ref>{{harvnb|Daly|Petry|1998|pp=94–95}}</ref> pilgrimantoj survoje al Haĝo ofte atestis la superecon de tiu institucio, kiu asociiĝis kun la aro de egiptaj [[Ulema|islamaj fakuloj]].<ref>{{harvnb|Winter|2004|pp=115–7}}</ref> Ĉirkaŭ la 16-a jarcento, Kairo jam havis [[Turdomo|altajn]] [[apartamento|apartamentarojn]] en kiuj la du plej malaltaj etaĝoj estis planitaj por komercaj kaj stokejaj celoj dum multaj etaĝoj super ili estis luitaj al loĝantoj.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Traditional Islamic principles of built environment|url=https://archive.org/details/traditionalislam0000mort|familia nomo=Mortada|persona nomo=Hisham|jaro=2003|eldoninto=Routledge|ISBN=978-0-7007-1700-2|paĝo=viii}}</ref> [[Dosiero:Louis Comfort Tiffany - On the Way between Old and New Cairo, Citadel Mosque of Mohammed Ali, and Tombs of the Mamelukes - Google Art Project.jpg|eta|dekstra|[[Louis Comfort Tiffany]] (1848–1933). ''Survoje inter Malnova kaj Nova Kairo, Citadela Moskeo de Mohammed Ali, kaj Tomboj de Mamlukoj,'' 1872. Oleo surtola. [[Broklina Muzeo]].]] Dum regado de Otomanoj, Kairo etendiĝis suden kaj okcidenten el sia kerno ĉirkaŭ la [[Kaira Citadelo|Citadelo]].<ref>{{harvnb|Winter|1992|p=226}}</ref> La urbo estis la dua plej granda en la imperio, malantaŭ Konstantinopolo, kaj, kvankam migrado ne estis la plej grava fonto de la kresko de Kairo, du dek procento de ties loĝantaro fine de la 18a jarcento konsistis el religiaj minoritatoj kaj eksterlandanoj el la tuta [[Mediteranea Maro|Mediteraneo]].<ref name="wi2267">{{harvnb|Winter|1992|pp=226–27}}</ref> Kiam [[Napoleono la 1-a|Napoleono]] alvenis en Kairon en 1798, la loĝantaro de la urbo estis de malpli ol 300 000, kvar dek procento pli malalta ol tiu de la pinto de la epoko de la Mamlukoj meze de la 14-a jarcento.<ref name="sh199"/><ref name="wi2267"/> La [[Franca militiro al Egiptio|franca okupacio]] estis mallongdaŭra ĉar [[Brita Imperio|Britaj]] kaj Otomanaj fortoj, inklude grandan soldataron de [[Albanoj]], rekonkeris la landon en 1801. Kairo mem estis sieĝita de brit-otomana forto kio finis per la franca kapitulaco de la 22a de Junio 1801.<ref>{{harvnb|Sicker|2001|p=103}}</ref> La britoj foriris el Egiptio du jarojn poste, lasante Otomanojn, Albanojn kaj delonge malfortigitajn [[Mamlukoj]]n baraktantaj por akiri kontrolon de la lando.<ref>{{harvnb|Sicker|2001|p=104}}</ref><ref>{{harvnb|Afaf Lutfi Sayyid-Marsot|1984|p=39}}</ref> Kontinua [[enlanda milito]] ebligis, ke albano nomita [[Muhammad Ali (paŝao)|Muhammad Ali Paŝao]] ascendu al la rolo de [[komandanto]] kaj finfine, kun la aprobo de la [[ulema|religia hierarkio]], vicreĝo de Egiptio en 1805.<ref>{{harvnb|Sicker|2001|pp=104–05}}</ref> ===Moderna epoko=== [[Dosiero:كوبري قصر النيل القاهرة.jpg|eta|maldekstra|Ponto Kasr El Nil.]] Ĝis sia morto en 1848, [[Muhammad Ali (paŝao)|Muhammad Ali Paŝao]] instituciigis nombrajn socialajn kaj ekonomiajn reformojn kiuj havigis al li la titolon de fondinto de moderna Egiptio.<ref>{{harvnb|Afaf Lutfi Sayyid-Marsot|1984|p=1}}</ref><ref>{{harvnb|McGregor|2006|p=53}}</ref> Tamen, kvankam Muhammad Ali iniciatis la konstruadon de publikaj konstruaĵoj en la urbo,<ref>{{harvnb|Shillington|2005|p=437}}</ref> tiuj reformoj havis minimuman efikon dur la Kaira pejzaĝo.<ref>{{harvnb|Raymond|2000|pp=291, 302}}</ref> Pli grandaj ŝanĝoj okazis en Kairo dum la regado de [[Ismail-Paŝao]] (r. 1863–1879), kiu pluigis la modernigajn procezojn startitajn fare de sia avo.<ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, USA, 2013, p. 76</ref> Uzante inspiradon el [[Parizo]], Ismail imagis urbon de [[Tahrir|placoj]] kaj larĝaj avenuoj; pro financaj limigoj, nur kelkaj el ili, en la areo kiu nuntempe komponas la areon de la Kaira Urbocentro, estis kompletigitaj.<ref>{{harvnb|Raymond|2000|pp=313–4}}</ref> Ismail klopodis ankaŭ modernigi la urbon, kiu estis jam arigante najbarajn setlejojn, establante ministerion por [[publikaj vorkoj]], metante [[natura gaso|gason]] kaj lumigon en la urbon, kaj malfermante teatron kaj operejon.<ref>{{harvnb|Raymond|2000|pp=311–3}}</ref><ref>{{harvnb|Abu-Lughod|1965|pp=436–44}}</ref> La enorma [[ŝuldo]] rezultanta el la projektoj de Ismail havigis pretekston por pliigi la kontrolon fare de eŭropanoj, kio rezultis en la brita invado de 1882.<ref name="sh199"/> La ekonomia urbocentro tuj translokiĝis okcidenten al [[Nilo]], for el la historia Islama Kairo kaj al la nuntempecaj, eŭrop-stilaj areoj konstruitaj de Ismail.<ref>{{harvnb|Abu-Lughod|1965|pp=429–31, 455–57}}</ref><ref name="hokhwi317">{{harvnb|Hourani|Khoury|Wilson|2004|p=317}}</ref> Eŭropanoj estis kvin procento de la loĝantaro de Kairo fine de la 19-a jarcento, ĉar tiam ili havis plej el la pintaj registaraj postenoj.<ref>{{harvnb|Abu-Lughod|1965|p=431}}</ref> En 1905 la entrepreno ''Heliopolis Oasis Company'' estrita de la [[Belgoj|belga]] industriisto Édouard Empain kaj de Boghos Nubar, filo de la egiptia ĉefministro Nubar Paŝao konstruis ĉeurbon nomitan Heliopolis, dek kilometrojn el la centro de Kairo. Tiu estis la unua grandskala klopodo promocii sian propran arkitekturon, konata nuntempe kiel la Heliopolisa stilo. [[Dosiero:CH-NB Photoglob-Wehrli EAD-WEHR-32043-B.tiff|eta|Elaera vido de 1904 farita el balono kie la [[Egipta muzeo en Kairo|Egipta Muzeo]] aperas dekstre.]] La brita okupacio estis intencita por esti portempa, sed ĝi daŭris ĝis la 20-a jarcento. Naciistoj organizis grandskalajn manifestaciojn en Kairo en 1919,<ref name="sh199"/> kvin jarojn post Egiptio estis deklarita brita [[protektorato]].<ref name=autogenerated1>{{harvnb|Hourani|Khoury|Wilson|2004|p=12}}</ref> Ĉiuokaze, tio kondukis al Unuflanka Deklaracio de Egiptia Sendependigo en [[1922]]. ==== La Kaira Korano de 1924 ==== La eldono de la reĝo Fuad la 1-a de la [[Korano]]<ref>Brill, "<http://dx.doi.org/10.1163/1875-3922_q3_intro> Supplement II - Qurʾān Concordance", en: Encyclopaedia of the Qurʾān, Jane Dammen McAuliffe, Georgetown University, Washington DC. Konsultita rete la {{Daton|10|07|2020}}</ref> estis por la unua fojo publikigita la {{Daton|10|07|1924}} en Kairo sub patronado de la reĝo [[Fuad la 1-a]].<ref>Brockett, Adrian Alan, ''[https://research-repository.st-andrews.ac.uk/handle/10023/2770 Studies in two transmissions of the Qur'an]''</ref><ref name=malay>Peter G. Riddell, [https://books.google.com/books?id=Tq1v_V4haj4C&pg=PA164&dq=nafi%27+al+madani&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=nafi'%20al%20madani&f=false Early Malay Qur'anic exegical activity], p. 164. El ''Islam and the Malay-Indonesian World: Transmission and Responses''. London: C. Hurst & Co., 2001. {{ISBN|9781850653363}}</ref> La celo de la registaro de la ĵus formita [[Egipta Reĝlando]] ne estis mallegitimi la aliajn variantajn tekstojn de la Korano ("kira'at"), sed elimini erarojn trovitajn en Koranaj tekstoj uzataj en ŝtataj lernejoj. Komitato de instruistoj elektis konservi unusolan el la kanonaj kira’at "legaĵoj", nome tiu de la versio "Ḥafṣ",<ref name=GBRRCQ2008:74>[[#GBRRCQ2008|Böwering, "Recent Research on the Construction of the Quran", 2008]]: p.&nbsp;74</ref> nome kufa deklamado el la 8-a jarcento. Tiu eldono iĝis la normigo por modernaj presaĵoj de la Korano<ref name="rippin">{{cite book|last=Rippin, Andrew|url=https://archive.org/details/blackwellcompani00ripp_0|title=The Blackwell companion to the Qur'an|publisher=Blackwell|year=2006|isbn=978140511752-4|edition=[2a repr.]|display-authors=etal}} * Por la historio de kompilado oni vidu ''Introduction'' de Tamara Sonn pp. 5–6 </ref><ref name=melchert2>{{cite journal|last=Melchert|first=Christopher|title=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings|journal=Studia Islamica|year=2000|issue=91|pages=5–22|doi=10.2307/1596266|jstor=1596266 | issn=0585-5292}}</ref> por multo de la [[Islama mondo]].<ref>Aisha Geissinger, [https://books.google.com/books?id=7lPFCQAAQBAJ&pg=PA79&dq=warsh+quran&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=warsh&f=false Gender and Muslim Constructions of Exegetical Authority: A Rereading of the Classical Genre of Qurʾān Commentary], p. 79. Leiden: Brill Publishers, 2015. {{ISBN|9789004294448}}</ref> La publikaĵo estis nomita "terura sukceso", kaj la eldono estis priskribita kiel versio "nune amplekse vidata kiel la oficiala teksto de la Korano", tiom populara inter kaj Sunaistoj kaj Ŝijaistoj ke la komuna kredo inter malpli bone informitaj islamanoj estas "ke la Korano havas unusolan, neambiguan interpretadon". Minoraj amendoj estis faritaj poste en 1924 kaj en 1936 - nome "Faruka eldono" honore al la tiama reganto, la reĝo [[Faruk la 1-a]].<ref name=GSRQSaIC2008:2>[[#GSRQSaIC2008|Reynolds, "Quranic studies and its controversies", 2008]]: p.&nbsp;2</ref> ====Brita okupacio ĝis 1956==== Britaj trupoj restis en la lando ĝis 1956. Dum tiu epoko, urba Kairo, dotita per novaj pontoj kaj transportrimedoj, plue etendiĝis ĝis inkludi kvartalojn Ĝardenurbo, Zamalek kaj Heliopolis.<ref>{{harvnb|Raymond|2000|pp=326–29}}</ref> Inter 1882 kaj 1937, la loĝantaro de Kairo pli ol triobliĝis el 347 000 ĝis 1.3 milionoj<ref>{{harvnb|Raymond|2000|p=319}}</ref>—kaj ties areo pliiĝis el 10 ĝis 163&nbsp;km².<ref>{{harvnb|Raymond|2000|p=322}}</ref> {{Ĉefartikolo|Konferenco de Kairo|Dua Konferenco de Kairo}} [[Dosiero:Cairo conference.jpg|eta|250px|maldekstre|[[Ĉiang Kai-ŝek]], [[Franklin Roosevelt]] kaj [[Winston Churchill]] en la konferenco de Kairo, la 25an de novembro 1943.]] La '''Konferenco de Kairo''' (nomita ankaŭ "SEXTANT") okazis en la egipta ĉefurbo Kairo de la 22a al la 26a de novembro [[1943]]. En tiu oni difinis la aliancan sintenon kontraŭ [[Japanio]] dum la [[Dua Mondmilito]] kaj oni faris decidojn pri la estonteco de [[Azio]] en la postmilito. Al tiu kunsido alvenis la prezidento [[Franklin Roosevelt]] de la konto de Usono, la ĉefministro [[Winston Churchill]] de la konto de [[Unuiĝinta Reĝlando]], kaj [[Ĉiang Kai-ŝek]] de la konto de la [[Respubliko Ĉinio (1912-1949)|Respubliko Ĉinio]]. La '''Dua Konferenco de Kairo''' de 4a al 6a de decembro [[1943]] okazis en Kairo, [[Egiptio]], kaj celis la eblan kontribuon de [[Turkio]] al la flanko de la [[Aliancanoj]] en la [[Dua Mondmilito]].<ref name=Matloff>U.S. Army: [https://history.army.mil/books/wwii/sp1943-44/chapter16.htm "Strategic Planning for Coalition Warfare, 1943-1944"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180903082422/https://history.army.mil/books/wwii/sp1943-44/chapter16.htm |date=2018-09-03 }} de Maurice Matloff, Chapter XVI, pp. 379-380. Center of Military History, United States Army, Washington D.C., 1990. Library of Congress Catalog Card Number 53-61477. First Printed 1959-CMH Pub 1-4. Alirita la 23an de januaro 2019.</ref> Partoprenis la [[Usona Prezidento]] [[Franklin D. Roosevelt]], [[Winston Churchill]], [[Ĉefministro de Unuiĝinta Reĝlando]], kaj la Prezidento [[İsmet İnönü]] de la Respubliko Turkio.<ref name=Matloff/> [[Dosiero:View of the Nile from Hilton.jpg|eta|Vido de la Ponto 6a de Oktobro kaj konturo de Kairo.]] [[Dosiero:Nile view from Marriott.jpg|eta|dekstra|Nila vidaĵo el la Hotelo Cairo [[Marriott]].]] La urbo estis ruinigita dum la tumultoj de [[1952]] konataj kiel Kaira Incendio aŭ Nigra Sabato proteste pro la mortigo de 50 egiptaj policaoj fare de la britaj okupaciaj fortoj, dum kiuj oni detruis preskaŭ 700 vendejojn, kinejojn, kazinojn kaj hotelojn en la Kaira Urbocentro.<ref>{{Cite journal |url=http://www.ahram.org.eg/433/2011/02/04/457/55/Malafat.aspx |script-title=ar:خسائر الحريق |date=12a de Majo 2010 |journal=[[Al-Ahram]] |trans-title=The Fire Damage |language=ar |accessdate=4a de Februaro 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512021201/http://www.ahram.org.eg/433/2011/02/04/457/55/Malafat.aspx |archive-date=12a de Majo 2011 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-12-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110512021201/http://www.ahram.org.eg/433/2011/02/04/457/55/Malafat.aspx |arkivdato=2011-05-12 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.ahram.org.eg/433/2011/02/04/457/55/Malafat.aspx |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-12-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110512021201/http://www.ahram.org.eg/433/2011/02/04/457/55/Malafat.aspx |arkivdato=2011-05-12 }}</ref> La britoj foriris el Kairo post la Egipta Revolucio de 1952, sed la rapida kresko de la urbo tute ne montris de signojn de malpliigo. Klopode al loĝigo de la pliiĝanta loĝantaro, la Prezidento [[Gamal Abdel Nasser]] redisvolvigis [[Tahrir|Maidan Tahrir]] kaj la Nilaj [[Kornico]]n, kaj plibonigis la urban reton de pontoj kaj aŭtoŝoseoj.<ref>{{harvnb|Raymond|2000|p=349}}</ref> Dume, aldonaj kontroloj de Nilo helpis disvolvigon ene de la [[Gezira Insulo]] kaj laŭlonge de la urba akvobordo. La metropolo eketendiĝis al la fekunda [[Nila Delto]], kio kondukis la registaron al konstruigo de endezertaj [[sateliturbo]]j kaj starigi spronojn por ke urbanoj translokiĝu tien.<ref>{{harvnb|Raymond|2000|pp=343–45}}</ref> ====1960-aj jaroj==== La loĝantaro de Kairo duobliĝis el la [[1960-aj jaroj]], atingante preskaŭ sep milionojn (kun aldonaj dek milionoj en ties [[urba areo]]). Krome, Kairo establiĝis kiel politika kaj ekonomia kerno por [[Nordafriko]] kaj la [[Araba mondo]], kaj multaj multnaciaj negocoj kaj organizoj, kiel la [[Araba Ligo]], funkciantaj el la urbo. En 1992, Kairo estis frapita per [[tertremo]] kiu okazigis 545 mortojn, kaj vundis 6 512 kaj senhejmigis ĉirkaŭ 50 000 personojn.<ref name="NGDC">{{cite web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=5339&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|title=NGDC page on the Cairo earthquake|accessdate=9a de Junio 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130901120521/http://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=5339&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|archive-date=1a de Septembro 2013|url-status=live}}</ref> ====Egipta revolucio de 2011==== {{Ĉefartikolo|Egipta revolucio de 2011}} [[Dosiero:The lion of Egyptian revolution (Qasr al-Nil Bridge)-edit2.jpg|maldekstra|eta|upright|Protestanto svingante la [[flago de Egiptio|flagon de Egiptio]] dum la [[Egipta revolucio de 2011|protestoj]] kiuj startis la 25an de Januaro 2011.]] La Kaira placo [[Tahrir]] estis la kerna loko de la [[Egipta revolucio de 2011]] kontraŭ la tiama prezidento [[Hosni Mubarak]].<ref>{{cite news |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12289475 |title=Egypt protests: Anti-Mubarak demonstrators arrested |date=26a de Januaro 2011 |accessdate=26a de Januaro 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110126195024/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12289475 |archive-date=26a de Januaro 2011 |url-status=live}}</ref> Ĉirkaŭ 2 milionoj da protestantoj estis en la Kaira placo Tahrir. Pli ol 50 000 protestantoj por la unua fojo okupis la placon la 25an de Januaro, dum kiu la senkablaj servoj de la areo ŝajne estis paneiigitaj.<ref name="Egyptians report poor communication services on Day of Anger">{{cite web|url=http://www.almasryalyoum.com/en/news/egyptians-report-poor-communication-services-day-anger-1 |title=Egyptians report poor communication services on Day of Anger |publisher= Almasry Alyoum |date=25a de Januaro 2011 |accessdate=25a de Januaro 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110130064424/http://www.almasryalyoum.com/en/news/egyptians-report-poor-communication-services-day-anger-1 |archive-date=30a de Januaro 2011 }}</ref> En la postaj tagoj la placo Tahrir plue estis la unuaranga celo por protestantoj en Kairo<ref>{{cite news |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12312330 |title=Egypt protests: curfew defied in Cairo and other cities |date=29a de Januaro 2011 |accessdate=29a de Januaro 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110129055957/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12312330 |archive-date=29a de Januaro 2011 |url-status=live}}</ref> ĉar ĝi okazis post popola ribelo kiu startis la 25an de Januaro 2011 kaj pluis ĝis Junio 2013. La insurekcio konsistis ĉefe el kampanjo de ne-violenta civila rezistado, de serio de manifestacioj, marŝoj, agoj de civila malobeo, kaj labor-[[striko]]j. Milionoj de protestantoj el vario de soci-ekonomiaj kaj religiaj devenoj postulis la elpostenigon de la reĝimo de la egipta prezidento Hosni Mubarak. Spite la fakton, ke temas pri ĉefe paca nature, la revolucio rezultis en violentaj perfortoj inter sekurecaj fortoj kaj protestantoj, kaj en almenaŭ 846 personoj mortintaj kaj ĉirkaŭ 6000 vunditaj. La ribelo fakte okazis en Kairo, sed ankaŭ en Aleksandrio kaj en aliaj urboj de Egiptio, post la [[Tunizia ribelo en 2010-2011|Tunizia revolucio]] kiu rezultis en la elpostenigo de la longdaŭra [[Prezidento]] de [[Tunizio]] [[Zine El Abidine Ben Ali]].<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/14/tunisian-president-flees-country-protests|website=The Guardian|title=Zine al-Abidine Ben Ali forced to flee Tunisia as protesters claim victory|last1=Chrisafis|first1=Angelique|date=15a de Januaro 2011|access-date=23a de Aprilo 2018|last2=Black|first2=Ian|archive-url=https://web.archive.org/web/20110115053940/http://www.guardian.co.uk/world/2011/jan/14/tunisian-president-flees-country-protests|archive-date=15a de Januaro 2011|url-status=live}}</ref> La 11an de Februaro, post semajnoj de kuraĝa popolaj protestoj kaj premo Hosni Mubarak rezignis el la posteno. ====Post-revolucia Kairo==== Dum la regado de la Prezidento [[Abdel Fattah el-Sisi|el-Sisi]], en Marto 2015 planoj estis anoncitaj por la starigo de alia ankoraŭ nenomita planita urbo konstruota oriente de la satelita urbo Nova Kairo, intence por servi kiel nova ĉefurbo de Egiptio.<ref name="BBC: new capital">{{cite news|title=Egypt unveils plans to build new capital east of Cairo|url=https://www.bbc.com/news/business-31874886|work=BBC News|date=13a de Marto 2015|accessdate=14a de Marto 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150313202550/http://www.bbc.com/news/business-31874886|archive-date=13a de Marto 2015|url-status=live}}</ref> El 2016 estis ekkonstruita la [[Nova egipta ĉefurbo]]. == Vidindaĵoj == [[Dosiero:Museu do Cairo.jpg|eta|dekstre|250px|Egipta Muzeo.]] [[Dosiero:Khan El Khalili bazar.jpg|eta|dekstre|220px|Ĥan al-Ĥalili.]] * [[Piramidoj de Gizo]] (la ununura de la [[Sep mirindaĵoj de la antikva mondo|sep mondmirakloj]], ankoraŭ ekzistanta) * [[Egipta Muzeo]] (unu el la plej gravaj muzeoj en la mondo [http://www.egyptianmuseum.gov.eg/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081121153223/http://www.egyptianmuseum.gov.eg/ |date=2008-11-21 }}) * [[Moskeo al-Azhar]] kaj [[Al-Azhar-universitato|samnoma universitato]] (inter la plej prestiĝaj en islamaj landoj kaj la plej malnova universitato de la mondo). La '''Al-Azhar-moskeo''' ([[Araba lingvo|arabe]] الجامع الأزهر‎, latinliterigo laŭ sistemo [[Deutsche Morgenländische Gesellschaft|DMG]] ''al-Gāmi' al-Azhar'') troviĝas en Kairo. ''Al-Mu'izz li-Din Allah'', la kvara kalifo de la [[fatima kaliflando]], komisiis ĝian konstruon por la nove establita ĉefurbo de la regno en 970. La moskea nomo aludas al [[Fatima bint Muhamad]], la plej juna filino de la islama profeto [[Mohamedo]], respektata persono en islamo kiu ricevis la titolon ''az-Zahra'' ("la brila aŭ brilega"). Temis pri la unua moskeo establita en Kairo, urbo kiu poste gajnis la kromnomon "la Urbo de Mil [[Minareto]]j."<ref>La ''moskeo de Amr'', konstruita en la jaro 642 de nia erao, estas la plej malnova moskeo en la nuna teritorio de la urbo Kairo samkiel la plej malnova moskeo en Afriko). Tamen, la Moskeo de Amr, tiel kiel pluraj aliaj en hodiaŭa Kairo, kiuj estas pli malnovaj ol al-Azhar, estis konstruitaj en la urbo [[Fustat]] kiu nur multe pli poste iĝis parto de la moderna urbo Kairo.</ref> * [[Moskeo de Ibn Tulun]] en [[Malnova Kairo]] * [[Pendo-preĝejo]] * [[Kaira Citadelo]] * Placo [[Tahrir]] * [[Universitato de Kairo]] kun ĉefa kampuso en [[Gizo]], tuj trans la Nilo el Kairo * [[Ĥan al-Ĥalili]] (unu el la plej famaj kaj la plej grandaj tradiciaj islamkulturaj [[bazaro]]j en la mondo) * [[Nacia biblioteko kaj nacia arkivo de Egiptio]] * [[Urbo de la Mortintoj]] * [http://www.cairo.yatb.info/ Kairo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070221124548/http://www.cairo.yatb.info/ |date=2007-02-21 }} * [http://aegypten-reisen.botrostours.at/ Egipta Informaro] == Servoj == * [[Al-Azhar-universitato]] * [[Instituto de Egipto]] * [[Kaira Internacia Stadiono]] * [[Universitato Ain Ŝams]] * [[Universitato de Kairo]] * [[Usona universitato en Kairo]] == Amaskomunikiloj == * ''[[Al-Masry Al-Youm]]'' == Transporto == La [[Internacia Flughaveno Kairo]] (arabe مطار القاحرة الدولي, Maṭār al-Qāhira ad-duwalī‎, angle ''Cairo International Airport'', IATA: CAI, ICAO: HECA) estas la plej granda kaj plej grava flughaveno en Egiptio, kaj funkcias kiel ĝia ĉefa aerpordego. Ĝi estas la hejmbazo de la ŝtata aviadkompanio [[Egypt Air]] kaj de pluraj aliaj malgrandaj aviadkompanioj. La flughaveno estas proksimume 15 kilometrojn nordoriente de Kairo, kaj estas la dua plej granda en Afriko. En 2009, pli ol 14 milionoj da pasaĝeroj estis pritraktitaj en preskaŭ 150 000 flugoj. == Rilataj temoj == [[Dosiero:Naguib Mahfouz HR.jpg|eta|upright|[[Naguib Mahfouz]] estas unu el plej tutmonde konataj kairanoj kaj certe unu el plej "kairaj" el egiptaj verkistoj, kiuj majstre priskribis la vivon de popolaj kairanoj.]] * [[Fatima kaliflando]] * [[Kaira kvinlatera kahelaro]] == Personoj == * [[Al-Hakim bi-Amr Allah]] * [[Al-Mansur Ali]] * [[Al-Mustansir Billah]] * [[Jaser Arafat]] * [[Bassem Youssef]] * [[Butros Butros-Gali]] * [[Dalida]] * [[Faruk la 1-a]] * [[Artúr Horn]] * [[Ismail-Paŝao]] * [[Naguib Mahfouz]] ==Referencoj== {{Referencoj|2}} == Literaturo == * Abu-Lughod, Janet (Julio 1965). "Tale of Two Cities: The Origins of Modern Cairo". Comparative Studies in Society and History 7 (4). Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISSN 0010-4175. * Afaf Lutfi Sayyid-Marsot (1984). Egypt in the Reign of Muhammad Ali (illustrated, reprint ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 0-521-28968-8. * Beattie, Andrew (2005). Cairo: A Cultural History (illustrated ed.). New York: [[Oxford University Press]]. ISBN 0-19-517893-9. * Butler, Alfred J. (2008). The Arab Conquest of Egypt—And the Last Thirty Years of the Roman Dominion. Portland, Ore: Butler Press. ISBN 1-4437-2783-0. * Behrens-Abouseif, Doris (1992). Islamic Architecture in Cairo (2nd ed.). Brill. ISBN 978-90-04-09626-4. [http://books.google.com/?id=INsmT6zjAl8C&printsec=frontcover] * Byrne, Joseph Patrick (2004). The Black Death (illustrated, annotated ed.). Westport, Conn.: Greenwood Publishing Group. ISBN 0-313-32492-1. * Collins, Robert O. (2002). The Nile (ilustrita eld.). New Haven, Conn.: Yale University Press. ISBN 0-300-09764-6. * Daly, M. W.; Petry, Carl F. (1998). The Cambridge History of Egypt: Islamic Egypt, 640-1517. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 0-521-47137-0. * Glassé, Cyril; Smith, Huston (2003). The New Encyclopedia of Islam (2nd revised ed.). Singapore: Tien Wah Press. ISBN 0-7591-0190-6. * Golia, Maria (2004). Cairo: city of sand. Reaktion Books. ISBN 978-1-86189-187-7. [http://books.google.com/?id=ZFRRkvmtSOIC&printsec=frontcover] * Hawass, Zahi A.; Brock, Lyla Pinch (2003). Egyptology at the Dawn of the Twenty-First Century: Archaeology (2nd ed.). Cairo: American University in Cairo. ISBN 977-424-674-8. * Hourani, Albert Habib; Khoury, Philip Shukry; Wilson, Mary Christina (2004). The Modern Middle East: A Reader (2nd ed.). London: I.B. Tauris. ISBN 1-86064-963-7. * İnalcık, Halil; Faroqhi, Suraiya; Quataert, Donald; McGowan, Bruce; Pamuk, Sevket (1997). An Economic and Social History of the Ottoman Empire. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 0-521-57455-2. * McGregor, Andrew James (2006). A Military History of Modern Egypt: From the Ottoman Conquest to the Ramadan War. Westport, Conn.: Greenwood Publishing Group. ISBN 0-275-98601-2. * Meri, Josef W.; Bacharach, Jere L. (2006). Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia. New York: Taylor & Francis. ISBN 0-415-96692-2. * Raymond, André (2000). Cairo. Cambridge, Mass.: [[Harvard University Press]]. ISBN 0-674-00316-0. * Sanders, Paula (2008). Creating Medieval Cairo: Empire, Religion, and Architectural Preservation in Nineteenth-Century Egypt. Cairo: American University in Cairo. ISBN 977-416-095-9. * Shillington, Kevin (2005). Encyclopedia of African History. New York: Taylor & Francis. ISBN 1-57958-453-5. * Shoshan, Boaz (2002). David Morgan, ed. Popular Culture in Medieval Cairo. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 0-521-89429-8. * Sicker, Martin (2001). The Islamic World in Decline: From the Treaty of Karlowitz to the Disintegration of the Ottoman Empire. Westport, Conn.: Greenwood Publishing Group. ISBN 0-275-96891-X. * Winter, Michael (1992). Egyptian Society Under Ottoman Rule, 1517–1798. London: Routledge. ISBN 0-415-02403-X. * Winter, Michael (2004). Egyptian Society Under Ottoman Rule, 1517–1798. London: Routledge. ISBN 0-203-16923-9. == Vidu ankaŭ == * [[Plej grandaj urboj]] (laŭ loĝantaro) * [[Nova egipta ĉefurbo]] (neoficiale Wedian aŭ Al-Masa) * [[Metroo de Kairo]] * [[Tramtransporto en Kairo]] ==Eksteraj ligiloj== * [http://www.cairo.gov.eg/ Kaira Urbestraro] * [http://st-takla.org/Links/Coptic-Links-02-Churches-a-Egypt.html#Cairo%20&%20Giza: Koptaj preĝejoj de Kairo] * [http://beta.nli.org.il/en/maps/NNL_ALEPH002370085/NLI Mapo de Kairo, 1914.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190724013332/http://beta.nli.org.il/en/maps/NNL_ALEPH002370085/NLI |date=2019-07-24 }} * [http://historic-cities.huji.ac.il/egypt/cairo/cairo.html Mapoj de Kairo.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211018215105/http://historic-cities.huji.ac.il/egypt/cairo/cairo.html |date=2021-10-18 }} * [http://historic-cities.huji.ac.il/historic_cities.html Historic Cities Research Project.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220325051637/http://historic-cities.huji.ac.il/historic_cities.html |date=2022-03-25 }} * [http://www.cairo360.com/ Kairaj 360-gradaj bildoj] * [https://web.archive.org/web/20141009050058/http://egypt.travel-photo.org/cairo/ Fotoj] de Kairo publikigitaj laŭ [[Creative Commons]] License {{Metropoloj}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Cairo|revizio=994497996}} {{Havenda artikolo|Kairo}} {{Projektoj|ReVo=kair}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Milionurboj]] [[Kategorio:Ĉefurboj de Afriko]] [[Kategorio:Kairo| ]] kx8ayvtfi4qe89nhk4pk8kmldq5xzct 0 18136 9482862 9478280 2026-09-27T15:32:58Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482862 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:RIAN archive 378360 Hot house of the Bogorodskiye Rosy trading company prepares flowers for the International Women's Day.jpg|eta|dekstra|320px|En [[Rusio]] estas oficiala festo okaze de la Internacia tago de Virinoj, do la ŝtataj forcejoj (plantdomoj) preparas multajn florojn. [[Kazano]] en [[Tatario]] ([[Rusio]])]] [[Dosiero:Acacia dealbata.jpg|eta|dekstra|180px|Branĉo de [[akacio]], la simbolo de la tago de virinoj]] '''Internacia tago de virinoj''' (aŭ '''virina tago''') estas [[internacia tago#Marto|internacia tago]] festata la [[8-an de marto]] ĉiujare. Tiu ĉi tago estas grava festotago pri la atingitaj [[ekonomio|ekonomiaj]], [[politiko|politikaj]] kaj [[socio|sociaj]] [[virinaj rajtoj|rezultoj de virinoj]]. Oni ankaŭ rememoras tiun tagon pro la incendio en la Fabriko Triangulo (en [[Novjorko]], [[Usono]], [[1911]]), kie perdis la vivon pli ol 140 virinoj. La ideo pri tiu festotago estiĝis ĉe trapaso de la [[20-a jarcento]], kiam la rapida monda [[industriiĝo]] kaj ekonomia [[ekspansio]] kondukis al [[protesto]]j por pli bonaj laborejaj kondiĉoj. == Simbolo == En multaj landoj la [[simbolo]] de la internacia tago de virinoj estas branĉeto de [[akacio]]. == Historio == [[Dosiero:8 marzo managua 1.jpg|eta|240px|La internacia tago de virinoj en [[Managvo]], [[1988]].]] [[Dosiero:Youngest parader in New York City suffragist parade LCCN97500068 (cropped).jpg|eta|dekstra|250px|Marŝantaro de [[sufrageto]]j en [[Novjorko]] ([[Usono]]), la [[6-an de majo]] [[1912]]]] [[Dosiero:8marchrallydhaka (55).JPG|eta|dekstra|240px|Internacia virina tago en [[Dako]], [[Bangladeŝo]].]] [[Dosiero:Zetkin luxemburg1910.jpg|eta|[[Clara Zetkin]] kaj [[Roza Luksemburg]], aŭgusto 1910]] Protestoj okazadis la 8-an de marto dum la sekvantaj jaroj kaj [[Usono]] konsideris la 8-an de marto kiel virinan tagon. La 2-a Internacia Socialista Virina Konferenco en [[1910]] (en [[Kopenhago]]) akceptis la proponon de [[Clara Zetkin]], ke ĉiujare la 8-a de marto estu dediĉita bataltago por la socia, politika, ekonomia kaj familia egalrajteco de virinoj. La unua Internacia tago de Virinoj en la sekvanta jaro estis granda sukceso kun pli ol unu miliono da partoprenantoj. Tiun sukceson ombris tragedio tiumonate, kiam la [[25-a de marto|25-an de marto]] [[1911]] en la [[incendio]] en la Fabriko Triangulo mortis pli ol 140 teksaĵlaboristinoj. La [[Unuiĝintaj Nacioj]] oficialigis la tagon en [[1977]] invitante ĉiun landon en la mondo festi tiun tagon por la rajtoj de virinoj. === Kelkaj datoj === * [[1910]]: En [[Kopenhago]], dum la Internacia Socialista Virina Konferenco, laŭ propono de [[Clara Zetkin]], oni decidis ideon pri ''internacia virina tago''.<ref>[http://satesperanto.org/IMG/pdf/s1197p.pdf Sennaciulo, organo de SAT, marto 2005] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170808174448/http://www.satesperanto.org/IMG/pdf/s1197p.pdf |date=2017-08-08 }}, paĝo 35, artikolo "historio de la Internacia Ina Tago"</ref> * [[marto]] [[1911]]: Unu miliono da virinoj protestmarŝis en [[Eŭropo]]. * [[8-a de marto]] [[1913]]: [[Rusio|Rusaj]] virinoj organizis kaŝitajn renkontiĝojn. * [[8-a de marto]] [[1914]]: Virinoj postulis voĉdonrajton en [[Germanio]]. * [[8-a de marto]] [[1915]]: En [[Oslo]], virinoj defendis siajn rajtojn kaj postulis [[paco]]n. * [[8-a de marto]] [[1917]]: «[[Februara revolucio]]» en [[Rusio]]. En [[Sankt-Peterburgo]], [[laboristo|laboristinoj]] protestmarŝis por postuli [[pano]]n kaj hejmenvenon de la edzoj el la unua mondmilito. * [[8-a de marto]] [[1921]]: [[Lenin]] deklaris la 8-an de marto virina tago. * [[1924]]: La tago estis unufoje celebrita en [[Ĉinio]]. * [[1946]]: La tago estis unufoje celebrita en [[Orient-Eŭropo]]. * [[8-a de marto]] [[1947]]: [[Léon Blum]] salutis la gravan rolon de virinoj dum la [[rezistanco|rezist-milito kontraŭ nazioj]] * [[8-a de marto]] [[1977]]: La [[Unuiĝintaj Nacioj]] oficialigis la '''Internacian tagon de virinoj'''. * [[8-a de marto]] [[1982]]: Oficiala statuso de la tago en [[Francio]]. * De [[2006]] [[japanio|japanaj]] virinoj batalas kontraŭ la abolo de la 9a kontraŭmilita artikolo de la japana [[konstitucio]]. Okaze de la internacia tago de virinoj Esperantaj pacmesaĝoj, aparte kontraŭ atombomboj, en la tuta mondo estas tradukitaj en la japanan kaj ekspoziciitaj en [[Hiroŝimo]]. === Virina tago kaj politiko === Inter [[1933]] kaj [[1945]] la tago estis malpermesita en [[Germanio]], pro la partopreno de la [[socialismo|socialistoj]] en la kreado de la tago. Samtempe oni festegis la [[Tago de patrinoj|patrinan tagon]], kiu pli bone korespondis al la nazia virina idealo (virino = patrino). Pro sia deveno, la tago estis pli festita post [[1945]] en [[Orient-Eŭropo]] dum en okcidenta Germanio ĝi havis nur malaltan rolon kompare al la patrina tago kaj la tago de Sankta Valentino. == Oficialaj temoj de UN == [[Unuiĝintaj Nacioj]] aldonis jenajn temojn al la tago: * 1996 Festante la Pasintecon, Planante por la Estonteco * 1997 Virinoj kaj la Paco-Tablo * 1998 Virinoj kaj Homaj Rajtoj * 1999 Mondo Libera de Perforto Kontraŭ Virinoj * 2000 Virinoj Unuigantaj por Paco * 2001 Virinoj kaj Paco: Virinoj Administrantaj Konfliktojn * 2002 Afganaj Virinoj Hodiaŭ: Realaĵoj kaj Ŝancoj * [[2003]] Seksa egalrajteco kaj celoj de la jarmilo por disvolviĝo * [[2004]] Virinoj kaj [[aidoso]] * [[2005]] Seksa egalrajteco post 2005, konstruo de pli sekura estonto * [[2006]] Virinoj kaj decidoj, defioj, ŝanĝokreado * [[2007]] Fino de la nekondamno de [[perforto]]j de [[virino]]j kaj junulinoj * 2008 Investante en Virinoj kaj Knabinoj * 2009 Virinoj kaj Viroj Kunigitaj por Fini Perforton Kontraŭ Virinojn kaj Knabinojn * 2010 Egalaj Rajtoj, Egalaj Ŝancoj: Progreso por Ĉiuj * 2011 Egala Aliro al Edukado, Trejnado kaj Scienco kaj Teknologio: Vojo al Deca Laboro por Virinoj * 2012 Povigu Kamparajn Virinojn, Finu Malriĉecon kaj Malsaton * 2013 A Promise is a Promise: Time for Action to End Violence Against Women * 2014 Egaleco por Virinoj estas Progreso por Ĉiuj * 2015 Povigi Virinojn, Povigi Homaron: Bildu ĝin! * 2016 Planedo 50-50 antaŭ 2030: Rapidu por Seksegaleco * 2017 Virinoj en la Ŝanĝiĝanta Laborista Mondo: Planedo 50-50 antaŭ 2030 * 2018 Tempo Nun: Kamparaj kaj urbaj aktivuloj transformas virinajn vivojn * 2019 Pensu Egala, Konstruu Lerte, Novigu Por Ŝanĝo * 2020 "Mi estas Generacia Egaleco: Realigi Virinajn Rajtojn" * 2021 Virinoj en gvidado: Atingi egalan estontecon en mondo [[Kronvirusa malsano de 2019|KOVIM-19]] * 2023 Pro digitala mondo: [[Novigo]] kaj teknologio por [[seksa egaleco]]<ref>[https://www.tejo.org/tago-de-virinoj-2023/ Deklaro de TEJO pri tiu temo]</ref> * 2025 Pri ciŭ virinoj kaj knavinoj: Raitoj. Egareco. [[Aŭtonomigo]] [[Dosiero:International Women's Day celebration.png|350px|eta|maldekstra||La celebrado de la tago de virinoj en la mondo {{Legendo|ruĝa|oficiala festo}} {{Legendo|oranĝa|festo por virinoj}} {{Legendo|flava|neoficiala festo}} ]] == Feritago == La internacia tago de virinoj estas feritago en [[Afganio]], [[Angolo]], [[Armenio]], [[Azerbajĝano]], [[Belorusio]], [[Burkino]], [[Ĉinio]] (nur por virinoj), [[Eritreo]], [[Gvineo-Bisaŭo]], [[Kamboĝo]], [[Kartvelio]], [[Kazaĥio]], [[Kirgizio]], [[Kolombio]], [[Kubo]], [[Laoso]], [[Madagaskaro]] (nur por virinoj), [[Moldavio]], [[Mongolio]], [[Nepalo]], [[Rusio]], [[Taĝikio]], [[Turkmenio]], [[Ugando]], [[Ukrainio]], [[Uzbekio]], [[Vjetnamio]] kaj [[Zambio]]. {{-l}} == Esperanto-movado == [[Dosiero:Flag of Esperanto.svg|border|maldekstra|40px]] [[Dosiero:1911 pochód w Dzień Kobiet.jpg|eta|dekstra|250px|Marŝantaro de [[sufrageto]]j en [[Krakovo]] ([[Pollando]]), 1911]] [[Dosiero:Women's manifestation inPetrograd, 1917.jpg|eta|dekstra|250px|Marŝantaro de virinoj en [[Sankt-Peterburgo]] la 8an de marto 1917]] Aktivas grupo de Esperantistoj en [[Hiroŝimo]] ĉiujare por kolekti solidarecajn mesaĝojn el la tuta mondo okaze de la virintago. Tiuj mesaĝoj estas tradukitaj al la [[japana]] kaj ekspoziciitaj dum diversaj okazaĵoj. En [[2010]] alvenis al Hiroŝimo 344 mesaĝoj el 66 landoj. En [[2013]] estis farita originala kanto por tiu tago. [https://kantaro.ikso.net/woman_la_forto_de_cxiu_viro Woman, la forto de ĉiuj viroj , kantas Lucio Avitabile ] == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Feminismo]] * [[Homaj rajtoj]] * [[Marksismo]] * [[Internacia tago de knabinoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.satesperanto.org/Sennaciulo-Marto-2005-N-ro-3-1197.html?var_recherche=virina%20tago Historieto de la 8a de marto (esperante)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928033757/http://www.satesperanto.org/Sennaciulo-Marto-2005-N-ro-3-1197.html?var_recherche=virina%20tago |date=2007-09-28 }} * [http://www.renner-institut.at/frauenakademie/frauentag/frauentag.htm Historio de la Internacia tago de virinoj (germane)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070309140013/http://www.renner-institut.at/frauenakademie/frauentag/frauentag.htm |date=2007-03-09 }} * [http://www.meinhard.privat.t-online.de/index.html Virinoj en historio (germane)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070310170106/http://www.meinhard.privat.t-online.de/index.html |date=2007-03-10 }} * [http://www.inidia.de/weltfrauentag.htm Internacia virina tago 2003, UNICEF] * [http://handschriften.staatsbibliothek-berlin.de/frauentag/ Leteroj de famaj virinoj el la ŝtata biblioteko en Berlino] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070609100555/http://handschriften.staatsbibliothek-berlin.de/frauentag/ |date=2007-06-09 }} * [http://www.russlandjournal.de/russland/reiseinformationen/feiertage/weltfrauentag.html Internacia virina tago en Rusio] * [http://www.journee-de-la-femme.com/ Virina tago (france)] * [http://8mars.online.fr/ Historio de la 8-a de marto, portreto de virinoj (france)] * [http://www.csf.gouv.qc.ca/fr/8mars/?F=8mars2007&rub=1&ma=66 Internacia tago de virinoj 2007 en Kebekio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070206192124/http://www.csf.gouv.qc.ca/fr/8mars/?F=8mars2007&rub=1&ma=66 |date=2007-02-06 }} kaj [http://www.egalitedesfemmes.ca en Kanado] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180727113416/http://www.egalitedesfemmes.ca/ |date=2018-07-27 }} <!-- retejo morta: * [http://www.globalwomenstrike.net/ Monda striko de virinoj] --> * [https://web.archive.org/web/20100308230856/http://www.un.org/french/events/women/iwd/2005/ Internacia tago de virinoj 2005] * [https://web.archive.org/web/20100307163957/http://www.un.org/french/events/women/iwd/2006/ Internacia tago de virinoj 2006] * [https://archive.is/20120529013818/www.un.org/french/events/women/iwd/ Internacia tago de virinoj (ttt-ejo de UN)] [[Kategorio:Internaciaj tagoj|Virinoj]] [[Kategorio:Internaciaj tagoj de Unuiĝintaj Nacioj]] [[Kategorio:Feminismo]] [[Kategorio:Marto]] [[Kategorio:Socialismo]] [[Kategorio:8-a de marto]] bkbaq7kfkkso7v9ez3nwzxry7aju32n 0 19924 9483021 9353463 2026-09-28T06:07:13Z Sj1mor 12103 9483021 wikitext text/x-wiki La '''Historio de Germanio''' komenciĝas proks. en [[mezepoko]], kiam io kiel [[Germanio]] nur estiĝis. Plej laste ekde 1871 ĝi tamen priskribas la historion de nacia ŝtato en Exuropo. Inter 1949 kaj 1990 granda parto de Germanio (la orienta) ekzistadis aparte de la resto, ĝis en 1990 Germanio reunuiĝis. == Komencoj de germana historio == Dum la unua jarcento a.K., ĝermanaj triboj migris suden de norda Eŭropo laŭ la [[Rejno]] Rivero kaj ĝis la [[Danubo]]. Estis militoj inter la romianoj kaj la ĝermanoj. [[Tacito]], romia historiisto, skribis, ke la ĝermanaj viroj estis blondaj kaj virecaj, ke ili estis decaj kaj moralaj en la familia vivo, ke ili estis kuraĝaj kiel militistoj, prudentaj kiel kultivistoj, kaj ili praktikis specon de [[demokratio]]. La romianoj fondis multajn urbojn kaj koloniojn ĉe la ĝermanaj triboj, ([[Treviro]], [[Kolonjo]], [[Majenco]], [[Aŭgsburgo]], [[Ratisbono]], [[Vieno]]), kaj fine instalis du provincojn kun la nomo ''Germania'' (supra kaj malsupra). Sed ili neniam konkeris la tutan teritorion loĝatan de ĝermanoj. En 450, [[Atilo]] kaj la hunoj invadis Ĝermanion. Tiam multaj slavoj migris en Orientan Ĝermanion, kaj multaj ĝermanoj, la [[visigotoj]], la [[burgundoj]], kaj la [[frankoj]], migris en [[Francio]]n. En [[486]], [[Klodvigo la 1-a]] fondis la [[Franka imperio|Frankan Regnon]], kaj je 800, [[Karlo la Granda]] fariĝis imperiestro de Romio. Lia "ĉefurbo" (preferata restadejo) estis [[Aĥeno]]. La etnogenezo, la estiĝo de la "germana popolo", estis longdaŭra [[procezo]]. Post la partigo inter romanidlingva okcidento kaj ĝermanlingva oriento, la orientfrankona regno fariĝis la lulilo de posta Germanio. [[Dosiero:HRR 1400.png|eta|Sankta Romia Regno en 1400]] En 962, la sakso [[Otto la 1-a]] la Granda atingis kiel la unua orientfrankona reĝo la [[Sankta Romia Imperio|imperiestran]] titolon. Estis la epoko de la [[Unua Germana Regno]]. Post diversaj dinastioj la [[Habsburgoj]], interalie dukoj de [[Aŭstrio]], longan tempon havis la [[Imperiestroj de la Sankta Romia Imperio|imperiestrecon]], preskaŭ sen interrompoj de 1438 ĝis 1806. La ''[[Ostsiedlung]]'' (laŭvorte orienta setlado), nome '''Germana orienta etendo''', estis la mezepoka orientena migrado kaj setlado de German-parolantoj el la [[Sankta Romia Imperio]], speciale el ties sudaj kaj orientaj partoj, al malpli loĝataj regionoj de orienta [[Centra Eŭropo]] kaj okcidenta [[Orienta Eŭropo]]. La koncerna areo proksimume etendis el [[Slovenio]] en la sudo al [[Estonio]] en la nordo, kaj etendis en [[Transilvanio]]n sudoriente. Parte, ''Ostsiedlung'' sekvis la teritorian etendon de la Imperio kaj de la [[Teŭtona Ordeno]]. == Nov-epoko == [[Dosiero:Martin_Luther_2.jpg|eta|120px|Marteno Lutero]] La [[Germana Renesanco]], parto de la Norda Renesanco, estis kultura kaj arta movado kiu etendis inter germanaj pensuloj en la 15a kaj 16a jarcentoj, kiu originiĝis en la Itala Renesanco. Multaj areoj de artoj kaj sciencoj estis influitaj, ĉefe pro la etendo de la Renesanca humanismo al variaj germanaj ŝtatoj kaj princlandoj. Estis multaj avancoj faritaj ĉe la disvolvigo de novaj teknikoj en la kampoj de arkitekturo, artoj kaj sciencoj. Germanio produktis du antaŭenigojn kiuj hegemonios en la 16a jarcento tra tuta Eŭropo: [[presarto]] kaj [[Protestanta Reformacio]]. Depost [[1517]], Marteno [[Lutero]] provis [[Reformacio|reformi]] la katolikan eklezion, el kio rezultis la ĉefa skolo de la protestantismo en Germanio. Inter 1618 kaj 1648, dum la [[Tridekjara milito]] inter la grandpotencoj kaj parte ankaŭ katolikoj kaj la protestantoj, du milionoj da homoj mortis, kaj la loĝantaroj falis de 13 milionoj ĝis nur 11 milionoj. Daŭriĝis la tendenco, ke Germanio fariĝis miksaranĝo de centoj da malgrandaj princlandoj kaj graflandoj, je nur malgranda potenco de la imperiestro kiel tia. La ĉefa povo en Germanio restis ĝis 1866 Aŭstrio regata de [[Habsburgo]]j, sed ekde la 18-a jarcento leviĝis nordgermana regno al konkurenceco: [[Prusio]]. Dum la Tridekjara Milito, Prusio estis ankoraŭ viktimo de tramarŝantaj fremdaj trupoj, dum la regado de la Granda Princo-Elektanto Frederiko Vilhelmo (1640-1688) kaj precipe la dua prusa reĝo [[Frederiko Vilhelmo la 1-a (Prusio)|Frederiko Vilhelmo la 1-a]] (1713-1740) esence pligrandigis sian armeon. Lia filo [[Frederiko la 2-a (Prusio)|Frederiko la 2-a]], "la Granda", (1740-1786) uzis tiun armeon por kapti [[Silezio]]n, riĉan provincon de Aŭstrio. Per tio komenciĝas periodo de pluraj militoj pri Silezio, grandparte kun internaciaj sekvoj. Post la [[Franca revolucio de 1789|Franca Revolucio]] (1789), [[Napoléon Bonaparte]] kaptis multajn landojn en Eŭropo kaj ankaŭ grandan parton de Germanio, dum la restajn ŝtatojn li provis dependigi de li. Germanio do partiĝis al * teritorioj integritaj en la Francan Imperion mem, t.e. ĉefe Rejnlando kaj poste grandaj partoj de norda Germanio; * la Napoleone kontrolita "[[Rejna Federacio]]", kun mezgrandaj ŝtatoj parte kreitaj sub influo de Napoleono mem, ekzemple [[Badenio|Badeno]] kaj [[Virtembergo]]; * kaj la du sendependaj regnoj Prusio kaj Aŭstrio, kiuj post militaj malvenkoj tamen fariĝis partoj de la granda Napoleona alianco. Pro influo de Napoleono en [[1806]] disrompiĝis, post okcent jaroj da ekzisto, la [[Sankta Romia Imperio]]. Nur post la malvenko de Napoleono kontraŭ Rusio en [[1812]] la germanaj regnoj povis en la [[Liberigaj Militoj]], kun brita helpo, venki la francajn invadintojn tute (fine en [[1815]] ĉe [[Waterloo]] apud [[Bruselo]]). La epoko de Napoleono signifis okupacion kaj elrabadon, sed ankaŭ enkondukon de modernaj institucioj kiuj antaŭenigis precipe la tradiciismajn okcidentajn partojn de Germanio. Krome, la okupacio kreis kaj plifortigis nacian senton. Dum la [[Viena kongreso]] de [[1815]] la eŭropaj regantoj nove ordigis la mapon de Eŭropo, precipe tiun de Germanio. En la nova [[Germana Federacio]] troviĝis "nur" 39 ŝtatoj, kun Aŭstrio kiel prezidanto de la Federacio kaj Prusio kiel due plej forta potenco. La aliajn ŝtatojn, precipe la iom grandajn kiel [[Hanovrio]] kaj [[Bavario]], oni nomis "la tria Germanio". Post la reordigo de Germanio estiĝis protestaj ondoj, kiuj vidis en la Germana Federacio instrumenton de la jamaj regantoj por subpremi opoziciajn tendencojn, interalie naciismon, liberalismon kaj movadon por demokratio. Kulmino estis la [[Revolucio de 1848 en Germanio]], kun [[Nacia Asembleo (Germanio 1848)|Nacia Asembleo]] en la Paŭlo-preĝejo en [[Frankfurto]], kiu fine fiaskis unu jaron poste ĉar Prusio ne akceptis la imperiestran kronon el la manoj de la Nacia Asembleo. == Germana Imperiestra Regno ekde 1871 == {{Ĉefartikolo|Germana Imperiestra Regno}} La unuiĝo de Germanio okazis en la epoko de la prusa ĉefministro [[Otto von Bismarck]] (ekde 1862). Kiam Prusio kun aliaj nordgermanaj ŝtatoj forlasis la Germanan Federacion en 1866, ĉar diversaj provoj pri unuiĝo ne sukcesis, Aŭstrio kun precipe sudgermanaj aliancanoj deklaris la militon. Prusio venkis en julio 1866 apud [[Königgrätz]] en Bohemio, aneksis plurajn malamikajn germanajn ŝtatojn sed lasis Aŭstrion, kaj en [[1867]] instalis [[Nordgermana Federacio|Nordgermanan Federacion]] sub prusa gvido. Kiam en 1870 la franca imperiestro [[Napoleono la 3-a]] atakis Prusion, la sudgermanaj ŝtatoj kontraŭ la supozo de Napoleono aliĝis al Prusio. Dum la [[Francia-Prusia Milito]] fondiĝis la (dua) [[Germana Regno]], per la aliĝo de la sudgermanaj ŝtatoj al la [[Nordgermana Federacio]], kiu fakte ricevis novan nomon. La Regno akiris depost 1884 kelkajn koloniojn, precipe en Afriko, sed post longdaŭra investa fazo Germanio perdis ilin, antaŭ ol la investoj alportis grandajn fruktojn, dum la [[Unua mondmilito]] (ĉefe en 1916). Precipe en Sud-Orienta Afrika, la posta [[Namibio]], germanaj trupoj kaŭzis multe da mortigitoj (okaze de la Herero-ribelo). La [[Unua mondmilito]] (1914-1918) estis kaŭzita interalie pro atenco fare de serbaj teroristoj, aŭstra persekutemo, rusa mobilizacio, franca konfirmo de la alianco franca-rusa kaj la germana invado de Belgio. Germanio kaj Aŭstrio-Hungario kiel la "centraj povoj" batalis kontraŭ brita-franca-rusa alianco (la "[[entento]]"). Proksimume 1&nbsp;600&nbsp;000 germanoj mortis en la milito. Post armistico la 11-an de novembro 1918 la okcidentaj aliancanoj interkonsentis pri paco-regularo ([[Traktato de Versailles]], junio 1919), kaj devigis la germanan registaron subskribi. Germanio perdis la koloniojn, grandajn teritoriojn kaj la liberecon memstare organizi sian armeon. La nove instalitan [[Ligo de Nacioj|Ligon de Nacioj]] (1920) ĝi rajtis aliĝi nur en 1926. == Vajmara Respubliko 1919-1933 == [[Dosiero:Deutsches Reich 1925 b.png|eta|1925]] La komenco de tiu epoko estis tre malorda, ekigita de la malsubmetiĝo de la armea ŝipanaroj en [[Kilo (urbo)|Kiel]], kaj karakterizita de pluraj provoj de socialismaj-komunismaj-anarĥiismaj revolucioj: vidu [[Spartakistoj]], [[Bavaria Respubliko de Konsilantaroj]] - ktp. Jam la 9-an de novembro [[1918]] la imperiestro [[Vilhelmo la 2-a (Germana Imperiestro)|Vilhelmo la 2-a]] estis devigita abdiki. [[Nacia Asembleo (Germanio 1919)|Nacia Asembleo]] de februaro ĝis aŭgusto [[1919]] elektis provizoran registaron, regnan prezidenton ([[Friedrich Ebert]], socialdemokrato) kaj kreis novan konstitucion. Pro la kunven-urbo [[Weimar]] ĝi estis nomata [[Vajmara Konstitucio]], la Germana Regno ankaŭ [[Vajmara Respubliko]]. Jam en la unuaj parlamentaj balotoj en junio 1920 la diversaj demokratiaj-respublikemaj partioj perdis la plimulton kaj dum la tuta periodo ĝis 1933 ne reakiris ĝin. Ĉefe regis koalicioj de la liberaluloj kun la katolika partio, sub protekto de la Regna Prezidento kaj foja parlamenta subteno de resp. [[Socialdemokratio|socialdemokratoj]], dekstraj liberaluloj kaj konservativuloj. Depost 1929 la situacio fariĝis pli kaj pli senespera, pro ekonomia krizo kaj politika pliradikaliĝo. Post diversaj ĉefministroj la Regna Prezidanto [[Paul von Hindenburg]] fine konsentis en 1933 nomumi la estron de la [[Naziismo|nacisocialisma partio]], [[Adolf Hitler]], ĉefministro, ĉar Hitler promesis post novaj balotoj havi parlamentan plimulton komune kun partoj de la konservativuloj. == Regado de la [[Naziismo|nacisocialismo]] (1933-1945) == [[Dosiero:Reichsparteitag of the NSDAP in Nuremberg, SA troops march past Adolf Hitler, Sept. 1935.jpg|eta|Adolf Hitler en Nurenbergo, 1935. La konstruaĵoj en la fono grandparte ne plu ekzistas, pro la milito.]] Hitler misuzis sian povon por [[Nazia potencopreno en Germanio‎|forigi]] ĉian eblan opozicion politikan. Partioj estis malpermesitaj aŭ devigitaj al dissolvo, kontraŭuloj metitaj en malliberejojn aŭ t.n. koncentrejojn, la germanaj regionaj ŝtatoj metitaj sub regadon de regnaj komisaroj. Tiun evoluon ("[[samdirektigo]]") li perfektigis en 1934 post la morto de [[Paul von Hindenburg|Hindenburg]], farante sin "gvidanto (''Führer'') kaj regna kanceliero" (ĉefministro). Dum la sekvaj jaroj li preparis Germanion por estontaj milit-iradoj, interalie ĉar lia politiko kostis monon, kiun li intencis rabi eksterlande. Per premo kaj interkonsentoj li kapablis aligi interalie [[Aŭstrio]]n (marto 1938) kaj la germanlingvajn partojn de [[Ĉeĥoslovakio]] (oktobro 1938) al la Regno, sed lia intenco estis la konkerado de multe pli vastaj partoj de Eŭropo. Jam en marto 1939 germanaj trupoj invadis [[Ĉeĥio]]n. Tiam ne okazis [[milito|milita]] batalo nur tial, ĉar pro la minaco detrui [[Prago]]n kaj aliajn [[urbo]]jn per [[bombaviadilo]]j la ĉeĥa [[prezidento]] ordonis al la [[armeo]] ne rezisti. Kiam la 1-an de septembro germanaj trupoj invadis [[Pollando]]n, la polaj aliancanoj [[Britio]] kaj [[Francio]] deklaris al Germanio la militon, dum la tiama germana aliancano [[Stalin]] konkeris la orientan parton de [[Pollando]]. Dum la [[Dua Mondmilito]] (1939-1945) Germanio okupadis la plej grandajn partojn de okcidenta kaj centra/orient-centra Eŭropo aŭ havis tie aliancanojn, interalie Italion. La germanaj trupoj atingis la [[Pireneoj]]n, Nordan Kabon, [[Kaŭkazo]]n, Nordan Afrikon kaj preskaŭ [[Moskvo]]n. Tamen Britio komune kun Sovetunio kaj Usono (ambaŭ ekde 1941) sukcesis devigi Germanion al [[senkondiĉa kapitulaco]] la 8-an resp. 9-an de majo 1945. La regado de [[Adolf Hitler]] kostis la vivon al milionoj da homoj, unue en Germanio mem, poste ankaŭ la okupitaj landoj. Tio kaj la milito mem kaŭzis grandajn ŝoviĝojn en la socio. Plej ofte menciataj kiel viktimoj de tiu regado estas la ses milionoj mortigitaj [[judoj]] (Vidu ankaŭ [[Genocido]]), sed ankaŭ ciganoj, gejoj kaj multaj politikaj, religiaj aŭ aliaj kontraŭuloj de la reĝimo estis malliberigitaj aŭ mortigitaj. Al ili oni aldonu ankaŭ la mense aŭ korpe handikapitajn viktimojn de [[eŭtanazio]]-programo "[[Aranĝo T4]]". En ĉiuj okupitaj landoj okazis priraboj kaj detruoj, kvankam kelkaj landoj pli suferis (ĉefe en orienta Eŭropo) ol aliaj. == Post la Dua Mondmilito (ekde 1945) == [[Dosiero:Deutschland Besatzungszonen 1945.svg|eta|[[Germanio]], 1945]] {{Ĉefartikolo|Forpelo de Germanoj (1944–1950)}} Dum kaj post la milito [[Sovet-Unio]] kaj helpantoj en [[Pollando]], [[Ĉeĥoslovakio]] forpelis 15 milionojn da germanoj el orienta Eŭropo kaj el orientaj partoj de Germanio ĝis la [[linio de Odro kaj Niso]]. Minimume 2,6 milionoj da germanoj perdis la vivon. Laŭ taksoj, du milionoj da germanaj virinoj estis seksperfortigitaj de sovetaj soldatoj. [[Pollando]] aneksis proksimume kvinonon de Germanio kaj nomis ĝin "re-akirita", ĉar jarcentojn antaŭe slavoj vivis tie. La norda parto de [[Orienta Prusio]] estis aneksita de [[Sovet-Unio]] kaj apartenas nun al [[Rusio]]. La bombado kontraŭ germanaj urboj, per kiuj Britio (kaj poste Usono) regalis germanajn atakojn kaj ankaŭ laŭaserte provis ribeligi la germanojn kontraŭ la reĝimo de Hitler, mortigis duonan milionon da homoj, detruis preskaŭ ĉiun iom grandan germanan urbon, grandajn bibliotekojn kaj aliajn kulturajn trezorojn. La kvar aliancanoj [[Usono]], [[Sovet-Unio]], [[Britio]] kaj [[Francio]] dividis la restan Germanion en okupadajn teritoriojn, nome [[France okupita zono de postmilita Germanio|la franca]], usona kaj brita zonoj. Ĉar Sovet-Unio ne efektive kunlaboris kaj plialtigis siajn postulojn, la okcidentaj okupantoj donis al la germanoj en la koncernaj teritorioj la permeson fondi propran, okcident-germanan ŝtaton. Dume Sovet-Unio kreadis "popolan movadon" por fondi germanan ŝtaton sub kontrolo de la komunistoj. De majo ĝis septembro [[1949]] establiĝis [[Federacia Respubliko Germanio]] (FR Germanio), kun [[Bonn]] kiel ĉefurbo, iom poste en la orienta parto de [[Berlin]] ŝtato kun la nomo [[Germana Demokratia Respubliko]] (GDR). Francio deziris ekspluati [[Sarlando|Saar-regionon]] karbo-riĉan kaj nur post 1955 permesis ties realiĝon al Germanio. En [[Ruhr-regiono]] Francio atingis la instalon de [[Internacia Aŭtoritato por Ruro]], kiu estis unu el la ĝermoj por la sekva okcident-eŭropa ekonomia kunlaboro. == Du ŝtatoj en Germanio (1949-1990) == Ambaŭ ŝtatoj postulis esti la morala reprezentanto de la tuta germana popolo, sed ekde 1966 GDR akcentis la malsamecon de sia "socialisma soci-ordo" al la "kapitalista-venĝisma reĝimo" en okcidento. En sia tria konstitucio, el 1974, GDR forigis la lastajn aludojn al tutgermana komuneco. La politiko de la komunistoj de la [[Sozialistische Einheitspartei Deutschlands|Socialisma Unuec-Partio de Germanio]] (unue sub [[Walter Ulbricht]], poste [[Erich Honecker]]) kaŭzis grandan fuĝadon al okcidento, pro kio jam en 1949 estis starigitaj limoj inter la teritorio de GDR kaj la okcidento. En junio 1953 fariĝis [[Laborista insurekcio de 1953 (GDR)|Popola insurekcio en GDR]]. En 1961 la komunistoj malebligis ankaŭ la fuĝon pere de Berlin, konstruante muron inter "Berlin, ĉefurbo de GDR" kaj la okcidentaj, liberaj partoj de la urbo. Ĝis tiu dato preskaŭ tri milionoj da homoj estis forlasintaj la teritorion de GDR. [[Dosiero:Bundesarchiv B 145 Bild-107546, Köln-Bonn, Adenauer, Mutter eines Kriegsgefangenen.jpg|eta|[[Konrad Adenauer]] en septembro 1955, reveninta de vizito al Moskvo. Tie li sukcesis aranĝi la liberigon de germanaj militkaptitoj en Sovetunio. Patrino de militkaptito dankas al li.]] En FR Germanio evoluis la germana demokratio, kiu en la [[Respubliko de Weimar]] ne ricevis sufiĉe da ŝancoj. Al tio kontribuis pli saĝa konduto de la okcidentaj venkintoj kaj ilia subpremado de dekstraj ekstremistoj. La unuajn dudek jarojn regis la kristandemokrata unio kun diversaj koaliciaj partioj, la plej longan tempon kun ĉefministro [[Konrad Adenauer]] (ekde 1949). Lin sekvis [[Ludwig Erhard]] (ekde 1963) kaj [[Kurt Georg Kiesinger]] (ekde 1966). En tiu periodo FR Germanio atingis preskaŭ kompletan suverenecon kaj aliĝis al okcidentaj militaj kaj ekonomiaj organizaĵoj. Ekde 1955 ĝi havis propran armeon. La lastan parton de tiu periodo konsistigas la (unua) Granda Koalicio inter CDU kaj SPD sub Kiesinger. Pro gravaj ŝanĝoj pri juro kaj la rilato inter federacio kaj regionaj ŝtatoj, oni nomas la periodon dua fondofazo de la respubliko. En 1969 la socialdemokrato [[Willy Brandt]] ekregis kune kun la liberala partio, en 1974 tiun koalicion transprenis [[Helmut Schmidt]]. Ili promesis internajn reformojn, aranĝis rilatojn al orient-eŭropaj ŝtatoj kaj kontraŭbatalis la terorismon de [[Rote Armee Fraktion]]. La ŝtato elspezis pli da mono kaj faris ŝuldojn, kaj la homoj suferis de inflacio. La kristandemokrato [[Helmut Kohl]] en 1982 faris novan koalicion kun la liberaluloj kaj ĉefministris ĝis 1998. En la tempo de Kohl okazis la germana reunuiĝo de 1990 kaj gravaj paŝoj al la enkonduko de la eŭropa valuto [[eŭro]]. == Reunuiĝo (1990) kaj sekvaj jaroj == La divido inter okcidento kaj oriento komencis ĉesi la 9-an de novembro 1989, kiam malgranda mallertaĵo de reprezentanto de la komunistoj kredigis al la GDR-germanoj ke ekde nun ili rajtas libere vojaĝi eksterlanden. Antaŭe oni ankoraŭ timis ke la GDR-diktaturo defendas sin simile kiel la ĉinaj [[komunismo|komunistoj]] en la somero de la sama jaro. Liberaj balotoj la 18-an de marto 1990 venigis demokratan registaron sub [[Lothar de Maizière]]. Post interkonsento kun la kvar okupaciaj potencoj, la 3-an de oktobro 1990 la regionaj ŝtatoj de GDR aliĝis al FR Germanio. Problemoj restas en la iama [[GDR]]a teritorio, materiaj (sendungeco estas po 18,5% en orienta Germanio, kompare kun 8,4% en la okcidenta, kaj la averaĝa enspezo 17.500 eŭroj, kompare kun 27.700 en la okcidenta parto), kaj spiritaj, interalie pro elreviĝo flanke de la orientuloj, kaj ofte diratas, ke "la muro pluekzistas en la kapoj". Post la nunaj [[Neoliberalismo|ekonomie liberalismaj]] reformoj opiniesploro konstatis, ke nur 39 % inter la orientgermanoj kontentas pri "kapitalismo" kaj, ke 76 % inter ili opinias, ke "[[socialismo]]"" estas bona ideo, kiu estis misaplikita. Ŝanĝiĝis la ekstera politiko: dum en la Malvarma milito necesis sin prepari kontraŭ atako el orienta Eŭropo, nun germanaj soldatoj unuafoje post la Dua Mondmilito servas eksterlande en danĝeraj misioj. En 1999, rilate al la [[Kosova Milito]], Germanio unuafoje denove militis. Germanaj soldatoj servas cetere en [[Afganujo]], sed ne en [[Irako]]. De 1998 ĝis 2005 regis la socialdemokrato [[Gerhard Schröder]] komune kun la verduloj sub [[Joseph Martin Fischer]], ministro pri eksteraj aferoj. Ekde 2005 regas la kristdemokrato [[Angela Merkel]] per koalicio inter la kristdemokratoj kaj la socialdemokratoj (tiel nomata granda koalicio). == Rilataj temoj == * [[Supra Silezio]] == Vidu ankaŭ == * [[Historio de Eŭropo]] * [[Ĝermanoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://spravka.gramota.ru/offdocs.html?id=85 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060220114445/http://spravka.gramota.ru/offdocs.html?id=85 |date=2006-02-20 }} * http://www.pep.com.cn/200406/ca416196.htm * http://www.rootsweb.com/~deubadnw/history/maps/maps.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080229071527/http://www.rootsweb.com/~deubadnw/history/maps/maps.htm |date=2008-02-29 }} * http://www.fvdes.com/stamps/naziweb/nazi_education_stamps.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070211021158/http://www.fvdes.com/stamps/naziweb/nazi_education_stamps.htm |date=2007-02-11 }} {{Historio de Eŭropo}} [[Kategorio:Historio de Germanio| ]] 1ril3sh774ntpy4yba9al7shs8hvanu 10 20057 9482926 9479405 2026-09-27T22:35:15Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 /* Tageventoj */ 9482926 wikitext text/x-wiki <noinclude> == Instrukcioj== Bonvenon al la Aktualaĵa ŝablono por la ĉefpaĝo. Ni volas viajn aktualaĵojn, sed bonvolu memori ĉi-tiujn petetojn: # Bonvolu meti nur 6–8 aktualaĵojn sur la ĉefpaĝon. Se estas pli ol 8, transmetu la plej malnovajn aktualaĵojn al la artikolo [[{{NUNAMONATNOMO}} de {{NUNAJARO}}]] (eventoj de la antaŭa monato en la paĝon pri tiu monato), se vi estas certa ke temas pri historie grava okazaĵo, aldonu ankaŭ '''mallongan''' noton pri ĝi al la artikolo [[{{NUNAJARO}}]] (tamen '''ne''' forigu la "kaj pli..."-parton). # Bonvolu uzi kompletajn frazojn kun bona gramatiko. # Kiam eble, bonvolu ĝisdatigi la bildon kun nova 90px-a bildo, laŭ la temo de via aktualaĵo. Uzu la format-ekzemplon. ==Tageventoj== </noinclude> {| style="font-family:sans-serif;" | valign="top" width="50%" style="background-color:#F9F0F0; padding:0.3em 0.5em;" | <div style="float:right;width:110px;font-size:small;font-style:italic;text-align:center;margin-left:1px;margin-top:15px;"> <!-- Metu novan bildon post tiuj komentoj. Ĝi estu "90px" larĝa (110px se signife pli larĝa ol longa) kaj laŭ la formato: <div style="border: none;">[[Dosiero:Bildo.jpg|900px|eta]]</div><small>Eta priskribo</small> Forigu la malnovan bildon. Bildo komenciĝas malsupre: --> <div style="border: none;"> [[Dosiero:Harald V Norge.jpg|90ra]]</div>{{centre|<small>Harald la 5-a (Norvegio)</small>}} <!-- Fino de la bildo. --> </div> ;{{dato|27|09|2026}} * {{flago|Rusio}}{{flago|Ukrainio}} Ukrainia armeo anoncis, ke ĝi liveris per droneoj 4 tunojn de humanitara helpo en okupaciitan ukrainian urbon Oleŝki. ;{{dato|17|09|2026}} * {{flago|Bolivio}} Esploristoj en [[Bolivio]] anoncis la malkovron de nova [[specio]] de [[kato]]: [[tilkajo]]. Tiu estas la unua fojo en pli ol jarcento, ke oni anoncis la malkovron de nova vivanta specio de kato. ;{{dato|04|09|2026}} * [[Dosiero:Flag of the United Nations.svg|20ra]] La [[Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj]] aprobis rezolucion aprobante ŝanĝon de la [[monda mapo]] for de la [[Merkatora projekcio]] al la egal-area projekcio, {{Q|Q5332893}}. ;{{dato|30|08|2026}} * {{flago|Usono}} [[NASA]] sukcese lanĉis la [[Kosmoteleskopo Nancy Grace Roman|Kosmoteleskopon Nancy Grace Roman]] ;{{dato|29|08|2026}} * {{flago|Islando}} En [[referendumo]] 52.5% da [[islandanoj]] voĉdonis kontraŭ renovigi [[Kandidatoj por aliĝo al la Eŭropa Unio|membriĝajn intertraktadojn]] kun la [[Eŭropa Unio]]. * {{flago|Niĝerio}} En [[Niĝerio]] provo de [[ŝtatrenverso]] fiaskis. ;{{dato|28|08|2026}} * {{flago|Norvegio}} Mortis [[Harald la 5-a (Norvegio)|Harald la 5-a]], reĝo de [[Norvegio]]. Nova reĝo estas lia filo, [[Haakon la 8-a (Norvegio)|Haakon la 8-a]]. * {{flago|Rusio}}{{flago|Ukrainio}} Rusio spavatakis [[Buĉa distrikto|Buĉa-distrikton]] de [[Kijiva provinco]]. La atako kaŭzis fajron kaj detonacion: 37 homoj pereis, 42 estis vunditaj (inkluzive 4 infanojn), 381 homoj estis evakuitaj (inkluzive 59 infanojn). <!-- KIAM VI FORIGAS LA MALNOVAJN, transmetu ilin al la koncernataj monatoj, kiuj estas la arkivaj paĝoj de ĉi-ŝablono. --> |} <noinclude> [[Kategorio:Ŝablono:Ĉefpaĝo|{{PAĜNOMO}}]] </noinclude> f4amjk8aacoxsrbazc3v8e1drdl72x1 9482979 9482926 2026-09-28T04:28:03Z RG72 11847 tio estas kroniko de la tutmonda (!) enciklopedio (!), ne novaĵejo de transporta fako de la ukraina armeo, nur vere gravaj eventoj aperu ĉi tie, ne raportoj de armeaj provizantoj pri alportado de unukamiona kargo al vilaĝnivela urbeto 9482979 wikitext text/x-wiki <noinclude> == Instrukcioj== Bonvenon al la Aktualaĵa ŝablono por la ĉefpaĝo. Ni volas viajn aktualaĵojn, sed bonvolu memori ĉi-tiujn petetojn: # Bonvolu meti nur 6–8 aktualaĵojn sur la ĉefpaĝon. Se estas pli ol 8, transmetu la plej malnovajn aktualaĵojn al la artikolo [[{{NUNAMONATNOMO}} de {{NUNAJARO}}]] (eventoj de la antaŭa monato en la paĝon pri tiu monato), se vi estas certa ke temas pri historie grava okazaĵo, aldonu ankaŭ '''mallongan''' noton pri ĝi al la artikolo [[{{NUNAJARO}}]] (tamen '''ne''' forigu la "kaj pli..."-parton). # Bonvolu uzi kompletajn frazojn kun bona gramatiko. # Kiam eble, bonvolu ĝisdatigi la bildon kun nova 90px-a bildo, laŭ la temo de via aktualaĵo. Uzu la format-ekzemplon. ==Tageventoj== </noinclude> {| style="font-family:sans-serif;" | valign="top" width="50%" style="background-color:#F9F0F0; padding:0.3em 0.5em;" | <div style="float:right;width:110px;font-size:small;font-style:italic;text-align:center;margin-left:1px;margin-top:15px;"> <!-- Metu novan bildon post tiuj komentoj. Ĝi estu "90px" larĝa (110px se signife pli larĝa ol longa) kaj laŭ la formato: <div style="border: none;">[[Dosiero:Bildo.jpg|900px|eta]]</div><small>Eta priskribo</small> Forigu la malnovan bildon. Bildo komenciĝas malsupre: --> <div style="border: none;"> [[Dosiero:Harald V Norge.jpg|90ra]]</div>{{centre|<small>Harald la 5-a (Norvegio)</small>}} <!-- Fino de la bildo. --> </div> ;{{dato|17|09|2026}} * {{flago|Bolivio}} Esploristoj en [[Bolivio]] anoncis la malkovron de nova [[specio]] de [[kato]]: [[tilkajo]]. Tiu estas la unua fojo en pli ol jarcento, ke oni anoncis la malkovron de nova vivanta specio de kato. ;{{dato|04|09|2026}} * [[Dosiero:Flag of the United Nations.svg|20ra]] La [[Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj]] aprobis rezolucion aprobante ŝanĝon de la [[monda mapo]] for de la [[Merkatora projekcio]] al la egal-area projekcio, {{Q|Q5332893}}. ;{{dato|30|08|2026}} * {{flago|Usono}} [[NASA]] sukcese lanĉis la [[Kosmoteleskopo Nancy Grace Roman|Kosmoteleskopon Nancy Grace Roman]] ;{{dato|29|08|2026}} * {{flago|Islando}} En [[referendumo]] 52.5% da [[islandanoj]] voĉdonis kontraŭ renovigi [[Kandidatoj por aliĝo al la Eŭropa Unio|membriĝajn intertraktadojn]] kun la [[Eŭropa Unio]]. * {{flago|Niĝerio}} En [[Niĝerio]] provo de [[ŝtatrenverso]] fiaskis. ;{{dato|28|08|2026}} * {{flago|Norvegio}} Mortis [[Harald la 5-a (Norvegio)|Harald la 5-a]], reĝo de [[Norvegio]]. Nova reĝo estas lia filo, [[Haakon la 8-a (Norvegio)|Haakon la 8-a]]. * {{flago|Rusio}}{{flago|Ukrainio}} Rusio spavatakis [[Buĉa distrikto|Buĉa-distrikton]] de [[Kijiva provinco]]. La atako kaŭzis fajron kaj detonacion: 37 homoj pereis, 42 estis vunditaj (inkluzive 4 infanojn), 381 homoj estis evakuitaj (inkluzive 59 infanojn). <!-- KIAM VI FORIGAS LA MALNOVAJN, transmetu ilin al la koncernataj monatoj, kiuj estas la arkivaj paĝoj de ĉi-ŝablono. --> |} <noinclude> [[Kategorio:Ŝablono:Ĉefpaĝo|{{PAĜNOMO}}]] </noinclude> rkwo3cwoob9bqlfmml2zoa3ek4ifmi3 0 20343 9482952 9458154 2026-09-28T01:57:44Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482952 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | nomo = Johannes Gutenberg | dosiero = Gutenberg.jpg | priskribo = Ofte uzata bildo de Gutenberg, kiu tamen estis kreita nur post lia morto, do estas konsiderata kiel fantazia bildo. | grandeco de bildo = 230 |dato de naskiĝo = inter [[1395]] kaj [[1405]] | loko de naskiĝo = [[Majenco]], [[Germanio]] | dato de morto = [[3-an de februaro]] [[1468]] | loko de morto = [[Majenco]], [[Germanio]] }} [[Dosiero:Buchdruck-15-jahrhundert 1.jpg|eta|dekstra|250px|Libropresado en la 15-a jarcento]] [[Dosiero:Gutenberg Bible.jpg|eta|[[Gutenberg-Biblio]], nome ''Biblio de Gutenberg'', [[Kongresa Biblioteko]], Vaŝingtono.]] '''Johannes Gensfleisch zur Laden zum GUTENBERG''' (esperantigite: '''Johano GUTENBERGO'''; naskiĝis inter [[1395]] kaj [[1405]] plej verŝajne ĉ. [[1398]], mortis la [[3-an de februaro]] [[1468]]) estas [[Germanio|germana]] metalfaristo, [[forĝisto]], [[oraĵisto]], [[Presarto|presisto]], [[Eldonejo|publikigisto]] kaj [[inventisto]], kiu famiĝis pro siaj kontribuaĵoj al la teknologio de [[presarto]] kaj al ties enkondukon en [[Eŭropo]]n. Tradicie oni nomas lin la inventiston de la apartaj moveblaj [[tipo (tipografio)|tipoj]], kio estis granda avantaĝo super la bloktipa presado uzita en Eŭropo tiam. Tio supozis veran [[Presmaŝino|presrevolucion]] kaj estas amplekse konsiderita kiel plej grava inventaĵo de la dua jarmilo de nia erao, nome sema evento kiu enrompis en la [[moderna epoko]] de la homa historio.<ref>Vidu [http://rhsweb.org/library/1000PeopleMillennium.htm People of the Millenium] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120303082307/http://rhsweb.org/library/1000PeopleMillennium.htm |date=2012-03-03 }} por superrigardo de la ampleksa aklamo. En 1999, la A&E Network rangis Gutenbergon kiel nº. 1 en sia listo "People of the Millennium". En 1997, la gazeto Time–Life elektis la inventon de Gutenberg kiel la plej grava el la dua jarmilo; la samon faris ĉe kvar elstaraj usonaj ĵurnalistoj en sea resume de 1998 pri ''1,000 Years, 1,000 People: Ranking The Men and Women Who Shaped The Millennium''. La Johann Gutenberg apero de la ''Catholic Encyclopedia'' priskribas lian inventon kiel tiu kiu faris praktike neparalelan kulturan efikon en la kristana epoko.</ref> Li ludis ŝlosilan rolon en la disvolvigon de la [[Renesanco]], de la [[Protestanta Reformacio|Reformacio]], de la [[Klerismo]], kaj de la [[scienca revolucio]] kaj metis la materian bazon por la moderna [[ekonomio]] bazata sur la sciaro kaj por la etendo de la instruado al la homamasoj.<ref>{{harvnb|McLuhan|1962}}; {{harvnb|Eisenstein|1980}}; {{harvnb|Febvre|Martin|1997}}; {{harvnb|Man|2002}}</ref> Gutenberg en 1439 estis la unua eŭropano kiu uzis la [[presmaŝino]]n kaj la [[movebla tipo|moveblajn tipojn]] en Eŭropo. Inter liaj multaj kontribuoj al presarto estas la jeno: la invento de procezo por amas-produktado de moveblaj tipoj; la uzado de ole-baza [[inko]] por presi librojn;<ref>''Soap, Sex, and Cigarettes: A Cultural History of American Advertising'' de Juliann Sivulka, paĝo 5.</ref> alĝusteblaj muldujoj;<ref>http://www.fonts.com/content/learning/fontology/level-4/influential-personalities/gutenbergs-invention</ref> mekanikan moveblan tipon; kaj la uzado de ligna presmaŝino simila al la agrikulturaj [[Premilo|ŝraŭbaj premiloj]] de tiu periodo.<ref>http://www.livescience.com/2569-gutenberg-changed-world.html</ref> Lia vera epokfara invento estis la kombino de tiuj elementoj en praktika sistemo kiu permesis la amasproduktadon de presitaj libroj kaj estis ekonomie ebla por presistoj kaj legantoj. La metodo de Gutenberg por fari tipojn estis tradicie konsiderata kiel inkludanta [[alojo|alojan]] tipometalon kaj manfaran muldujon por fandotipoj. La alojo estis miksaĵo de [[plumbo]], [[stano]], kaj [[antimono]] kiu fandis je relative malalta temperaturo por pli rapida kaj pli malmultekosta fandado, fandis bone, kaj kreis daŭran tipon. En [[Renesanco|renesanca]] Eŭropo, la alveno de mekanika moveblatipa presado enkondukis la epokon de [[amaskomunikado]] kiu konstante ŝanĝis la strukturon de la socio. La relative nelimigita cirkulado de informado — inklude revoluciajn idearojn — transpasis landlimojn, permesis ke la homamasoj eniru en la [[Reformacio]] kaj minacis la povon de la politikaj kaj religiaj aŭtoritatoj; la drasta pliiĝo de la [[legoscio]] rompis la monopolon de la legoscia elito en edukado kaj lernado kaj plifortigis la aperintan [[meza klaso]]. Tra la tuta Eŭropo, la pliiĝanta kultura mem-konscio de ties popoloj kondukis al la apero de pra-[[naciismo]], akcelita de la florado de la eŭropaj [[gepatra lingvo|gepatraj lingvoj]] kio damaĝis la statuson de la [[Latino]] kiel [[Lingvafrankao]]. En la 19a jarcento, la anstataŭo de la man-funkciigita Gutenbergeca presmaŝino per [[Vapormaŝino|vaporenergiaj]] [[rotacia pres-maŝino|rotaciaj pres-maŝinoj]] ebligis presadon je [[industrio|industria]] skalo, dum okcident-stila presado estis adoptita tra la tuta mondo, iĝante praktike la nura rimedo por moderna presado. La uzado de moveblaj tipoj estis markita plibonigo de la manskribita manuskripto, kiu estis la ekzistanta metodo de libroproduktado en Eŭropo, kaj ĝis lignabloka presarto, kaj revoluciis la eŭropan libro-faradon. La presteknologio de Gutenbergo etendiĝis rapide tra la tuta Eŭropo kaj poste tra la mondo. Lia ĉefa verko, nome la [[Gutenberga Biblio]] (konata ankaŭ kiel 42-linia Biblio), estis laŭdita pro sia alta estetika kaj teknika kvalito. == Vivo == [[Dosiero:Johannes Gutenberg.jpg|eta|Gutenbergo en kuprogravuraĵo de la 16a jarcento.]] Johann Gutenberg naskiĝis en la urbo [[Majenco]] kiel plej juna filo de altklasa komercisto Friele Gensfleisch (pluan nomon "zum Gutenberg" lia patro aldonis laŭ tiama modo pro loko, kie vivis la familio poste), kaj de lia dua edzino, Else Wyrich, kiu estis filino de ŝufaristo. Oni supozas, ke li estis baptita en la areo ĉe sia naskoloko de Sankta Kristoforo.<ref>[http://www.mainz.de/WGAPublisher/online/html/default/akah-68qcdx.en.html St. Christopher's] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141104193805/http://www.mainz.de/WGAPublisher/online/html/default/akah-68qcdx.en.html |date=2014-11-04 }} – Gutenberg's baptismal church</ref> Laŭ kelkaj rakontoj, Friele estis oraĵisto por la arkiepiskopo de Majenco, sed plej verŝajne, li estis engaĝita en la komerco de tolaĵoj.<ref name=benz>{{citaĵo el la reto||url=http://www.mainz.de/gutenberg/english/zeitgum.htm|titolo=Gutenberg and Mainz|aŭtoro=Hanebutt-Benz, Eva-Maria|alirdato={{FormatoDato|2006-11-24}}}}</ref> La jaro de la nasko de Gutenbergo ne estas precize konata sed ĝi estis plej verŝajne ĉirkaŭ 1398. John Lienhard, historiisto de la teknologio, diras "Plej el la frua vivo de Gutenberg estas mistero. Lia patro laboris ĉe la [[eklezio|eklezia]] stampejo. Gutenberg kreskiĝis konante la komercon de [[oraĵisto]]."<ref name = Lienhard>{{citaĵo el la reto||url=http://www.uh.edu/engines/epi753.htm |titolo=Lienhard, John H |eldonisto=Uh.edu |dato=2004-08-01 |alirdato={{FormatoDato|2012-08-15}}}}</ref> Tio estas eltenita de la historiisto Heinrich Wallau, kiu aldonis, "En la 14a kaj 15a jarcentoj liaj [descendantoj] postulis heredan sintenon kiel... la mastro de la arkiepiskopa stampejo. En tiu kapablo ili sendube akiris konsiderindan konon kaj teknikan kapablon en metallaborado. Ili liverigis la stampejon per la stampota metalo, ŝanĝis la variajn specojn de moneroj, kaj havis sidlokon ĉe la kortego en forĝaj okazoj."<ref name="CE">Wallau, Heinrich. "Johann Gutenberg". ''The Catholic Encyclopedia''. Vol. 7. New York: Robert Appleton Company, 1910. [http://www.newadvent.org/cathen/07090a.htm]</ref> Wallau aldonas, "Lia familia nomo estis derivita el la domo loĝata de lia patro kaj de liaj patraj prauloj 'zu Laden, zu Gutenberg'. La hejmo de Gänsfleisch estis unu el patriciaj familioj de la urbo, kiu reenigas sian stirpon reen al la 13a jarcento."<ref name=CE /> Patricioj (aristokratoj) en Majenco estis ofte nomitaj laŭ la domoj kiujn ili posedis. Ĉirkaŭ 1427, la nomo ''zu Gutenberg'', laŭ la familia hejmo en Majenco, estas dokumentita kiel uzata por la unua fojo.<ref name=benz /> En 1411, estis ribelo en Majenco kontraŭ la patricioj, kaj pli ol cento de familioj estis devigitaj foriri. Kiel rezulto, oni supozas, ke la Gutenbergoj translokiĝis al [[Eltville|Eltville am Rhein]] (Alta Villa), kie lia patrino havis hereditan bienon. Laŭ la historiisto Heinrich Wallau, "Ĉio kio estas konata pri lia junaĝo estas ke li ne estis en Majenco en 1430. Oni supozas, ke li estis migrinta pro politikaj tialoj al [[Strasburgo]], kie la familio probable havis konektojn."<ref name=CE /> Oni supozas ke li estis studinta ĉe la [[Universitato de Erfurto]], kie estas registro de la aliĝo de studento nomata Johannes de Altavilla en 1418 — Altavilla estas la latina formo de Eltville am Rhein.<ref>{{citaĵo el libro||lasta=Martin|unua=Henri-Jean|aŭtoroligilo=|titolo=The History and Power of Writing|url=https://archive.org/details/historypowerofwr0000mart|jaro=1995|eldoninto=University of Chicago Press|ISBN=0-226-50836-6|paĝo=[https://archive.org/details/historypowerofwr0000mart/page/217 217]|ĉapitro=The arrival of print}}</ref><ref>{{citaĵo el libro||lasta=Dudley|unua=Leonard|titolo=Information revolutions in the history of the West|url=https://archive.org/details/informationrevol0000dudl|jaro=2008|eldoninto=Edward Elgar|loko=Northampton, MA|ISBN=978-1-84720-790-6|paĝo=[https://archive.org/details/informationrevol0000dudl/page/78 78]|ĉapitro=The Map-maker's son}}</ref> Nenion oni konas pri la vivo de Gutenbergo dum la venontaj dekkvin jaroj, sed en marto 1434, letero el li indikas ke li estis loĝanta en Strasburgo, kie li havis kelkajn parencojn je la flanko de sia patrino. Ŝajne li estis ankaŭ oraĵista membro aligita en la [[milico]] de Strasburgo. En 1437, estis pruvaro ke li estis instruante riĉan komerciston pri polurado de [[ĝemo]]j, sed kie li estis akirinta sian konaron estas nekonata. En 1436/37 lia nomo aperas en la kortego en konekto kun rompita promeso de edziĝo al virino el Strasburgo, nome Ennelin.<ref name=museum>{{citaĵo el la reto|1=|titolo=Gutenberg und seine Zeit in Daten (Gutenberg and his times; Timeline)|url=http://www.mainz.de/gutenberg/zeitgutb.htm|eldonisto=Gutenberg Museum|alirdato={{FormatoDato|2006-11-24}}|arkivurl=https://web.archive.org/web/20061222075141/http://www.mainz.de/gutenberg/zeitgutb.htm|arkivdato=2006-12-22}}</ref> Ĉu la geedziĝo fakte okazis ne estis registrita. Sekve al la morto de sia patro en 1419, li estis menciita en la heredaj proceduroj. De [[1434]] ĝis [[1444]] Gutenberg laboris en [[Strasburgo]] kiel oraĵisto kaj skribisto kaj tie fondis kun aliaj la entreprenon "aventur und kunst" (aventuro kaj metia arto). Reveninte al Majenco, la {{daton|23|februaro|1455}} Gutenberg komencis amasan presadon de la t. n. [[Biblio de Gutenberg]], la unua [[Biblio]], kiu aperis en la mondo en pli granda serio. Li mortis en la jaro 1468 kaj estis entombigita en Majenco. == La invento == La ĉefa invento de Gutenberg ne estis (kiel oni foje erare opinias) libropresado. Ĝi ekzistis jam antaŭ li. Kontraste al la antaŭa praktiko bloka presado (por ĉiu unuopa paĝo estis forĝita aŭ skulptita kompleta (metala aŭ ligna), Gutenberg kunmetis paĝon el unuopaj presotipoj (literoj, ciferoj kaj signoj), kiuj estis ŝanĝeblaj kaj reuzeblaj por alia paĝo. Tio faris la presadon ege pli rapida kaj ŝparis kostojn. Fakte la ideo jam ekzistis antaŭe, sed Gutenberg sukcesis teknike perfektigi la procezon kaj krei tipojn rapide kaj facile realigeblajn. La invento de Gutenberg ebligis presi grandegan kvanton de tutaj [[libro]]j en grandaj serioj (antaŭe oni presis ĉefe partojn de libroj) kaj li kaŭzis tiel informigan eksplodon en Eŭropo. Kvankam Gutenberg ne gloriĝis per sia invento, tiu ĉi montriĝis tre utila, ĉar ĝi ekebligis serian produktadon de libroj kaj per tio informan kaj sciencan revolucion kaj disvastigon de klereco inter pli multaj socitavoloj. === Alveno al presado === [[Dosiero:Printer in 1568-ce.png|eta|maldekstre|Frua ligna [[presmaŝino]], priskribita en 1568. Tiaj presiloj povis produktis ĝis 240 presaĵojn unuhore.<ref name="Wolf 1974, 67f.">{{harvnb|Wolf|1974|pp=67f.}}</ref>]] {{Ĉefartikolo|Presmaŝino}} Ĉirkaŭ 1439, Gutenberg suferis financan malfacilaĵon en la tasko poluri metalajn [[spegulo]]jn (kiuj supozeble kapablis kapti sanktan lumon el la religiaj [[relikvo]]j) vendotajn al pilgrimantoj al [[Aĥeno]]: en 1439 la urbo estis planante montri sian kolekton de relikvoj de la [[Karolo la Granda|imperiestro Karolo]] sed la evento estis prokrastita por la venonta jaro pro forta inundo kaj la kapitalo jam elspezita ne povis esti repagita. Kiam venis la afero kontentigi la investintojn, oni diris, ke Gutenberg estis promesinta kunhavi "sekreton". Amplekse oni supozis, ke tiu sekreto povis esti la ideo presadi per [[Movebla tipo|moveblaj tipoj]]. Ankaŭ ĉirkaŭ 1439–40, la [[Nederlandanoj|nederlanda]] [[Laurens Janszoon Coster]] venis al la ideo presadi.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Connections|url=https://archive.org/details/connections0000burk|familia nomo=Burke|persona nomo=James|jaro=1978|loko=[[Londono]]|eldoninto=Macmillan Publishers|ISBN=0-333-24827-9|paĝo=[https://archive.org/details/connections0000burk/page/101 101]}}</ref> Legendo diras, ke tiu ideo venis al li "kiel lumradio".<ref name=universe>{{Citaĵo el libro|url=https://archive.org/details/dayuniversechang00burk|titolo=The Day the Universe Changed|aŭtoro=Burke, James|jaro=1985|loko=[[Bostono]], [[Toronto]]|eldoninto=Little, Brown and Company|ISBN=0-316-11695-5}}</ref> Ĝis almenaŭ 1444 Gutenberg loĝis en [[Strasburgo]], plej verŝajne en la parok-kvartalo de Sankta Arbogasto. Oni diras, ke estis en Strasburgo en 1440 kie kaj kiam li perfektigis kaj malkaŝis la sekreton presadi baze sur sia esplorado, mistere nomita ''Aventur und Kunst'' (entreprenemo kaj arto). Ne klaras al kiu laboro li estis dediĉita, aŭ ĉu kelkaj fruaj pruvoj per moveblaj tipoj povis esti realigitaj tie. Post tio, estas salto de kvar jaroj en la registraro. En 1448, li estis reen en Majenco, kie li ricevis monprunton el sia bofrato Arnold Gelthus, tre eble por presado aŭ rilata aparataro. Ĉirkaŭ tiu dato, Gutenberg eble estis familiarigita kun la pressado per [[Konkava preso|konkava presilo]]; oni diris, ke li estis laboranta per kupraj [[gravuraĵo]]j kun artisto konata kiel la Majstro de la Ludkartoj.<ref>{{Cite book|author=Lehmann-Haupt, Hellmut|title=Gutenberg and the Master of the Playing Cards|url=https://archive.org/details/gutenbergmaster00lehm|url-access=registration|location= New Haven |publisher= Yale University Press |year=1966}}</ref> Ĉirkaŭ 1450, la presado estis preparata, kaj [[Germana lingvo|germanlingva]] [[poemo]] estis presita, eble la unua presaĵo kiu estis presita tie.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Icons of invention: the makers of the modern world from Gutenberg to Gates|url=https://archive.org/details/iconsofinvention0000kloo|familia nomo=Klooster|persona nomo=John W.|jaro=2009|loko=Santa Barbara, CA|eldoninto=ABC-CLIO|ISBN=978-0-313-34745-0|paĝo=[https://archive.org/details/iconsofinvention0000kloo/page/8 8]}}</ref> Gutenberg kapablis konvinki la riĉan monpruntiston Johann Fust por ricevi prunton de 800 [[guldeno]]j. Ankaŭ Peter Schöffer, kiu iĝis la bofilo de Fust, aliĝis al la entrepreno. Schöffer estis laborinta kiel skribisto en [[Parizo]] kaj oni supozas, ke estis li kiu desegnis kelkajn el la unuaj [[tiparo]]j. La ateliero de Gutenberg estis en Hof Humbrecht, propraĵo apartenanta al neproksima parenco. Ne certas kiam Gutenberg konceptigis la projekton por la Biblio, sed por tio li prunteprenis aliajn 800 guldenojn el Fust, kaj la laboro komencis en 1452. Samtempe, la presmaŝino estis ankaŭ presante aliajn, pli enspezigajn tekstojn (eble gramatikojn de [[Latino]]). Estas ankaŭ kelkaj supozoj ke eble estis eĉ du presmaŝinoj, nome unu por pli malgravaj tekstoj, kaj unu por la Biblio. Unu el la profit-faraj entreprenoj de la nova presmaŝino estis la presado de miloj da [[indulgenco]]j por la Eklezio, kio estas dokumentita el 1454 ĝis 1455.<ref>{{Cite web|last1=Kelley|first1=Peter|title=Documents that Changed the World: Gutenberg indulgence, 1454|url=http://www.washington.edu/news/2012/11/16/documents-that-changed-the-world-gutenberg-indulgence-1454/|website=UW Today|publisher=University of Washington|accessdate=28a de aprilo 2015}}</ref> En 1455 Gutenberg finkompletigis sian ''42-linian Biblion'', konata kiel [[Gutenberga Biblio]]. Oni presis ĉirkaŭ 180 ekzemplerojn, plej el ili sur [[papero]] kaj kelkaj sur [[veleno]]. === Juĝa kazo === [[Dosiero:Mainz psalter (Fust and Schoeffer).jpg|eta|La ''Psalterium Benedictinum'' aŭ ''Mainzer Psalter'', 1459: kun ilustrita inicialo kaj manskribitaj notoj. Ĝi estis la dua grava libro presita per moveblaj tipoj post la Biblio; tio okazis en la [[ateliero]] kaj per la [[presmaŝino]] kiuj estis de Gutenberg, sed sen mencio de lia nomo.]] Iam en [[1456]], estis disputo inter Gutenberg kaj Fust, kaj Fust postulis la redonon de sia mono, akuzante Gutenberg pro misuzado de la fonduso. La du pruntoj fare de Gutenberg de [[financo]] el Fust, nome totalo de 1 600 guldenoj je 6% da [[interezo]], tiam estis jam 2 026 guldenoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Fust,_Johann|titolo=1911 Encyclopedia Britannica, Voll 11. Fust, Johann|alirdato=26a de aŭgusto 2019|aŭtoro=John Henry Hessels}}</ref> Fust plendis al la kortego de la [[arkiepiskopo]]. Novembre 1455 jura dokumento registris, ke estis partnereco por la "projekto de la libroj," kies fonduson Gutenberg estis uzinta por aliaj celoj, laŭ Fust. La [[tribunalo]] decidis favore de Fust, kaj donis al li la kontrolon super la presateliero de la Biblio kaj super la duono de ĉiuj jam presitaj Biblioj. Tiel Gutenberg estis en efektiva [[bankroto]], sed ŝajne li retenis (aŭ restartis) malgrandan presatelieron, kaj partoprenis en la presado de Biblio en la urbo [[Bamberg]] ĉirkaŭ 1459, por kio li ŝajne almenaŭ havigis la tiparojn. Sed ĉar liaj presitaj libroj neniam montris lian nomon aŭ daton, estas tre malfacile esti certa prie, kaj konsekvence estas konsiderinda debato de fakuloj pri tiu afero. Estas ebla ankaŭ ke la granda vortaro ''[[Catholicon]]'', nome 300 ekzempleroj de po 754 paĝoj, presitaj en Majenco en 1460, estis presita en lia ateliero. Dume, la ateliero Fust–Schöffer estis la unua en Eŭropo kiu aperigis libron kun la nomo de la presisto kaj la dato, nome la ''Mainzer Psalter'' de aŭgusto 1457, kaj kvankam fiere oni proklamis la mekanikan procezon laŭ kiu la verko estis realigita, oni ne faris mencion pri Gutenberg. == Lasta vivo == [[Dosiero:Anonymous portrait of Johannes Gutenberg dated 1440, Gutenberg Museum.JPG|eta|maldekstre|Anonima portreto de Gutenberg datita de 1440, [[Gutenberg-Museum]].]] En 1462, dum la detruega [[Baden-palatinata milito]], Majenco estis rabita fare de la arkiepiskopo Adolfo la 2-a de Nassau, kaj Gutenberg estis ekzilita. Li tiam estis jam maljuna kaj translokiĝis al [[Eltville]] kie eble li iniciatis kaj superrigardis novan presatelieron apartenantan al la fratoj Bechtermünze.<ref name=CE /> En januaro 1465, la atingoj de Gutenberg estis agnoskitaj kaj li ricevis la titolon ''Hofmann'' (kavaliro de la kortego) el von Nassau. Tiu honoro inkludis [[stipendio]]n, nome ĉiujaran kortegan enspezon, same kiel 2 180 litrojn de greno kaj 2 000 litrojn de vino senimposte.<ref name=sumner2009 /> Oni supozas, ke li eble revenis al Majenco ĉirkaŭ tiu tempo, sed tio ne estas certa. Gutenberg mortis en 1468 kaj estis entombigita en la preĝejo de Franciskanoj en Majenco, dum lia kontribuo restis tro nekonata. Tiu preĝejo kaj ties tombejo estis poste detruitaj, kaj la tombo de Gutenberg estas nun perdita.<ref name=sumner2009 /> En 1504, li estis menciita kiel inventisto de la [[tipografio]] en libro de la profesoro Ivo Wittig. Nur en 1567 la unua portreto de Gutenberg, preskaŭ certe imagita rekonstruaĵo, aperis en la biografio fare de Heinrich Pantaleon de famaj germanoj.<ref name=sumner2009>{{Cite book|last1=Sumner|first1=Tracy M.|title=How Did We Get the Bible?|date=2009|publisher=Barbour Publishing|isbn=978-1-60742-349-2|edition=unabridged}}</ref> == Presitaj libroj == {{Ĉefartikolo|Biblio de Gutenberg}} [[Dosiero:Gutenberg Bible (Pelplin copy) 03.jpg|eta|La [[Biblio de Gutenberg]] el la jaro [[1455]], la Biblio ununura en Pollando kiu troviĝas en Pelplino en la Dioceza Muzeo estas du-voluma. La pelplina ekzemplero estas escepta, ĉar sur la suba marĝeno de la 46-a paĝo de la unua volumo restis postsigno de la falinta tipo (prestipo - la inversa flanko de ĝi).]] Inter 1450 kaj 1455, Gutenberg presis kelkajn tekstojn, kelkaj el kiuj restas neidentigitaj; liaj tekstoj ne inkludas la nomon de la presisto aŭ la daton, kaj tiel la atribuo estas ebla nur el tipografia pruvaro kaj eksteraj referencoj. Certe kelkaj ekleziaj dokumentoj kiel papa letero kaj du indulgencoj estis presitaj, unu el kiuj estis farita en Majenco. Pro la valoro de la presado laŭ kvanto, oni mendis sep eldonojn en du stiloj, kio rezultis en la presado de kelkaj miloj da ekzempleroj.<ref>Meggs, Philip B., Purvis, Alston W. ''History of Graphic Design''. Hoboken, N.J: Wiley, 2006. p. 71.</ref> Kelkaj presitaj eldonoj de ''Ars Minor'', nome lernolibro de latina gramatiko fare de [[Elio Donato]] eble estis presitaj de Gutenberg; tiuj estis datitaj ĉu de 1451–52 aŭ 1455. En 1455, Gutenberg finkompletigis ekzemplerojn de belege prilaborita folia [[Biblio]] (''Biblia Sacra''), kun po 42 linioj sur ĉiu paĝo. Tiuj ekzempleroj estis venditaj kontraŭ po 30 [[floreno]]j,<ref>{{Cite book|author1=Cormack, Lesley B.|author2=Ede, Andrew|title=A History of Science in Society: From Philosophy to Utility|publisher=Broadview Press|year=2004|isbn=1-55111-332-5|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofscience0000edea}}</ref> kio estis pli malpli la salajro de tri jaroj de averaĝa skribisto. Tamen, tio estis multe pli malmultekosta ol manuskripta Biblio kiu unusola skribisto estus preparinta dum unu jaro. Post presado, kelkaj ekzempleroj estis rubrikitaj (ruĝe plibeligitaj) aŭ [[Ilustrita manuskripto|man-ilustrita]] en la sama eleganta maniero kiel manuskriptaj Biblioj de la sama periodo. Oni konas 48 esence kompletajn ekzemplerojn kiuj survivis, kiel du en la [[Brita Biblioteko]] kiuj povas esti vidataj kaj komparitaj rete.<ref name=britLibrary>{{Citaĵo el la reto|url=http://prodigi.bl.uk/treasures/gutenberg/search.asp|titolo=Treasures in Full: Gutenberg Bible|alirdato=2006-10-19|eldoninto=[[Brita Biblioteko]]|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110417060843/http://prodigi.bl.uk/treasures/gutenberg/search.asp|arkivdato=2011-04-17}}</ref> En la teksto mankas modernaj trajtoj kiel paĝonumeroj, kaj separigo kaj marĝenigo de [[alineo]]j. Sendatita 36-linia eldono de la Biblio estis presita, probable en [[Bamberg]] en 1458–60, eble fare de Gutenberg. Granda parto de tiu estis elprenita de ekzemplero de la Gutenberga Biblio, kio malebligas la pli fruan spekuladon pri kiu el ambaŭ estas la plej frua.<ref name="Kapr">{{Citaĵo el libro|titolo=Johannes Gutenberg: the Man and His Invention|url=https://archive.org/details/johanngutenbergm0000kapr|familia nomo=Kapr|persona nomo=Albert|jaro=1996|eldoninto=Scolar Press|ISBN=1-85928-114-1|paĝo=322}}</ref> == Presmetodo per moveblaj tipoj == [[Dosiero:European Output of Printed Books ca. 1450–1800.png|eta|maldekstra|Tuteŭropa produktado de libroj presitaj per moveblaj tipoj el Gutenberg ĝis 1800<ref>Buringh, Eltjo; van Zanden, Jan Luiten: "Charting the "Rise of the West": Manuscripts and Printed Books in Europe, A Long-Term Perspective from the Sixth through Eighteenth Centuries", ''The Journal of Economic History'', Vol. 69, No. 2 (2009), pp.&nbsp;409–4 45 (417, table 2)</ref>.]] La plej frua presprocezo de Gutenberg, kaj kiujn tekstojn li presis per moveblaj tipoj, ne estas konataj detale. Liaj postaj Biblioj estis presitaj tiel ke ili postulis grandajn kvantojn de tipoj, fakte kelkaj fakuloj ĉirkaŭkalkulis tiom multe kiom ĝis po 100 000 unuopaj aĵoj.<ref>{{Cite book|author1=Singer, C. |author2=[[E. Holmyard|Holmyard, E.]] |author3=Hall, A. |author4=Williams, T. |title=A History of Technology, vol. 3|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1958}}</ref> Produkti ĉiun paĝon eble postulis tagoduonon, kaj konsiderinte la tutan laboron ŝarĝi la presmaŝinon, inkigi la tiparon, premi la presadon, pendigi la foliojn, distribui la tiparon ktp., oni supoas, ke la ateliero Gutenberg–Fust devis dungi tiom multajn kiom ĝis 25 metiistojn. [[Dosiero:95Thesen.jpg|eta|La ''[[Naŭdek kvin Tezoj]]'' de [[Marteno Lutero]] kiu markis la starton de la [[Protestanta Reformacio|Reformacio]] en presita eldono el 1522. En la daŭro de nur du jaroj, la broŝuroj de Lutero estis distribuitaj en 300 000 presitaj ekzempleroj tra Germanio kaj Eŭropo.<ref>{{harvnb|Duchesne|2006|p=83}}</ref>]] La tekniko de Gutenberg fari moveblajn tipojn restas neklara. En la postaj jardekoj, grifeloj kaj kupraj matricoj estis normigitaj en la rapide disvastigitaj presmaŝinoj tra Eŭropo. Ĉu Gutenberg uzis tiun prilaboritan teknikon aŭ iome pli primitivan version estis celo de konsiderinda debato. En la norma procezo fari tipon, malmola metala grifelo, kun la letero elĉizita antaŭe) estas martelita sur pli mola kupra plato, kreante [[matrico]]n. Tiu estis poste metita en man-[[muldilo]] kaj peco de tipo estas fandata plenigante la muldilon per fandita tipo-metalo; tio malvarmiĝas preskaŭ tuj, kaj la rezultinta peco de tipo povas esti elprenita el la muldilo. La matrico povas esti reuzata por krei centojn, aŭ milojn, da identaj tiperoj tiel ke la sama karaktro kiu aperos ie ajn en la libro aperos tre uniforme, kio kreos laŭlonge de la tempopaso la disvolvigon de diversaj stiloj de [[tiparo]]j. Post la fandado, la tiparo estas aranĝita en tipoformoj, kaj uzataj por fari paĝojn kiuj estas inkigitaj kaj presitaj, proceduro kiu povas esti ripetita centojn aŭ milojn da fojoj. Tiuj tipoj povas esti reuzataj en ajna kombineblo, kio havigis al la procezo la nomon de "movebla tipo". (Por detaloj, vidu artikolon [[Tipografio]].) [[Dosiero:Printing3 Walk of Ideas Berlin.JPG|eta|maldekstra|"Der moderne Buchdruck" − Berlina skulptaĵo rememoriga de la inventisto Gutenberg.]] La invento fari la tipojn per grifelo, matrico kaj muldilo estis amplekse atribuita al Gutenberg. Tamen, ĵusa pruvaro sugestas, ke la procezo de Gutenberg estis iome diferenca. Se li estus uzinta la klopodojn per grifelo kaj matrico, ĉiuj liaj literoj estus estinta preskaŭ identaj, kun kelka variado pro misfandado kaj inkigo. Tamen, la tipo uzita en la plej fruaj verkoj de Gutenberg montras alitipajn variadojn. En 2001, la fizikisto Blaise Agüera y Arcas kaj la bibliotekisto de [[Princeton University|Princeton]] nome Paul Needham, uzis ciferecajn skanaĵojn de [[Papa buleo]] de la Biblioteko Scheide de Princeton, por zorgege kompari la samajn literojn (tipojn) kiuj aperas en diferencaj partoj de la presita teksto.<ref>Agüera y Arcas, Blaise; Needham, Paul (Novembro 2002). "Computational analytical bibliography". Proceedings Bibliopolis Conference The future history of the book. [[Hago]] ([[Nederlando]]): [[Koninklijke Bibliotheek]].</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.open2.net/gberg_synopsis.html|titolo=What Did Gutenberg Invent?|alirdato=16a de aŭgusto 2011}}</ref> La malregulaĵoj en la tipoj de Gutenberg, partikularle en simplaj karaktroj kiel ĉe la [[streketo]], sugestis, ke la variado ne povis deveni ĉu el inkoŝmirado ĉu el elĉerpiĝo kaj damaĝo al la pecoj de metalo en la tipoj mem. Kvankam kelkaj identaj tipoj estis klare uzitaj en aliaj paĝoj, alitipa variado, ekzamenita per detala bildanalizo, sugestis, ke ili ne povis esti produktitaj el la sama matrico. Ankaŭ transmititaj lumbildoj de la paĝo ŝajne montris substrukturojn en la tipoj kiuj ne povis dependi el la tradicia tekniko de grifelado. Ili hipotezis, ke la koncerna metodo postulis presi simplajn formojn por krei alfabetojn en "[[Kojnoskribo|kojnforma]]" stilo en matrico farita el iu mola materialo, eble sablo. Fandi la tipo estus detruinta la muldilon, kaj la matrico estus postulinta esti rekreita por fari ĉiun aldonan tiperon. Tio povus esti la tialo de la variadoj en la tipo, same kiel de la substrukturoj observitaj en la presitaj bildoj. Tiel, ili sugestis, ke "la ŝlosila faktoro por la nasko de la tipografio", nome la uzado de reuzeblaj muldiloj por la tipofandado, estis pli progresinta procezo ol oni supozis dekomence.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://archive.org/details/flyingbuttresses0000adam|titolo=Flying Buttresses, Entropy and O-Rings: the World of an Engineer|aŭtoro=Adams, James L.|jaro=1991|eldoninto=[[Harvard University Press]]|ISBN=0-674-30688-0}}</ref> Ili sugestis, ke la aldona ŝtupo uzi la grifelon por krei muldilon kiu povu esti reuzita multajn fojojn ne estis farita ĝis dudek jarojn poste, nome en la 1470-aj jaroj. Aliaj fakuloj ne akceptis kelkajn aŭ eĉ ĉiujn el iliaj sugestoj, kaj interpretis la pruvarojn alimaniere, kaj tiel la certa vero de la afero restas necerta.<ref>Nash, Paul W. "The 'first' type of Gutenberg: a note on recent research" en ''The Private Library'', Somero 2004, pp. 86–96.</ref> [[Dosiero:Miklós Andor in the page-setting room of Athenaeum Printing House - cca. 1920 (1).tiff|eta|Paĝokompostejo – ĉirkaŭ 1920.]] Historio de 1568 fare de [[Hadriano Junio]] de Nederlando postulas, ke la baza ideo de la movebla tipo venis al Gutenberg el [[Laurens Janszoon Coster]] tra Fust, kiu estis metilernanto kun Coster en la 1430-aj jaroj kaj eble tiu alportis ion el sia ekipaĵaro el [[Haarlem]] ĝis Majenco. Kvankam Coster ŝajne eksperimentis per muldiloj kaj fandeblaj metaltipoj, ne estis pruvaro ke li fakte presis ion ajn per tiu teknologio. Li estis inventisto kaj oraĵisto. Tamen, estas unu nerekta subtenanto de la postulo, ke Coster estus la inventinto. Nome la aŭtoro de la ''Kolonja Kroniko'' de 1499 citas [[Ulrich Zell]], nome unua presisto de [[Kolonjo]], ke presado estis plenumita en [[Majenco]] en 1450, sed ke iu tipo de presado de malbona kvalito estis jam okazinta en Nederlando. Tamen, la kroniko ne mencias la nomon de Coster,<ref name="Kapr" /><ref name="Juchhoff 1950, 131f.">{{harvnb|Juchhoff|1950|pp=131f.}}</ref> kaj ĝi fakte konsideras Gutenberg kiel la "unua inventisto de presado" en la sama fragmento (fol. 312). La unua certe datita libro fare de nederlandaj presistoj estas el 1471,<ref name="Juchhoff 1950, 131f." /> kaj la konekto al Coster estas nuntempe konsiderita kiel simpla legendo.<ref>[http://www.ndl.go.jp/incunabula/e/glossary/glo_07.html Costeriana] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121212080919/http://www.ndl.go.jp/incunabula/e/glossary/glo_07.html |date=2012-12-12 }}. Kvankam la [[Encyclopædia Britannica]] (11a Eldono) atribuis la inventon de la presarto al Coster, la pli ĵusaj eldonoj de la verko atribuas ĝin al Gutenberg por kongrui kun la ĝenerala interkonsento kiu estis disvolvigita en la 20a jarcento. "[http://www.britannica.com/eb/article-36788/typography Typography – Gutenberg and printing in Germany]." ''Encyclopædia Britannica'', 2007.</ref> La 19a-jarcenta presisto kaj tiparfondinto [[Pierre-Simon Fournier]] sugestis, ke Gutenberg ne estis uzanta tipofandadon per reuzebla matrico, sed ligna tipoj kiuj estis ĉizitaj unuope. Simila sugesto estis farita de Nash en 2004.<ref>Vidu Nash (2004).</ref> Tio restas ebla, kvankam tute nepruvita. Ankaŭ oni pridemandis ĉu vere Gutenberg uzis moveblajn tipojn entute. En 2004, itala profesoro Bruno Fabbiani postulis, ke ekzamenado de la 42-linia Biblio montris koincidon (surmetadon) de literojn, kaj sugestis, ke Gutenberg fakte ne uzis moveblajn tiparojn (unuopaj fandokaraktroj) sed anstataŭe uzis kompletajn platojn faritajn el sistemo iom simila al tiu de moderna skribmaŝino, en kiu la literoj estas stampataj sinsekve en la plato kaj poste presitaj. Tamen, plej fakuloj rigardis la porokazan koincidon de tipoj kiel io okazigita pro papermovado super pecoj de tipoj de iomete neegala alteco. == Heredo == Nuntempe en la mondo ankoraŭ ekzistas 60 Biblioj de Gutenberg, evidente temas pri la plej malnovaj libroj presitaj per la metodo de Gutenberg. [[Dosiero:Mainz, Germany, Silver Medal 1840, Gutenberg Printing Press 400th Anniversary, obverse.jpg|eta|maldekstra|Majenco, 1840 [[:de:Gutenberg-Denkmal (Mainz)|Gutenberg Denkmal]]sur la [[medalo]] por la 400a jariĝo de la Gutenberga Presaĵo, averso.]] [[Dosiero:Mainz, Germany, Silver Medal 1840, Gutenberg Printing Press 400th Anniversary, reverse.jpg|eta|maldekstra|La reverso de tiu medalo.]] Kvankam Gutenberg estis finance malsukcesa en sia vivodaŭro, la presteknologioj ege rapide disvastiĝis, kaj novaĵoj kaj libroj ekveturis tra Eŭropo multe pli rapide ol antaŭe. La presarto nutris la pliiĝantan [[Renesanco]]n, kaj ekde tiam ĝi ege faciligis la sciencan publikadon, ĝi estis grava helpilo por la posta [[scienca revolucio]]. La ĉefurbo de presado en Eŭropo ŝanĝis al [[Venecio]], kie viziismecaj presistoj kiel [[Aldo Manuzio]] certigis disvastigitan disponeblon de la plej gravaj greklingvaj kaj latinlingvaj tekstoj. La postuloj por itala origino de la movebla tipo rilatas al tiu rapida kresko de Italio en la presado per movebla tiparo. Tio eble povas esti klarigita per la antaŭa elstareco de Italio en la komerco kaj de papero unue kaj de presado poste. Aldone, la ekonmio de Italyio estis kreskanta rapide tiam, kio faciligis la rapidon de la kleran disvastigon. [[Kristoforo Kolumbo]] havis geografian libron (presita per movebla tipo) aĉetita iam de sia patro. Tiu libro estas nun en hispana muzeo. Fine, la urbo Majenco estis rabita en 1462, kio sendis multajn (inklude nombrajn presistojn kaj ĉizistojn) al ekzilo. Presado estis ankaŭ faktoro por la [[Protestanta Reformacio|Reformacio]]. La [[Naŭdek kvin Tezoj]] de [[Marteno Lutero]] estis presitaj kaj circuligitaj amplekse; poste li eldonis [[grandgazeto]]jn skizantaj sian kontraŭ-[[indulgenco|indulgenca]] sinteno (tamen atestiloj de indulgencoj estis unu el la unuaj produktoj kiujn Gutenberg estis presinta). La grandgazetoj kontribuis al la disvolvigo de la [[gazeto]]. [[Dosiero:Featherbed Alley Printshop Bermuda.jpg|eta|maldekstra|Kopio de Gutenberga presmaŝino en la Muzeo Featherbed Alley Printshop de [[Bermudo]].]] En la jardekoj post Gutenberg, multaj konservemaj patronoj malaprezis malmultekostajn presitajn librojn; libroj produktitaj mane estis konsideritaj pli dezireblaj kaj valoraj. Ankoraŭ estas granda merkato por [[antikvaĵo]]n nome por la plej fruaj presitaj objektoj. Libroj presitaj antaŭ 1500 estas konataj kiel [[inkunablo]]j. Estas multaj statuoj de Gutenberg en Germanio, kiel tiu fama de [[Bertel Thorvaldsen]] (1837) en la placo Gutenbergplatz de [[Majenco]], hejmo de la samnoma [[Johannes Gutenberg Universitato de Majenco]] kaj de la [[Gutenberga Muzeo]] pri la historio de la frua presarto. Tiu lasta publikigas la ''[[Gutenberg-Jahrbuch]]'' (Gutenberga Jarlibro), nome ĉefa gazeto pri la fako. [[Dosiero:Gutenberg Bible 1952 Issue-3c.jpg|eta|dekstra|Usona poŝtmarko eldonita en 1952 rememora de la 500a jariĝo de la unua presita Biblio de Gutenberg.]] [[Project Gutenberg|Projekto Gutenberg]], la plej antikva [[cifereca biblioteko]],<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.america.gov/st/washfile-english/2007/July/200707201511311CJsamohT0.6146356.html|titolo=Project Gutenberg Digital Library Seeks To Spur Literacy|alirdato=20a de aŭgusto 2007|familia nomo=Thomas|persona nomo=Jeffrey|dato=20a de junio 2007|eldoninto=U.S. Department of State, Bureau of International Information Programs}}</ref> rememoras la nomon de Gutenberg. La popola festo ''Johannisnacht'' (Nokto de Johanes), en Majenco rememoras la personon Johannes Gutenberg en sia naskiĝurbo ekde 1968. En 1952, la Usona Poŝta Servo eldonis poŝtmarkon omaĝe al kvincent-jariĝo de la invento de la presmaŝino de moveblaj tipoj fare de Johannes Gutenberg. En 1961 la kanada filozofo kaj fakulo [[Marshall McLuhan]] titoligis sian pioniran studon en la kampoj de preskulturo, kulturaj studoj kaj amaskomunikila ekologio, ''[[Gutenberga Galaksio|The Gutenberg Galaxy]]: The Making of Typographic Man'' (La Gutenberga Galaksio: la farado de la tipografia homo). Konsiderita unu el la plej influaj personoj en la homa historio, Gutenberg restas mejloŝtona figuro en la popola kulturo. En 1999, la televidkanalo A&E Network rangigis Gutenberg en la 1a plej influa persono de la dua jarmilo n.e. en sia rakonto "Biographies of the Millennium". En 1997, la gazeto Time–Life konsideris la inventon de Gutenberg kiel la plej grava de la dua jarmilo n.e.<ref name="Man of the Millenium" >Vidu [https://web.archive.org/web/20120303082307/http://rhsweb.org/library/1000PeopleMillennium.htm ''People of the Millenium''] Arkivita en 2012-03-03 en Wayback Machine por superrigardo de la tutmonda laŭdo. En 1999, la televidkanalo A&E Network rangigis Gutenberg en la 1a plej influa persono de la dua jarmilo n.e. en sia rakonto [https://wmich.edu/mus-gened/mus170/biography100 "People of the Millennium".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200715040255/https://wmich.edu/mus-gened/mus170/biography100 |date=2020-07-15 }} En 1997, la gazeto Time–Life konsideris la inventon de Gutenberg kiel la plej grava de la dua jarmilo n.e. [https://web.archive.org/web/20100310192514/http://www.mainz.de/gutenberg/g2000.htm Arkivita] en 2010-03-10 en Wayback Machine; same faris kvar ekstaraj usonaj ĵurnalistoj en sia resumo de 1998 nome 1,000 Years, 1,000 People: Ranking The Men and Women Who Shaped The Millennium. La artikolo [https://www.newadvent.org/cathen/07090a.htm Johann Gutenberg] en la [[Catholic Encyclopedia]] priskribas sian inventon kiel praktije senparalela kultura efiko en la kristana epoko.</ref> En la space, li estas omaĝita en la nomo de la [[asteroido]] [[777 Gutemberga]]. Du operoj bazitaj sur Gutenberg estas ''G, Being the Confession and Last Testament of Johannes Gensfleisch, also known as Gutenberg, Master Printer, formerly of Strasbourg and Mainz'', el 2001 kun muziko de Gavin Bryars;<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.wqxr.org/#!/story/123627-gavin-bryars-introduces/|titolo=Gavin Bryars Introduces|alirdato=2015-01-16|aŭtoro=Gavin Bryars|dato=2011-04-18|verko=WQXR}}</ref> kaj ''La Nuit de Gutenberg'', kun muziko de [[Philippe Manoury]], premierita en 2011 en Strasburgo.<ref>[http://ucsdnews.ucsd.edu/feature/uc_san_diego_composer_philippe_manoury_wins_french_grammy/ UC San Diego Composer Philippe Manoury Wins French Grammy] University of California San Diego News Center, 2012-03-20. Alirita la 2015-01-16.</ref> En 2018, [[WordPress]], la malferma platformo CMS, nomis sian novan eldonsistemon Gutenberg omaĝe al li.<ref>{{Cite web|url=https://wordpress.org/gutenberg/|authorlink=WordPress|title=The new Gutenberg editing experience |author=|date=|website=wordpress.org}}</ref> En [[Vieno]] staras monumento al li<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://stanobelov.blogspot.com/2018/06/plezuroj-de-vieno.html | titolo = Plezuroj de Vieno | titolo-aldono = | alirdato = 2019-03-08 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2018-06-07 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2 = | lingvo3 = | arkivurl = https://www.webcitation.org/76iZQkNH3?url=http://stanobelov.blogspot.com/2018/06/plezuroj-de-vieno.html | arkivdato = 2019-03-08 | citaĵo = }}</ref>. == Presarto == [[Dosiero:Metal movable type.jpg|eta|moveblaj [[prestipo]]j]] [[Kliŝo]]j – lignaj aŭ metalaj formoj, kun skulptitaj skribsignoj aŭ bildoj, uzataj por presi sur paperon – unue aperis ĉe la [[Ĉinoj]], kaj estis uzataj en orienta Azio longtempe antaŭ Gutenberg. En la [[12-a jarcento|12-a]] kaj [[13-a jarcento]] multaj arabaj kaj ĉinaj bibliotekoj enhavis dekmilojn da presitaj libroj. La Koreoj kaj Ĉinoj sciis pri moveblaj [[prestipo]]j tiam, sed pro la komplekseco de la ĉina skribsistemo, moveblaj prestipoj ne estis tiel vaste uzataj kiel en [[Renesanco|Renesanca]] [[Eŭropo]]. Ne estas klare ĉu Gutenberg konis ĉi tiujn metodojn aŭ inventis ilin sendepende, kvankam historiistoj konsideras la unuan ideon kiel neverŝajna, pro malsama metodo. Iuj historiistoj diris, ke la nederlandano [[Laurens Janszoon Coster]] estis la unua eŭropano kiu inventis moveblajn prestipojn, sed nenio estis pruvita tiurilate kaj tiu teorio estis ĝenerale malakceptita (vidu supre ĉe la fino de la ĉapitro ''Presmetodo per moveblaj tipoj''. == Notoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * {{Cite book | last = Childress | first = Diana | title = Johannes Gutenberg and the Printing Press | url = https://archive.org/details/johannesgutenber0000chil | url-access = registration | publisher = Twenty-First Century Books | place = Minneapolis | year = 2008 | isbn = 978-0-7613-4024-9 | ref = harv }} * {{Cite journal | last = Duchesne | first = Ricardo | title = Asia First? | journal = The Journal of the Historical Society | volume = 6 | issue = 1 | pages = 69–91 | year = 2006 | doi = 10.1111/j.1540-5923.2006.00168.x | ref = harv |issn = 1529-921X }} * {{Cite book | last = Eisenstein | first = Elizabeth | authorlink = | title = The Printing Press as an Agent of Change | publisher = Cambridge University Press | year = 1980 | isbn = 0-521-29955-1 | ref = harv | url-access = registration | url = https://archive.org/details/printingpressasa0000eise }} * {{Cite book | last = Eisenstein | first = Elizabeth | title = The Printing Revolution in Early Modern Europe | url = https://archive.org/details/printingrevoluti00eise_0 | url-access = registration | publisher = Cambridge University Press | edition = 2nd, rev. | year = 2005 | isbn = 0-521-60774-4 | ref = harv }} [pli ĵusa, mallongigita versio] * {{Cite book | last1 = Febvre | first1 = Lucien | authorlink1 = | last2 = Martin | first2 = Henri-Jean | authorlink2 = Henri-Jean Martin | title = The Coming of the Book: The Impact of Printing 1450–1800 | publisher = Verso | place = London | year = 1997 | isbn = 1-85984-108-2 | ref = harv }} * {{Cite journal | last = Juchhoff | first = Rudolf | title = Was bleibt von den holländischen Ansprüchen auf die Erfindung der Typographie? | journal = Gutenberg-Jahrbuch | pages = 128–133 | year = 1950 | ref = harv }} * Albert Kapr, ''Johann Gutenberg: the Man and his Invention. ''Translated from the German by Douglas Martin, Scolar Press, 1996. "Third ed., revised by the author for... the English translation'''. * {{Cite book | last = Man | first = John | authorlink = | title = The Gutenberg Revolution: The Story of a Genius and an Invention that Changed the World | publisher = Headline Review | place = London | year = 2002 | isbn = 978-0-7472-4504-9 | ref = harv | url-access = registration | url = https://archive.org/details/gutenbergrevolut0000manj }} * {{Cite book | last = McLuhan | first = Marshall | authorlink = Marshall McLuhan | title = The Gutenberg Galaxy: The Making of Typographic Man | url = https://archive.org/details/gutenberggalaxym0000mclu | url-access = registration | publisher = University of Toronto Press | edition = 1st | year = 1962 | isbn = 978-0-8020-6041-9 | ref = harv }} * Blake Morrison, ''The Justification of Johann Gutenberg'' (2000) [romano, kiu priskribas sociajn kaj teknikajn aspektojn de la invento de presarto] * {{Cite journal | last = Wolf | first = Hans-Jürgen | title = Geschichte der Druckpressen | location = Frankfurt/Main | publisher = Interprint | edition = 1st | year = 1974 | ref = harv }} == Vidu ankaŭ == * [[Tipografio]] * [[William Caxton]] * [[Vulgato]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Johannes Gutenberg}} * http://www.gutenberg-museum.de/ Muzeo de Gutenberg en Majenco (germana kaj angla retejo) * [https://web.archive.org/web/20060714134745/http://www.gutenberg.org/wiki/Main_Page Projecto Gutenberg]: senpagaj liberaj libroj. * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Johannes Gutenberg |revizio=964995244 }} {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo}} {{Vivtempo|Gutenberg, Johannes|nekonata|1468}} [[Kategorio:Germanaj inventistoj]] [[Kategorio:Presarto]] [[Kategorio:Johannes Gutenberg| ]] 3il98l2gu3p4ai6jwe5b3br169x114s 0 23810 9482922 9342634 2026-09-27T22:00:24Z Verdulo 1002 /* Eksteraj ligiloj */ 9482922 wikitext text/x-wiki {{Informkesto Sporta fako | sporta fako = Rajdado | supera fako = <!--(nedeviga)--> | fakoj = | kategorio = Rajdado }} [[Dosiero:Horse riding in coca cola arena - melbourne show 2005.jpg|eta|maldekstra|250ra|Ĉevala rajdado en [[Melburno]] en 2005]] [[Dosiero:Stunt Rider, Devon.jpg|eta|250ra|maldekstra|Truka rajdisto en [[Devon]] dum agrikultura amuzo]] Rajdado laŭ [[PIV]] estas la ago # "iri, sidante sur la dorso de besto, kiun oni gvidas, aŭ # analoge, moviĝi sur la ŝultroj de alia (ofte pli granda kaj pli forta) homo". Aparte oftaj bestoj por rajdado estas [[ĉevalo]]j, [[azeno]]j, en [[Barato]] ankaŭ [[elefanto]]j, sed principe ankaŭ eblas rajdi sur ekzemple [[bovo]], kaj malpli pezaj infanoj ankaŭ sur [[kapro]]j, [[ŝafo]]j, [[hundo]]j, [[delfeno]]j ktp. Historie rajdado estis tre grava helpilo por rapidigi la homan moviĝon, kaj uziĝis kaj dum simpla vojado de unu punkto al alia, kaj dum [[ĉasado]] kaj dum ĉiaspecaj [[batalo]]j. En la nuntempa mondo, rajdado estas plejparte [[sporto|sporta]] branĉo, do amuza ŝatokupo en libertempo, prezento por spektanta publiko aŭ konkursa profesia sportado, kaj en difinitaj situacioj ankaŭ branĉo de [[terapio]] por psike malstabiliĝintaj homoj. Iuj ligitaj sportoj baziĝas sur la rajda moviĝo - aparte konataj kategorioj estas [[ĉevalsaltado]], [[ĉevalvetkuro|ĉevalkurado]] kaj [[poloo]], nome la lukto de du [[sporta teamo|teamo]]j el po kvar rajdantoj kaj ĉevaloj bati pilketon per [[maleo]]j en la [[golo]]n de la alia teamo. == Tipoj == * Barilsaltado * Kurkonkurenco * [[Ringorajdado]] estas ĉevalsporto ĉe kiu la partoprenantoj devas piki siajn lancojn tra ringo. * [[Terapia rajdado]] == Komunikado kun ĉevaloj == En [[Belgio]] ekzistas asocio senprofitcela kiu elektis la nomon en [[Esperanto]] : 'Rajdado'. [[Komunikado]] inter ĉevaloj kaj homoj estas magia kaj ĉie egala en la mondo, parolante ekzemple la anglan, araban ktp aŭ se vi estas 'normala' aŭ havas fizikan aŭ mensan limigon, ĉevalo scias komuniki kun ĉiuj. Tial oni elektis nomon en Esperanto. ''Esperanto van Paemel'' estas purrasa ĉevalo. Ĝi naskiĝis en 2004. Posedanto: Stoeterij Van Paemel. Rajdanto: Dirk Demeersman<ref>[http://www.stoeterijvanpaemel.be www.stoeterijvanpaemel.be]</ref>. == Tre malformala metafora senco == En tre malformala lingvouzo oni nomas "sensela rajdado" ankaŭ la amoradon sen [[kondomo]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Rilataj temoj == * [[Irmanieroj de ĉevaloj]] * [[Kapriolo]] * [[Kavalerio]] * [[Maneĝo]] * [[Truka rajdado]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Rajdado}} * [https://web.archive.org/web/20080723155829/http://www.esp-ina.com/rajdado.htm Saniga rajdado] (artikolo en Esperanto, arkivigite laŭ stato de julio 2008) * [http://www.rajdado.be la retejo ''Rajdado.be'', kiu intence uzas la esperantlingvan nomon rajdado (vidu la noton pli supre)] * [https://m.youtube.com/watch?v=eQQMli4REms Gerda Mesker sur Gerlof] [[Dosiero:Show_jumping_sequence,_Delaware.jpg|eta|centre|774x774ra|{{centre|Sinsekvo de prezenta saltado, [[Delavaro]]}}]] {{Ĝermo|sporto}} {{Olimpikaj sportoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Rajdado| ]] [[Kategorio:Sporto]] [[Kategorio:Moderna pentatlono]] lx2x3ekfgm3hsvs38ybgwgn5tyu68ne 9483078 9482922 2026-09-28T10:15:55Z Verdulo 1002 /* Eksteraj ligiloj */ 9483078 wikitext text/x-wiki {{Informkesto Sporta fako | sporta fako = Rajdado | supera fako = <!--(nedeviga)--> | fakoj = | kategorio = Rajdado }} [[Dosiero:Horse riding in coca cola arena - melbourne show 2005.jpg|eta|maldekstra|250ra|Ĉevala rajdado en [[Melburno]] en 2005]] [[Dosiero:Stunt Rider, Devon.jpg|eta|250ra|maldekstra|Truka rajdisto en [[Devon]] dum agrikultura amuzo]] Rajdado laŭ [[PIV]] estas la ago # "iri, sidante sur la dorso de besto, kiun oni gvidas, aŭ # analoge, moviĝi sur la ŝultroj de alia (ofte pli granda kaj pli forta) homo". Aparte oftaj bestoj por rajdado estas [[ĉevalo]]j, [[azeno]]j, en [[Barato]] ankaŭ [[elefanto]]j, sed principe ankaŭ eblas rajdi sur ekzemple [[bovo]], kaj malpli pezaj infanoj ankaŭ sur [[kapro]]j, [[ŝafo]]j, [[hundo]]j, [[delfeno]]j ktp. Historie rajdado estis tre grava helpilo por rapidigi la homan moviĝon, kaj uziĝis kaj dum simpla vojado de unu punkto al alia, kaj dum [[ĉasado]] kaj dum ĉiaspecaj [[batalo]]j. En la nuntempa mondo, rajdado estas plejparte [[sporto|sporta]] branĉo, do amuza ŝatokupo en libertempo, prezento por spektanta publiko aŭ konkursa profesia sportado, kaj en difinitaj situacioj ankaŭ branĉo de [[terapio]] por psike malstabiliĝintaj homoj. Iuj ligitaj sportoj baziĝas sur la rajda moviĝo - aparte konataj kategorioj estas [[ĉevalsaltado]], [[ĉevalvetkuro|ĉevalkurado]] kaj [[poloo]], nome la lukto de du [[sporta teamo|teamo]]j el po kvar rajdantoj kaj ĉevaloj bati pilketon per [[maleo]]j en la [[golo]]n de la alia teamo. == Tipoj == * Barilsaltado * Kurkonkurenco * [[Ringorajdado]] estas ĉevalsporto ĉe kiu la partoprenantoj devas piki siajn lancojn tra ringo. * [[Terapia rajdado]] == Komunikado kun ĉevaloj == En [[Belgio]] ekzistas asocio senprofitcela kiu elektis la nomon en [[Esperanto]] : 'Rajdado'. [[Komunikado]] inter ĉevaloj kaj homoj estas magia kaj ĉie egala en la mondo, parolante ekzemple la anglan, araban ktp aŭ se vi estas 'normala' aŭ havas fizikan aŭ mensan limigon, ĉevalo scias komuniki kun ĉiuj. Tial oni elektis nomon en Esperanto. ''Esperanto van Paemel'' estas purrasa ĉevalo. Ĝi naskiĝis en 2004. Posedanto: Stoeterij Van Paemel. Rajdanto: Dirk Demeersman<ref>[http://www.stoeterijvanpaemel.be www.stoeterijvanpaemel.be]</ref>. == Tre malformala metafora senco == En tre malformala lingvouzo oni nomas "sensela rajdado" ankaŭ la amoradon sen [[kondomo]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Rilataj temoj == * [[Irmanieroj de ĉevaloj]] * [[Kapriolo]] * [[Kavalerio]] * [[Maneĝo]] * [[Truka rajdado]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Rajdado}} * [https://web.archive.org/web/20080723155829/http://www.esp-ina.com/rajdado.htm Saniga rajdado] (artikolo en Esperanto, arkivigite laŭ stato de julio 2008) * [http://www.rajdado.be la retejo ''Rajdado.be'', kiu intence uzas la esperantlingvan nomon rajdado (vidu la noton pli supre)] * [https://m.youtube.com/watch?v=eQQMli4REms Gerda sur Gerlof] [[Dosiero:Show_jumping_sequence,_Delaware.jpg|eta|centre|774x774ra|{{centre|Sinsekvo de prezenta saltado, [[Delavaro]]}}]] {{Ĝermo|sporto}} {{Olimpikaj sportoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Rajdado| ]] [[Kategorio:Sporto]] [[Kategorio:Moderna pentatlono]] jyff9t5t6q0il9qsencx20se936rpvl 0 26508 9483154 9319220 2026-09-28T11:38:12Z Sj1mor 12103 9483154 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Joseph NELS''' estis [[Francio|franca]] (de [[Pollando|pola]] deveno) kontisto. Li naskiĝis je la [[23-a de januaro]] [[1894]] en [[Varsovio|Warszawa]]. Inter [[1912]]-[[1913|13]] li fondis Esperantan junularan grupon de Varsovio. Post la [[Unua mondmilito]] estis unu el la reorganizantoj de la Lab. G. en [[Parizo|Paris]] kaj de la Federacio de la Pariza regiono, kies komitatano li estis. Kunfondis ''[[Verda Kato|Verdan Katon]]'', kunfondis kaj prezidis la sekcion de [[Montmartre]].{{EdE|N}} [[Kategorio:Francaj esperantistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1894|NELS, Joseph]] 6lw14gk9cyp79xkau8t3tfplp4w72oq 0 27001 9483096 9481616 2026-09-28T10:58:49Z Sj1mor 12103 9483096 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Ŝanhajo | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-zh|上海|p=''Shànghǎi''}} | alia_nomo1 = | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = 上海 | moto = | kromnomo = Shen-申 | kromnomo_tipo = Hu-沪 <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = Shanghai montage.png | dosiero2 = Shanghai Pudong (montage).jpg | piedlinio = Fotomuntaĵo }} | dosiero_grandeco = 300px | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Ĉinio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = | ŝtato_tipo = | regiono = | regiono_tipo = Provinco | distrikto = | distrikto1 = | distrikto2 = | distrikto3 = | distrikto_tipo = | municipo = | municipo_tipo = | histregiono_faldo = 1 | histregiono = Dinastio Song | histregiono1 = Dinastio Yuan | histregiono2 = Dinastio Qing | histregiono3 = Respubliko Ĉinio | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto_faldo = 1 | parto_tipo = Distriktoj de Ŝanhajo | parto = Distrikto Huangpu | parto_noto = 黄浦区 Huángpǔ Qū | parto1 = Distrikto Luwan | parto1_noto = 卢湾区 Lúwān Qū | parto2 = Distrikto Xuhui | parto2_noto = 徐汇区 Xúhuì Qū | parto3 = Distrikto Changning | parto3_noto = 长宁区 Chángníng Qū | parto4 = Distrikto Jing'an | parto4_noto = 静安区 Jìng'ān Qū | parto5 = Distrikto Putuo | parto5_noto = 普陀区 Pǔtuó Qū | parto6 = Distrikto Zhabei | parto6_noto = 闸北区 Zháběi Qū | parto7 = Distrikto Hongkou | parto7_noto = 虹口区 Hóngkǒu Qū | parto8 = Distrikto Yangpu | parto8_noto = 杨浦区 Yángpǔ Qū | parto9 = Distrikto Baoshan | parto9_noto = 宝山区 Bǎoshān Qū | parto10 = Distrikto Minhang | parto10_noto = 闵行区 Mǐnháng Qū | parto11 = Distrikto Jiading | parto11_noto = 嘉定区 Jiādìng Qū | parto12 = Distrikto Jinshan | parto12_noto = 金山区 Jīnshān Qū | parto13 = Distrikto Songjiang | parto13_noto = 松江区 Sōngjiāng Qū | parto14 = Distrikto Qingpu | parto14_noto = 青浦区 Qīngpǔ Qū | parto15 = Distrikto Nanhui | parto15_noto = 南汇区 Nánhuì Qū | parto16 = Distrikto Fengxian | parto16_noto = 奉贤区 Fèngxián Qū | rivero = Jangzio | rivero1 = Huangpu Jiang | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = | ŝoseo = | ŝoseo1 = | ŝoseo1_tipo = <!-- *** Situo *** --> | situo = Ŝanhajo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 4 | lat_d = 31 | lat_m = 14 | lat_s = 04 | lat_NS = N | long_d = 121 | long_m = 29 | long_s = 06 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_leviĝo = 103.4 | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta_leviĝo = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 7037 | areo_rondumo = 2 | areo_urbo = 5299 | areo1 = 679 | areo1_tipo = de akvo | areo2 = 6340 | areo2_tipo = de lando <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto | loĝantaro_metropolo = | loĝantaro_metropolo_denseco = | loĝantaro1 = | loĝantaro1_tipo = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 960 | establita_tipo = Unua mencio | establita1 = | establita1_tipo = | dato = | gvidantaro = [[Yu Zhengsheng]] (俞正声) | gvidantaro_tipo = Ĉefsekretario | urbestro = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} <small>(ekde {{#invoke:Wikidata|claim|P6|qualifier=P580}})</small> <!-- | ĉefulo = [[Han Zheng]] (韩正) | ĉefulo_tipo = Urbestro | ĉefulo_partio = --> <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[GMT]] | utc_offset =+8 | horzono_DST = | poŝtkodo = '''2000'''00 – '''2021'''00 | areo_kodo = +86 (0)21 | areo_kodo_tipo = Telefona antaŭkodo | kodo = 沪A,B, D, E, F,G ,H, J, K<br />沪C (eksteraj antaŭurboj) | kodo_tipo = [[Aŭtokodoj en Ĉinio|Aŭtokodoj]] | kodo1 = 0.908 — <span style="color:#090;">tre alta</span> | kodo1_tipo = [[Indekso de homa disvolviĝo|IHD]] | kodo2 = CN-SH | kodo2_tipo = ISO 3166-2:CN <!-- *** UNESCO ktp. *** --> <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = [[Magnolio]] | libera_tipo = Floro de urbo | libera1 = | libera1_tipo = | libera2 = | libera2_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situo de Ŝanhajo enkadre de Ĉinio | mapo1_lokumilo = Ĉinio | mapo2 =China Shanghai adm location map.svg | mapo2_fono = | mapo2_priskribo =Mapo de la distriktoj de Ŝanhajo | mapo2_lokumilo = | mapo_lokumilo = Azio | mapo_priskribo = Situo enkadre de Azio <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.Shanghai.gov.cn/ www.Shanghai.gov.cn] | commons = Ŝanhajo <!-- *** Notoj *** --> | notoj ={{mapligilo urbo|zomo=6}} }} [[Dosiero:Pudong Skyline, Shanghai, PRC.jpg|eta|Pejzaĝo de Ŝanhajo]] '''Ŝanhajo''' ({{lang-zh|上海|p=Shànghǎi}} {{IFA|[ʂaŋ˥˩hai˩˧]}} {{aŭdigo|Zh-Shanghai.ogg}}) estas [[Administra divido de Ĉinio|provincnivela]] [[milionurbo]], [[marhaveno]], la plej multe loĝata urbo en [[Ĉinio]]. Kiel [[Mondurbo|monda urbo]], Ŝanhajo prenas influon sur komerco, financo, kulturo, arto, modo, esploro kaj distro. La urbo situas en orienta Ĉinio, je la meza parto de la ĉina marbordo kaj la [[Riverbuŝo|buŝo]] de la [[Jangzio]] Rivero. Unue [[fiŝkaptado|fiŝista]] kaj [[teksaĵo|teksaĵa]] urbo, Ŝanhajo kreskis grave en la [[19-a jarcento]] pro sia favora havena loko kaj kiel unu el la urboj bonvenigantaj la fremdlandan komercon laŭ la [[Traktato de Nankino]] ([[1842]]). La urbo estas komerca centro inter la [[orienta Azio|orienta]] kaj la [[okcidenta Azio|okcidenta]] [[Azio]]. Ĝi fariĝis transnacia [[nabo]] de financo kaj komerco en la [[1930-aj jaroj]].<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.Ŝanhajo expat.com/Article139.phtml |titolo=Ekvido pri Ŝanhajo de 1930-aj jaroj}} {{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Post [[1990]], la ekonomia reformo enkondukita de [[Deng Xiaoping]] grave influis la urbon. En [[2005]], Ŝanhajo fariĝis plej granda [[Karga ŝipo|karga]] haveno en la mondo.<ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.stats-sh.gov.cn/english/shgl/zhsl/zhsl.htm |titolo=Retejo de la Registaro de Ŝanhajo |alirdato=2011-01-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090502063521/http://www.stats-sh.gov.cn/english/shgl/zhsl/zhsl.htm |arkivdato=2009-05-02 }}</ref> La urbo estas turisma celo fama pro siaj historiaj konstruaĵoj kiel La '''[[Bund (Ŝanhajo)|Bund]]''' ([[Kajo (ŝipado)|kajo]]) ({{lang-zh|外滩|t=Wàitān}}) kaj la '''Templo de la Urba Dio''' ({{lang-zh|城隍庙|t=Chénghuángmiào}}), sed ankaŭ pro sia moderna urbocentra silueto kun granda nombro de novaj [[nubskrapulo]]j, inkluzive de la '''[[Perlo de la oriento turo|Turo de Orienta Perlo]]''' ({{lang-zh|东方明珠|t=Dōngfāng Míngzhū}}). Nuntempe, Ŝanhajo estas la plej granda komerca urbo kaj centro de financo en [[Metropolo|metropoloj]] de Ĉinio kaj estis priskribita kiel la «modelo» de plej rapide kreskanta [[Ekonomio de Ĉinio|ekonomio en Ĉinio]].<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7373394.stm |titolo=Kapitalisma Modela Fenestro de Ĉinio}}</ref><ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.thehindubusinessline.com/life/2003/01/27/stories/2003012700170300.htm |titolo=Ŝanhajo kaj Suzhou el La Hinda Komerca Linio}}</ref> Ŝanhajo sukcese okazigis la [[Monda Ekspozicio (2010)|Mondan Ekspozicion]] en [[2010]], kun 73&thinsp;000&thinsp;000 vizitantoj.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://articles.cnn.com/2010-10-31/world/china.expo.ends_1_Ŝanhajo -world-expo-xinhua-news-agency-exhibits?_s=PM:WORLD|titolo=Finiĝo de la Monda Ekspozicio 2010}}{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Etimologio kaj Nomo == La du [[ĉina skribo|ĉinaj skribsignoj]] en la nomo de la urbo estas {{lang|zh|上}} (''shàng'') 'supra' kaj {{lang|zh|海}} (''hǎi'') 'maro', kiuj signifas 'Supra Maro'. La plej frua mencio de ĉi tiu nomo okazis dum regado de la [[Song-dinastio]] ([[11-a jarcento]]), ĉe kiu tempo estis jam rivera [[kunfluejo]] kaj urbo kun ĉi tiu nomo en la areo. Estas disputoj pri ĝusta interpreto de la nomo, sed oficiala loka historio konstante diris ke ĝi signifas 'La supra ''atingoj'' de la maro'. Pro la ŝanĝiĝanta marbordo, la ĉinaj historiistoj konkludis ke ĉe la [[Tang-dinastio]] Ŝanhajo estis laŭvorte sur la maro, kaj tio klarigas devenon de la nomo. ''Hǎishàng'' ({{lang-zh|海上}}), kun la mala ordo de la du skribsignoj, estas poezia nomo de Ŝanhajo, ofte uzata pri la Ŝanhaja arto kaj kulturo. Ŝanhajo estas ofte mallongigita en la ĉina kiel ''Hù'' (simpligite: 沪-tradicie: 滬). Ĉi tiu skribsigno aperas sur ĉiu motorveturila licenco tege eldonita en la urbo hodiaŭ. Tio ĉi estas derivita de ''Hu Du'' (simpligite: 沪渎-tradicie: 滬瀆), la antikva nomo por la pli malalta sekcio de la ''Suzhou Rivereto'' kie ĝi eniras la maron, la sama sekcio kiu estas hodiaŭ rigardata kiel la pli malalta sekcio de la ''Huangpu Rivero''.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=zh|url=http://www.shanghai.gov.cn/Shanghai/node2314/node3766/node3767/node3768/index.html|titolo=Deveno de ''Shen'' kaj ''Hu'' 申沪的由来|alirdato=2019-12-29|arkivurl=https://web.archive.org/web/20180614072201/http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node2314/node3766/node3767/node3768/index.html|arkivdato=2018-06-14}}</ref> La skribsigno ''Hu'' estas ofte kombinita kun ''song'' por formi la nomon ''Songhu'' ({{lang-zh|松沪}}). ''Song'' venas de alia antikva nomo por la ''Suzhou Rivereto'', la Rivero Song (laŭ kiu la urbo ''Songjiang'' nomiĝas). Ekzemple, la [[Batalo de Ŝanhajo]] ([[1937]]) estas konata en Ĉinio kiel la Batalo de Songhu. Dua mallongigo por Ŝanhajo estas ''Shēn'' (申), derivita de la nomo de ''Chunshen Jun'' ({{lang-zh|春申君}}), nobelo kaj loke respektegita heroo de la '''Reĝlando Chu''' en la 3-a jarcento a.K., kies teritorio inkluzivis la Ŝanhajan areon. Sportaj teamoj kaj ĵurnaloj en Ŝanhajo ofte uzas la skribsignon ''Shēn'' (申) en siaj nomoj. Ŝanhajo estas ankaŭ ofte nomata ''Shēnchéng'' (申城, "urbo de Shēn"). Alia frua nomo por Ŝanhajo estis Huating ({{lang-zh|华亭|t=Huátíng}}). En 751 a.K. dum la meza parto de la [[Tang-dinastio]], [[Gubernio]] Huating estis establita ĉe moderna-tago ''Songjiang'', la unua gubernio-nivela administro ene de moderneca Ŝanhajo. Hodiaŭ, Huating estas plej ofte renkontita kiel la nomo de kvar-stela hotelo en la urbo. == Historio == [[Dosiero:Shanghai walled city, Ming.jpeg|eta|180ra|La Ĉirkaŭmurigita urbo de Ŝanhajo dum la [[Ming-dinastio|Dinastio Ming]].]] Dum la Song-dinastio ([[960]]–[[1279]] p.K.) Ŝanhajo plialtigis sian statuson — de vilaĝo (村) al merkata urbo (镇) en [[1074]] kaj en [[1172]] por stabiligi la oceanan marbordon estis konstruita dua mara muro, kompletiganta pli fruan digon. De la [[Yuan-dinastio]] en [[1292]] ĝis Ŝanhajo oficiale fariĝis urbo por la unua tempo en [[1297]], la areo estis nomita simple kiel gubernio (县) administrita de la Songjiang Prefektejo (Ĉinio). Du gravaj eventoj helpis antaŭenigi evoluadon de Ŝanhajo en la [[Ming-dinastio]]. [[urbomuro|Urba muro]] estis konstruita por la unua tempo en [[1554]], por protekti la urbon de atakoj de Wokou ([[Japanio|japanaj]] piratoj). Ĝi mezuris je 10 metroj alta kaj 5 kilometroj longa. Dum la Wanli reĝado ([[1573]]–[[1620]]) Ŝanhajo ricevis gravan psikologian akcelon de la konstruo de la '''Templo de la Urba Dio'''(城隍庙) en [[1602]]. Ĉi tiu honoro estis kutime rezervita por lokoj kun la statuso de urbo, kiel prefekteja ĉefurbo (府) kaj ne estis ordinare donita al nura gubernieta urbo (镇) kiel Ŝanhajo. La honoro estis verŝajne konsidero de ekonomia graveco de la urbo, kiel oponita al ĝia malalta politika statuso. Dum la [[Qing-dinastio]], Ŝanhajo fariĝis unu el la plej gravaj maraj havenoj en la '''Regiono de la [[Jangzia Riverdelto]]'''. Tio ĉi estis rezulto de la du gravaj politikaj ŝanĝoj de la centra registaro. Unue, [[Imperiestro Kanĝi]] ([[1662]]–1723) en [[1684]] retroirigis la antaŭan Ming-dinastian malpermeson sur oceano por irantaj ŝipoj, malpermeso kiu validis ekde [[1525]]. Due, en [[1732]] [[Imperiestro Yongzheng]] translokigis la doganan oficejon por [[Jiangsu-provinco]] (江海关, Ŝanhaja [[Dogana Domo]]) de la prefekteja ĉefurbo de Songjiang urbo al Ŝanhajo kaj donis al la urbo ekskluzivan regon super dogankolektado por fremda komerco de Jiangsu-provinco. Rezulte de ĉi tiuj du kritikaj decidoj, Profesoro Linda Cooke Johnson konkludis ke ekde [[1735]] Ŝanhajo fariĝis la grava komerca haveno por ĉiuj de la pli malalta Jangzia Rivera regiono, malgraŭ kvieta estado ĉe la plej malalta administracia nivelo en la politika hierarkio. [[Dosiero:Shanghai 1928 Bund Cenotaph.jpeg|eta|maldekstra|180ra|Vido de [[La Kajo]] en 1928.]] [[Dosiero:Shanghai Nanking Road 1930s.jpeg|eta|dekstra|180ra|[[Nankina Vojo]] (Ŝanhajo) en la 1930-aj.]] Internacia atento al Ŝanhajo kreskis en la [[19-a jarcento]] pro ĝia ekonomia kaj komerca potencialo ĉe la rivero [[Jangzio]]. Dum la [[Unua Opia Milito]] ([[1839]]–[[1842]]), [[Britio|britaj]] fortoj intertempe okupis la urbon. La milito finiĝis per la [[Traktato de Nankino]] (1842), malfermanta la [[malferma haveno|traktatajn havenojn]], inkluzive de Ŝanhajo. La Traktato de la Bogue subskribita en [[1843]] kaj la [[Traktato de Wanghia|Sino-amerika Traktato de Wangsia]] subskribita en [[1844]] permesis al fremdaj nacioj viziti kaj komerci sur ĉina teritorio, kio estis la unuaj cedoj al alilandanoj. [[Dosiero:BattleOfShanghaiBaby.gif|eta|180ra|maldekstra|Agresita de [[Japanio]] en 1937]] [[Dosiero:Shanghai1937KMT preservation corps.jpg|eta|180ra|dekstra|Batalo en Ŝanhajo Kontraŭ [[Japanio]] en 1937]] En [[1854]], la '' Urba Konsilio de Ŝanhajo '' estis kreita por administri la fremdajn koloniojn. En [[1860]]–[[1862]], dum [[interna milito|civila milito]] Ŝanhajo estis dufoje invadita en [[1861]]. En [[1863]], la brita kolonio, kiu estis al la sudo de Suzhou rivereto (Huangpu distrikto) kaj la [[Usono|usona]] kolonio, kiu etendiĝis al la nordo de Suzhou rivereto (Hongkou distrikto), formis la Internacian Kolonion. La franco elektis de la Ŝanhajo Urba Konsilio kaj daŭrigis ĝian propran [[Ŝanhaja Franca Koncesio|Ŝanhajan Francan Koncesion]], al la sudo de la Internacia Kolonio, kiu ankoraŭ ekzistas hodiaŭ kiel populara allogo. Civitanoj de multaj landoj kaj ĉiuj kontinentoj venis al Ŝanhajo por loĝi kaj labori tie dum postaj jardekoj. Tiuj kiuj restis por longe, foje dum kelkaj generacioj, nomis sin "Ŝanhajlandanoj".<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.cbc.ca/documentaries/sincities/Shanghai.html|titolo=Ŝanhajo — Paradizo por aventurantoj|alirdato=2021-08-24|arkivurl=https://web.archive.org/web/20050203005818/http://www.cbc.ca/documentaries/sincities/Shanghai.html|arkivdato=2005-02-03}}</ref> En la [[1920-aj jaroj]] kaj [[1930-aj jaroj]], preskaŭ 20,000 tiel nomataj «[[Blanka armeo|blankaj]]» [[rusoj]] kaj rusaj [[judoj]] fuĝis dum kaj post la [[Rusia enlanda milito]] kaj ekloĝis en Ŝanhajo. Ĉi tiuj Ŝanhajaj rusoj konsistigis la duan plej grandan fremdan komunumon. De [[1932]], Ŝanhajo fariĝis kvina plej granda urbo de la mondo kaj hejmo al 70,000 fremduloj.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.talesofoldchina.com/library/allaboutShanghai/t-all04.htm|titolo=Rakontoj de Malnova Ŝanhajo|alirdato=2011-01-31|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100520024207/http://www.talesofoldchina.com/library/allaboutshanghai/t-all04.htm|arkivdato=2010-05-20}}</ref> En la 1930-aj jaroj, 30,000 Judaj rifuĝintoj de [[Eŭropo]] alvenis en la urbo.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1828102,00.html|titolo=Ŝanhajo Rifuĝo|alirdato=2011-01-20|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090814051154/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1828102,00.html|arkivdato=2009-08-14}}</ref> La [[Unua japana-ĉina milito|Unua Ĉina-japana Milito]](1894-1895) konkludita kun la [[Traktato de Shimonoseki]], kiu levis [[Japanio]]n fariĝi alia fremda potenco en Ŝanhajo. Japanio konstruis la unuajn fabrikojn en Ŝanhajo, kiu estis baldaŭ kopiita de aliaj fremdaj potencoj. Ŝanhajo estis tiam la plej grava financa centro en la Orienta Azio. Ĉiuj ĉi tiu internacia aktiveco donis Ŝanhajon la kromnomo "la Granda Ateno de Ĉinio"<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.archive.org/stream/inventorofnumera00gordiala/inventorofnumera00gordiala_djvu.txt|titolo=La inventinto de la numeralo-tipo por Ĉinio de blinduloj kaj malfortvidulo povas legi kaj skribi flue}}</ref> Sub la [[Respubliko Ĉinio|Respubliko de Ĉinio]] ([[1911]]–[[1949]]), la {{daton|14|julio|1927}} Ŝanhajo finfine akiris la urbostatuson. Kvankam la teritorio de la fremdaj cedoj estis ekskludita de ĝia rego, Ŝanhajo kovris areon de 828,8&nbsp;km², inkluzive de la modern-tagaj distriktoj de Baoshan, Yangpu, Zhabei, Nanshi kaj [[Pudong]]. La unua tasko de nova urba registaro, gvidita de ĉina urbestro kaj urba konsilio, estis krei novan urban centron en Jiangwan urbo de Yangpu distrikto, ekster la limoj de la fremdaj cedoj. Ĉi tiu nova urba centro devintus inkluzivi publikan muzeon, [[Ŝanhaja Biblioteko|bibliotekon]], sportan stadionon kaj urban halon. En la {{dato|28|januaro|1932}}, [[Japanio|japana]] armeo agresis Ŝanhajon kaj la ĉinoj reziste batalis kontraŭ la invado ĝis majo. La ''Batalo en Ŝanhajo en 1937'' estis kaŭzita de la okupo de la ĉino administrita partojn de Ŝanhaja ekstero de la Internacia Kolonio kaj la franca Cedo. La Internacia Kolonio estis okupita de la japano je la 8-a decembro 1941 kaj restis okupita ĝis kapitulaco de Japanio en 1945, dum kiu tempa [[japanaj Militaj Krimoj|militaj krimoj]] estis faritaj.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://news.xinhuanet.com/english/2005-06/16/content_3094613.htm|titolo=149 Komfortulinaj Domoj Eltrovitaj en Ŝanhajo|alirdato=2011-01-20|arkivurl=https://web.archive.org/web/20081201080455/http://news.xinhuanet.com/english/2005-06/16/content_3094613.htm|arkivdato=2008-12-01}}</ref> En la 27-a de majo, 1949, Liberiga Armeo de la [[Komunista Partio de Ĉinio|Komunista]] [[Popola Liberiga Armeo|Loĝantaro]] prenis regon de Ŝanhajo, kiu estis unu el nur tri eksaj [[Respubliko Ĉinio|Respubliko de Ĉinio]] (ROC) urboj ne kombinita en najbaraj provincoj super la sekvanta jardeko (la aliaj estanta [[Pekino]] kaj [[Tianjin]]). Ŝanhajo travivis serion da ŝanĝoj en la limoj de ĝiaj subdividoj, precipe en la sekvanta jardeko. Post 1949, multaj fremdaj firmaoj translokigis iliajn oficejojn de Ŝanhajo al [[Hongkongo]], kiel parto de elirado de fremda investo pro la Komunista venko. [[Dosiero:Construction in Shanghai.jpg|eta|maldekstra|180ra|Ŝanhajo vidis masivan evoluadon ekde la mezo de la 1990-a.]] [[Dosiero:Shanghai at night.jpg|eta|dekstra|180ra|La Pudong horizonto en 2009]] Dum la 1950aj jaroj kaj 1960aj jaroj, Ŝanhajo fariĝis industria centro kaj centro por radikala [[Politika maldekstro|maldekstraism]]; la maldekstrulo [[Jiang Qing]] kaj ŝia tri kohortoj, kune la [[Bando de la Kvar|Bandaĉo de Kvar]], estis bazita en la urbo. Ankoraŭ, eĉ dum la plej tumultaj tempoj de la [[Kultura Revolucio]], Ŝanhajo estis kapabla daŭrigi altan ekonomian produktivon kaj relativan socian stabilecon. En plejparto de la historio de la Ĉina Popola Respubliko, por funela riĉeco al la kamparaj areoj, Ŝanhajo estis relative peza kontribuanto de imposta enspezo al la centra registaro. Tio ĉi venis ĉe la kosto de severe kripliganta substrukturo de Ŝanhajo kaj brava evoluado. Ĝia graveco al la fiska puto-estado de la centra registaro ankaŭ neita ĝin ekonomiaj liberaligoj komencite en 1978. Ŝanhajo estis fine permesite iniciati ekonomiajn reformojn en 1991, komencante la masivan evoluadon ankoraŭ vidita hodiaŭ kaj la naskiĝo de '''[[Lujiazui|Luĝjadzŭej (Lujiazui)]]''' en '''Pudong'''. == Geografio == [[Dosiero:Yangtze River Delta.gif|eta|maldekstra|180ra|Jangzia Rivera Delto]] [[Dosiero:Shanghai Landsat-7 2005-08-15.jpg|eta|dekstra|180ra|La urba areo de Ŝanhajo povas esti vidita en ĉi tiu natura-koloro de persatelita bildo 2005-08-15).]] Ŝanhajo sidas sur la [[Jangzia Delto]] en la orienta marbordo de Ĉinio kaj estas malglate egaldistanca de [[Pekino]] kaj [[Hongkongo]]. La urbo ĝenerale konsistas de [[duoninsulo]] inter la [[Jangzio]] kaj Hangzhou Golfeto, dua plej granda insulo de la metropolo estas Chongming Gubernio kaj nombro da pli malgrandaj insuloj. Ĝi estas randirita sur la norda kaj okcidento de [[Jiangsu-provinco]], en la sudo de [[Zhejiang-provinco]] kaj en la oriento de la [[Orientĉina Maro|Orienta Ĉinio Maro]]. La urbo konvena estas bisekcita de la rivero [[Huangpu Rivero|Huangpu]], enflurivero de la [[Jangzio]]. La historia centro de la urbo, la Puxi areo, estas troviĝita sur la okcidenta flanko de la Huangpu, dum la lastatempe evoluigita Pudong, enhavas la centran financan distrikton [[Lujiazui]], estis evoluigita sur la orienta banko. La vasto je Konvertate 6218 km2, landa areo estas plata, krom kelkaj montetoj en la sudokcidenta angulo, kun ordinara alteco de Konvertate 4m.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.stats-sh.gov.cn/2003shtj/tjnj/nje06.htm?d1=2006tjnje%2FE0100.htm|titolo=Statistika Jarlibro de Ŝanhaja Urba Registaro, 2006|alirdato=2011-01-20|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080429004430/http://www.stats-sh.gov.cn/2003shtj/tjnj/nje06.htm?d1=2006tjnje%2FE0100.htm|arkivdato=2008-04-29}}</ref> La loko de la urbo sur la plata [[aluvia ebenaĵo]] signifis ke novaj [[nubskrapulo|konstruaĵegoj]] devas esti konstruitaj kun profundaj konkretaj stakoj por eviti, ke ili sinku en la mola tero. La plej alta punkto estas ĉe la pinto de Dajinshan Insulo ĉe Konvertate 103m.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.travelchinaguide.com/cityguides/Shanghai/geography.htm|titolo= Vojaĝa Gvidilo de Ŝanhajo|jaro=2008}}</ref> En la urbo troviĝas multaj riveroj, kanaloj, riveretoj kaj lagoj, kaj estas sciita por ĝia riĉa akvo rimedoj kiel parto de la [[Tai Lago]] drenada areo. === Klimato === Ŝanhajo havas humidan subtropikan klimaton kaj kun kvar klaraj sezonoj. Vintro tie estas frosta kaj malseketa,kaj malvarma nordokcidenta vento de [[Siberio]] povas kaŭzi noktotempan temperaturon fali sub minuso, kvankam plejpartoj de jaroj estas nur unu aŭ du tagoj de neĝado. Somero estas varma kaj humida, kun {{GdC|35}} de ĉ. 8.7 tagoj ĉiujare; foje torentas pluvo aŭ anomalias [[fulmotondro]]j,kiuj povas esti atenditaj. Somere kaj komence de la aŭtuno la urbon povas trafi [[tajfuno]]j. En la lastaj jaroj ili ne kaŭzis konsiderindan damaĝon.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F09%2F19%2Fwtyphoon119.xml|titolo=1.6m tajfuno fuĝas Ŝanhajon|jaro=2008|alirdato=2011-01-20|arkivurl=https://web.archive.org/web/20071013183032/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F09%2F19%2Fwtyphoon119.xml|arkivdato=2007-10-13}}</ref> La plej agrablaj sezonoj en Ŝanhajo estas la printempo, kvankam ĝi estas nekonstanta kaj alportas oftajn pluvojn, kaj la aŭtuno, kiu estas ĝenerale sunbrila kaj seka. La urbaj mezumoj {{GdC|4.2}} en januaro kaj {{GdC|27.9}} en julio, pro tio ke ĉiujara mezaĵo de {{GdC|16.1}}. Ŝanhaja sperto sur ordinara 1,878 horoj de sunbrilo por jaro, kun la plej varma temperaturo iam ajn registrita ĉe {{GdC|40.2}} kaj la plej malalta ĉe {{GdC|−12.1}}.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.mherrera.org/temp.htm|titolo=Ekstremaj Temperaturoj Ĉirkaŭ la Mondo}}</ref> La ordinara frosto ĝenerale estas 276 tagoj. {|class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Monato ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Jan ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Feb ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Mar ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Apr ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Maj ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Jun ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Jul ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Aŭg ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Sep ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Oct ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Nov ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Dec ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Jaro |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Avĝ alta temperaturo [[Celsius|{{GdC|}}]] ([[Fahrenheit|{{GdF|}}]]) | style="background: #FAEBD7; color:#000000;" | 8,1 (46,6) | style="background: #FFE4C4; color:#000000;" | 9,2 (48,6) | style="background: #FFAE80; color:#000000;" | 12,8 (55) | style="background: #FF8C00; color:#000000;" | 19,1(66,4) | style="background: #FF7F50; color:#000000;" | 24,1 (75,4) | style="background: #FF4500; color:#000000;" | 27,6 (81,7) | style="background: #FF0000; color:#000000;" | 31,8 (89,2) | style="background: #FF0000; color:#000000;" | 31,3 (88,3) | style="background: #FF4500; color:#000000;" | 27,2 (81) | style="background: #FF7F50; color:#000000;" | 22,6 (72,7) | style="background: #FF8C00; color:#000000;" | 17,0 (62,6) | style="background: #FFAE80; color:#000000;" | 11,1 (52) | style="background: #FF8C00; color:#000000;" | 20,2 (68,4) |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Avĝ malalta temperaturo [[Celsius|{{GdC|}}]] ([[Fahrenheit|{{GdF|}}]]) | style="background: #E6E6FA; color: black;" | 1,1 (34) | style="background: #F8F8FF; color: black;" | 2,2 (36) | style="background: #FFFAF0; color: black;" | 5,5 (42,1) | style="background: #FFE4C4; color: black;" | 10,9 (51,6) | style="background: #F4A460; color: black;" | 16,1 (61) | style="background: #FFA500; color: black;" | 20,8 (69,4) | style="background: #FF8C00; color: black;" | 25,0 (77) | style="background: #FF8C00; color: black;" | 24,9 (76,8) | style="background: #FFA500; color: black;" | 20,6 (69,1) | style="background: #F4A460; color: black;" | 15,1(59,2) | style="background: #FFE4C4; color: black;" | 9,0 (48,2) | style="background: #F8F8FF; color: black;" | 3,0 (37,4) | style="background: #FFA07A; color: black;" | 12,9 (55,2) |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Precipitaĵo mm ([[colo]]) | style="background: #98FB98; color: black;" | 50,6 (1,992) | style="background: #98FB98; color: black;" | 56,8 (2,236) | style="background: #00FF00; color: black;" | 98,8 (3,89) | style="background: #00FF00; color: black;" | 89,3 (3,516) | style="background: #00FF00; color: black;" | 102,3 (4,028) | style="background: #00FF00; color: black;" | 169,6 (6,677) | style="background: #00FF00; color: black;" | 156,3 (6,154) | style="background: #00FF00; color: black;" | 157,9 (6,217) | style="background: #00FF00; color: black;" | 137,3 (5,406) | style="background: #80FF9F; color: black;" | 62,5 (2,461) | style="background: #B2FFC6; color: black;" | 46,2 (1,819) | style="background: #BDFFB2; color: black;" | 37,1 (1,461) | style="background: #00FF00; color: black;" | 1146,7 (45,854) |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Sunbrilaj horoj | style="background: #B0B000; color: black;" | 123,0 | style="background: #B0B000; color: black;" | 115,7 | style="background: #B0B000; color: black;" | 126,0 | style="background: #C0C000; color: black;" | 156,1 | style="background: #C0C000; color: black;" | 173,5 | style="background: #B0B000; color: black;" | 147,6 | style="background: #D0D000; color: black;" | 217,8 | style="background: #D0D000; color: black;" | 220,8 | style="background: #C0C000; color: black;" | 158,9 | style="background: #C0C000; color: black;" | 160,8 | style="background: #B0B000; color: black;" | 146,6 | style="background: #B0B000; color: black;" | 147,7 | style="background: #B0B000; color: black;" | 1894,5 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | % Humideco | style="background: #0000FF; color: white;" | 75 | style="background: #0000FF; color: white;" | 74 | style="background: #0000FF; color: white;" | 76 | style="background: #0000FF; color: white;" | 76 | style="background: #0000FF; color: white;" | 76 | style="background: #0000FF; color: white;" | 82 | style="background: #0000FF; color: white;" | 82 | style="background: #0000FF; color: white;" | 81 | style="background: #0000FF; color: white;" | 78 | style="background: #0000FF; color: white;" | 75 | style="background: #0000FF; color: white;" | 74 | style="background: #0000FF; color: white;" | 73 | style="background: #0000FF; color: white;" | 76,8 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Fonto: {{citaĵo el la reto|url=http://cdc.cma.gov.cn/shuju/index3.jsp?tpcat=SURF&dsid=SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19611990_CES|titolo=Nacia Meteocentro de Ĉinio|alirdato=2011-01-24|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110902195708/http://cdc.cma.gov.cn/shuju/index3.jsp?tpcat=SURF&dsid=SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19611990_CES|arkivdato=2011-09-02}}'' |} == Politiko == La politiko de Ŝanhajo estas strukturita en duobla partio-registara sistemo kiel ĉiuj aliaj regantaj institucioj en Ĉinio. La Urbestro de Ŝanhajo estas la plej alta ranga oficialulo en la Popola Registaro de Ŝanhajo . {{Navigilo2 |bildo = [[Dosiero:Flag of the Republic of China.svg|100ra|Esperantoflago]] |titolo = Estroj de Ŝanhajo de [[Respubliko de Ĉinio]] Periodo (kun okupita de Japanio)<!-- Diversaj periodoj --> |navbar = plain |state = collapsed |grupo1 = Estro de Ŝanhaja Speciala Urbo |listo1 = Huang Fu (黄郛)→Wu Zhenxiu (吴震修)(provizora)→Zhang Dingfan (张定璠)→Zhang Qun (张群) |grupo2 = Estro de Ŝanhaja Urbo |listo2 = Zhang Qun (张群)→Wu Tiecheng (吴铁城)→Yu Hongjun (俞鸿钧) |grupo3 = Okupita periodo de Japanio |listo3 = Su Xiwen (苏锡文)→Fu Xiao'an (傅筱庵)→ Su Xiwen (苏锡文)(provizora)→Chen Gongbo (陈公博)→Wu Songgao (吴颂皋)(provizora)→Zhou Fohai (周佛海) |grupo4= Estro de Ŝanhaja Urbo |listo4= Qian Dajun (钱大钧)→Wu Guozhen (吴国桢)→Chen Liang (陈良)(provizora)→Zhao Zhukang (赵祖康)(provizora) }} {{Navigilo2 |bildo = [[Dosiero:Flago-de-Ĉinio.svg|100ra|Esperantoflago]] |titolo = Estroj de Ŝanhajo de [[Popola Respubliko de Ĉinio]] Periodo <!-- Diversaj periodoj --> |navbar = plain |state = collapsed |grupo1 = Estro de Ŝanhaja Popola Registaro |listo1 = [[Chen Yi]] (陈毅) |grupo2 = Estro de Ŝanhaja Popola Komisiono |listo2 = Chen Yi (陈毅)→Ke Qingshi (柯庆施)→Cao Diqiu (曹荻秋) |grupo3 = Estro de Ŝanhaja Revolucia Komisiono |listo3 = Zhang Chunqiao (张春桥)→Su Zhenhua (苏振华)→Peng Chong (彭冲) |grupo4= Estro de Ŝanhaja Popola Registaro |listo4= Peng Chong (彭冲)→Wang Daohan (汪道涵)→[[Jiang Zemin]] (江泽民)→[[Zhu Rongji]] (朱镕基)→Huang Ju (黄菊)→Xu Kuangdi (徐匡迪)→Chen Liangyu (陈良宇)→Han Zheng (韩正) }} == Administraj dividoj == [[Dosiero:Garden Bridge Shanghai.JPG|eta|dekstra|La Waibaidu Ponto.]] [[Dosiero:塔塔+霧@申.JPG|eta|dekstra|Modernaj turdomegoj en la ŝanhaja fumnebulo.]] Ŝanhajo estas administrate egalula al provinco kaj estas disigita en 18 gubernio-nivelaj dividoj: 17 distriktoj kaj unu gubernio. Eĉ kvankam ĉiu distrikto havas ĝian propran urban kernon, la vera urba centro estas inter Bordo al la oriento, Nankino Rd al la nordo, Malnova Urbo Templo kaj Huaihai Vojo al la sudo. Eminentaj centraj komercaj areoj inkluzivas Lujiazui sur la orienta banko de la Huangpu Rivero kaj La [[Bund (Ŝanhajo)|Bund]] kaj Hongqiao Lu areoj en la okcidenta banko de la Huangpu Rivero. La urba halo kaj grava administro unuoj estas troviĝitaj en Huangpu Distrikto, kiu ankaŭ servas kiel komerca areo, inkluzive de la fama [[Nankino Vojo]]. Aliaj gravaj komercaj areoj inkluzivas Xintiandi kaj la ŝikan Huaihai Vojon (antaŭe ''Avenuo Joffre'') en Luwan distrikto kaj Xujiahui (kiu estis tradukita en angla kiel ''Zikawei'', reflektanta la Ŝanhaj-dialekta prononco) en [[Xuhui (Ŝanhajo)|Xuhui]] Distrikto. Multaj universitatoj kaj kolegioj en Ŝanhajo estas troviĝitaj en loĝdomaj areoj de Yangpu Distrikto kaj Putuo Distrikto. Jen la administraj dividoj de Ŝanhajo; la nomoj transliterumiĝas laŭ la [[Esperantigo de vortoj el ĉina fonto#Sistemo de El Popola Ĉinio|Sistemo de ''El Popola Ĉinio'']]. Naŭ el la distriktoj regas Puxi (laŭvorte ''Huangpu Rivera okcidento'') aŭ la pli malnova parto de urba Ŝanhajo sur la okcidenta banko de la Huangpu Rivero. Ĉi tiuj naŭ distriktoj estas kolektive plu-gviditaj al kiel Ŝanhajo Konvena (上海市区) aŭ la kerna urbo (市中心): * '''Distrikto Hŭangpu''' ({{lang-zh|黄浦区|t=Huángpǔ Qū}}) * '''Distrikto Luŭan''' ({{lang-zh|卢湾区|t=Lúwān Qū}}) * '''Distrikto [[Xuhui (Ŝanhajo)|Ŝjuhŭej]]''' ({{lang-zh|徐汇区|t=Xúhuì Qū}}) * '''Distrikto Ĉangning''' ({{lang-zh|长宁区|t=Chángníng Qū}}) * '''Distrikto Ĝjing'an''' ({{lang-zh|静安区|t=Jìng'ān Qū}}) * '''Distrikto Putu''' ({{lang-zh|普陀区|t=Pǔtuó Qū}}) * '''Distrikto Ĝabej''' ({{lang-zh|闸北区|t=Zháběi Qū}}) * '''Distrikto Hongkoŭ''' ({{lang-zh|虹口区|t=Hóngkǒu Qū}}) * '''Distrikto Jangpu''' ({{lang-zh|杨浦区|t=Yángpǔ Qū}}) [[Dosiero:Shanghai administrative.png|eta|dekstra|260ra|Administrado de Ŝanhajo]]super Suzhou Rivereto, kun la Broadway Domegoj maldekstre. Pudong (laŭvorte ''Huangpu Rivero oriento'') aŭ la pli nova parto de urba kaj antaŭurba Ŝanhajo sur la orienta banko de la Huangpu Rivero, estas regita de: * '''Distrikto Nova Pudong''' ({{lang-zh|浦东新区|t=Pǔdōng Xīn Qū}}) — Chuansha Gubernio ĝis 1992, kombinita kun Distrikto Nanhuj en 2009 Sep el la distriktoj regas antaŭurbojn, persatelitajn urbojn kaj kamparajn areojn cetere for de la urba kerno: * '''Distrikto Baŭŝan''' ({{lang-zh|宝山区|t=Bǎoshān Qū}}) — Gubernio Baŭŝan ĝis 1988 * '''Distrikto Minhang''' ({{lang-zh|闵行区|t=Mǐnháng Qū}}) — Gubernio Ŝanhajo ĝis 1992 * '''Distrikto Ĝjading''' ({{lang-zh|嘉定区|t=Jiādìng Qū}}) — Gubernio Ĝjiading ĝis 1992 * '''Distrikto Ĝjinŝan''' ({{lang-zh|金山区|t=Jīnshān Qū}}) — Gubernio Ĝjinŝan ĝis 1997 * '''Distrikto Songĝjang''' ({{lang-zh|松江区|t=Sōngjiāng Qū}}) — Gubernio Songĝjang ĝis 1998 * '''Distrikto Ĉjingpu''' ({{lang-zh|青浦区|t=Qīngpǔ Qū}}) — Gubernio Ĉjingpu ĝis 1999 * '''Distrikto Fengŝjan''' ({{lang-zh|奉贤区|t=Fèngxián Qū}}) — Gubernio Fengŝjan ĝis 2001 [[Chongming Insulo]], insulo ĉe la buŝo de la [[Jangzio]], estas regita de: * '''Gubernio Ĉongming''' ({{lang-zh|崇明县|t=Chóngmíng Xiàn}}) De 2003, ĉi tiu gubernio-nivelaj dividoj estas cetere disigitaj en la 220 sekvantaj politikaj dividoj de Ĉinio#Vilaĝeta nivelo|urbeto-nivelaj dividoj: 114 urboj, 3 vilaĝetoj de urbeto, 103 subdistriktoj. Tiuj estas en ĝirado disigita en la sekvanta politikaj dividoj de Ĉinio#vilaĝo-nivelaj dividoj: 3393 kvartalaj komitatoj kaj 2037 vilaĝaj komitatoj. == Servoj == [[Universitato Jiaotong]] ĉe Ŝanhajo (simpligita ĉine :上海交通大学, tradicia ĉine :上海交通大學, pinjine: Shànghǎi Jiāotōng Dàxué; angle Shanghai Jiao Tong University, mallongigita SJTU) situanta en Ŝanhajo, estas unu el la plej grandaj kaj plej influaj universitatoj de la Ĉina Popola Respubliko. La [[Universitato de Ŝanhajo por Scienco kaj Teknologio]] (angle ''University of Shanghai for Science and Technology'', akronime USST; ĉine 上海理工大学, Shànghǎi Lǐgōng Dàxué) estas publika universitato en Ŝanhajo, fondita en 1906. [[Ŝanhaja Universitato]] (ĉine 上海大学; pinjine: Shàngdà Dàxué; angle ''Shanghai University'', akronime SHU) estas urba publika universitato en Ŝanhajo,. La ĉefa kampuso Baoŝan troviĝas en la nordo de Ŝanhajo kaj estas du aliaj kampusoj en Jiading kaj Jing'. [[Ŝanhaja Instruista Universitato]] ({{Lang-zh|上海师范大学}}; [[Pinjino|pinjine]]: shànghǎishīfàndàxué; {{Lang-en|Shanghai Normal University}}, akronime '''SHNU''') estas [[Publika universitato|publika]] [[esplora universitato]] en Ŝanhajo. SHNU estas unu el la tri kernaj universitatoj (上海市重点大学) (Kune kun [[Ŝanhaja Universitato]] kaj [[Universitato de Ŝanhajo por Scienco kaj Teknologio]]) en Ŝanhajo, kiu estas forte subtenita de ŝanhaja urba registaro. [[Universitato Tongji]] ({{Lang-zh|同济大学}}; {{Lang-en|Tongji University}}, foje nomita Tongji-Universitato) estas nacia [[Publika universitato|publika]] [[esplora universitato]] en Ŝanhajo. Establita en 1907 en la areo de Wusong de la germana registaro kune kun germanaj kuracistoj en Ŝanhajo, Tongji estas unu el la plej longe staranta, plej elektema kaj plej prestiĝaj universitatoj en Ĉinio <ref>{{Cite web|title=2019版中国大学录取分数总排名（完整数据）|url=https://www.cingta.com/detail/12288|accessdate=2023-08-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211202224558/https://www.cingta.com/detail/12288|archivedate=2021-12-02}}</ref>. [[Ŝanhaja Fremdlingva Universitato]] (ĉine 上海外国语大学) estas publika universitato, kiu, se temas pri fremdaj lingvoj, estas konsiderata la plej fama universitato en la lando, kune kun la Pekina Fremdlingva Universitato kaj la Pekina Universitato de Lingvo kaj Kulturo. La [[Ŝanhaja Konservatorio de Muziko]] aŭ ''Ŝanhaja Muzika Akademio'' (ĉine tradicia ĉina : 上海音樂學院; simpligita ĉina: 上海音乐学院, pinjine: Shànghǎi Yīnyuè Xuéyuàn) estas la plej malnova muziklernejo en Ĉinio. == Ekonomio == [[Dosiero:上海农业总产值1990-2009.jpg|eta|maldekstra|220ra|Malneta Agrikultura Produkto de Ŝanhajo (1990‒2009)]] Ŝanhajon oni ofte rigardas kiel la centron de la financa kaj komerca vivo de la kontinenta Ĉinio. Ĝian moderna evoluon iniciatis la ekonomiaj reformoj de la jaro 1992. Tio okazis jardekon post similaj evoluoj en multaj sudaj provincoj de Ĉinio. Sed post kompare malfrua starto de la modernigo Ŝanhajo progresis kaj progresas ege rapide. En Ŝanhajo funkcias la plej granda [[borso]] en la kontinenta Ĉinio. Laŭ oficiala statistiko de 2005, la ne-ŝtata sektoro kreskis produkti 42.5% da [[malneta enlanda produkto]] (MEP-GDP) de Ŝanhajo, dum la reformita staton-sektoro produktas 57.5% da MEP.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.shanghai.gov.cn/Shanghai/node17256/node17432/node17437/index.html|titolo=Ŝanhajo – Ŝanhajo|alirdato=2011-01-31|arkivurl=https://web.archive.org/web/20091230110819/http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node17256/node17432/node17437/index.html|arkivdato=2009-12-30}}</ref> Ekde 2005, Ŝanhajo rangis unue de plej okupata kargo de la mondo havenoj dum, pritraktanta totalo da 560 milionaj tunoj de kargo en 2007. Ŝanhajo vara trafiko superpasis Hongkongon fariĝi la dua plej okupata haveno en la mondo, malantaŭ [[Singapuro]].<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://transport.tdctrade.com/content.aspx?data=Logistics_content_en&contentid=1004574|titolo=Kontenera Enpreno de Ŝanhaja Haveno estas la plej granda en la mondo}}{{404|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ŝanhajo kaj Hongkongo estas rivalantaj por esti la ekonomia centro de la Ĉina regiono. Hongkongo havas la avantaĝon de pli forta laŭleĝa sistemo, pli granda internacia merkata integrigo, supera ekonomia libereco, pli granda banko kaj serva kompetenteco, pli malaltaj impostoj kaj plene konvertebla valuto. Ŝanhajo havas pli fortajn ligojn al ambaŭ la ĉina interno kaj la centra registaro, kaj pli forta bazo en fabrikado kaj teknologio. Ŝanhajo pliigis ĝian rolon en financo, enbankiganta kaj kiel grava celloko por kompania sidejo, stimulantan postulon por tre edukita kaj modernigita laborantaro. Ŝanhajo registris duoblan-ciferan kreskon por 15 sinsekvaj jaroj ekde 1992. En 2008, nominala MEP de Sanhajo poŝtis 9.7% kreskiga al 1.37 triliona juanoj. La Ŝanhaja Borsa Interŝanĝo estas plej rapida kresko en la mondo , 130% en 2006.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://hongkong.hktdc.com/content.aspx?data=Banking_content_en&contentid=802974|titolo=Ŝanhaja Borsa Interŝanĝo anoncas pri Strategio 2007}}</ref> [[Dosiero:Shanghaistockexchange.jpg|eta|180ra|La Ŝanhaja Borsa Interŝanĝo en la Lujiazui financa distrikto.]] Kiel en multaj aliaj areoj en Ĉinio, Ŝanhajo estas travivanta konstruaĵa ekprosperiĝo. En Ŝanhajo la moderna arkitekturo estas rimarkinda por ĝia unika stilo, precipe en la plej altaj etaĝoj, kun pluraj pintaj etaĝoj da restoracioj, kiu similas flugantajn subtasojn. La grandeco de Ŝanhajaj konstruaĵoj estas konstruita je tura apartamento de diversaj alto, koloro kaj desegno. Estas nun forta fokuso de urbaj planistoj evoluigi pli "verdaj areoj"-n (publikaj parkoj) inter la apartamentaj kompleksoj por plibonigi la kvaliton de vivo por loĝantoj de Ŝanhajo, en akordiĝo al la "Pli Bona Urbo – Pli Bona Vivo" temo de Ekspozicio de [[Expo 2010]]. Industriaj zonoj en Ŝanhajo inkluzive de Hongqiao Ekonomia kaj Teknologia Evoluada Zono, Jinqiao Eksporta Ekonomia Pretiga Zono, Minhang Ekonomia kaj Teknologia Evoluada Zono kaj Ŝanhaja Caohejing Alta kaj Nova Teknologia Evoluada Zono. Loĝistika Parko en Ŝanhajo inkluzivas BLOGIS Parkon (Ŝanhajo)<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://rightsite.asia/en/industrial-zone/blogis-park-Shanghai/|titolo=Loĝistika Parko en Ŝanhajo}}</ref> kaj GLP Parkon Lingang.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://rightsite.asia/en/industrial-zone/glp-park-lingang/|titolo=Loĝistika Parko en Ŝanhajo}}</ref> == Demografio == [[Dosiero:1990--2009 Shanghai Population.png|eta|220ra|maldekstra|Loĝantaro de Ŝanhajo(1990-2009),bluo-registritaj familioj,ruĝo-konstantaj loĝantoj,verdo-registritaj loĝantoj jarfine]] La loĝantaro de Ŝanhajo estas 19&thinsp;213&thinsp;200. Laŭ totala administracia areo de loĝantaro, Ŝanhajo estas la tria plej granda el la kvar rekte regataj urboj de la [[Ĉina Popola Respubliko]], post [[Chongqing]]<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://english.cq.gov.cn/ChongqingGuide/MountainCity/1918.htm|titolo=Chongqing Urba Registaro – Demografiko}}</ref> kaj Pekino.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.npfpc.gov.cn/en/detail.aspx?articleid=100302125224937535|titolo=Loĝantaro de Pekino atingas 22 milionojn|alirdato=2011-01-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110707050030/http://www.npfpc.gov.cn/en/detail.aspx?articleid=100302125224937535|arkivdato=2011-07-07}}</ref> En la ĈPR, rekte regata urbo ({{lang-zh|直辖市}}) estas granda urbo kun egala statuso al [[provinco]]. Laŭ la censo de 2000, la loĝantaro de Ŝanhajo Urbo nombris 16.738 milionojn, inkluzive de la migra loĝantaro de 3.871 milionoj.{{Mankas fonto|_dato_=Majo 2010}} Laŭ la censo de 1990, la totala loĝantaro pliigis je 3,396 milionoj aŭ 25,5%. De la fino de 2004, loĝantaro de Ŝanhajo estas ĉ. 16,7022 milionoj, laŭ Ĉinia Statistiko 2005. De tiuj, 1,469 milionoj (8.8%) estis en la aĝa grupo de 0–14; 12,661 milionoj (75,8%) inter 15 kaj 64; 2,572 milionoj (15,4%) estis pli malnova ol 65.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.allcountries.org/china_statistics/4_9_age_composition_and_dependency_ratio.html|titolo=Aĝa Kunmetaĵo kaj Dependeca Raporto de Loĝantaro de Regiono (2004) en Ĉinia Statistiko 2005}}</ref> En 2008, la loĝantaro de longatempaj loĝantoj atingis 18,88 milionojn, inkluzive de oficiale registrita loĝantaro de 13.71 milionoj kaj 4.79 milionoj da registritaj longatempaj migrantoj de aliaj provincoj, multaj de [[Anhui-provinco]], Jiangsu kaj Zhejiang Provincoj. Laŭ la Urba Statistika Buroo de Ŝanhajo, estis 133&thinsp;340 fremduloj en Ŝanhajo en 2007.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.cityweekend.com.cn/Shanghai/articles/blogs-Shanghai/cw-radar/expat-evolution/|titolo=Urba Semajnfino Gvidilo|lingvo=en|alirdato=2011-01-31|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110614051550/http://www.cityweekend.com.cn/shanghai/articles/blogs-shanghai/cw-radar/expat-evolution/|arkivdato=2011-06-14}}</ref> Kelkaj eksterlandanoj loĝas en Ŝanhajo kiel longtempaj loĝantoj.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=zh|url=http://news.xinhuanet.com/overseas/2009-10/08/content_12193602.htm|titolo=Novaj Ŝanhajanoj el Suda Koreio|alirdato=2011-01-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130724193221/http://news.xinhuanet.com/overseas/2009-10/08/content_12193602.htm|arkivdato=2013-07-24 }}</ref> La atendata vivdaŭro en 2006 estis 80,97 jaroj por ĉiuj homoj, 78,67 por viroj kaj 82,29 por virinoj.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.stats-sh.gov.cn/english/shgl/rkjy/rkjy.htm|titolo=Ŝanhaja Baza Fakto – Ŝanhajo Urba Statistiko Buroo|alirdato=2011-01-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090523030503/http://www.stats-sh.gov.cn/english/shgl/rkjy/rkjy.htm|arkivdato=2009-05-23}}</ref> La averaĝa disponebla enspezo de Ŝanhajano, en la unua trimestro de 2009, estas 21&thinsp;871 [[juano]]j.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.Shanghaidaily.com/sp/article/2009/200911/20091102/article_418171.htm|titolo=Averaĝa enspez trafo: 21&thinsp;871 juanoj}}</ref> === Religio === [[Dosiero:Jingansi340x256.jpg|eta|180ra|Jing'an Templo]] [[Dosiero:20130918-嘉定孔庙-2.jpg|eta|200ra|''Kongmiao'' de [[Jiading]], Ŝanhajo.]] Pro ĝia kosmopolita historio, Ŝanhajo havas riĉan miksaĵon de religia heredaĵo kiel montrita de la religiaj konstruaĵoj kaj institucioj ankoraŭ disigita ĉirkaŭ la urbo. [[Taoismo]] havas ĉeeston en Ŝanhajo en la formo de pluraj temploj, inkluzive de la Templo de la Urba Dio, ĉe la koro de la malnova urbo kaj templo dediĉita al la [[Tri reĝlandoj]] generalo [[Guan Yu]]. La Wenmiao estas templo dediĉita al [[Konfuceo]]. [[Budhismo]] havis ĉeeston en Ŝanhajo ekde antikvaj tempoj. Templo Longhua, la plej granda templo en Ŝanhajo kaj Templo Jing'an, estis unue fondita en la periodo de la [[Tri Reĝlandoj]]. Aliaj gravaj temploj estas la Jada Buddha Templo, kiu estas nomita post granda statuo de Sidarto Gotamo Budhao eldistranĉis de [[jado]] en la templo. En lastatempaj jardekoj, dekduoj de modernaj temploj estis konstruitaj en la urbo. superrega religio en Ŝanhajo estas [[Mahayana budhismo]] kaj [[Taoismo]] estas ankaŭ sekvita de multaj loĝantoj en Ŝanhajo . Islamo venis en Ŝanhajo je 700 jaroj antaŭe kaj moskeo estis konstruita en 1295 en Songjiang. En 1843, la altlernejo de instruistoj estis ankaŭ instalita. La Moskeo Xiaotaoyuan estas troviĝita ĉe 52 Xiaotaoyuan Strateto, Orienta Fŭing Vojo, Suda Distrikto. Tio ĉi estas ke la Ŝanhajo islama Asocio estas ankaŭ troviĝita, kiu havas reputacion sciitan en la mondo. Ŝanhajo havas la plej altan katolikan procenton en Metropoloj de Ĉinio (2003). Inter [[katolikismo|katolikaj]] preĝejoj, Sankt. Ignatius Catedralo de Ŝanhajo en Xujiahui estas unu el la plej grandaj, dum Ŝi Shan Baziliko estas la nura aktiva pilgrimejo en Ĉinio. La urbo estas ankaŭ hejmo al [[Judo]]j en Ĉinio kaj [[Ortodoksismo|Ortodoksa]]-komunumoj. === Eduko === [[Dosiero:Songjiang ecupl.jpg|eta|180ra|dekstra|Songjiang Universitata Urba Distrikto]] Ŝanhajo estas hejmo al kelkaj plejpartoj de prestiĝaj universitatoj en Ĉinio, inkluzive de * [[Fudan Universitato]] * [[Ŝanhajo Jiao Tong Universitato]] * [[Orient-Ĉina Normala Universitato]] (ECNU) * [[Ŝanhaja Universitato]] (SHU) * [[Ŝanhaja Instruista Universitato]] (SHNU) * [[Universitato de Ŝanhajo por Scienco kaj Teknologio]] (USST) * [[Universitato Tongji]] * Ŝanhaja Universitato de Financo kaj Ekonomio * Ŝanhaja Teatra Akademio '''Ŝanhaja Teatra Akademio''' estas fama en la bona arta industrio. En 2010. Programo por Internacia Studenta Takso rezulte rivelis ke Ŝanhajaj studentoj trafis la plej altan en la mondo en ĉiuj aspektoj (Matematiko, Legado kaj Scienco).<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.nytimes.com/2010/12/07/education/07education.html?hpw|titolo=Eduko}}</ref> == Transportado == === Publika transportado === [[Dosiero:Shanghai Metro 2010 v2 en.png|eta|maldekstra|[[Metroo de Ŝanhajo|Ŝanhaja Metroo]] estas la plej longa metroa reto en la mondo.|220ra]] [[Dosiero:A maglev train coming out, Pudong International Airport, Shanghai.jpg|eta|dekstra|180ra|La Ŝanhaja Magleva Trajno kun pinta rapido de 431km./h,estas eliranta de la [[Ŝanhaja Pudong Internacia Flughaveno]]]] [[Dosiero:Shanghai Pudong International Airport 1.jpg|eta|dekstra|180ra|[[Internacia Flughaveno Ŝanhajo Pudong|Ŝanhaja Pudong Internacia Flughaveno]]]] Ŝanhajo havas vastan publikan transportadan sistemon, plejparte bazita sur metrooj, aŭtobusoj kaj taksioj. Pago de ĉiuj ĉi tiu publikaj transportadaj iloj povas esti farita de la uzanta Ŝanhaja Publika Transportada Karto. Rapida transito de Ŝanhaja sistemo, [[Metroo de Ŝanhajo|Ŝanhaja Metroo]], inkluzivas ambaŭ metroon kaj malpezan fervojon linioj kaj etendas al ĉiu kerna urba distrikto tiel kiel najbaraj antaŭurbaj distriktoj. Kiel de 2010, estas dek du metroaj linioj (inkluzive de la [[Ŝanhaja Magleva Trajno]]), 273 stacioj kaj super 420&nbsp;km. de vojetoj en operacio, farante ĝin la plej longa reto en la mondo.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.nytimes.com/2010/04/30/world/asia/30Ŝanhajo .html|titolo=Nova Ĝirado en la Spoto por Ekspozicio de Ŝanhajo}}{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> En 22-a de oktobro, 2010, ĝi fiksis rekordon de ĉiutaga veturantaro da 7.548 milionoj.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=zh|url=http://www.shmetro.com/node49/201010/con105960.htm|titolo=Ŝanhaja metroo re-atingas tutrete je 7.548 da milionoj da person-fojoj|dato=22-a de Oktobro 2010|alirdato=2011-01-31|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110920055533/http://www.shmetro.com/node49/201010/con105960.htm|arkivdato=2011-09-20}}</ref> La veturoprezo dependas de la longeco de vojaĝada distanco kaj ĝenerale varias de 3 al 4 [[juano]]j. Ŝanhajo ankaŭ havas plejparton de vastan [[aŭtobuso]]n de la mondon kun preskaŭ unu mil aŭtobusaj linioj, funkciitaj de multenombraj transportadaj firmaoj.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://darwin.nap.edu/books/030908492X/html/223.html|titolo= Propraj Aŭtoj kaj Ĉinio (2003)}}{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Aŭtobusa veturoprezo kostas normale 2 juanoj. Estas ankaŭ multe de [[taksio]]j en Ŝanhajo kaj la taksia veturoprezo havas malaltekostan indicon: 12 juanoj por la unuaj tri kilometroj (16 juanoj post 23:00) kaj po 2,4 juanoj por ĉiu kilometro poste. Tiuj, kiuj ne povas paroli la ĉinan, povas skribi iliajn cellokojn en la ĉina aŭ simple montri mapojn al la taksiistoj; multaj taksiistoj ne povas paroli fremdajn lingvojn. === Vojoj === [[Dosiero:Traffic circle with pedestrian overcrossing, China, 1987.jpg|eta|Ponto por piedirantoj super Ŝoseo Nanjing, Ŝanhajo, 1987.]] Ŝanhajo estas integra parto de la superŝosea reto de orienta Ĉinio. Superŝoseo de [[Nankino]] (Ŝanhajo -Nanjing Superŝoseo) kaj [[Hangzhou]] (Ŝanhajo -Hangzhou Superŝoseo) finas ĉe Ŝanhajo , ebla rekta aliro al malsamaj direktoj de Ĉinio. En la urba centro, estas multenombraj malkavaj superŝoseoj (ĉielvojoj), kiu malpliigas la trafikan premon de normalaj vojoj. Tamen, trafiko en kaj ĉirkaŭ Ŝanhajo estas ofte peza kaj trafikaj blokoj estas ofta dum pelada horo. Sur normalaj vojoj, estas ankaŭ biciklaj irejoj. Sed sur ĉefaj vojoj de multaj urboj, inkluzive de malkava superŝoseoj, bicikloj kaj motorcikloj ne estas permesitaj. Privata aŭta proprieto en Ŝanhajo ankaŭ estis rapide pliiganta en lastatempaj jaroj. Tamen, nova privata aŭta posedanto devas partopreni en ĉiumonata privata aŭto licenca plata aŭkcio. Ĉirkaŭ 8,000 privataj aŭtaj licencaj platoj estas provizitaj ĉiu-monate kaj nur tiuj "pli riĉaj" proponantoj povas veturi iliajn novajn aŭtojn tuj. Ordinara prezo de ĉi tiu licenca plato estas pri 45,291 juanoj (5,201 Eŭroj) kaj eble fariĝas la plej altekosta peco da ŝtalo en la mondo. La efektivigo de ĉi tiu unika politiko de Ŝanhaja registaro estas subpremi la kreskon de privata aŭta proprieto en la urbo kaj solvi la trafikan obstrukciĝan problemon.<ref>{{citaĵo el novaĵo|url=http://europe.chinadaily.com.cn/china/2011-01/07/content_11810034.htm|lingvo=en|titolo=Shanghai number plates worth more than a car }}</ref> === Fervojo === Ŝanhajo havas tri gravajn fervojajn staciojn: ''Stacidomo Ŝanhajo'', ''Stacidomo Suda Ŝanhajo'' kaj ''Stacidomo Ŝanhajo Hongqiao''. Ĉiuj tri estas konektitaj al la publikaj transportadaj sistemoj kaj servitaj kiel transportadaj naboj en la fervoja reto de Ĉinio.Du ĉefaj fervojoj intersekcas en Ŝanhajo : ''Jinghu Fervojo'' trapasas tra [[Nankino]] kaj ''Huhang Fervojo'' (Ŝanhajo –Hangzhou). En la proksima estonteco, la ''Pekino–Ŝanhaja Alta-Rapida Fervojo'' linio, kiu estas nuntempe sub konstruado,kaj kiu estos aldonita por la servo kaj fariĝos la plej grava alta rapido da rela linio en Ĉinio. === Aero === Ŝanhajo estas unu el la eminentaj aera transportadaj enirejoj en Azio. La urbo havas du komercajn internaciajn flughavenojn: ''[[Ŝanhaja Pudong Internacia Flughaveno]]'' kaj ''[[Ŝanhaja Hongqiao Internacia Flughaveno]]'' <ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.Shanghai focus.com/guide/Shanghai /transportation-index.html|titolo= Transporto}}{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ambaŭ flughavenojn proponas enlandan kaj internacian flugojn, servanta pli da ol 71 milionaj pasaĝeroj (Pudong 40.4 milionoj, Hongqiao 31.3 milionoj ) kaj pritraktanta 3.7 milionaj tunoj da kargo (Pudong 3.22 milionaj tunoj, Hongqiao 480 mil tunoj) en 2010.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://english.pudong.gov.cn/html/pden/pden_ap_news_en/2011-01-10/Detail_73139.htm |titolo='''(en)''' |alirdato=2011-01-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110707041320/http://english.pudong.gov.cn/html/pden/pden_ap_news_en/2011-01-10/Detail_73139.htm |arkivdato=2011-07-07 }}</ref> == Arkitekturo == {{Granda dosiero|The Bund of Shanghai.jpg|3000ra|Bordo ĉe nokto.}} Ŝanhajo havas riĉan kolekton de konstruaĵoj kaj strukturoj de diversaj arkitekturaj stiloj. La Kajo, troviĝante ĉe la bordo de la Huangpu Rivero, enhavas riĉan kolekton de frua 20a jarcenta arkitekturo, varianta en stilo de [[Novklasika arkitekturo|Novklasika arkitektura]] Konstruaĵo [[HSBC]] (Hongkonga Ŝanhaja Banka Kompanio) al la [[1925-stilo]] Paca Hotelo. Nombro de areoj en la eksaj fremdaj cedoj estas ankaŭ bone konservita, plej precipe la Ŝanhaja Franca Koncesio. Ŝanhajo havas unu el la mondaj plej granda nombro de 1925-stilaj konstruaĵoj rezulte de la konstrua ekprosperiĝo dum la 1920aj jaroj kaj 30aj jaroj. Unu el la plej famaj arkitektoj laborinta en Ŝanhajo estis [[László Hudec]], hungara arkitekto kiu vivis en la urbo inter 1918–1947. Kelkaj de liaj plej rimarkindaj 1925-stilaj konstruaĵoj inkluzivas la Parkan Hotelon kaj la Grandan Teatron. Aliaj eminentaj arkitektoj kiu kontribuis al la 1925-stilo estas Parker & Palmer kiu desegnis la Pacan Hotelon, Metropola Hotelo kaj la Broadway Domegoj kaj aŭstra arkitekto GH Gonda kiu desegnis la Bravan Teatron. La Kajo unua revigligo komencita en 1986 kun nova promenado de la Arkitekto Snoeren, la kompletiĝo estis en la meza 90-a. Malgraŭ senbrida renovigo, la malnova urbo ankoraŭ retenas kelkajn konstruaĵojn de tradicia stilo, kiel la [[Yu Ĝardeno]], komplika tradicia ĝardeno en la [[Jiangnano|Jiangnan]]-stilo (stilo de la sudo de Janzio). [[Dosiero:Shanghai night bund skyscrapers.jpg|eta|180ra|dekstra|La lumoj de [[La Kajo]] kaj [[Puxi]] ĉielskrapantoj ĉe nokto.]] [[Dosiero:City God Temple.jpg|eta|180ra|maldekstra|Pordo de Urba Dia Templo]] En lastatempaj jaroj, granda nombro de arkitekturoj apartaj kaj strangaj, saltis supre en Ŝanhajo. Rimarkindaj ekzemploj de nuntempa arkitekturo inkluzivas la Ŝanhajan Muzeon, Ŝanhajan Grandan Teatron en Popola Placo kaj Ŝanhajan Orientan Artan Centron. Unu unike Ŝanhajeca kultura elemento estas la Shikumen(石库门) loĝejo, kiu estas du aŭ tri-etaĝa vilaĝdomo, kun la fronta jardo protektita de alta briko muro. Ĉiu loĝejo estas konektita kaj aranĝita en rektaj vojetoj, sciita kiel ''lòngtang'' (弄堂), prononcita ''longdang'' en Ŝanhaj-dialekto. La enirejo al ĉiu vojeto estas kutime blokita de stila ŝtono arkaĵo. La tutaĵo similas terasajn domojn aŭ urbdomo ofte vidita en Anglo-amerikaj landoj, sed distingita de la alta, peza brika muro antaŭ ĉiu domo. La nomo "shikumen" laŭvorte signifas "ŝtonan tenada pordo", plu-gvidanta al la forta enirejo al ĉiu domo. La shikumen estas kultura miksaĵo de elementoj trovitaj en Okcidenta arkitekturo kun tradicia sub-jangzio ([[Jiangnano|Jiangnan]]) ĉina arkitekturo kaj socia konduto. Ĉiuj tradiciaj ĉinaj loĝejoj havis kortojn kaj la shikumen estis neniu escepto. Ankoraŭ, kompromiso kun ĝia urba naturo, ĝi estis multe da pli malgranda kaj provizis "internan rifuĝejon" al la tumulto en la stratoj, permesanta por pluva falo kaj vegetaĵaro kreski libere ene de loĝejo. La korto ankaŭ estas permesita je sunbrilo kaj adekvata [[ventolado]] en la ĉambrojn. La urbo ankaŭ havas kelkajn belajn ekzemplojn de [[Sovetunio]] Novklasika arkitekturo. Ĉi tiuj konstruaĵoj estis plejparte starigitaj dum la periodo de la fondiĝo de la Ĉina Popola Respubliko en 1949 ĝis la '''Ĉinio-Sovetunia Fendo''' en la lasta 1960aj jaroj. Dum ĉi tiu jardeko, grandaj nombroj de sovetuniaj fakuloj verŝita en Ĉinio por helpi la landon en la konstruo de [[komunismo]] stato, kelkaj de ili estis arkitektoj. Ekzemploj de sovetunia arkitekturo en Ŝanhajo inkluzivas kion estas hodiaŭ la Ŝanhajo Internacia Ekspozicio Centro. [[Dosiero:Shanghai10.JPG|eta|dekstra|180ra|La Ŝanhajo Internacia Ekspozicio Centro, ekzemplo de sovetunia neoclassical arkitekturo en Ŝanhajo.]] [[Dosiero:The First National Congress of CPC.jpg|eta|180ra|maldekstra|La Unua Kongresejo de Ĉina Komunisma Pario]] La Pudong distrikto de Ŝanhajo montras larĝan gamon de superaltaj [[ĉielskrapanto]]j. La plej eminentaj ekzemploj inkluzive de la [[Jin Mao]] Domego kaj la pli alta [[Ŝanhaja Monda Financa Centro]], kiu ĉe 492 metroj altaj estas la plej alta ĉielskrapanto en Ĉinio kaj en la mondo. La aparta Orienta Perlo Turo, ĉe 468 metroj, estas troviĝita proksime al urbocentro de Ŝanhajo. Ĝia pli malalta sfero estas nun havebla por vivanta kvaronojn, ĉe tre altaj prezoj. Alia alta leviĝo en la Pudong areo de Ŝanhajo estas la lastatempe finita Evolua Turo. Ĝi staras ĉe 269 metroj.<ref>{{citaĵo el la reto |lingvo=en |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=developmenttower-Shanghai-china |titolo=Lujiazui de Ŝanhajo |alirdato=2011-01-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200910164249/https://www.emporis.com/buildings/244061/one-lujiazui-shanghai-china |arkivdato=2020-09-10 }}</ref> Ankaŭ en Pudong, la alia Ŝanhaja konstruaĵo vokis la Ŝanhajon Turon,kiu estas konstruanta. Kun alto de 632 metroj (2074 piedoj), la konstruaĵo havos 127 etaĝojn kaj totala etaĝo areo de 380,000 sqm. La [[Ŝanhaja Turo]] komencis konstruon en 2008 kaj al kompletiĝo en 2014, ĝi estos la plej alta konstruaĵo en Ĉinio. {{Bildgalerio |reĝimo=pakita-surmeto |alto=180 |vicigo=centre |Dosiero:Longhuata1200x1600.jpg|Pagodo Longhua |Dosiero:Shaghai Jin Mao.JPG| Domego Jinmao |Dosiero:ShanghaiPeaceHotel.jpg| Paca Hotelo |Dosiero:Cathedral in Xujiahui.jpg|Katedralo Xujiahui }} == Medio == === Ekologia protekto === [[Dosiero:Shanghai Park.jpg|eta|maldekstra|180ra|Parko en la centro de Ŝanhajo]] Publika konscio de la [[mediprotekto|medio]] estas kreskanta kaj la urbo estas investanta en nombro da ekologia protekto. En 2010-jaro, [[Usono]]$1 miliarda postpurigo de Suzhou Rivereto, kiu fluas tra la urba centro, estis atendita esti finita en 2008,<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://english.people.com.cn/200612/07/eng20061207_329528.html |titolo=Suzhou Rivereto pura-supre sur Ĉiutaga vojeto}}</ref> kaj la registaro ankaŭ provizas instigojn por transportadaj firmaoj investi en [[LPG]]aj ( likva naftogaso ) [[aŭtobuso]]j kaj [[taksio]]j. Aera polucio en Ŝanhajo estas malalte komparita al aliaj ĉinaj urboj, sed la rapida evoluado super la pasintaj jardekoj signifas ke ĝi estas kvieta alto sur tutmondaj normoj, komparebla al [[Los-Anĝeleso]](Kalifornio). La registaro translokigis preskaŭ ĉiuj fabrikoj ene de urbocentro al urbrando de Ŝanhajo aŭ la najbaraj Jiangsu kaj Zhejiang Provincoj en la lastaj du jardekoj. Krome, pluraj parkoj estis konstruitaj en la urbo. Rezulte, aera kvalito de Ŝanhajo estis konstante pliboniganta ekde 1990aj jaroj.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.usembassy-china.org.cn/sandt/Shanghai4web.htm|titolo=Ekologia Protekto en Plej Riĉa Urbo de Ĉinio|alirdato=2011-01-20|arkivurl=https://web.archive.org/web/20071030165307/http://www.usembassy-china.org.cn/sandt/Shanghai4web.htm|arkivdato=2007-10-30}}</ref> [[Dosiero:Yuyuan Gardens - water reflection.JPG|eta|dekstra|180ra|Yu Ĝardeno (豫园)]] === Parko === Parkoj de Ŝanhajo aldonas kelkan ripozejon de la urba ĝangalo. Pro la malabundeco de ludada spaco por infanoj, preskaŭ ĉiuj parkoj havas la sekcion de infanoj. Zhongshan Parko en Urbcentro en Ŝanhajo estas fama por ĝia monumento de [[Chopin]], la plej alta statuo dediĉita al la komponisto en la mondo. Konstruita en 1914 kiel Jessfield Parko, ĝi unufoje enhavas la universitatejon de '' Universitato de Sankta John'', unua internacia altlernejo de Ŝanhajo; hodiaŭ, ĝi estas sciita por ĝia vasta rozo kaj peona ĝardeno, ludada areo de grandaj infanoj kaj kiel la loko de grava translokiga stacio sur la Ŝanhaja metroa sistemo. Unu el la plej nova estas en la Xujiahui Distrikto, Xujiahui Parko, konstruita en 1999, sur la enirejo de la Granda Ĉina Kaŭĉuko Fabriko kaj la EMI Surbendiga Studio (hodiaŭa ĉarma La Villo Rouge restoracio), kun enirejoj ĉe Zhaojiabang Lu kaj en la okcidento ĉe la interkruciĝo de Hengshang Lu kaj Yuqin Lu. La parko havas homfaritan lagon kun ĉiela ponta kurado trans la parko kaj aldonas agrablan senpremiĝon por Xujiahui butikumantoj. == Kulturo == [[Dosiero:Bridge at Nanxi Street over Puhuitang River, Qibao.jpg|eta|maldekstra|180ra|Kvankam ofte vidita kiel moderna metropolo, Ŝanhajo ankoraŭ enhavas kelkajn pitoreskajn kamparajn antaŭurbajn areojn.]] Pro statuso de Ŝanhajo kiel la kultura kaj ekonomia centro de Orienta Azio por la unua duono de la dudeka jarcento, ĝi estas populare vidita kiel la naskiĝloko de ĉio konsiderinte modernon en Ĉinio. Ekzemple, la unua motora aŭto estis veturita kaj la unua trajna vojetoj kaj moderna kloaka kanalo estis aperiĝaj. Ĝi estis ankaŭ la intelekta batalejo inter socialismaj verkistoj, kiu koncentris sur kritika realismo, kiu estis iniciatita de [[Lu Xun]] (鲁迅), Mao Dun (茅盾), Nien Cheng kaj la fama franca romano de André Malraŭ, ''Sorto de Viro'' kaj la pli "burĝo", pli romantika kaj estetike klinita verkistojn, kiel Shi Zhecun (施蛰存), Shao Xunmei (邵洵美), Ye Lingfeng (葉靈鳳) kaj [[Eileen Chang]] (张爱玲). === Lingvo === Plej Ŝanhajaj loĝantoj estas la posteuloj de enmigrintoj de la du apudaj provincoj de Jiangsu kaj Zhejiang kiu translokigis al Ŝanhajo en la lasta deknaŭa kaj frua dudeka jarcentoj, regionoj kiuj ĝenerale ankaŭ parolis en Wu dialekto. En la pasintaj jardekoj, multaj migrantoj de aliaj areoj de Ĉinio ne-menciitaj venis al Ŝanhajo por laboro. Ili ofte ne povas paroli la [[Ŝanhaja lingvo|lokan lingvon]] kaj sekve uzas [[norma ĉina lingvo|norman ĉinan lingvon]]. La vulgara lingvo, nome [[Ŝanhaja lingvo]] estas fakte Ŝanhaja dialekto, nome Wu dialekto, la oficiala lingvo tutlanda estas norma ĉina lingvo. La loka lingvo estas reciproke nekomprenebla kun mandareno kaj estas tiel nedisigebla parto de la Ŝanhaja identeco. La moderna Ŝanhaja dialekto estas bazita sur la [[Suzhou]] dialekto de Wu, la prestiĝa dialekto de Wu parolita ene de la ĉina urbo de Ŝanhajo antaŭ la moderna vastigo de la urbo, la Ningbo dialekto de Wu kaj la dialekto de tradiciaj areoj de Ŝanhajo nun ene de la Hongkou, Baoshan kaj Pudong distriktoj, kiu estas simple nomita "本地话" aŭ "la loka dialekto". Ĝi estas influita al malplia etendo de la lingvoj de aliaj apudaj regionoj de kiu grandaj nombroj de loĝantaroj migris al Ŝanhajo pro tio en la 20a jarcento. La populareco de mandareno estas ĝenerale pli alta por tiuj post Liberigo. === Kinarto === [[Dosiero:Shanghai Museum Night.jpg|eta|180ra|dekstra|La Ŝanhaja Muzeo]] Cetere literaturo, Ŝanhajo estis ankaŭ la naskiĝloko de kinejo de Ĉinio kaj teatro. unua mallonga filmo de Ĉinio, ''La Malfacila Paro'' ({{lang-zh|難夫難妻|t=Nanfu Nanqi}}, 1913) kaj la landa unua fikcia filmo, ''Orfoj Savi Sian Avon'' ({{lang-zh|孤兒救祖記|t=Gu’er jiu zuji}}, 1923) estis ambaŭ produktita en Ŝanhajo . Ĉi tiuj du filmoj estis tre influaj kaj solidaj. Ŝanhajo kiel la centro de ĉina film-produkto. Filma industrio de Ŝanhajo daŭrigis flore dum la frua 1930aj jaroj, [[Marilyn Monroe]]-kiel stelo kiel Zhou Xuan. Alia filma stelo, [[Jiang Qing]], daŭrigis fariĝi edzino de [[Mao Zedong]]. La talento kaj pasio de Ŝanhajaj filmproduktantoj sekvis [[Dua mondmilito|Mondan Militon IIn]] kaj la Komunistan revolucion en Ĉinio, kaj kontribuis grandege al la evoluado de la [[Honkongo|Honkonga]] filma industrio. La filmo ''En la Humoro por Amo'', kiu estis direktita de [[Wong Kar-wai]] ( indiĝena Ŝanhajano), prezentas unu tranĉaĵon de la delokigita Ŝanhajana komunumo en Hongkongo kaj la nostalgio por tiu epoko, prezentanta [[1940aj jaroj]] muziko de Zhou Xuan. ==== Vidu ankaŭ ==== * ''[[Shanghai Express]]'' * [[Ŝanhaja Biblioteko]] === Muzeo === En Ŝanhajo troviĝas pluraj muzeoj de regiona kaj nacia graveco. La Ŝanhaja Muzeo de arto kaj historio havas unu el la plej bonaj kolektoj de ĉinaj historiaj artefaktoj en la mondo, inkluzive de grava arkeologio ekde 1949. La [[Ŝanhaja Arta Muzeo]], estas proksima al Popola Placo, estas grava arta muzeo tenante ambaŭ konstantajn kaj intertempajn ekspoziciojn. La Ŝanhaja Naturhistoria Muzeo estas granda skalo natura historia muzeo. Krome, estas varioj da pli malgrandaj, specialistaj muzeoj, kelkaj domoj en gravaj historiaj ejoj kiel la ejo de la Provizora Registaro de la Respubliko de Koreio kaj la ejo de la Unua Nacia Kongreso de la [[Komunista Partio de Ĉinio]]. === Arto === [[Dosiero:Qipao1.jpg|dekstra|eta|altdekstre|180ra|Du virinoj portas Ŝanhajeca ''[[ĉipoo]]'' ludante [[golfo]]n en ĉi tiu 1930aj jaroj Ŝanhajo reklamo.]] La Ŝanhaja Lernejo (海上画派, Haishang Huapai, kiu estas mallongigita al 海派, Haipai) estas tre grava ĉina lernejo de tradiciaj artoj dum la [[Qing-dinastio]] kaj la tutaĵo de la dudeka jarcento. Sub penoj de mastroj de ĉi tiu lernejo, tradicia ĉina arto atingis alian kulminon kaj daŭrita al la donaco en formoj de la [[ĉina pentrarto]] (中国画) aŭ ''guohua'' (国画) por mallongigo. La Ŝanhaja Lernejo defiita kaj rompis la tradicion de ĉina arto, dum ankaŭ paganta teknikan omaĝon al la antikvaj mastroj kaj pliboniganta sur ekzistaj tradiciaj teknikoj. Membroj de ĉi tiu lernejo estis [[memeduko|memedukita]], kiu venis pridemandi ilin tre statusa kaj la celo de arto kaj anticipis la baldaŭa modernigo de ĉina socio. En epoko de rapida socia ŝanĝo, laboroj de la Ŝanhaja Lernejo estis ĝenerale ennoviga, diversa kaj ofte enhavita pripensema, sed tamen subtila socia raportado. La plejbone-sciitaj artistoj de ĉi tiu lernejo estas '''[[Qi Baishi]]''' (齊白石), '''Ren Xiong''' (任熊), '''Ren Yi''' (任伯年), '''Zhao Zhiqian''' (赵之谦), '''Wu Changshuo''' (吴昌硕), '''Sha Menghai''' (沙孟海), '''Pan Tianshou''' (潘天寿), '''Fu Baoshi''' (傅抱石) kaj '''Wang Zhen'''(Wang Yiting) (王震). En literaturo, la termino estis uzita en la 1930aj jaroj de kelka [[movado de 4-a de majo|Majo Kvara Movado]] intelektuloj, precipe Zhou Zuoren kaj Shen Congwen, kiel insulta etikedo por la literaturo produktita en Ŝanhajo ĉe la tempo. Ili argumentis ke laŭdire Ŝanhaja Lerneja literaturo estis simple komerca kaj sekve ne antaŭeniris socian progreson. Tio ĉi fariĝis sciita kiel la ''Jingpai'' (Beijing Lernejo) kontraŭ ''Haipai'' (Ŝanhaja Lerneja) debato. Songjiang Lernejo (淞江派) estas malgranda pentraĵo lernejo dum la [[Ming-dinastio]]. Ĝi estas ofte konsiderita kiel pli fora evoluado de la Wu Lernejo aŭ Wumen Lernejo (吴门画派), en la tiama kultura centro de la regiono, [[Suzhou]]. Huating Lernejo (华亭派) estis alia grava arta lernejo dum la meza al lasta Ming-dinastio. Ĝiaj ĉefaj atingoj estis en tradicia ĉina pentraĵo, kaligrafio kaj poezio kaj precipe fama por ĝia Renwen pentraĵo (人文画). [[Dong Qichang]] (董其昌) estas unu el la majstroj de ĉi tiu lernejo. === Modo === Alia Ŝanhajaj kulturaj artefaktoj inkluzivas la cheongsam (Ŝanhaj-dialekto: ''zansae''), modernigo de la tradicia ĉino/Manchurian [[ĉipoo]] [[pinjino]]:(旗袍); garnitura. Tio ĉi kontrastas akre kun la tradicia ĉipao kiu estis desegnita kaŝi la figuron kaj esti portita ĉiaokaze de aĝo. La cheongsam estas en bona ordo kun la okcidenta palto kaj la koltuko, kaj portretis unikan Orientan azian modernon, karakterizante la Ŝanhajan loĝantaron en ĝeneralo. Kiel Okcidentaj modaj ŝanĝoj, la baza cheongsam desegno estas ŝanĝita, ankaŭ, enkondukante altan-koluman kaj senmanikajn vestojn. La moda industrio estis rapide revigliganta en la pasinta jardeko. Kiel arkitekturo de Ŝanhajo, lokaj modaj designantoj strebis krei fuzion de okcidenta kaj tradiciaj desegnoj, ofte kun ennovigaj, se sendisputigaj rezultoj. === Tutmonda evento === [[Dosiero:Expo Axis nighttime.jpg|eta|maldekstra|380ra|Nokto de la Monda Ekspozicio 2010 (Ŝanhajo)]] Ŝanhajo gastigis nombron de mondaj eventoj, inkluzivde de la ''2007 Somera Speciala Olimpiko'' kaj [[Live Earth|Viva Tero]] koncerto.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2007/07/08/MNG9FQSVE61.DTL|titolo=Varmiĝo frapas noton en Ĉinio|alirdato=2011-01-23|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120516001308/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2007%2F07%2F08%2FMNG9FQSVE61.DTL|arkivdato=2012-05-16}}</ref> ''La Ŝanhaja Internacia Filma Festivalo'' estas okazigita ĉiujare en la urbo. La urbo estis la gastiganto de la Ekspozicio 2010 '''Foiro de Mondo''' inter la 1-a majo kaj la 31-a oktobro 2010. La '''Ekspozicio 2010''' estis okazigita sur ambaŭ bordoj de la [[Huangpu /Rivero)|rivero Huangpuo]]. Ĝi estis grava [[Internacia ekspozicio|Monda Ekspozicio]] en la tradicio de internaciaj foiroj kaj ekspozicioj, la unua ekde 1992. La temo de la ekspozicio estis ''"Pli Bona Urbo – Pli Bona Vivo"'' kaj signifas nova statuso de Ŝanhajo en la 21a jarcento kiel la "sekvanta granda monda urbo".<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.theatlantic.com/international/archive/2010/04/china-rules-the-world-at-expo-2010/39566/|titolo=Ĉinio Regas la Mondon ĉe Ekspozicio 2010}}</ref>. Ĝi havis la plej grandan nombron de landoj partoprenantaj kaj estis la plej altekosta Ekspozicio en la historio de la foiroj de la mondo. La Ŝanhaja Monda Ekspozicio estis ankaŭ Justa ejo de la plej granda Mondo iam ajn ĉe 5.28 kvadrata km.<ref>{{citaĵo el novaĵo|lingvo=en|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=10469579&page=2|titolo=Ŝanhaja Monda Ekspozicio - mola potenco de ekspozicieja Ĉinio}}</ref> == Sporto == [[Dosiero:YaoMingonoffense2.jpg|eta|dekstra|180ra|Yao Ming - korbopilka ludanto]] Ŝanhajo estas sanktejo de la ĉina moderna sperto. Diversaj sportaj lernejo estis establitaj de 1920,kaj diversaj libroj estis eldonitaj tiam. Ŝanhajo estas ankaŭ hejmo al nombro de profesiaj sportaj teamoj, inkluzive de * '''Ŝanhajo Shenhua''' de la ''Ĉina Supera Ligo'', * '''La Ŝanhajaj Ŝarkoj''' de la ''Ĉina Korbopilko Asocio''. Yao Ming estas fama ludanto de korbopilko ne nur en Ŝanhajo, ankaŭ en la mondo. * '''Ĉinia Drako''' de ''Azia Ligo Glacia Hokeo'' * '''La Ŝanhajaj Oraj Agloj''' de la ''Ĉinia Basbalo Ligo''. Liu Xiang estas alia fama sportisto por 110 metra hurdo. La urbo ankaŭ gastigis la [[Formulo 1|Formulon Unu]] '''Ĉina Granda Premio''' ĉe la '''Ŝanhaja Internacia Cirkvito''' je ĉiu jaro ekde 2004. == Manĝaĵo == Ŝanhaja manĝaĵo estas nomita本帮菜([[pinjino]]=běn bāng cài),kun gustumo sukero. Ĝenerale Ŝanhajano emas meti sukeron en manĝaĵojn. La plej famaj manĝaĵoj estas ''Fritita Mantoo (生煎馒头) Vaporumileta Baŭzio (小笼包) Songgao(松糕) Fritita Novjara Kuko(炒年糕)''. Kaj pro tio,ke multe da enmigrintoj alvenis, ili ankaŭ kunportas siajn hejmlokajn manĝaĵojn enlandajn kaj eksterlandajn. {{Bildgalerio |vicigo=centre |reĝimo=pakita-surmeto |alto=150 |Dosiero:Xiao long bao by VirtualErn in Taipei.jpg| Vaporumileta Baŭzio |Dosiero:Sheng Jian Bao on a pan.jpg| Fritita Mantoo |Dosiero:Song gao.jpg| Songgao |Dosiero:Shanghai Nian cake.jpg | Fritita Novjara Kuko }} == Ĝeneralaj konsulejoj == {{Navigilo kun kolumnoj |navbar = plain |titolo= Ĝeneralaj Konsulejoj En Ŝanhajo |kolumnolarĝo = 18em |kolumno1 = <span style="white-space:nowrap"> * {{PAK}} * {{PHI}} * {{KAZ}} * {{KOR}} * {{CAM}} * {{MAS}} * {{JPN}} * {{THA}} * {{TUR}} * {{UZB}} * {{SIN}} * {{IRI}} * {{ISR}} * {{IND}} * {{EGY}} * {{RSA}} * {{NGR}} * {{IRL}} * {{AUT}} </span> |kolumno2 = <span style="white-space:nowrap"> * {{BLR}} * {{BUL}} * {{BEL}} * {{POL}} * {{DEN}} * {{GER}} * {{RUS}} * {{FRA}} * {{FIN}} * {{NED}} * {{CZE}} * {{LUX}} * {{ROU}} * {{NOR}} * {{POR}} * {{SWE}} * {{SUI}} * {{SRB}} * {{SVK}} </span> |kolumno3larĝo=17em |kolumno3 = <span style="white-space:nowrap"> * {{UKR}} * {{ESP}} * {{GRE}} * {{HUN}} * {{ITA}} * {{GBR}} * {{CUB}} * {{CAN}} * {{USA}} * {{MEX}} * {{ARG}} * {{BRA}} * {{PER}} * {{VEN}} * {{URU}} * {{CHI}} * {{AUS}} * {{VAN}} * {{NZL}} </span> }} == Ĝemelaj urboj == {{Navigilo kun kolumnoj |navbar = plain |titolo=Ĝemelaj urboj de Ŝanhajo |kolumnolarĝo = 18em |kolumno1 = <span style="white-space:nowrap"> ; Afriko * {{MAR}} [[Casablanca]], [[Moroko]] – ''since 1988'' * {{EGY}} [[Alexandria]], [[Egiptujo]] – ''1992'' * {{NAM}} [[Windhoek]], [[Namibio]] – ''1995'' * {{MOZ}} [[Maputo]], [[Mozambiko]] – ''1999'' ; Azio * {{JPN}} [[Jokohamo]], [[Japanio]] – ''1973''<ref>{{Cite web|language=en|url=http://www.welcome.city.yokohama.jp/eng/tourism/mame/a3000.html|title=Ok Urboj/Ses Jokohamaj Ĝemelaj Urboj|publisher=[http://www.welcome.city.yokohama.jp/eng/ycvb/index.html Jokohama Convention & Visitiors Bureau]|4=|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2011-01-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090505110044/http://www.welcome.city.yokohama.jp/eng/tourism/mame/a3000.html|arkivdato=2009-05-05|accessdate=2011-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505110044/http://www.welcome.city.yokohama.jp/eng/tourism/mame/a3000.html|archivedate=2009-05-05}}</ref> * {{JPN}} [[Osako]], [[Japanio]] – ''1974'' * {{JPN}} [[Gubernio Osaka]], [[Japanio]] – ''1980'' * {{PRK}} [[Hamhung]], [[Norda Koreio]] – ''1982'' * {{PHI}} [[Manila]], [[Filipinio]] – ''1983'' * {{PAK}} [[Karachi]], [[Pakistano]] – ''1984'' * {{JPN}} [[Gubernio Nagasaki]], [[Japanio]] – ''1986'' * {{VIE}} [[Ho-Ĉi-Min-urbo]], [[Vjetnamio]] – ''1990'' * {{KOR}} [[Busan]], [[Suda Koreio]] – ''1993'' * {{ISR}} [[Haifa]], [[Izraelo]] – ''1994'' * {{UZB}} [[Taŝkento]], [[Uzbekio]] – ''1994'' * {{YEM}} [[Adeno]], [[Jemeno]] – ''1995'' * {{THA}} [[Chiang Mai Province|Chiang Mai]], [[Tajlando]] – ''2000'' * {{UAE}} [[Dubai]], [[Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]] – ''2000'' * {{LKA}} [[Colombo]], [[Srilanko]] – ''2003'' * {{CAM}} [[Phnom Penh]], [[Kamboĝo]] – ''2005'' <ref>{{Cite web |language=en |url=http://www.phnompenh.gov.kh/sister-cities.php |title=Ĝemelaj Urboj de Phnom Penh |3= |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2011-01-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130823113543/http://www.phnompenh.gov.kh/sister-cities.php |arkivdato=2013-08-23 |accessdate=2011-01-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130823113543/http://www.phnompenh.gov.kh/sister-cities.php |archivedate=2013-08-23 }}</ref> * {{RUS}} [[Niĵnevartovsk]], [[Rusio]] – ''2007'' * {{AFG}} [[Herat]], [[Afganujo]] – ''2008'' </span> |kolumno2 = <span style="white-space:nowrap"> ; Eŭropo * {{ITA}} [[Milano]], [[Italio]] – ''1979'' * {{NLD}} [[Rotterdam]], [[Nederlando]] – ''1979'' * {{CRO}} [[Zagreb]], [[Kroatio]] – ''1980'' * {{BEL}} [[Antwerp]], [[Belgio]] – ''1984'' * {{POL}} [[Gdansk]], [[Pollando]] – ''1985'' * {{GRE}} [[Pireo]], [[Greko]] – ''1985'' * {{SWE}} [[Gothenburg]], [[Svedio]] – ''1986'' * {{DEU}} [[Hamburg]], [[Germanio]] – ''1986''<ref>{{cite web |language=de|url=http://www.hamburg.de/partnerstaedte/ |title=Hamburgaj Ĝemelaj Urboj |publisher=[http://www.hamburg.de/ Hamburga Oficiala Retejo ]|postscript=<!--None-->}}</ref> * {{FRA}} [[Marseille]], [[Francio]] – ''1987'' * {{RUS}} [[Sankt-Peterburgo]], [[Rusio]] – ''1988'' * {{TUR}} [[Istanbul]], [[Turkio]] – ''1989'' * {{PRT}} [[Porto]], [[Portugalo]] – ''1995''<ref name="Porto International">{{Cite web|language=en|url=http://www.cm-porto.pt/document/449218/481584.pdf|title=Internacia Rilato de la Urbo de Porto|3=|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2011-01-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120113054303/http://www.cm-porto.pt/document/449218/481584.pdf|arkivdato=2012-01-13|accessdate=2011-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120113054303/http://www.cm-porto.pt/document/449218/481584.pdf|archivedate=2012-01-13}}</ref> * {{GBR}} [[London]], [[Britujo]] – ''1996'' * {{FIN}} [[Espoo]], [[Finnlando]] – ''1998'' * {{GBR}} [[Liverpool]], [[Britujo]] – ''1999'' * {{ESP}} [[Barcelona]], [[Hispano]] – ''2001''<ref name="Barcelona">{{Cite web|language=es|url=http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0,4022,229724149_257215678_1,00.html|title=Barcelono internacia|3=|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2011-01-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20121127043638/http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0,4022,229724149_257215678_1,00.html|arkivdato=2012-11-27|accessdate=2011-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110816053334/http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0,4022,229724149_257215678_1,00.html|archivedate=2011-08-16}}</ref> * {{NOR}} [[Oslo]], [[Norvegio]] – ''2001'' * {{ROM}} [[Constanţa]], [[Rumanio]] – ''2002'' * {{DNK}} [[Aarhus County]], [[Danio]] – ''2003'' * {{SVK}} [[Regiono Bratislavo]], [[Slovakio]] – ''2003'' * {{CYP}} [[Nikozio]], [[Kipro]] – ''2004'' * {{AUT}} [[Salzburg]], [[Austrio]] – ''2004'' * {{IRL}} [[Cork]], [[Irlando]] – ''2005'' * {{SUI}} [[Basel]], [[Svisio]] – ''2007'' * {{SWE}} [[Borås]], [[Svedio]] – ''2007'' * {{BIH}} [[Sarajevo]], [[Bosnio kaj Hercegovino]] – ''2008'' * {{CZE}} [[Most]], [[Ĉeĥio]] </span> |kolumno3 = <span style="white-space:nowrap"> ; Norda Ameriko * {{USA}} [[San Francisco]], [[Usono]] – ''1979'' * {{USA}} [[Chicago]], [[Usono]] – ''1985'' * {{CAN}} [[Montreal]], [[Kanado]] – ''1985'' * {{CUB}} [[Santiago de Cuba]], [[Kubo]] – ''1996'' * {{MEX}} [[Jalisco|Jalisco State]], [[Meksiko]] – ''1998'' * {{USA}} [[Winston-Salem, North Carolina|Winston-Salem]], [[Usono]] – ''2006'' ; Oceanio * {{NZL}} [[Dunedin]], [[Nov-Zelando]] – ''1994'' * {{VUT}} [[Port Vila]], [[Vanuatuo]] – ''1994'' * {{NZL}} [[Hauraki District]], [[Nov-Zelando]] – ''2003'' ; Suda Ameriko * {{BRA}} [[São Paulo]], [[Brazilo]] – ''1988'' * {{COL}} [[Bogotá]], [[Kolombio]] – ''1992'' * {{ARG}} [[Rosario]], [[Arĝentino]] – ''1997'' * {{ECU}} [[Guayaquil]], [[Ekvadoro]] – ''2001'' * {{CHL}} [[Valparaiso]], [[Ĉilio]] – ''2001'' * {{BRA}} [[Manaus]], [[Brazilo]] – ''2009'' * {{PER}} [[Lima]], [[Pero]] – ''2010'' </span> }} == Esperanto en Ŝanhajo == La urba esperantista organizaĵo [[Ŝanhaja Esperanto-Asocio]] aktivas ekde la 1910-aj jaroj. {{Navigilo kun kolumnoj |navbar = plain |titolo= Esperantistoj en Ŝanhajo |kolumnolarĝo = 18em |kolumno1 = <span style="white-space:nowrap"> '''A''' '''B''' '''C''' '''D''' '''E''' '''F''' '''G''' '''H''' '''I''' </span> |kolumno2 = <span style="white-space:nowrap"> '''J''' '''K''' '''L''' * [[Liu Huo-Zi]] '''M''' '''N''' * [[Naŭu Ĉanĝia Fu]] '''O''' '''P''' *Pan Dishu '''Q''' </span> |kolumno3larĝo=17em |kolumno3 = <span style="white-space:nowrap"> '''R''' '''S''' *Shen Xiaoxi '''T''' *Tang Yong '''U''' '''V''' '''W''' * Wang Minhao * Wei Yuanshu '''X''' '''Y''' '''Z''' </span> }} == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Metroo de Ŝanhajo]] * [[Tramvojo de Songjiang]] * [[Trolebusa transporto en Ŝanhajo]] * [[Plej grandaj urboj]] (laŭ enloĝantaro) * [[Listo de milionurboj]] * Hispana filmo ''[[El embrujo de Shanghai]]'' == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:Ŝanhajo|ReVo=sxanhaj}} * {{citaĵo el la reto|url=http://www.webjournal.unior.it/|titolo=S. Diglio, Urban Development and Historic Heritage Protection in Shanghai, ''Web Journal on Cultural Patrimony'', (Fabio Maniscalco ed.), vol. 1, 2006|lingvo=en|alirdato=2006-04-14|arkivurl=https://web.archive.org/web/20160130223426/http://www.webjournal.unior.it/|arkivdato=2016-01-30}} * {{citaĵo el la reto|url=http://www.china.org.cn/esperanto/2429.htm|titolo=Informo pri e-lingva antaŭkongreso en Ŝanhajo okaze de la UK 2004 en Pekino|lingvo=eo|alirdato=2014-02-10|arkivurl=https://web.archive.org/web/20060626144417/http://www.china.org.cn/esperanto/2429.htm|arkivdato=2006-06-26}} {{-}} {{Granda dosiero|Pudong Pano.jpg|1000ra|Panoramo de [[Pudong]] en Ŝanhajo, je majo 2007}} {{Metropoloj}} {{Havenda artikolo|Ŝanhajo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Ŝanhajo| ]] [[Kategorio:Provincnivelaj urboj de Ĉinio]] [[Kategorio:Marhavenaj urboj]] [[Kategorio:Milionurboj]] f0442rnvqipf7uirvitbtjk4c25lipm 9483098 9483096 2026-09-28T10:59:05Z Sj1mor 12103 9483098 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Ŝanhajo | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-zh|上海|p=''Shànghǎi''}} | alia_nomo1 = | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = 上海 | moto = | kromnomo = Shen-申 | kromnomo_tipo = Hu-沪 <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = Shanghai montage.png | dosiero2 = Shanghai Pudong (montage).jpg | piedlinio = Fotomuntaĵo }} | dosiero_grandeco = 300px | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Ĉinio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = | ŝtato_tipo = | regiono = | regiono_tipo = Provinco | distrikto = | distrikto1 = | distrikto2 = | distrikto3 = | distrikto_tipo = | municipo = | municipo_tipo = | histregiono_faldo = 1 | histregiono = Dinastio Song | histregiono1 = Dinastio Yuan | histregiono2 = Dinastio Qing | histregiono3 = Respubliko Ĉinio | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto_faldo = 1 | parto_tipo = Distriktoj de Ŝanhajo | parto = Distrikto Huangpu | parto_noto = 黄浦区 Huángpǔ Qū | parto1 = Distrikto Luwan | parto1_noto = 卢湾区 Lúwān Qū | parto2 = Distrikto Xuhui | parto2_noto = 徐汇区 Xúhuì Qū | parto3 = Distrikto Changning | parto3_noto = 长宁区 Chángníng Qū | parto4 = Distrikto Jing'an | parto4_noto = 静安区 Jìng'ān Qū | parto5 = Distrikto Putuo | parto5_noto = 普陀区 Pǔtuó Qū | parto6 = Distrikto Zhabei | parto6_noto = 闸北区 Zháběi Qū | parto7 = Distrikto Hongkou | parto7_noto = 虹口区 Hóngkǒu Qū | parto8 = Distrikto Yangpu | parto8_noto = 杨浦区 Yángpǔ Qū | parto9 = Distrikto Baoshan | parto9_noto = 宝山区 Bǎoshān Qū | parto10 = Distrikto Minhang | parto10_noto = 闵行区 Mǐnháng Qū | parto11 = Distrikto Jiading | parto11_noto = 嘉定区 Jiādìng Qū | parto12 = Distrikto Jinshan | parto12_noto = 金山区 Jīnshān Qū | parto13 = Distrikto Songjiang | parto13_noto = 松江区 Sōngjiāng Qū | parto14 = Distrikto Qingpu | parto14_noto = 青浦区 Qīngpǔ Qū | parto15 = Distrikto Nanhui | parto15_noto = 南汇区 Nánhuì Qū | parto16 = Distrikto Fengxian | parto16_noto = 奉贤区 Fèngxián Qū | rivero = Jangzio | rivero1 = Huangpu Jiang | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = | ŝoseo = | ŝoseo1 = | ŝoseo1_tipo = <!-- *** Situo *** --> | situo = Ŝanhajo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 4 | lat_d = 31 | lat_m = 14 | lat_s = 04 | lat_NS = N | long_d = 121 | long_m = 29 | long_s = 06 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_leviĝo = 103.4 | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta_leviĝo = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 7037 | areo_rondumo = 2 | areo_urbo = 5299 | areo1 = 679 | areo1_tipo = de akvo | areo2 = 6340 | areo2_tipo = de lando <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto | loĝantaro_metropolo = | loĝantaro_metropolo_denseco = | loĝantaro1 = | loĝantaro1_tipo = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 960 | establita_tipo = Unua mencio | establita1 = | establita1_tipo = | dato = | gvidantaro = [[Yu Zhengsheng]] (俞正声) | gvidantaro_tipo = Ĉefsekretario | urbestro = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} <small>(ekde {{#invoke:Wikidata|claim|P6|qualifier=P580}})</small> <!-- | ĉefulo = [[Han Zheng]] (韩正) | ĉefulo_tipo = Urbestro | ĉefulo_partio = --> <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[GMT]] | utc_offset =+8 | horzono_DST = | poŝtkodo = '''2000'''00 – '''2021'''00 | areo_kodo = +86 (0)21 | areo_kodo_tipo = Telefona antaŭkodo | kodo = 沪A,B, D, E, F,G ,H, J, K<br />沪C (eksteraj antaŭurboj) | kodo_tipo = [[Aŭtokodoj en Ĉinio|Aŭtokodoj]] | kodo1 = 0.908 — <span style="color:#090;">tre alta</span> | kodo1_tipo = [[Indekso de homa disvolviĝo|IHD]] | kodo2 = CN-SH | kodo2_tipo = ISO 3166-2:CN <!-- *** UNESCO ktp. *** --> <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = [[Magnolio]] | libera_tipo = Floro de urbo | libera1 = | libera1_tipo = | libera2 = | libera2_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situo de Ŝanhajo enkadre de Ĉinio | mapo1_lokumilo = Ĉinio | mapo2 =China Shanghai adm location map.svg | mapo2_fono = | mapo2_priskribo =Mapo de la distriktoj de Ŝanhajo | mapo2_lokumilo = | mapo_lokumilo = Azio | mapo_priskribo = Situo enkadre de Azio <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.Shanghai.gov.cn/ www.Shanghai.gov.cn] | commons = Ŝanhajo <!-- *** Notoj *** --> | notoj ={{mapligilo urbo|zomo=6}} }} [[Dosiero:Pudong Skyline, Shanghai, PRC.jpg|eta|Pejzaĝo de Ŝanhajo]] '''Ŝanhajo''' ({{lang-zh|上海|p=Shànghǎi}} {{IFA|[ʂaŋ˥˩hai˩˧]}} {{aŭdigo|Zh-Shanghai.ogg}}) estas [[Administra divido de Ĉinio|provincnivela]] [[milionurbo]], [[marhaveno]], la plej multe loĝata urbo en [[Ĉinio]]. Kiel [[Mondurbo|monda urbo]], Ŝanhajo prenas influon sur komerco, financo, kulturo, arto, modo, esploro kaj distro. La urbo situas en orienta Ĉinio, je la meza parto de la ĉina marbordo kaj la [[Riverbuŝo|buŝo]] de la [[Jangzio]] Rivero. Unue [[fiŝkaptado|fiŝista]] kaj [[teksaĵo|teksaĵa]] urbo, Ŝanhajo kreskis grave en la [[19-a jarcento]] pro sia favora havena loko kaj kiel unu el la urboj bonvenigantaj la fremdlandan komercon laŭ la [[Traktato de Nankino]] ([[1842]]). La urbo estas komerca centro inter la [[orienta Azio|orienta]] kaj la [[okcidenta Azio|okcidenta]] [[Azio]]. Ĝi fariĝis transnacia [[nabo]] de financo kaj komerco en la [[1930-aj jaroj]].<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.Ŝanhajo expat.com/Article139.phtml |titolo=Ekvido pri Ŝanhajo de 1930-aj jaroj}} {{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Post [[1990]], la ekonomia reformo enkondukita de [[Deng Xiaoping]] grave influis la urbon. En [[2005]], Ŝanhajo fariĝis plej granda [[Karga ŝipo|karga]] haveno en la mondo.<ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.stats-sh.gov.cn/english/shgl/zhsl/zhsl.htm |titolo=Retejo de la Registaro de Ŝanhajo |alirdato=2011-01-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090502063521/http://www.stats-sh.gov.cn/english/shgl/zhsl/zhsl.htm |arkivdato=2009-05-02 }}</ref> La urbo estas turisma celo fama pro siaj historiaj konstruaĵoj kiel La '''[[Bund (Ŝanhajo)|Bund]]''' ([[Kajo (ŝipado)|kajo]]) ({{lang-zh|外滩|t=Wàitān}}) kaj la '''Templo de la Urba Dio''' ({{lang-zh|城隍庙|t=Chénghuángmiào}}), sed ankaŭ pro sia moderna urbocentra silueto kun granda nombro de novaj [[nubskrapulo]]j, inkluzive de la '''[[Perlo de la oriento turo|Turo de Orienta Perlo]]''' ({{lang-zh|东方明珠|t=Dōngfāng Míngzhū}}). Nuntempe, Ŝanhajo estas la plej granda komerca urbo kaj centro de financo en [[Metropolo|metropoloj]] de Ĉinio kaj estis priskribita kiel la «modelo» de plej rapide kreskanta [[Ekonomio de Ĉinio|ekonomio en Ĉinio]].<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7373394.stm |titolo=Kapitalisma Modela Fenestro de Ĉinio}}</ref><ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.thehindubusinessline.com/life/2003/01/27/stories/2003012700170300.htm |titolo=Ŝanhajo kaj Suzhou el La Hinda Komerca Linio}}</ref> Ŝanhajo sukcese okazigis la [[Monda Ekspozicio (2010)|Mondan Ekspozicion]] en [[2010]], kun 73&thinsp;000&thinsp;000 vizitantoj.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://articles.cnn.com/2010-10-31/world/china.expo.ends_1_Ŝanhajo -world-expo-xinhua-news-agency-exhibits?_s=PM:WORLD|titolo=Finiĝo de la Monda Ekspozicio 2010}}{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Etimologio kaj Nomo == La du [[ĉina skribo|ĉinaj skribsignoj]] en la nomo de la urbo estas {{lang|zh|上}} (''shàng'') 'supra' kaj {{lang|zh|海}} (''hǎi'') 'maro', kiuj signifas 'Supra Maro'. La plej frua mencio de ĉi tiu nomo okazis dum regado de la [[Song-dinastio]] ([[11-a jarcento]]), ĉe kiu tempo estis jam rivera [[kunfluejo]] kaj urbo kun ĉi tiu nomo en la areo. Estas disputoj pri ĝusta interpreto de la nomo, sed oficiala loka historio konstante diris ke ĝi signifas 'La supra ''atingoj'' de la maro'. Pro la ŝanĝiĝanta marbordo, la ĉinaj historiistoj konkludis ke ĉe la [[Tang-dinastio]] Ŝanhajo estis laŭvorte sur la maro, kaj tio klarigas devenon de la nomo. ''Hǎishàng'' ({{lang-zh|海上}}), kun la mala ordo de la du skribsignoj, estas poezia nomo de Ŝanhajo, ofte uzata pri la Ŝanhaja arto kaj kulturo. Ŝanhajo estas ofte mallongigita en la ĉina kiel ''Hù'' (simpligite: 沪-tradicie: 滬). Ĉi tiu skribsigno aperas sur ĉiu motorveturila licenco tege eldonita en la urbo hodiaŭ. Tio ĉi estas derivita de ''Hu Du'' (simpligite: 沪渎-tradicie: 滬瀆), la antikva nomo por la pli malalta sekcio de la ''Suzhou Rivereto'' kie ĝi eniras la maron, la sama sekcio kiu estas hodiaŭ rigardata kiel la pli malalta sekcio de la ''Huangpu Rivero''.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=zh|url=http://www.shanghai.gov.cn/Shanghai/node2314/node3766/node3767/node3768/index.html|titolo=Deveno de ''Shen'' kaj ''Hu'' 申沪的由来|alirdato=2019-12-29|arkivurl=https://web.archive.org/web/20180614072201/http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node2314/node3766/node3767/node3768/index.html|arkivdato=2018-06-14}}</ref> La skribsigno ''Hu'' estas ofte kombinita kun ''song'' por formi la nomon ''Songhu'' ({{lang-zh|松沪}}). ''Song'' venas de alia antikva nomo por la ''Suzhou Rivereto'', la Rivero Song (laŭ kiu la urbo ''Songjiang'' nomiĝas). Ekzemple, la [[Batalo de Ŝanhajo]] ([[1937]]) estas konata en Ĉinio kiel la Batalo de Songhu. Dua mallongigo por Ŝanhajo estas ''Shēn'' (申), derivita de la nomo de ''Chunshen Jun'' ({{lang-zh|春申君}}), nobelo kaj loke respektegita heroo de la '''Reĝlando Chu''' en la 3-a jarcento a.K., kies teritorio inkluzivis la Ŝanhajan areon. Sportaj teamoj kaj ĵurnaloj en Ŝanhajo ofte uzas la skribsignon ''Shēn'' (申) en siaj nomoj. Ŝanhajo estas ankaŭ ofte nomata ''Shēnchéng'' (申城, "urbo de Shēn"). Alia frua nomo por Ŝanhajo estis Huating ({{lang-zh|华亭|t=Huátíng}}). En 751 a.K. dum la meza parto de la [[Tang-dinastio]], [[Gubernio]] Huating estis establita ĉe moderna-tago ''Songjiang'', la unua gubernio-nivela administro ene de moderneca Ŝanhajo. Hodiaŭ, Huating estas plej ofte renkontita kiel la nomo de kvar-stela hotelo en la urbo. == Historio == [[Dosiero:Shanghai walled city, Ming.jpeg|eta|180ra|La Ĉirkaŭmurigita urbo de Ŝanhajo dum la [[Ming-dinastio|Dinastio Ming]].]] Dum la Song-dinastio ([[960]]–[[1279]] p.K.) Ŝanhajo plialtigis sian statuson — de vilaĝo (村) al merkata urbo (镇) en [[1074]] kaj en [[1172]] por stabiligi la oceanan marbordon estis konstruita dua mara muro, kompletiganta pli fruan digon. De la [[Yuan-dinastio]] en [[1292]] ĝis Ŝanhajo oficiale fariĝis urbo por la unua tempo en [[1297]], la areo estis nomita simple kiel gubernio (县) administrita de la Songjiang Prefektejo (Ĉinio). Du gravaj eventoj helpis antaŭenigi evoluadon de Ŝanhajo en la [[Ming-dinastio]]. [[urbomuro|Urba muro]] estis konstruita por la unua tempo en [[1554]], por protekti la urbon de atakoj de Wokou ([[Japanio|japanaj]] piratoj). Ĝi mezuris je 10 metroj alta kaj 5 kilometroj longa. Dum la Wanli reĝado ([[1573]]–[[1620]]) Ŝanhajo ricevis gravan psikologian akcelon de la konstruo de la '''Templo de la Urba Dio'''(城隍庙) en [[1602]]. Ĉi tiu honoro estis kutime rezervita por lokoj kun la statuso de urbo, kiel prefekteja ĉefurbo (府) kaj ne estis ordinare donita al nura gubernieta urbo (镇) kiel Ŝanhajo. La honoro estis verŝajne konsidero de ekonomia graveco de la urbo, kiel oponita al ĝia malalta politika statuso. Dum la [[Qing-dinastio]], Ŝanhajo fariĝis unu el la plej gravaj maraj havenoj en la '''Regiono de la [[Jangzia Riverdelto]]'''. Tio ĉi estis rezulto de la du gravaj politikaj ŝanĝoj de la centra registaro. Unue, [[Imperiestro Kanĝi]] ([[1662]]–1723) en [[1684]] retroirigis la antaŭan Ming-dinastian malpermeson sur oceano por irantaj ŝipoj, malpermeso kiu validis ekde [[1525]]. Due, en [[1732]] [[Imperiestro Yongzheng]] translokigis la doganan oficejon por [[Jiangsu-provinco]] (江海关, Ŝanhaja [[Dogana Domo]]) de la prefekteja ĉefurbo de Songjiang urbo al Ŝanhajo kaj donis al la urbo ekskluzivan regon super dogankolektado por fremda komerco de Jiangsu-provinco. Rezulte de ĉi tiuj du kritikaj decidoj, Profesoro Linda Cooke Johnson konkludis ke ekde [[1735]] Ŝanhajo fariĝis la grava komerca haveno por ĉiuj de la pli malalta Jangzia Rivera regiono, malgraŭ kvieta estado ĉe la plej malalta administracia nivelo en la politika hierarkio. [[Dosiero:Shanghai 1928 Bund Cenotaph.jpeg|eta|maldekstra|180ra|Vido de [[La Kajo]] en 1928.]] [[Dosiero:Shanghai Nanking Road 1930s.jpeg|eta|dekstra|180ra|[[Nankina Vojo]] (Ŝanhajo) en la 1930-aj.]] Internacia atento al Ŝanhajo kreskis en la [[19-a jarcento]] pro ĝia ekonomia kaj komerca potencialo ĉe la rivero [[Jangzio]]. Dum la [[Unua Opia Milito]] ([[1839]]–[[1842]]), [[Britio|britaj]] fortoj intertempe okupis la urbon. La milito finiĝis per la [[Traktato de Nankino]] (1842), malfermanta la [[malferma haveno|traktatajn havenojn]], inkluzive de Ŝanhajo. La Traktato de la Bogue subskribita en [[1843]] kaj la [[Traktato de Wanghia|Sino-amerika Traktato de Wangsia]] subskribita en [[1844]] permesis al fremdaj nacioj viziti kaj komerci sur ĉina teritorio, kio estis la unuaj cedoj al alilandanoj. [[Dosiero:BattleOfShanghaiBaby.gif|eta|180ra|maldekstra|Agresita de [[Japanio]] en 1937]] [[Dosiero:Shanghai1937KMT preservation corps.jpg|eta|180ra|dekstra|Batalo en Ŝanhajo Kontraŭ [[Japanio]] en 1937]] En [[1854]], la '' Urba Konsilio de Ŝanhajo '' estis kreita por administri la fremdajn koloniojn. En [[1860]]–[[1862]], dum [[interna milito|civila milito]] Ŝanhajo estis dufoje invadita en [[1861]]. En [[1863]], la brita kolonio, kiu estis al la sudo de Suzhou rivereto (Huangpu distrikto) kaj la [[Usono|usona]] kolonio, kiu etendiĝis al la nordo de Suzhou rivereto (Hongkou distrikto), formis la Internacian Kolonion. La franco elektis de la Ŝanhajo Urba Konsilio kaj daŭrigis ĝian propran [[Ŝanhaja Franca Koncesio|Ŝanhajan Francan Koncesion]], al la sudo de la Internacia Kolonio, kiu ankoraŭ ekzistas hodiaŭ kiel populara allogo. Civitanoj de multaj landoj kaj ĉiuj kontinentoj venis al Ŝanhajo por loĝi kaj labori tie dum postaj jardekoj. Tiuj kiuj restis por longe, foje dum kelkaj generacioj, nomis sin "Ŝanhajlandanoj".<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.cbc.ca/documentaries/sincities/Shanghai.html|titolo=Ŝanhajo — Paradizo por aventurantoj|alirdato=2021-08-24|arkivurl=https://web.archive.org/web/20050203005818/http://www.cbc.ca/documentaries/sincities/Shanghai.html|arkivdato=2005-02-03}}</ref> En la [[1920-aj jaroj]] kaj [[1930-aj jaroj]], preskaŭ 20,000 tiel nomataj «[[Blanka armeo|blankaj]]» [[rusoj]] kaj rusaj [[judoj]] fuĝis dum kaj post la [[Rusia enlanda milito]] kaj ekloĝis en Ŝanhajo. Ĉi tiuj Ŝanhajaj rusoj konsistigis la duan plej grandan fremdan komunumon. De [[1932]], Ŝanhajo fariĝis kvina plej granda urbo de la mondo kaj hejmo al 70,000 fremduloj.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.talesofoldchina.com/library/allaboutShanghai/t-all04.htm|titolo=Rakontoj de Malnova Ŝanhajo|alirdato=2011-01-31|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100520024207/http://www.talesofoldchina.com/library/allaboutshanghai/t-all04.htm|arkivdato=2010-05-20}}</ref> En la 1930-aj jaroj, 30,000 Judaj rifuĝintoj de [[Eŭropo]] alvenis en la urbo.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1828102,00.html|titolo=Ŝanhajo Rifuĝo|alirdato=2011-01-20|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090814051154/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1828102,00.html|arkivdato=2009-08-14}}</ref> La [[Unua japana-ĉina milito|Unua Ĉina-japana Milito]](1894-1895) konkludita kun la [[Traktato de Shimonoseki]], kiu levis [[Japanio]]n fariĝi alia fremda potenco en Ŝanhajo. Japanio konstruis la unuajn fabrikojn en Ŝanhajo, kiu estis baldaŭ kopiita de aliaj fremdaj potencoj. Ŝanhajo estis tiam la plej grava financa centro en la Orienta Azio. Ĉiuj ĉi tiu internacia aktiveco donis Ŝanhajon la kromnomo "la Granda Ateno de Ĉinio"<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.archive.org/stream/inventorofnumera00gordiala/inventorofnumera00gordiala_djvu.txt|titolo=La inventinto de la numeralo-tipo por Ĉinio de blinduloj kaj malfortvidulo povas legi kaj skribi flue}}</ref> Sub la [[Respubliko Ĉinio|Respubliko de Ĉinio]] ([[1911]]–[[1949]]), la {{daton|14|julio|1927}} Ŝanhajo finfine akiris la urbostatuson. Kvankam la teritorio de la fremdaj cedoj estis ekskludita de ĝia rego, Ŝanhajo kovris areon de 828,8&nbsp;km², inkluzive de la modern-tagaj distriktoj de Baoshan, Yangpu, Zhabei, Nanshi kaj [[Pudong]]. La unua tasko de nova urba registaro, gvidita de ĉina urbestro kaj urba konsilio, estis krei novan urban centron en Jiangwan urbo de Yangpu distrikto, ekster la limoj de la fremdaj cedoj. Ĉi tiu nova urba centro devintus inkluzivi publikan muzeon, [[Ŝanhaja Biblioteko|bibliotekon]], sportan stadionon kaj urban halon. En la {{dato|28|januaro|1932}}, [[Japanio|japana]] armeo agresis Ŝanhajon kaj la ĉinoj reziste batalis kontraŭ la invado ĝis majo. La ''Batalo en Ŝanhajo en 1937'' estis kaŭzita de la okupo de la ĉino administrita partojn de Ŝanhaja ekstero de la Internacia Kolonio kaj la franca Cedo. La Internacia Kolonio estis okupita de la japano je la 8-a decembro 1941 kaj restis okupita ĝis kapitulaco de Japanio en 1945, dum kiu tempa [[japanaj Militaj Krimoj|militaj krimoj]] estis faritaj.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://news.xinhuanet.com/english/2005-06/16/content_3094613.htm|titolo=149 Komfortulinaj Domoj Eltrovitaj en Ŝanhajo|alirdato=2011-01-20|arkivurl=https://web.archive.org/web/20081201080455/http://news.xinhuanet.com/english/2005-06/16/content_3094613.htm|arkivdato=2008-12-01}}</ref> En la 27-a de majo, 1949, Liberiga Armeo de la [[Komunista Partio de Ĉinio|Komunista]] [[Popola Liberiga Armeo|Loĝantaro]] prenis regon de Ŝanhajo, kiu estis unu el nur tri eksaj [[Respubliko Ĉinio|Respubliko de Ĉinio]] (ROC) urboj ne kombinita en najbaraj provincoj super la sekvanta jardeko (la aliaj estanta [[Pekino]] kaj [[Tianjin]]). Ŝanhajo travivis serion da ŝanĝoj en la limoj de ĝiaj subdividoj, precipe en la sekvanta jardeko. Post 1949, multaj fremdaj firmaoj translokigis iliajn oficejojn de Ŝanhajo al [[Hongkongo]], kiel parto de elirado de fremda investo pro la Komunista venko. [[Dosiero:Construction in Shanghai.jpg|eta|maldekstra|180ra|Ŝanhajo vidis masivan evoluadon ekde la mezo de la 1990-a.]] [[Dosiero:Shanghai at night.jpg|eta|dekstra|180ra|La Pudong horizonto en 2009]] Dum la 1950aj jaroj kaj 1960aj jaroj, Ŝanhajo fariĝis industria centro kaj centro por radikala [[Politika maldekstro|maldekstraism]]; la maldekstrulo [[Jiang Qing]] kaj ŝia tri kohortoj, kune la [[Bando de la Kvar|Bandaĉo de Kvar]], estis bazita en la urbo. Ankoraŭ, eĉ dum la plej tumultaj tempoj de la [[Kultura Revolucio]], Ŝanhajo estis kapabla daŭrigi altan ekonomian produktivon kaj relativan socian stabilecon. En plejparto de la historio de la Ĉina Popola Respubliko, por funela riĉeco al la kamparaj areoj, Ŝanhajo estis relative peza kontribuanto de imposta enspezo al la centra registaro. Tio ĉi venis ĉe la kosto de severe kripliganta substrukturo de Ŝanhajo kaj brava evoluado. Ĝia graveco al la fiska puto-estado de la centra registaro ankaŭ neita ĝin ekonomiaj liberaligoj komencite en 1978. Ŝanhajo estis fine permesite iniciati ekonomiajn reformojn en 1991, komencante la masivan evoluadon ankoraŭ vidita hodiaŭ kaj la naskiĝo de '''[[Lujiazui|Luĝjadzŭej (Lujiazui)]]''' en '''Pudong'''. == Geografio == [[Dosiero:Yangtze River Delta.gif|eta|maldekstra|180ra|Jangzia Rivera Delto]] [[Dosiero:Shanghai Landsat-7 2005-08-15.jpg|eta|dekstra|180ra|La urba areo de Ŝanhajo povas esti vidita en ĉi tiu natura-koloro de persatelita bildo 2005-08-15).]] Ŝanhajo sidas sur la [[Jangzia Delto]] en la orienta marbordo de Ĉinio kaj estas malglate egaldistanca de [[Pekino]] kaj [[Hongkongo]]. La urbo ĝenerale konsistas de [[duoninsulo]] inter la [[Jangzio]] kaj Hangzhou Golfeto, dua plej granda insulo de la metropolo estas Chongming Gubernio kaj nombro da pli malgrandaj insuloj. Ĝi estas randirita sur la norda kaj okcidento de [[Jiangsu-provinco]], en la sudo de [[Zhejiang-provinco]] kaj en la oriento de la [[Orientĉina Maro|Orienta Ĉinio Maro]]. La urbo konvena estas bisekcita de la rivero [[Huangpu Rivero|Huangpu]], enflurivero de la [[Jangzio]]. La historia centro de la urbo, la Puxi areo, estas troviĝita sur la okcidenta flanko de la Huangpu, dum la lastatempe evoluigita Pudong, enhavas la centran financan distrikton [[Lujiazui]], estis evoluigita sur la orienta banko. La vasto je Konvertate 6218 km2, landa areo estas plata, krom kelkaj montetoj en la sudokcidenta angulo, kun ordinara alteco de Konvertate 4m.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.stats-sh.gov.cn/2003shtj/tjnj/nje06.htm?d1=2006tjnje%2FE0100.htm|titolo=Statistika Jarlibro de Ŝanhaja Urba Registaro, 2006|alirdato=2011-01-20|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080429004430/http://www.stats-sh.gov.cn/2003shtj/tjnj/nje06.htm?d1=2006tjnje%2FE0100.htm|arkivdato=2008-04-29}}</ref> La loko de la urbo sur la plata [[aluvia ebenaĵo]] signifis ke novaj [[nubskrapulo|konstruaĵegoj]] devas esti konstruitaj kun profundaj konkretaj stakoj por eviti, ke ili sinku en la mola tero. La plej alta punkto estas ĉe la pinto de Dajinshan Insulo ĉe Konvertate 103m.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.travelchinaguide.com/cityguides/Shanghai/geography.htm|titolo= Vojaĝa Gvidilo de Ŝanhajo|jaro=2008}}</ref> En la urbo troviĝas multaj riveroj, kanaloj, riveretoj kaj lagoj, kaj estas sciita por ĝia riĉa akvo rimedoj kiel parto de la [[Tai Lago]] drenada areo. === Klimato === Ŝanhajo havas humidan subtropikan klimaton kaj kun kvar klaraj sezonoj. Vintro tie estas frosta kaj malseketa,kaj malvarma nordokcidenta vento de [[Siberio]] povas kaŭzi noktotempan temperaturon fali sub minuso, kvankam plejpartoj de jaroj estas nur unu aŭ du tagoj de neĝado. Somero estas varma kaj humida, kun {{GdC|35}} de ĉ. 8.7 tagoj ĉiujare; foje torentas pluvo aŭ anomalias [[fulmotondro]]j,kiuj povas esti atenditaj. Somere kaj komence de la aŭtuno la urbon povas trafi [[tajfuno]]j. En la lastaj jaroj ili ne kaŭzis konsiderindan damaĝon.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F09%2F19%2Fwtyphoon119.xml|titolo=1.6m tajfuno fuĝas Ŝanhajon|jaro=2008|alirdato=2011-01-20|arkivurl=https://web.archive.org/web/20071013183032/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F09%2F19%2Fwtyphoon119.xml|arkivdato=2007-10-13}}</ref> La plej agrablaj sezonoj en Ŝanhajo estas la printempo, kvankam ĝi estas nekonstanta kaj alportas oftajn pluvojn, kaj la aŭtuno, kiu estas ĝenerale sunbrila kaj seka. La urbaj mezumoj {{GdC|4.2}} en januaro kaj {{GdC|27.9}} en julio, pro tio ke ĉiujara mezaĵo de {{GdC|16.1}}. Ŝanhaja sperto sur ordinara 1,878 horoj de sunbrilo por jaro, kun la plej varma temperaturo iam ajn registrita ĉe {{GdC|40.2}} kaj la plej malalta ĉe {{GdC|−12.1}}.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.mherrera.org/temp.htm|titolo=Ekstremaj Temperaturoj Ĉirkaŭ la Mondo}}</ref> La ordinara frosto ĝenerale estas 276 tagoj. {|class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Monato ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Jan ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Feb ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Mar ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Apr ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Maj ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Jun ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Jul ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Aŭg ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Sep ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Oct ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Nov ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Dec ! style="background: #99CCCC; color: #000080;" | Jaro |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Avĝ alta temperaturo [[Celsius|{{GdC|}}]] ([[Fahrenheit|{{GdF|}}]]) | style="background: #FAEBD7; color:#000000;" | 8,1 (46,6) | style="background: #FFE4C4; color:#000000;" | 9,2 (48,6) | style="background: #FFAE80; color:#000000;" | 12,8 (55) | style="background: #FF8C00; color:#000000;" | 19,1(66,4) | style="background: #FF7F50; color:#000000;" | 24,1 (75,4) | style="background: #FF4500; color:#000000;" | 27,6 (81,7) | style="background: #FF0000; color:#000000;" | 31,8 (89,2) | style="background: #FF0000; color:#000000;" | 31,3 (88,3) | style="background: #FF4500; color:#000000;" | 27,2 (81) | style="background: #FF7F50; color:#000000;" | 22,6 (72,7) | style="background: #FF8C00; color:#000000;" | 17,0 (62,6) | style="background: #FFAE80; color:#000000;" | 11,1 (52) | style="background: #FF8C00; color:#000000;" | 20,2 (68,4) |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Avĝ malalta temperaturo [[Celsius|{{GdC|}}]] ([[Fahrenheit|{{GdF|}}]]) | style="background: #E6E6FA; color: black;" | 1,1 (34) | style="background: #F8F8FF; color: black;" | 2,2 (36) | style="background: #FFFAF0; color: black;" | 5,5 (42,1) | style="background: #FFE4C4; color: black;" | 10,9 (51,6) | style="background: #F4A460; color: black;" | 16,1 (61) | style="background: #FFA500; color: black;" | 20,8 (69,4) | style="background: #FF8C00; color: black;" | 25,0 (77) | style="background: #FF8C00; color: black;" | 24,9 (76,8) | style="background: #FFA500; color: black;" | 20,6 (69,1) | style="background: #F4A460; color: black;" | 15,1(59,2) | style="background: #FFE4C4; color: black;" | 9,0 (48,2) | style="background: #F8F8FF; color: black;" | 3,0 (37,4) | style="background: #FFA07A; color: black;" | 12,9 (55,2) |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Precipitaĵo mm ([[colo]]) | style="background: #98FB98; color: black;" | 50,6 (1,992) | style="background: #98FB98; color: black;" | 56,8 (2,236) | style="background: #00FF00; color: black;" | 98,8 (3,89) | style="background: #00FF00; color: black;" | 89,3 (3,516) | style="background: #00FF00; color: black;" | 102,3 (4,028) | style="background: #00FF00; color: black;" | 169,6 (6,677) | style="background: #00FF00; color: black;" | 156,3 (6,154) | style="background: #00FF00; color: black;" | 157,9 (6,217) | style="background: #00FF00; color: black;" | 137,3 (5,406) | style="background: #80FF9F; color: black;" | 62,5 (2,461) | style="background: #B2FFC6; color: black;" | 46,2 (1,819) | style="background: #BDFFB2; color: black;" | 37,1 (1,461) | style="background: #00FF00; color: black;" | 1146,7 (45,854) |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Sunbrilaj horoj | style="background: #B0B000; color: black;" | 123,0 | style="background: #B0B000; color: black;" | 115,7 | style="background: #B0B000; color: black;" | 126,0 | style="background: #C0C000; color: black;" | 156,1 | style="background: #C0C000; color: black;" | 173,5 | style="background: #B0B000; color: black;" | 147,6 | style="background: #D0D000; color: black;" | 217,8 | style="background: #D0D000; color: black;" | 220,8 | style="background: #C0C000; color: black;" | 158,9 | style="background: #C0C000; color: black;" | 160,8 | style="background: #B0B000; color: black;" | 146,6 | style="background: #B0B000; color: black;" | 147,7 | style="background: #B0B000; color: black;" | 1894,5 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | % Humideco | style="background: #0000FF; color: white;" | 75 | style="background: #0000FF; color: white;" | 74 | style="background: #0000FF; color: white;" | 76 | style="background: #0000FF; color: white;" | 76 | style="background: #0000FF; color: white;" | 76 | style="background: #0000FF; color: white;" | 82 | style="background: #0000FF; color: white;" | 82 | style="background: #0000FF; color: white;" | 81 | style="background: #0000FF; color: white;" | 78 | style="background: #0000FF; color: white;" | 75 | style="background: #0000FF; color: white;" | 74 | style="background: #0000FF; color: white;" | 73 | style="background: #0000FF; color: white;" | 76,8 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Fonto: {{citaĵo el la reto|url=http://cdc.cma.gov.cn/shuju/index3.jsp?tpcat=SURF&dsid=SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19611990_CES|titolo=Nacia Meteocentro de Ĉinio|alirdato=2011-01-24|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110902195708/http://cdc.cma.gov.cn/shuju/index3.jsp?tpcat=SURF&dsid=SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19611990_CES|arkivdato=2011-09-02}}'' |} == Politiko == La politiko de Ŝanhajo estas strukturita en duobla partio-registara sistemo kiel ĉiuj aliaj regantaj institucioj en Ĉinio. La Urbestro de Ŝanhajo estas la plej alta ranga oficialulo en la Popola Registaro de Ŝanhajo . {{Navigilo2 |bildo = [[Dosiero:Flag of the Republic of China.svg|100ra|Esperantoflago]] |titolo = Estroj de Ŝanhajo de [[Respubliko de Ĉinio]] Periodo (kun okupita de Japanio)<!-- Diversaj periodoj --> |navbar = plain |state = collapsed |grupo1 = Estro de Ŝanhaja Speciala Urbo |listo1 = Huang Fu (黄郛)→Wu Zhenxiu (吴震修)(provizora)→Zhang Dingfan (张定璠)→Zhang Qun (张群) |grupo2 = Estro de Ŝanhaja Urbo |listo2 = Zhang Qun (张群)→Wu Tiecheng (吴铁城)→Yu Hongjun (俞鸿钧) |grupo3 = Okupita periodo de Japanio |listo3 = Su Xiwen (苏锡文)→Fu Xiao'an (傅筱庵)→ Su Xiwen (苏锡文)(provizora)→Chen Gongbo (陈公博)→Wu Songgao (吴颂皋)(provizora)→Zhou Fohai (周佛海) |grupo4= Estro de Ŝanhaja Urbo |listo4= Qian Dajun (钱大钧)→Wu Guozhen (吴国桢)→Chen Liang (陈良)(provizora)→Zhao Zhukang (赵祖康)(provizora) }} {{Navigilo2 |bildo = [[Dosiero:Flago-de-Ĉinio.svg|100ra|Esperantoflago]] |titolo = Estroj de Ŝanhajo de [[Popola Respubliko de Ĉinio]] Periodo <!-- Diversaj periodoj --> |navbar = plain |state = collapsed |grupo1 = Estro de Ŝanhaja Popola Registaro |listo1 = [[Chen Yi]] (陈毅) |grupo2 = Estro de Ŝanhaja Popola Komisiono |listo2 = Chen Yi (陈毅)→Ke Qingshi (柯庆施)→Cao Diqiu (曹荻秋) |grupo3 = Estro de Ŝanhaja Revolucia Komisiono |listo3 = Zhang Chunqiao (张春桥)→Su Zhenhua (苏振华)→Peng Chong (彭冲) |grupo4= Estro de Ŝanhaja Popola Registaro |listo4= Peng Chong (彭冲)→Wang Daohan (汪道涵)→[[Jiang Zemin]] (江泽民)→[[Zhu Rongji]] (朱镕基)→Huang Ju (黄菊)→Xu Kuangdi (徐匡迪)→Chen Liangyu (陈良宇)→Han Zheng (韩正) }} == Administraj dividoj == [[Dosiero:Garden Bridge Shanghai.JPG|eta|dekstra|La Waibaidu Ponto.]] [[Dosiero:塔塔+霧@申.JPG|eta|dekstra|Modernaj turdomegoj en la ŝanhaja fumnebulo.]] Ŝanhajo estas administrate egalula al provinco kaj estas disigita en 18 gubernio-nivelaj dividoj: 17 distriktoj kaj unu gubernio. Eĉ kvankam ĉiu distrikto havas ĝian propran urban kernon, la vera urba centro estas inter Bordo al la oriento, Nankino Rd al la nordo, Malnova Urbo Templo kaj Huaihai Vojo al la sudo. Eminentaj centraj komercaj areoj inkluzivas Lujiazui sur la orienta banko de la Huangpu Rivero kaj La [[Bund (Ŝanhajo)|Bund]] kaj Hongqiao Lu areoj en la okcidenta banko de la Huangpu Rivero. La urba halo kaj grava administro unuoj estas troviĝitaj en Huangpu Distrikto, kiu ankaŭ servas kiel komerca areo, inkluzive de la fama [[Nankino Vojo]]. Aliaj gravaj komercaj areoj inkluzivas Xintiandi kaj la ŝikan Huaihai Vojon (antaŭe ''Avenuo Joffre'') en Luwan distrikto kaj Xujiahui (kiu estis tradukita en angla kiel ''Zikawei'', reflektanta la Ŝanhaj-dialekta prononco) en [[Xuhui (Ŝanhajo)|Xuhui]] Distrikto. Multaj universitatoj kaj kolegioj en Ŝanhajo estas troviĝitaj en loĝdomaj areoj de Yangpu Distrikto kaj Putuo Distrikto. Jen la administraj dividoj de Ŝanhajo; la nomoj transliterumiĝas laŭ la [[Esperantigo de vortoj el ĉina fonto#Sistemo de El Popola Ĉinio|Sistemo de ''El Popola Ĉinio'']]. Naŭ el la distriktoj regas Puxi (laŭvorte ''Huangpu Rivera okcidento'') aŭ la pli malnova parto de urba Ŝanhajo sur la okcidenta banko de la Huangpu Rivero. Ĉi tiuj naŭ distriktoj estas kolektive plu-gviditaj al kiel Ŝanhajo Konvena (上海市区) aŭ la kerna urbo (市中心): * '''Distrikto Hŭangpu''' ({{lang-zh|黄浦区|t=Huángpǔ Qū}}) * '''Distrikto Luŭan''' ({{lang-zh|卢湾区|t=Lúwān Qū}}) * '''Distrikto [[Xuhui (Ŝanhajo)|Ŝjuhŭej]]''' ({{lang-zh|徐汇区|t=Xúhuì Qū}}) * '''Distrikto Ĉangning''' ({{lang-zh|长宁区|t=Chángníng Qū}}) * '''Distrikto Ĝjing'an''' ({{lang-zh|静安区|t=Jìng'ān Qū}}) * '''Distrikto Putu''' ({{lang-zh|普陀区|t=Pǔtuó Qū}}) * '''Distrikto Ĝabej''' ({{lang-zh|闸北区|t=Zháběi Qū}}) * '''Distrikto Hongkoŭ''' ({{lang-zh|虹口区|t=Hóngkǒu Qū}}) * '''Distrikto Jangpu''' ({{lang-zh|杨浦区|t=Yángpǔ Qū}}) [[Dosiero:Shanghai administrative.png|eta|dekstra|260ra|Administrado de Ŝanhajo]]super Suzhou Rivereto, kun la Broadway Domegoj maldekstre. Pudong (laŭvorte ''Huangpu Rivero oriento'') aŭ la pli nova parto de urba kaj antaŭurba Ŝanhajo sur la orienta banko de la Huangpu Rivero, estas regita de: * '''Distrikto Nova Pudong''' ({{lang-zh|浦东新区|t=Pǔdōng Xīn Qū}}) — Chuansha Gubernio ĝis 1992, kombinita kun Distrikto Nanhuj en 2009 Sep el la distriktoj regas antaŭurbojn, persatelitajn urbojn kaj kamparajn areojn cetere for de la urba kerno: * '''Distrikto Baŭŝan''' ({{lang-zh|宝山区|t=Bǎoshān Qū}}) — Gubernio Baŭŝan ĝis 1988 * '''Distrikto Minhang''' ({{lang-zh|闵行区|t=Mǐnháng Qū}}) — Gubernio Ŝanhajo ĝis 1992 * '''Distrikto Ĝjading''' ({{lang-zh|嘉定区|t=Jiādìng Qū}}) — Gubernio Ĝjiading ĝis 1992 * '''Distrikto Ĝjinŝan''' ({{lang-zh|金山区|t=Jīnshān Qū}}) — Gubernio Ĝjinŝan ĝis 1997 * '''Distrikto Songĝjang''' ({{lang-zh|松江区|t=Sōngjiāng Qū}}) — Gubernio Songĝjang ĝis 1998 * '''Distrikto Ĉjingpu''' ({{lang-zh|青浦区|t=Qīngpǔ Qū}}) — Gubernio Ĉjingpu ĝis 1999 * '''Distrikto Fengŝjan''' ({{lang-zh|奉贤区|t=Fèngxián Qū}}) — Gubernio Fengŝjan ĝis 2001 [[Chongming Insulo]], insulo ĉe la buŝo de la [[Jangzio]], estas regita de: * '''Gubernio Ĉongming''' ({{lang-zh|崇明县|t=Chóngmíng Xiàn}}) De 2003, ĉi tiu gubernio-nivelaj dividoj estas cetere disigitaj en la 220 sekvantaj politikaj dividoj de Ĉinio#Vilaĝeta nivelo|urbeto-nivelaj dividoj: 114 urboj, 3 vilaĝetoj de urbeto, 103 subdistriktoj. Tiuj estas en ĝirado disigita en la sekvanta politikaj dividoj de Ĉinio#vilaĝo-nivelaj dividoj: 3393 kvartalaj komitatoj kaj 2037 vilaĝaj komitatoj. == Servoj == [[Universitato Jiaotong]] ĉe Ŝanhajo (simpligita ĉine :上海交通大学, tradicia ĉine :上海交通大學, pinjine: Shànghǎi Jiāotōng Dàxué; angle Shanghai Jiao Tong University, mallongigita SJTU) situanta en Ŝanhajo, estas unu el la plej grandaj kaj plej influaj universitatoj de la Ĉina Popola Respubliko. La [[Universitato de Ŝanhajo por Scienco kaj Teknologio]] (angle ''University of Shanghai for Science and Technology'', akronime USST; ĉine 上海理工大学, Shànghǎi Lǐgōng Dàxué) estas publika universitato en Ŝanhajo, fondita en 1906. [[Ŝanhaja Universitato]] (ĉine 上海大学; pinjine: Shàngdà Dàxué; angle ''Shanghai University'', akronime SHU) estas urba publika universitato en Ŝanhajo,. La ĉefa kampuso Baoŝan troviĝas en la nordo de Ŝanhajo kaj estas du aliaj kampusoj en Jiading kaj Jing'. [[Ŝanhaja Instruista Universitato]] ({{Lang-zh|上海师范大学}}; [[Pinjino|pinjine]]: shànghǎishīfàndàxué; {{Lang-en|Shanghai Normal University}}, akronime '''SHNU''') estas [[Publika universitato|publika]] [[esplora universitato]] en Ŝanhajo. SHNU estas unu el la tri kernaj universitatoj (上海市重点大学) (Kune kun [[Ŝanhaja Universitato]] kaj [[Universitato de Ŝanhajo por Scienco kaj Teknologio]]) en Ŝanhajo, kiu estas forte subtenita de ŝanhaja urba registaro. [[Universitato Tongji]] ({{Lang-zh|同济大学}}; {{Lang-en|Tongji University}}, foje nomita Tongji-Universitato) estas nacia [[Publika universitato|publika]] [[esplora universitato]] en Ŝanhajo. Establita en 1907 en la areo de Wusong de la germana registaro kune kun germanaj kuracistoj en Ŝanhajo, Tongji estas unu el la plej longe staranta, plej elektema kaj plej prestiĝaj universitatoj en Ĉinio <ref>{{Cite web|title=2019版中国大学录取分数总排名（完整数据）|url=https://www.cingta.com/detail/12288|accessdate=2023-08-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211202224558/https://www.cingta.com/detail/12288|archivedate=2021-12-02}}</ref>. [[Ŝanhaja Fremdlingva Universitato]] (ĉine 上海外国语大学) estas publika universitato, kiu, se temas pri fremdaj lingvoj, estas konsiderata la plej fama universitato en la lando, kune kun la Pekina Fremdlingva Universitato kaj la Pekina Universitato de Lingvo kaj Kulturo. La [[Ŝanhaja Konservatorio de Muziko]] aŭ ''Ŝanhaja Muzika Akademio'' (ĉine tradicia ĉina : 上海音樂學院; simpligita ĉina: 上海音乐学院, pinjine: Shànghǎi Yīnyuè Xuéyuàn) estas la plej malnova muziklernejo en Ĉinio. == Ekonomio == [[Dosiero:上海农业总产值1990-2009.jpg|eta|maldekstra|220ra|Malneta Agrikultura Produkto de Ŝanhajo (1990‒2009)]] Ŝanhajon oni ofte rigardas kiel la centron de la financa kaj komerca vivo de la kontinenta Ĉinio. Ĝian moderna evoluon iniciatis la ekonomiaj reformoj de la jaro 1992. Tio okazis jardekon post similaj evoluoj en multaj sudaj provincoj de Ĉinio. Sed post kompare malfrua starto de la modernigo Ŝanhajo progresis kaj progresas ege rapide. En Ŝanhajo funkcias la plej granda [[borso]] en la kontinenta Ĉinio. Laŭ oficiala statistiko de 2005, la ne-ŝtata sektoro kreskis produkti 42.5% da [[malneta enlanda produkto]] (MEP-GDP) de Ŝanhajo, dum la reformita staton-sektoro produktas 57.5% da MEP.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.shanghai.gov.cn/Shanghai/node17256/node17432/node17437/index.html|titolo=Ŝanhajo – Ŝanhajo|alirdato=2011-01-31|arkivurl=https://web.archive.org/web/20091230110819/http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node17256/node17432/node17437/index.html|arkivdato=2009-12-30}}</ref> Ekde 2005, Ŝanhajo rangis unue de plej okupata kargo de la mondo havenoj dum, pritraktanta totalo da 560 milionaj tunoj de kargo en 2007. Ŝanhajo vara trafiko superpasis Hongkongon fariĝi la dua plej okupata haveno en la mondo, malantaŭ [[Singapuro]].<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://transport.tdctrade.com/content.aspx?data=Logistics_content_en&contentid=1004574|titolo=Kontenera Enpreno de Ŝanhaja Haveno estas la plej granda en la mondo}}{{404|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ŝanhajo kaj Hongkongo estas rivalantaj por esti la ekonomia centro de la Ĉina regiono. Hongkongo havas la avantaĝon de pli forta laŭleĝa sistemo, pli granda internacia merkata integrigo, supera ekonomia libereco, pli granda banko kaj serva kompetenteco, pli malaltaj impostoj kaj plene konvertebla valuto. Ŝanhajo havas pli fortajn ligojn al ambaŭ la ĉina interno kaj la centra registaro, kaj pli forta bazo en fabrikado kaj teknologio. Ŝanhajo pliigis ĝian rolon en financo, enbankiganta kaj kiel grava celloko por kompania sidejo, stimulantan postulon por tre edukita kaj modernigita laborantaro. Ŝanhajo registris duoblan-ciferan kreskon por 15 sinsekvaj jaroj ekde 1992. En 2008, nominala MEP de Sanhajo poŝtis 9.7% kreskiga al 1.37 triliona juanoj. La Ŝanhaja Borsa Interŝanĝo estas plej rapida kresko en la mondo , 130% en 2006.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://hongkong.hktdc.com/content.aspx?data=Banking_content_en&contentid=802974|titolo=Ŝanhaja Borsa Interŝanĝo anoncas pri Strategio 2007}}</ref> [[Dosiero:Shanghaistockexchange.jpg|eta|180ra|La Ŝanhaja Borsa Interŝanĝo en la Lujiazui financa distrikto.]] Kiel en multaj aliaj areoj en Ĉinio, Ŝanhajo estas travivanta konstruaĵa ekprosperiĝo. En Ŝanhajo la moderna arkitekturo estas rimarkinda por ĝia unika stilo, precipe en la plej altaj etaĝoj, kun pluraj pintaj etaĝoj da restoracioj, kiu similas flugantajn subtasojn. La grandeco de Ŝanhajaj konstruaĵoj estas konstruita je tura apartamento de diversaj alto, koloro kaj desegno. Estas nun forta fokuso de urbaj planistoj evoluigi pli "verdaj areoj"-n (publikaj parkoj) inter la apartamentaj kompleksoj por plibonigi la kvaliton de vivo por loĝantoj de Ŝanhajo, en akordiĝo al la "Pli Bona Urbo – Pli Bona Vivo" temo de Ekspozicio de [[Expo 2010]]. Industriaj zonoj en Ŝanhajo inkluzive de Hongqiao Ekonomia kaj Teknologia Evoluada Zono, Jinqiao Eksporta Ekonomia Pretiga Zono, Minhang Ekonomia kaj Teknologia Evoluada Zono kaj Ŝanhaja Caohejing Alta kaj Nova Teknologia Evoluada Zono. Loĝistika Parko en Ŝanhajo inkluzivas BLOGIS Parkon (Ŝanhajo)<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://rightsite.asia/en/industrial-zone/blogis-park-Shanghai/|titolo=Loĝistika Parko en Ŝanhajo}}</ref> kaj GLP Parkon Lingang.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://rightsite.asia/en/industrial-zone/glp-park-lingang/|titolo=Loĝistika Parko en Ŝanhajo}}</ref> == Demografio == [[Dosiero:1990--2009 Shanghai Population.png|eta|220ra|maldekstra|Loĝantaro de Ŝanhajo(1990-2009),bluo-registritaj familioj,ruĝo-konstantaj loĝantoj,verdo-registritaj loĝantoj jarfine]] La loĝantaro de Ŝanhajo estas 19&thinsp;213&thinsp;200. Laŭ totala administracia areo de loĝantaro, Ŝanhajo estas la tria plej granda el la kvar rekte regataj urboj de la [[Ĉina Popola Respubliko]], post [[Chongqing]]<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://english.cq.gov.cn/ChongqingGuide/MountainCity/1918.htm|titolo=Chongqing Urba Registaro – Demografiko}}</ref> kaj Pekino.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.npfpc.gov.cn/en/detail.aspx?articleid=100302125224937535|titolo=Loĝantaro de Pekino atingas 22 milionojn|alirdato=2011-01-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110707050030/http://www.npfpc.gov.cn/en/detail.aspx?articleid=100302125224937535|arkivdato=2011-07-07}}</ref> En la ĈPR, rekte regata urbo ({{lang-zh|直辖市}}) estas granda urbo kun egala statuso al [[provinco]]. Laŭ la censo de 2000, la loĝantaro de Ŝanhajo Urbo nombris 16.738 milionojn, inkluzive de la migra loĝantaro de 3.871 milionoj.{{Mankas fonto|_dato_=Majo 2010}} Laŭ la censo de 1990, la totala loĝantaro pliigis je 3,396 milionoj aŭ 25,5%. De la fino de 2004, loĝantaro de Ŝanhajo estas ĉ. 16,7022 milionoj, laŭ Ĉinia Statistiko 2005. De tiuj, 1,469 milionoj (8.8%) estis en la aĝa grupo de 0–14; 12,661 milionoj (75,8%) inter 15 kaj 64; 2,572 milionoj (15,4%) estis pli malnova ol 65.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.allcountries.org/china_statistics/4_9_age_composition_and_dependency_ratio.html|titolo=Aĝa Kunmetaĵo kaj Dependeca Raporto de Loĝantaro de Regiono (2004) en Ĉinia Statistiko 2005}}</ref> En 2008, la loĝantaro de longatempaj loĝantoj atingis 18,88 milionojn, inkluzive de oficiale registrita loĝantaro de 13.71 milionoj kaj 4.79 milionoj da registritaj longatempaj migrantoj de aliaj provincoj, multaj de [[Anhui-provinco]], Jiangsu kaj Zhejiang Provincoj. Laŭ la Urba Statistika Buroo de Ŝanhajo, estis 133&thinsp;340 fremduloj en Ŝanhajo en 2007.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.cityweekend.com.cn/Shanghai/articles/blogs-Shanghai/cw-radar/expat-evolution/|titolo=Urba Semajnfino Gvidilo|lingvo=en|alirdato=2011-01-31|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110614051550/http://www.cityweekend.com.cn/shanghai/articles/blogs-shanghai/cw-radar/expat-evolution/|arkivdato=2011-06-14}}</ref> Kelkaj eksterlandanoj loĝas en Ŝanhajo kiel longtempaj loĝantoj.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=zh|url=http://news.xinhuanet.com/overseas/2009-10/08/content_12193602.htm|titolo=Novaj Ŝanhajanoj el Suda Koreio|alirdato=2011-01-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130724193221/http://news.xinhuanet.com/overseas/2009-10/08/content_12193602.htm|arkivdato=2013-07-24 }}</ref> La atendata vivdaŭro en 2006 estis 80,97 jaroj por ĉiuj homoj, 78,67 por viroj kaj 82,29 por virinoj.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.stats-sh.gov.cn/english/shgl/rkjy/rkjy.htm|titolo=Ŝanhaja Baza Fakto – Ŝanhajo Urba Statistiko Buroo|alirdato=2011-01-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090523030503/http://www.stats-sh.gov.cn/english/shgl/rkjy/rkjy.htm|arkivdato=2009-05-23}}</ref> La averaĝa disponebla enspezo de Ŝanhajano, en la unua trimestro de 2009, estas 21&thinsp;871 [[juano]]j.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.Shanghaidaily.com/sp/article/2009/200911/20091102/article_418171.htm|titolo=Averaĝa enspez trafo: 21&thinsp;871 juanoj}}</ref> === Religio === [[Dosiero:Jingansi340x256.jpg|eta|180ra|Jing'an Templo]] [[Dosiero:20130918-嘉定孔庙-2.jpg|eta|200ra|''Kongmiao'' de [[Jiading]], Ŝanhajo.]] Pro ĝia kosmopolita historio, Ŝanhajo havas riĉan miksaĵon de religia heredaĵo kiel montrita de la religiaj konstruaĵoj kaj institucioj ankoraŭ disigita ĉirkaŭ la urbo. [[Taoismo]] havas ĉeeston en Ŝanhajo en la formo de pluraj temploj, inkluzive de la Templo de la Urba Dio, ĉe la koro de la malnova urbo kaj templo dediĉita al la [[Tri reĝlandoj]] generalo [[Guan Yu]]. La Wenmiao estas templo dediĉita al [[Konfuceo]]. [[Budhismo]] havis ĉeeston en Ŝanhajo ekde antikvaj tempoj. Templo Longhua, la plej granda templo en Ŝanhajo kaj Templo Jing'an, estis unue fondita en la periodo de la [[Tri Reĝlandoj]]. Aliaj gravaj temploj estas la Jada Buddha Templo, kiu estas nomita post granda statuo de Sidarto Gotamo Budhao eldistranĉis de [[jado]] en la templo. En lastatempaj jardekoj, dekduoj de modernaj temploj estis konstruitaj en la urbo. superrega religio en Ŝanhajo estas [[Mahayana budhismo]] kaj [[Taoismo]] estas ankaŭ sekvita de multaj loĝantoj en Ŝanhajo . Islamo venis en Ŝanhajo je 700 jaroj antaŭe kaj moskeo estis konstruita en 1295 en Songjiang. En 1843, la altlernejo de instruistoj estis ankaŭ instalita. La Moskeo Xiaotaoyuan estas troviĝita ĉe 52 Xiaotaoyuan Strateto, Orienta Fŭing Vojo, Suda Distrikto. Tio ĉi estas ke la Ŝanhajo islama Asocio estas ankaŭ troviĝita, kiu havas reputacion sciitan en la mondo. Ŝanhajo havas la plej altan katolikan procenton en Metropoloj de Ĉinio (2003). Inter [[katolikismo|katolikaj]] preĝejoj, Sankt. Ignatius Catedralo de Ŝanhajo en Xujiahui estas unu el la plej grandaj, dum Ŝi Shan Baziliko estas la nura aktiva pilgrimejo en Ĉinio. La urbo estas ankaŭ hejmo al [[Judo]]j en Ĉinio kaj [[Ortodoksismo|Ortodoksa]]-komunumoj. === Eduko === [[Dosiero:Songjiang ecupl.jpg|eta|180ra|dekstra|Songjiang Universitata Urba Distrikto]] Ŝanhajo estas hejmo al kelkaj plejpartoj de prestiĝaj universitatoj en Ĉinio, inkluzive de * [[Fudan Universitato]] * [[Ŝanhajo Jiao Tong Universitato]] * [[Orient-Ĉina Normala Universitato]] (ECNU) * [[Ŝanhaja Universitato]] (SHU) * [[Ŝanhaja Instruista Universitato]] (SHNU) * [[Universitato de Ŝanhajo por Scienco kaj Teknologio]] (USST) * [[Universitato Tongji]] * Ŝanhaja Universitato de Financo kaj Ekonomio * Ŝanhaja Teatra Akademio '''Ŝanhaja Teatra Akademio''' estas fama en la bona arta industrio. En 2010. Programo por Internacia Studenta Takso rezulte rivelis ke Ŝanhajaj studentoj trafis la plej altan en la mondo en ĉiuj aspektoj (Matematiko, Legado kaj Scienco).<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.nytimes.com/2010/12/07/education/07education.html?hpw|titolo=Eduko}}</ref> == Transportado == === Publika transportado === [[Dosiero:Shanghai Metro 2010 v2 en.png|eta|maldekstra|[[Metroo de Ŝanhajo|Ŝanhaja Metroo]] estas la plej longa metroa reto en la mondo.|220ra]] [[Dosiero:A maglev train coming out, Pudong International Airport, Shanghai.jpg|eta|dekstra|180ra|La Ŝanhaja Magleva Trajno kun pinta rapido de 431km./h,estas eliranta de la [[Ŝanhaja Pudong Internacia Flughaveno]]]] [[Dosiero:Shanghai Pudong International Airport 1.jpg|eta|dekstra|180ra|[[Internacia Flughaveno Ŝanhajo Pudong|Ŝanhaja Pudong Internacia Flughaveno]]]] Ŝanhajo havas vastan publikan transportadan sistemon, plejparte bazita sur metrooj, aŭtobusoj kaj taksioj. Pago de ĉiuj ĉi tiu publikaj transportadaj iloj povas esti farita de la uzanta Ŝanhaja Publika Transportada Karto. Rapida transito de Ŝanhaja sistemo, [[Metroo de Ŝanhajo|Ŝanhaja Metroo]], inkluzivas ambaŭ metroon kaj malpezan fervojon linioj kaj etendas al ĉiu kerna urba distrikto tiel kiel najbaraj antaŭurbaj distriktoj. Kiel de 2010, estas dek du metroaj linioj (inkluzive de la [[Ŝanhaja Magleva Trajno]]), 273 stacioj kaj super 420&nbsp;km. de vojetoj en operacio, farante ĝin la plej longa reto en la mondo.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.nytimes.com/2010/04/30/world/asia/30Ŝanhajo .html|titolo=Nova Ĝirado en la Spoto por Ekspozicio de Ŝanhajo}}{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> En 22-a de oktobro, 2010, ĝi fiksis rekordon de ĉiutaga veturantaro da 7.548 milionoj.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=zh|url=http://www.shmetro.com/node49/201010/con105960.htm|titolo=Ŝanhaja metroo re-atingas tutrete je 7.548 da milionoj da person-fojoj|dato=22-a de Oktobro 2010|alirdato=2011-01-31|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110920055533/http://www.shmetro.com/node49/201010/con105960.htm|arkivdato=2011-09-20}}</ref> La veturoprezo dependas de la longeco de vojaĝada distanco kaj ĝenerale varias de 3 al 4 [[juano]]j. Ŝanhajo ankaŭ havas plejparton de vastan [[aŭtobuso]]n de la mondon kun preskaŭ unu mil aŭtobusaj linioj, funkciitaj de multenombraj transportadaj firmaoj.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://darwin.nap.edu/books/030908492X/html/223.html|titolo= Propraj Aŭtoj kaj Ĉinio (2003)}}{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Aŭtobusa veturoprezo kostas normale 2 juanoj. Estas ankaŭ multe de [[taksio]]j en Ŝanhajo kaj la taksia veturoprezo havas malaltekostan indicon: 12 juanoj por la unuaj tri kilometroj (16 juanoj post 23:00) kaj po 2,4 juanoj por ĉiu kilometro poste. Tiuj, kiuj ne povas paroli la ĉinan, povas skribi iliajn cellokojn en la ĉina aŭ simple montri mapojn al la taksiistoj; multaj taksiistoj ne povas paroli fremdajn lingvojn. === Vojoj === [[Dosiero:Traffic circle with pedestrian overcrossing, China, 1987.jpg|eta|Ponto por piedirantoj super Ŝoseo Nanjing, Ŝanhajo, 1987.]] Ŝanhajo estas integra parto de la superŝosea reto de orienta Ĉinio. Superŝoseo de [[Nankino]] (Ŝanhajo -Nanjing Superŝoseo) kaj [[Hangzhou]] (Ŝanhajo -Hangzhou Superŝoseo) finas ĉe Ŝanhajo , ebla rekta aliro al malsamaj direktoj de Ĉinio. En la urba centro, estas multenombraj malkavaj superŝoseoj (ĉielvojoj), kiu malpliigas la trafikan premon de normalaj vojoj. Tamen, trafiko en kaj ĉirkaŭ Ŝanhajo estas ofte peza kaj trafikaj blokoj estas ofta dum pelada horo. Sur normalaj vojoj, estas ankaŭ biciklaj irejoj. Sed sur ĉefaj vojoj de multaj urboj, inkluzive de malkava superŝoseoj, bicikloj kaj motorcikloj ne estas permesitaj. Privata aŭta proprieto en Ŝanhajo ankaŭ estis rapide pliiganta en lastatempaj jaroj. Tamen, nova privata aŭta posedanto devas partopreni en ĉiumonata privata aŭto licenca plata aŭkcio. Ĉirkaŭ 8,000 privataj aŭtaj licencaj platoj estas provizitaj ĉiu-monate kaj nur tiuj "pli riĉaj" proponantoj povas veturi iliajn novajn aŭtojn tuj. Ordinara prezo de ĉi tiu licenca plato estas pri 45,291 juanoj (5,201 Eŭroj) kaj eble fariĝas la plej altekosta peco da ŝtalo en la mondo. La efektivigo de ĉi tiu unika politiko de Ŝanhaja registaro estas subpremi la kreskon de privata aŭta proprieto en la urbo kaj solvi la trafikan obstrukciĝan problemon.<ref>{{citaĵo el novaĵo|url=http://europe.chinadaily.com.cn/china/2011-01/07/content_11810034.htm|lingvo=en|titolo=Shanghai number plates worth more than a car }}</ref> === Fervojo === Ŝanhajo havas tri gravajn fervojajn staciojn: ''Stacidomo Ŝanhajo'', ''Stacidomo Suda Ŝanhajo'' kaj ''Stacidomo Ŝanhajo Hongqiao''. Ĉiuj tri estas konektitaj al la publikaj transportadaj sistemoj kaj servitaj kiel transportadaj naboj en la fervoja reto de Ĉinio.Du ĉefaj fervojoj intersekcas en Ŝanhajo : ''Jinghu Fervojo'' trapasas tra [[Nankino]] kaj ''Huhang Fervojo'' (Ŝanhajo –Hangzhou). En la proksima estonteco, la ''Pekino–Ŝanhaja Alta-Rapida Fervojo'' linio, kiu estas nuntempe sub konstruado,kaj kiu estos aldonita por la servo kaj fariĝos la plej grava alta rapido da rela linio en Ĉinio. === Aero === Ŝanhajo estas unu el la eminentaj aera transportadaj enirejoj en Azio. La urbo havas du komercajn internaciajn flughavenojn: ''[[Ŝanhaja Pudong Internacia Flughaveno]]'' kaj ''[[Ŝanhaja Hongqiao Internacia Flughaveno]]'' <ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.Shanghai focus.com/guide/Shanghai /transportation-index.html|titolo= Transporto}}{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ambaŭ flughavenojn proponas enlandan kaj internacian flugojn, servanta pli da ol 71 milionaj pasaĝeroj (Pudong 40.4 milionoj, Hongqiao 31.3 milionoj ) kaj pritraktanta 3.7 milionaj tunoj da kargo (Pudong 3.22 milionaj tunoj, Hongqiao 480 mil tunoj) en 2010.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://english.pudong.gov.cn/html/pden/pden_ap_news_en/2011-01-10/Detail_73139.htm |titolo='''(en)''' |alirdato=2011-01-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110707041320/http://english.pudong.gov.cn/html/pden/pden_ap_news_en/2011-01-10/Detail_73139.htm |arkivdato=2011-07-07 }}</ref> == Arkitekturo == {{Granda dosiero|The Bund of Shanghai.jpg|3000ra|Bordo ĉe nokto.}} Ŝanhajo havas riĉan kolekton de konstruaĵoj kaj strukturoj de diversaj arkitekturaj stiloj. La Kajo, troviĝante ĉe la bordo de la Huangpu Rivero, enhavas riĉan kolekton de frua 20a jarcenta arkitekturo, varianta en stilo de [[Novklasika arkitekturo|Novklasika arkitektura]] Konstruaĵo [[HSBC]] (Hongkonga Ŝanhaja Banka Kompanio) al la [[1925-stilo]] Paca Hotelo. Nombro de areoj en la eksaj fremdaj cedoj estas ankaŭ bone konservita, plej precipe la Ŝanhaja Franca Koncesio. Ŝanhajo havas unu el la mondaj plej granda nombro de 1925-stilaj konstruaĵoj rezulte de la konstrua ekprosperiĝo dum la 1920aj jaroj kaj 30aj jaroj. Unu el la plej famaj arkitektoj laborinta en Ŝanhajo estis [[László Hudec]], hungara arkitekto kiu vivis en la urbo inter 1918–1947. Kelkaj de liaj plej rimarkindaj 1925-stilaj konstruaĵoj inkluzivas la Parkan Hotelon kaj la Grandan Teatron. Aliaj eminentaj arkitektoj kiu kontribuis al la 1925-stilo estas Parker & Palmer kiu desegnis la Pacan Hotelon, Metropola Hotelo kaj la Broadway Domegoj kaj aŭstra arkitekto GH Gonda kiu desegnis la Bravan Teatron. La Kajo unua revigligo komencita en 1986 kun nova promenado de la Arkitekto Snoeren, la kompletiĝo estis en la meza 90-a. Malgraŭ senbrida renovigo, la malnova urbo ankoraŭ retenas kelkajn konstruaĵojn de tradicia stilo, kiel la [[Yu Ĝardeno]], komplika tradicia ĝardeno en la [[Jiangnano|Jiangnan]]-stilo (stilo de la sudo de Janzio). [[Dosiero:Shanghai night bund skyscrapers.jpg|eta|180ra|dekstra|La lumoj de [[La Kajo]] kaj [[Puxi]] ĉielskrapantoj ĉe nokto.]] [[Dosiero:City God Temple.jpg|eta|180ra|maldekstra|Pordo de Urba Dia Templo]] En lastatempaj jaroj, granda nombro de arkitekturoj apartaj kaj strangaj, saltis supre en Ŝanhajo. Rimarkindaj ekzemploj de nuntempa arkitekturo inkluzivas la Ŝanhajan Muzeon, Ŝanhajan Grandan Teatron en Popola Placo kaj Ŝanhajan Orientan Artan Centron. Unu unike Ŝanhajeca kultura elemento estas la Shikumen(石库门) loĝejo, kiu estas du aŭ tri-etaĝa vilaĝdomo, kun la fronta jardo protektita de alta briko muro. Ĉiu loĝejo estas konektita kaj aranĝita en rektaj vojetoj, sciita kiel ''lòngtang'' (弄堂), prononcita ''longdang'' en Ŝanhaj-dialekto. La enirejo al ĉiu vojeto estas kutime blokita de stila ŝtono arkaĵo. La tutaĵo similas terasajn domojn aŭ urbdomo ofte vidita en Anglo-amerikaj landoj, sed distingita de la alta, peza brika muro antaŭ ĉiu domo. La nomo "shikumen" laŭvorte signifas "ŝtonan tenada pordo", plu-gvidanta al la forta enirejo al ĉiu domo. La shikumen estas kultura miksaĵo de elementoj trovitaj en Okcidenta arkitekturo kun tradicia sub-jangzio ([[Jiangnano|Jiangnan]]) ĉina arkitekturo kaj socia konduto. Ĉiuj tradiciaj ĉinaj loĝejoj havis kortojn kaj la shikumen estis neniu escepto. Ankoraŭ, kompromiso kun ĝia urba naturo, ĝi estis multe da pli malgranda kaj provizis "internan rifuĝejon" al la tumulto en la stratoj, permesanta por pluva falo kaj vegetaĵaro kreski libere ene de loĝejo. La korto ankaŭ estas permesita je sunbrilo kaj adekvata [[ventolado]] en la ĉambrojn. La urbo ankaŭ havas kelkajn belajn ekzemplojn de [[Sovetunio]] Novklasika arkitekturo. Ĉi tiuj konstruaĵoj estis plejparte starigitaj dum la periodo de la fondiĝo de la Ĉina Popola Respubliko en 1949 ĝis la '''Ĉinio-Sovetunia Fendo''' en la lasta 1960aj jaroj. Dum ĉi tiu jardeko, grandaj nombroj de sovetuniaj fakuloj verŝita en Ĉinio por helpi la landon en la konstruo de [[komunismo]] stato, kelkaj de ili estis arkitektoj. Ekzemploj de sovetunia arkitekturo en Ŝanhajo inkluzivas kion estas hodiaŭ la Ŝanhajo Internacia Ekspozicio Centro. [[Dosiero:Shanghai10.JPG|eta|dekstra|180ra|La Ŝanhajo Internacia Ekspozicio Centro, ekzemplo de sovetunia neoclassical arkitekturo en Ŝanhajo.]] [[Dosiero:The First National Congress of CPC.jpg|eta|180ra|maldekstra|La Unua Kongresejo de Ĉina Komunisma Pario]] La Pudong distrikto de Ŝanhajo montras larĝan gamon de superaltaj [[ĉielskrapanto]]j. La plej eminentaj ekzemploj inkluzive de la [[Jin Mao]] Domego kaj la pli alta [[Ŝanhaja Monda Financa Centro]], kiu ĉe 492 metroj altaj estas la plej alta ĉielskrapanto en Ĉinio kaj en la mondo. La aparta Orienta Perlo Turo, ĉe 468 metroj, estas troviĝita proksime al urbocentro de Ŝanhajo. Ĝia pli malalta sfero estas nun havebla por vivanta kvaronojn, ĉe tre altaj prezoj. Alia alta leviĝo en la Pudong areo de Ŝanhajo estas la lastatempe finita Evolua Turo. Ĝi staras ĉe 269 metroj.<ref>{{citaĵo el la reto |lingvo=en |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=developmenttower-Shanghai-china |titolo=Lujiazui de Ŝanhajo |alirdato=2011-01-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200910164249/https://www.emporis.com/buildings/244061/one-lujiazui-shanghai-china |arkivdato=2020-09-10 }}</ref> Ankaŭ en Pudong, la alia Ŝanhaja konstruaĵo vokis la Ŝanhajon Turon,kiu estas konstruanta. Kun alto de 632 metroj (2074 piedoj), la konstruaĵo havos 127 etaĝojn kaj totala etaĝo areo de 380,000 sqm. La [[Ŝanhaja Turo]] komencis konstruon en 2008 kaj al kompletiĝo en 2014, ĝi estos la plej alta konstruaĵo en Ĉinio. {{Bildgalerio |reĝimo=pakita-surmeto |alto=180 |vicigo=centre |Dosiero:Longhuata1200x1600.jpg|Pagodo Longhua |Dosiero:Shaghai Jin Mao.JPG| Domego Jinmao |Dosiero:ShanghaiPeaceHotel.jpg| Paca Hotelo |Dosiero:Cathedral in Xujiahui.jpg|Katedralo Xujiahui }} == Medio == === Ekologia protekto === [[Dosiero:Shanghai Park.jpg|eta|maldekstra|180ra|Parko en la centro de Ŝanhajo]] Publika konscio de la [[mediprotekto|medio]] estas kreskanta kaj la urbo estas investanta en nombro da ekologia protekto. En 2010-jaro, [[Usono]]$1 miliarda postpurigo de Suzhou Rivereto, kiu fluas tra la urba centro, estis atendita esti finita en 2008,<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://english.people.com.cn/200612/07/eng20061207_329528.html |titolo=Suzhou Rivereto pura-supre sur Ĉiutaga vojeto}}</ref> kaj la registaro ankaŭ provizas instigojn por transportadaj firmaoj investi en [[LPG]]aj ( likva naftogaso ) [[aŭtobuso]]j kaj [[taksio]]j. Aera polucio en Ŝanhajo estas malalte komparita al aliaj ĉinaj urboj, sed la rapida evoluado super la pasintaj jardekoj signifas ke ĝi estas kvieta alto sur tutmondaj normoj, komparebla al [[Los-Anĝeleso]](Kalifornio). La registaro translokigis preskaŭ ĉiuj fabrikoj ene de urbocentro al urbrando de Ŝanhajo aŭ la najbaraj Jiangsu kaj Zhejiang Provincoj en la lastaj du jardekoj. Krome, pluraj parkoj estis konstruitaj en la urbo. Rezulte, aera kvalito de Ŝanhajo estis konstante pliboniganta ekde 1990aj jaroj.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.usembassy-china.org.cn/sandt/Shanghai4web.htm|titolo=Ekologia Protekto en Plej Riĉa Urbo de Ĉinio|alirdato=2011-01-20|arkivurl=https://web.archive.org/web/20071030165307/http://www.usembassy-china.org.cn/sandt/Shanghai4web.htm|arkivdato=2007-10-30}}</ref> [[Dosiero:Yuyuan Gardens - water reflection.JPG|eta|dekstra|180ra|Yu Ĝardeno (豫园)]] === Parko === Parkoj de Ŝanhajo aldonas kelkan ripozejon de la urba ĝangalo. Pro la malabundeco de ludada spaco por infanoj, preskaŭ ĉiuj parkoj havas la sekcion de infanoj. Zhongshan Parko en Urbcentro en Ŝanhajo estas fama por ĝia monumento de [[Chopin]], la plej alta statuo dediĉita al la komponisto en la mondo. Konstruita en 1914 kiel Jessfield Parko, ĝi unufoje enhavas la universitatejon de '' Universitato de Sankta John'', unua internacia altlernejo de Ŝanhajo; hodiaŭ, ĝi estas sciita por ĝia vasta rozo kaj peona ĝardeno, ludada areo de grandaj infanoj kaj kiel la loko de grava translokiga stacio sur la Ŝanhaja metroa sistemo. Unu el la plej nova estas en la Xujiahui Distrikto, Xujiahui Parko, konstruita en 1999, sur la enirejo de la Granda Ĉina Kaŭĉuko Fabriko kaj la EMI Surbendiga Studio (hodiaŭa ĉarma La Villo Rouge restoracio), kun enirejoj ĉe Zhaojiabang Lu kaj en la okcidento ĉe la interkruciĝo de Hengshang Lu kaj Yuqin Lu. La parko havas homfaritan lagon kun ĉiela ponta kurado trans la parko kaj aldonas agrablan senpremiĝon por Xujiahui butikumantoj. == Kulturo == [[Dosiero:Bridge at Nanxi Street over Puhuitang River, Qibao.jpg|eta|maldekstra|180ra|Kvankam ofte vidita kiel moderna metropolo, Ŝanhajo ankoraŭ enhavas kelkajn pitoreskajn kamparajn antaŭurbajn areojn.]] Pro statuso de Ŝanhajo kiel la kultura kaj ekonomia centro de Orienta Azio por la unua duono de la dudeka jarcento, ĝi estas populare vidita kiel la naskiĝloko de ĉio konsiderinte modernon en Ĉinio. Ekzemple, la unua motora aŭto estis veturita kaj la unua trajna vojetoj kaj moderna kloaka kanalo estis aperiĝaj. Ĝi estis ankaŭ la intelekta batalejo inter socialismaj verkistoj, kiu koncentris sur kritika realismo, kiu estis iniciatita de [[Lu Xun]] (鲁迅), Mao Dun (茅盾), Nien Cheng kaj la fama franca romano de André Malraŭ, ''Sorto de Viro'' kaj la pli "burĝo", pli romantika kaj estetike klinita verkistojn, kiel Shi Zhecun (施蛰存), Shao Xunmei (邵洵美), Ye Lingfeng (葉靈鳳) kaj [[Eileen Chang]] (张爱玲). === Lingvo === Plej Ŝanhajaj loĝantoj estas la posteuloj de enmigrintoj de la du apudaj provincoj de Jiangsu kaj Zhejiang kiu translokigis al Ŝanhajo en la lasta deknaŭa kaj frua dudeka jarcentoj, regionoj kiuj ĝenerale ankaŭ parolis en Wu dialekto. En la pasintaj jardekoj, multaj migrantoj de aliaj areoj de Ĉinio ne-menciitaj venis al Ŝanhajo por laboro. Ili ofte ne povas paroli la [[Ŝanhaja lingvo|lokan lingvon]] kaj sekve uzas [[norma ĉina lingvo|norman ĉinan lingvon]]. La vulgara lingvo, nome [[Ŝanhaja lingvo]] estas fakte Ŝanhaja dialekto, nome Wu dialekto, la oficiala lingvo tutlanda estas norma ĉina lingvo. La loka lingvo estas reciproke nekomprenebla kun mandareno kaj estas tiel nedisigebla parto de la Ŝanhaja identeco. La moderna Ŝanhaja dialekto estas bazita sur la [[Suzhou]] dialekto de Wu, la prestiĝa dialekto de Wu parolita ene de la ĉina urbo de Ŝanhajo antaŭ la moderna vastigo de la urbo, la Ningbo dialekto de Wu kaj la dialekto de tradiciaj areoj de Ŝanhajo nun ene de la Hongkou, Baoshan kaj Pudong distriktoj, kiu estas simple nomita "本地话" aŭ "la loka dialekto". Ĝi estas influita al malplia etendo de la lingvoj de aliaj apudaj regionoj de kiu grandaj nombroj de loĝantaroj migris al Ŝanhajo pro tio en la 20a jarcento. La populareco de mandareno estas ĝenerale pli alta por tiuj post Liberigo. === Kinarto === [[Dosiero:Shanghai Museum Night.jpg|eta|180ra|dekstra|La Ŝanhaja Muzeo]] Cetere literaturo, Ŝanhajo estis ankaŭ la naskiĝloko de kinejo de Ĉinio kaj teatro. unua mallonga filmo de Ĉinio, ''La Malfacila Paro'' ({{lang-zh|難夫難妻|t=Nanfu Nanqi}}, 1913) kaj la landa unua fikcia filmo, ''Orfoj Savi Sian Avon'' ({{lang-zh|孤兒救祖記|t=Gu’er jiu zuji}}, 1923) estis ambaŭ produktita en Ŝanhajo . Ĉi tiuj du filmoj estis tre influaj kaj solidaj. Ŝanhajo kiel la centro de ĉina film-produkto. Filma industrio de Ŝanhajo daŭrigis flore dum la frua 1930aj jaroj, [[Marilyn Monroe]]-kiel stelo kiel Zhou Xuan. Alia filma stelo, [[Jiang Qing]], daŭrigis fariĝi edzino de [[Mao Zedong]]. La talento kaj pasio de Ŝanhajaj filmproduktantoj sekvis [[Dua mondmilito|Mondan Militon IIn]] kaj la Komunistan revolucion en Ĉinio, kaj kontribuis grandege al la evoluado de la [[Honkongo|Honkonga]] filma industrio. La filmo ''En la Humoro por Amo'', kiu estis direktita de [[Wong Kar-wai]] ( indiĝena Ŝanhajano), prezentas unu tranĉaĵon de la delokigita Ŝanhajana komunumo en Hongkongo kaj la nostalgio por tiu epoko, prezentanta [[1940aj jaroj]] muziko de Zhou Xuan. ==== Vidu ankaŭ ==== * ''[[Shanghai Express]]'' * [[Ŝanhaja Biblioteko]] === Muzeo === En Ŝanhajo troviĝas pluraj muzeoj de regiona kaj nacia graveco. La Ŝanhaja Muzeo de arto kaj historio havas unu el la plej bonaj kolektoj de ĉinaj historiaj artefaktoj en la mondo, inkluzive de grava arkeologio ekde 1949. La [[Ŝanhaja Arta Muzeo]], estas proksima al Popola Placo, estas grava arta muzeo tenante ambaŭ konstantajn kaj intertempajn ekspoziciojn. La Ŝanhaja Naturhistoria Muzeo estas granda skalo natura historia muzeo. Krome, estas varioj da pli malgrandaj, specialistaj muzeoj, kelkaj domoj en gravaj historiaj ejoj kiel la ejo de la Provizora Registaro de la Respubliko de Koreio kaj la ejo de la Unua Nacia Kongreso de la [[Komunista Partio de Ĉinio]]. === Arto === [[Dosiero:Qipao1.jpg|dekstra|eta|altdekstre|180ra|Du virinoj portas Ŝanhajeca ''[[ĉipoo]]'' ludante [[golfo]]n en ĉi tiu 1930aj jaroj Ŝanhajo reklamo.]] La Ŝanhaja Lernejo (海上画派, Haishang Huapai, kiu estas mallongigita al 海派, Haipai) estas tre grava ĉina lernejo de tradiciaj artoj dum la [[Qing-dinastio]] kaj la tutaĵo de la dudeka jarcento. Sub penoj de mastroj de ĉi tiu lernejo, tradicia ĉina arto atingis alian kulminon kaj daŭrita al la donaco en formoj de la [[ĉina pentrarto]] (中国画) aŭ ''guohua'' (国画) por mallongigo. La Ŝanhaja Lernejo defiita kaj rompis la tradicion de ĉina arto, dum ankaŭ paganta teknikan omaĝon al la antikvaj mastroj kaj pliboniganta sur ekzistaj tradiciaj teknikoj. Membroj de ĉi tiu lernejo estis [[memeduko|memedukita]], kiu venis pridemandi ilin tre statusa kaj la celo de arto kaj anticipis la baldaŭa modernigo de ĉina socio. En epoko de rapida socia ŝanĝo, laboroj de la Ŝanhaja Lernejo estis ĝenerale ennoviga, diversa kaj ofte enhavita pripensema, sed tamen subtila socia raportado. La plejbone-sciitaj artistoj de ĉi tiu lernejo estas '''[[Qi Baishi]]''' (齊白石), '''Ren Xiong''' (任熊), '''Ren Yi''' (任伯年), '''Zhao Zhiqian''' (赵之谦), '''Wu Changshuo''' (吴昌硕), '''Sha Menghai''' (沙孟海), '''Pan Tianshou''' (潘天寿), '''Fu Baoshi''' (傅抱石) kaj '''Wang Zhen'''(Wang Yiting) (王震). En literaturo, la termino estis uzita en la 1930aj jaroj de kelka [[movado de 4-a de majo|Majo Kvara Movado]] intelektuloj, precipe Zhou Zuoren kaj Shen Congwen, kiel insulta etikedo por la literaturo produktita en Ŝanhajo ĉe la tempo. Ili argumentis ke laŭdire Ŝanhaja Lerneja literaturo estis simple komerca kaj sekve ne antaŭeniris socian progreson. Tio ĉi fariĝis sciita kiel la ''Jingpai'' (Beijing Lernejo) kontraŭ ''Haipai'' (Ŝanhaja Lerneja) debato. Songjiang Lernejo (淞江派) estas malgranda pentraĵo lernejo dum la [[Ming-dinastio]]. Ĝi estas ofte konsiderita kiel pli fora evoluado de la Wu Lernejo aŭ Wumen Lernejo (吴门画派), en la tiama kultura centro de la regiono, [[Suzhou]]. Huating Lernejo (华亭派) estis alia grava arta lernejo dum la meza al lasta Ming-dinastio. Ĝiaj ĉefaj atingoj estis en tradicia ĉina pentraĵo, kaligrafio kaj poezio kaj precipe fama por ĝia Renwen pentraĵo (人文画). [[Dong Qichang]] (董其昌) estas unu el la majstroj de ĉi tiu lernejo. === Modo === Alia Ŝanhajaj kulturaj artefaktoj inkluzivas la cheongsam (Ŝanhaj-dialekto: ''zansae''), modernigo de la tradicia ĉino/Manchurian [[ĉipoo]] [[pinjino]]:(旗袍); garnitura. Tio ĉi kontrastas akre kun la tradicia ĉipao kiu estis desegnita kaŝi la figuron kaj esti portita ĉiaokaze de aĝo. La cheongsam estas en bona ordo kun la okcidenta palto kaj la koltuko, kaj portretis unikan Orientan azian modernon, karakterizante la Ŝanhajan loĝantaron en ĝeneralo. Kiel Okcidentaj modaj ŝanĝoj, la baza cheongsam desegno estas ŝanĝita, ankaŭ, enkondukante altan-koluman kaj senmanikajn vestojn. La moda industrio estis rapide revigliganta en la pasinta jardeko. Kiel arkitekturo de Ŝanhajo, lokaj modaj designantoj strebis krei fuzion de okcidenta kaj tradiciaj desegnoj, ofte kun ennovigaj, se sendisputigaj rezultoj. === Tutmonda evento === [[Dosiero:Expo Axis nighttime.jpg|eta|maldekstra|380ra|Nokto de la Monda Ekspozicio 2010 (Ŝanhajo)]] Ŝanhajo gastigis nombron de mondaj eventoj, inkluzive de la ''2007 Somera Speciala Olimpiko'' kaj [[Live Earth|Viva Tero]] koncerto.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2007/07/08/MNG9FQSVE61.DTL|titolo=Varmiĝo frapas noton en Ĉinio|alirdato=2011-01-23|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120516001308/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2007%2F07%2F08%2FMNG9FQSVE61.DTL|arkivdato=2012-05-16}}</ref> ''La Ŝanhaja Internacia Filma Festivalo'' estas okazigita ĉiujare en la urbo. La urbo estis la gastiganto de la Ekspozicio 2010 '''Foiro de Mondo''' inter la 1-a majo kaj la 31-a oktobro 2010. La '''Ekspozicio 2010''' estis okazigita sur ambaŭ bordoj de la [[Huangpu /Rivero)|rivero Huangpuo]]. Ĝi estis grava [[Internacia ekspozicio|Monda Ekspozicio]] en la tradicio de internaciaj foiroj kaj ekspozicioj, la unua ekde 1992. La temo de la ekspozicio estis ''"Pli Bona Urbo – Pli Bona Vivo"'' kaj signifas nova statuso de Ŝanhajo en la 21a jarcento kiel la "sekvanta granda monda urbo".<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=en|url=http://www.theatlantic.com/international/archive/2010/04/china-rules-the-world-at-expo-2010/39566/|titolo=Ĉinio Regas la Mondon ĉe Ekspozicio 2010}}</ref>. Ĝi havis la plej grandan nombron de landoj partoprenantaj kaj estis la plej altekosta Ekspozicio en la historio de la foiroj de la mondo. La Ŝanhaja Monda Ekspozicio estis ankaŭ Justa ejo de la plej granda Mondo iam ajn ĉe 5.28 kvadrata km.<ref>{{citaĵo el novaĵo|lingvo=en|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=10469579&page=2|titolo=Ŝanhaja Monda Ekspozicio - mola potenco de ekspozicieja Ĉinio}}</ref> == Sporto == [[Dosiero:YaoMingonoffense2.jpg|eta|dekstra|180ra|Yao Ming - korbopilka ludanto]] Ŝanhajo estas sanktejo de la ĉina moderna sperto. Diversaj sportaj lernejo estis establitaj de 1920,kaj diversaj libroj estis eldonitaj tiam. Ŝanhajo estas ankaŭ hejmo al nombro de profesiaj sportaj teamoj, inkluzive de * '''Ŝanhajo Shenhua''' de la ''Ĉina Supera Ligo'', * '''La Ŝanhajaj Ŝarkoj''' de la ''Ĉina Korbopilko Asocio''. Yao Ming estas fama ludanto de korbopilko ne nur en Ŝanhajo, ankaŭ en la mondo. * '''Ĉinia Drako''' de ''Azia Ligo Glacia Hokeo'' * '''La Ŝanhajaj Oraj Agloj''' de la ''Ĉinia Basbalo Ligo''. Liu Xiang estas alia fama sportisto por 110 metra hurdo. La urbo ankaŭ gastigis la [[Formulo 1|Formulon Unu]] '''Ĉina Granda Premio''' ĉe la '''Ŝanhaja Internacia Cirkvito''' je ĉiu jaro ekde 2004. == Manĝaĵo == Ŝanhaja manĝaĵo estas nomita本帮菜([[pinjino]]=běn bāng cài),kun gustumo sukero. Ĝenerale Ŝanhajano emas meti sukeron en manĝaĵojn. La plej famaj manĝaĵoj estas ''Fritita Mantoo (生煎馒头) Vaporumileta Baŭzio (小笼包) Songgao(松糕) Fritita Novjara Kuko(炒年糕)''. Kaj pro tio,ke multe da enmigrintoj alvenis, ili ankaŭ kunportas siajn hejmlokajn manĝaĵojn enlandajn kaj eksterlandajn. {{Bildgalerio |vicigo=centre |reĝimo=pakita-surmeto |alto=150 |Dosiero:Xiao long bao by VirtualErn in Taipei.jpg| Vaporumileta Baŭzio |Dosiero:Sheng Jian Bao on a pan.jpg| Fritita Mantoo |Dosiero:Song gao.jpg| Songgao |Dosiero:Shanghai Nian cake.jpg | Fritita Novjara Kuko }} == Ĝeneralaj konsulejoj == {{Navigilo kun kolumnoj |navbar = plain |titolo= Ĝeneralaj Konsulejoj En Ŝanhajo |kolumnolarĝo = 18em |kolumno1 = <span style="white-space:nowrap"> * {{PAK}} * {{PHI}} * {{KAZ}} * {{KOR}} * {{CAM}} * {{MAS}} * {{JPN}} * {{THA}} * {{TUR}} * {{UZB}} * {{SIN}} * {{IRI}} * {{ISR}} * {{IND}} * {{EGY}} * {{RSA}} * {{NGR}} * {{IRL}} * {{AUT}} </span> |kolumno2 = <span style="white-space:nowrap"> * {{BLR}} * {{BUL}} * {{BEL}} * {{POL}} * {{DEN}} * {{GER}} * {{RUS}} * {{FRA}} * {{FIN}} * {{NED}} * {{CZE}} * {{LUX}} * {{ROU}} * {{NOR}} * {{POR}} * {{SWE}} * {{SUI}} * {{SRB}} * {{SVK}} </span> |kolumno3larĝo=17em |kolumno3 = <span style="white-space:nowrap"> * {{UKR}} * {{ESP}} * {{GRE}} * {{HUN}} * {{ITA}} * {{GBR}} * {{CUB}} * {{CAN}} * {{USA}} * {{MEX}} * {{ARG}} * {{BRA}} * {{PER}} * {{VEN}} * {{URU}} * {{CHI}} * {{AUS}} * {{VAN}} * {{NZL}} </span> }} == Ĝemelaj urboj == {{Navigilo kun kolumnoj |navbar = plain |titolo=Ĝemelaj urboj de Ŝanhajo |kolumnolarĝo = 18em |kolumno1 = <span style="white-space:nowrap"> ; Afriko * {{MAR}} [[Casablanca]], [[Moroko]] – ''since 1988'' * {{EGY}} [[Alexandria]], [[Egiptujo]] – ''1992'' * {{NAM}} [[Windhoek]], [[Namibio]] – ''1995'' * {{MOZ}} [[Maputo]], [[Mozambiko]] – ''1999'' ; Azio * {{JPN}} [[Jokohamo]], [[Japanio]] – ''1973''<ref>{{Cite web|language=en|url=http://www.welcome.city.yokohama.jp/eng/tourism/mame/a3000.html|title=Ok Urboj/Ses Jokohamaj Ĝemelaj Urboj|publisher=[http://www.welcome.city.yokohama.jp/eng/ycvb/index.html Jokohama Convention & Visitiors Bureau]|4=|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2011-01-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090505110044/http://www.welcome.city.yokohama.jp/eng/tourism/mame/a3000.html|arkivdato=2009-05-05|accessdate=2011-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505110044/http://www.welcome.city.yokohama.jp/eng/tourism/mame/a3000.html|archivedate=2009-05-05}}</ref> * {{JPN}} [[Osako]], [[Japanio]] – ''1974'' * {{JPN}} [[Gubernio Osaka]], [[Japanio]] – ''1980'' * {{PRK}} [[Hamhung]], [[Norda Koreio]] – ''1982'' * {{PHI}} [[Manila]], [[Filipinio]] – ''1983'' * {{PAK}} [[Karachi]], [[Pakistano]] – ''1984'' * {{JPN}} [[Gubernio Nagasaki]], [[Japanio]] – ''1986'' * {{VIE}} [[Ho-Ĉi-Min-urbo]], [[Vjetnamio]] – ''1990'' * {{KOR}} [[Busan]], [[Suda Koreio]] – ''1993'' * {{ISR}} [[Haifa]], [[Izraelo]] – ''1994'' * {{UZB}} [[Taŝkento]], [[Uzbekio]] – ''1994'' * {{YEM}} [[Adeno]], [[Jemeno]] – ''1995'' * {{THA}} [[Chiang Mai Province|Chiang Mai]], [[Tajlando]] – ''2000'' * {{UAE}} [[Dubai]], [[Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]] – ''2000'' * {{LKA}} [[Colombo]], [[Srilanko]] – ''2003'' * {{CAM}} [[Phnom Penh]], [[Kamboĝo]] – ''2005'' <ref>{{Cite web |language=en |url=http://www.phnompenh.gov.kh/sister-cities.php |title=Ĝemelaj Urboj de Phnom Penh |3= |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2011-01-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130823113543/http://www.phnompenh.gov.kh/sister-cities.php |arkivdato=2013-08-23 |accessdate=2011-01-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130823113543/http://www.phnompenh.gov.kh/sister-cities.php |archivedate=2013-08-23 }}</ref> * {{RUS}} [[Niĵnevartovsk]], [[Rusio]] – ''2007'' * {{AFG}} [[Herat]], [[Afganujo]] – ''2008'' </span> |kolumno2 = <span style="white-space:nowrap"> ; Eŭropo * {{ITA}} [[Milano]], [[Italio]] – ''1979'' * {{NLD}} [[Rotterdam]], [[Nederlando]] – ''1979'' * {{CRO}} [[Zagreb]], [[Kroatio]] – ''1980'' * {{BEL}} [[Antwerp]], [[Belgio]] – ''1984'' * {{POL}} [[Gdansk]], [[Pollando]] – ''1985'' * {{GRE}} [[Pireo]], [[Greko]] – ''1985'' * {{SWE}} [[Gothenburg]], [[Svedio]] – ''1986'' * {{DEU}} [[Hamburg]], [[Germanio]] – ''1986''<ref>{{cite web |language=de|url=http://www.hamburg.de/partnerstaedte/ |title=Hamburgaj Ĝemelaj Urboj |publisher=[http://www.hamburg.de/ Hamburga Oficiala Retejo ]|postscript=<!--None-->}}</ref> * {{FRA}} [[Marseille]], [[Francio]] – ''1987'' * {{RUS}} [[Sankt-Peterburgo]], [[Rusio]] – ''1988'' * {{TUR}} [[Istanbul]], [[Turkio]] – ''1989'' * {{PRT}} [[Porto]], [[Portugalo]] – ''1995''<ref name="Porto International">{{Cite web|language=en|url=http://www.cm-porto.pt/document/449218/481584.pdf|title=Internacia Rilato de la Urbo de Porto|3=|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2011-01-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120113054303/http://www.cm-porto.pt/document/449218/481584.pdf|arkivdato=2012-01-13|accessdate=2011-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120113054303/http://www.cm-porto.pt/document/449218/481584.pdf|archivedate=2012-01-13}}</ref> * {{GBR}} [[London]], [[Britujo]] – ''1996'' * {{FIN}} [[Espoo]], [[Finnlando]] – ''1998'' * {{GBR}} [[Liverpool]], [[Britujo]] – ''1999'' * {{ESP}} [[Barcelona]], [[Hispano]] – ''2001''<ref name="Barcelona">{{Cite web|language=es|url=http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0,4022,229724149_257215678_1,00.html|title=Barcelono internacia|3=|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2011-01-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20121127043638/http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0,4022,229724149_257215678_1,00.html|arkivdato=2012-11-27|accessdate=2011-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110816053334/http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0,4022,229724149_257215678_1,00.html|archivedate=2011-08-16}}</ref> * {{NOR}} [[Oslo]], [[Norvegio]] – ''2001'' * {{ROM}} [[Constanţa]], [[Rumanio]] – ''2002'' * {{DNK}} [[Aarhus County]], [[Danio]] – ''2003'' * {{SVK}} [[Regiono Bratislavo]], [[Slovakio]] – ''2003'' * {{CYP}} [[Nikozio]], [[Kipro]] – ''2004'' * {{AUT}} [[Salzburg]], [[Austrio]] – ''2004'' * {{IRL}} [[Cork]], [[Irlando]] – ''2005'' * {{SUI}} [[Basel]], [[Svisio]] – ''2007'' * {{SWE}} [[Borås]], [[Svedio]] – ''2007'' * {{BIH}} [[Sarajevo]], [[Bosnio kaj Hercegovino]] – ''2008'' * {{CZE}} [[Most]], [[Ĉeĥio]] </span> |kolumno3 = <span style="white-space:nowrap"> ; Norda Ameriko * {{USA}} [[San Francisco]], [[Usono]] – ''1979'' * {{USA}} [[Chicago]], [[Usono]] – ''1985'' * {{CAN}} [[Montreal]], [[Kanado]] – ''1985'' * {{CUB}} [[Santiago de Cuba]], [[Kubo]] – ''1996'' * {{MEX}} [[Jalisco|Jalisco State]], [[Meksiko]] – ''1998'' * {{USA}} [[Winston-Salem, North Carolina|Winston-Salem]], [[Usono]] – ''2006'' ; Oceanio * {{NZL}} [[Dunedin]], [[Nov-Zelando]] – ''1994'' * {{VUT}} [[Port Vila]], [[Vanuatuo]] – ''1994'' * {{NZL}} [[Hauraki District]], [[Nov-Zelando]] – ''2003'' ; Suda Ameriko * {{BRA}} [[São Paulo]], [[Brazilo]] – ''1988'' * {{COL}} [[Bogotá]], [[Kolombio]] – ''1992'' * {{ARG}} [[Rosario]], [[Arĝentino]] – ''1997'' * {{ECU}} [[Guayaquil]], [[Ekvadoro]] – ''2001'' * {{CHL}} [[Valparaiso]], [[Ĉilio]] – ''2001'' * {{BRA}} [[Manaus]], [[Brazilo]] – ''2009'' * {{PER}} [[Lima]], [[Pero]] – ''2010'' </span> }} == Esperanto en Ŝanhajo == La urba esperantista organizaĵo [[Ŝanhaja Esperanto-Asocio]] aktivas ekde la 1910-aj jaroj. {{Navigilo kun kolumnoj |navbar = plain |titolo= Esperantistoj en Ŝanhajo |kolumnolarĝo = 18em |kolumno1 = <span style="white-space:nowrap"> '''A''' '''B''' '''C''' '''D''' '''E''' '''F''' '''G''' '''H''' '''I''' </span> |kolumno2 = <span style="white-space:nowrap"> '''J''' '''K''' '''L''' * [[Liu Huo-Zi]] '''M''' '''N''' * [[Naŭu Ĉanĝia Fu]] '''O''' '''P''' *Pan Dishu '''Q''' </span> |kolumno3larĝo=17em |kolumno3 = <span style="white-space:nowrap"> '''R''' '''S''' *Shen Xiaoxi '''T''' *Tang Yong '''U''' '''V''' '''W''' * Wang Minhao * Wei Yuanshu '''X''' '''Y''' '''Z''' </span> }} == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Metroo de Ŝanhajo]] * [[Tramvojo de Songjiang]] * [[Trolebusa transporto en Ŝanhajo]] * [[Plej grandaj urboj]] (laŭ enloĝantaro) * [[Listo de milionurboj]] * Hispana filmo ''[[El embrujo de Shanghai]]'' == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:Ŝanhajo|ReVo=sxanhaj}} * {{citaĵo el la reto|url=http://www.webjournal.unior.it/|titolo=S. Diglio, Urban Development and Historic Heritage Protection in Shanghai, ''Web Journal on Cultural Patrimony'', (Fabio Maniscalco ed.), vol. 1, 2006|lingvo=en|alirdato=2006-04-14|arkivurl=https://web.archive.org/web/20160130223426/http://www.webjournal.unior.it/|arkivdato=2016-01-30}} * {{citaĵo el la reto|url=http://www.china.org.cn/esperanto/2429.htm|titolo=Informo pri e-lingva antaŭkongreso en Ŝanhajo okaze de la UK 2004 en Pekino|lingvo=eo|alirdato=2014-02-10|arkivurl=https://web.archive.org/web/20060626144417/http://www.china.org.cn/esperanto/2429.htm|arkivdato=2006-06-26}} {{-}} {{Granda dosiero|Pudong Pano.jpg|1000ra|Panoramo de [[Pudong]] en Ŝanhajo, je majo 2007}} {{Metropoloj}} {{Havenda artikolo|Ŝanhajo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Ŝanhajo| ]] [[Kategorio:Provincnivelaj urboj de Ĉinio]] [[Kategorio:Marhavenaj urboj]] [[Kategorio:Milionurboj]] ja216ia8f094aazfig3pe0jny6b7uai 0 27297 9482875 9389692 2026-09-27T16:46:44Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482875 wikitext text/x-wiki {{Heredaĵo de UNESKO}} {{Geokesto | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Istanbulo | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-tr|''İstanbul''}} | alia_nomo1 = {{Lang-el|''Κωνσταντινούπολις''}} | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = İstanbul | moto = | kromnomo = Stambulo <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = Montage of Istanbul 2020.jpg | dosiero2 = Istanbul Montage 2016.png | dosiero3 = Montage of Istanbul city.png | dosiero4 = Istanbul collage new.jpg | dosiero5 = Istanbul collage 5j.jpg | piedlinio = Fotomuntaĵo }} | dosiero_grandeco = 300px | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Turkio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = [[Marmora regiono (Turkio)|Marmora]] | regiono_tipo = | distrikto = | municipo = Provinco İstanbul | municipo_tipo = Provinco | histregiono_faldo = 1 | histregiono = Romia Imperio | histregiono1 = Bizanca imperio | histregiono2 = Latina imperio | histregiono2_noto = krucista ŝtato | histregiono3 = Otomana imperio | histregiono4 = | histregiono5 = | komunumo = Stambulo | komunumo1 = Konstantinopolo | komunumo2 = Bizanco | komunumo_tipo = Historiaj nomoj <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | limo = Marmora Maro | rivero = Bosporo | rivero_tipo = Markolo | memorindaĵo_faldo = 1 | memorindaĵo = Hagia Sofia | memorindaĵo1 = [[Blua moskeo (Istanbulo)|Blua moskeo]] | memorindaĵo2 = Palaco de Topkapi | memorindaĵo3 = Kız Kulesi | memorindaĵo4 = Moskeo de Sulejmano | memorindaĵo5 = Moskeo Laleli | memorindaĵo6 = | memorindaĵo7 = | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵoj | konstruaĵo = Universitato de Istanbulo | ŝoseo_tipo = Transporto | ŝoseo = Tramtransporto en Istanbulo | montaro = | montaro1 = <!-- *** Situo *** --> | situo = Istanbulo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 40 | lat_d = 41 | lat_m = 00 | lat_s = 44 | lat_NS = N | long_d = 28 | long_m = 58 | long_s = 33 | long_EW = E | plej_alta = 100 | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 1830.92 | areo_urbo = | areo_metropolo = | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_urbo = | loĝantaro_metropolo = | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = - | establita_tipo = Estiĝo | establita1 = 667 a.K. | establita1_tipo = Bizanco | establita2 = 330 | establita2_tipo = Konstantinopolo | establita3 = 1453 | establita3_tipo = Istanbulo | dato = | urbestro = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} <small>(ekde {{#invoke:Wikidata|claim|P6|qualifier=P580}})</small> <!-- | ĉefulo = Ekrem İmamoğlu | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = --> <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Orienteŭropa tempo|OET]] | utc_offset =+2 | horzono_DST = [[Orienteŭropa somera tempo|OEST]] | utc_offset_DST =+3 | poŝtkodo = 34010 ĝis 34850 kaj 80000 ĝis 81800 | areo_kodo = (+90) 212 (eŭropa parto)<br />(+90) 216 (azia parto) | areo_kodo_tipo = Tel. antaŭkodo | kodo = 34 | kodo_tipo = Aŭtokodoj | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = Historia areo de Istanbulo | unesko_tipo = kultura heredaĵo | unesko_jaro = 1985 | unesko_numero = 356 | unesko_regiono = 4 | unesko_kriterioj = i, ii, iii, iv <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo en Azio | mapo_lokumilo = Azio | mapo1_priskribo = Situo de Istanbulo enkadre de Turkio | mapo1_lokumilo = Turkio | mapo2 = Location map Istanbul.png | mapo2_priskribo = Urbo mapo <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.ibb.gov.tr www.ibb.gov.tr] | commons = Istanbul | portalo = Turkio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{mapligilo urbo|zomo=10}} }} '''Istanbulo''' estas [[urbo]] en [[Turkio]], plejparte en ties [[Eŭropo|eŭropa]] parto. En sia historio ĝi estis nomata ankaŭ '''''[[Stambulo]]''''', '''''[[Konstantinopolo]]''''' kaj '''''[[Bizanco]]'''''. Ĝi situas ambaŭflanke de la [[Bosporo]]. Ekde la falo de la [[Bizanca imperio|Bizanca Imperio]] per la falo de la urbo en 1453 ĝi estis la [[ĉefurbo]] de Turkio ĝis [[1923]] (t.e. de la Osmana imperio kaj je la unua periodo de la [[Turkio|Respubliko Turkio]]). Ĝi estas la plej loĝata urbo en Turkio kaj la ekonomia, kultura kaj historia centro de la lando. Istanbulo estas transkontinenta urbo en [[Eŭrazio]], super la [[Markolo]] [[Bosporo]] (kiu separas [[Eŭropo]]n kaj [[Azio]]n) inter la [[Marmora Maro]] kaj la [[Nigra Maro]]. Ties komerca kaj historia centro kuŝas sur la eŭropa flanko kaj ĉirkaŭ unu triono de ties loĝantaro loĝas en ĉefurboj de la azia flanko de la Bosporo.<ref>WCTR Society; Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō (2004). Urban Transport and the Environment: An International Perspective. Amsterdam: Elsevier. ISBN 978-0-08-044512-0. p. 281</ref> Kun totala loĝantaro de ĉirkaŭ dek kvin milionoj da loĝantoj en ties [[Metropola areo de Istanbulo|metropola areo]],<ref>[https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=en "The Results of Address Based Population Registration System (2019)".] Turka Statistika Instituto. 31a de decembro 2019. Alirita la 26an de septembro 2020.</ref> Istanbulo estas unu el la plej grandaj urboj de la mondo laŭ loĝantaro, range kiel la dekkvina plej granda urbo de la mondo kaj la plej granda urbo en Eŭropo. La urbo estas la administracia centro de la [[Istanbula Metropola Municipo]] (samtermina kun la [[Istanbula Provinco]]). La urbo tenas strategian situon inter la [[Nigra Maro]] kaj la [[Mediteraneo]]. Ĝi estis ankaŭ sur la historia [[Silka Vojo]].<ref>Dumper & Stanley 2007, p. 320</ref> Ĝi kontrolis la fervojajn retojn inter [[Balkanio]] kaj [[Mezoriento]] kaj estis la nura marvojo inter la Nigra Maro kaj la Mediteraneo. En 1923, post la nomita [[Milito por Turka Sendependiĝo]], [[Ankaro]] estis elektita kiel la nova ĉefurbo de Turkio kaj la urbonomo estis ŝanĝita al Istanbulo. Tamen ĝi plutenis elstrecon en [[Geopolitiko|geopolitikaj]] kaj kulturaj aferoj. La loĝantaro de la urbo pliiĝis dekfoje ekde la [[1950-aj jaroj]], ĉar migrantoj el la tuta [[Anatolio]] venis kaj la urbolimoj devis etendiĝi por enhavi ilin.<ref>Turan 2010, p. 224</ref><ref>[http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/en-US/0-Exploring-The-City/Location/Pages/PopulationandDemographicStructure.aspx "Population and Demographic Structure".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110629080413/http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/en-US/0-Exploring-The-City/Location/Pages/PopulationandDemographicStructure.aspx |date=2011-06-29 }} Istanbul 2010: European Capital of Culture. Istanbul Metropolitan Municipality. 2008. Alirita la 27an de marto 2012. Ne plu funkcianta,</ref> Artoj, muziko, filmoj kaj kulturaj festivaloj estis establitaj fine de la 20a jarcento kaj plue estas gastigitaj de la urbo nuntempe. Plibonigoj en [[infrastrukturo]] produktis kompleksan [[Transporta reto|transportan reton]] en la urbo. Ĉirkaŭ 12 milionoj da eksterlandaj vizitantoj venis al Istanbulo en 2015, kvin jarojn post ĝi estis nomumita [[Eŭropa Kultura Ĉefurbo]], kio faras ĝin la kvina plej populara turisma destinejo.<ref>[https://newsroom.mastercard.com/press-releases/london-retains-crown-in-2015-mastercard-global-destinations-cities-index/ "London Retains Crown in 2015 MasterCard Global Destinations Cities Index".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200612004651/https://newsroom.mastercard.com/press-releases/london-retains-crown-in-2015-mastercard-global-destinations-cities-index/ |date=2020-06-12 }} MasterCard Social Newsroom. Alirita la 26an de septembro 2020.</ref> Ĝia historia centro estas la plej grava altiraĵo, kaj parto el tio estis listigita kiel [[Monda Kulturheredaĵo de UNESKO]].<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/356 |title=UNESCO &#124; Historic Areas of Istanbul |publisher=Whc.unesco.org |date= |accessdate=28-a de majo 2009}}</ref> La distra kaj kultura kerno estas ĉirkaŭ la [[natura haveno]] de la urbo, la [[Ora Korno]], en la distrikto [[Beyoğlu]]. Konsiderita Alfa-[[Mondurbo]] fare de la ''Globalization and World Cities Research Network'',<ref>[https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html "The World According to GaWC 2020".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |date=2020-08-24 }} GaWC - Research Network. Globalization and World Cities. Alirita la 26an de septembro 2020.</ref> ĝi estas hejmo de sidejoj de multaj turkaj kompanioj kaj amaskomunikiloj kiuj respondecas pri pli ol unu kvarono de la [[Malneta enlanda produkto]] de la lando.<ref>[http://ebiz.turpin-distribution.com/search.aspx?pub=472&adv=1 OECD Territorial Reviews: Istanbul, Turkey. Policy Briefs. The Organisation for Economic Co-operation and Development.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200926002003/http://ebiz.turpin-distribution.com/search.aspx?pub=472&adv=1|date=2020-09-26}} Marto 2008. ISBN 978-92-64-04383-1.</ref> == Etimologio == La urbo Istanbulo havis multajn nomojn laŭlonge de la historio, laŭ la [[kulturo]] kaj [[religio]] de siaj loĝantoj. La nuna [[turka lingvo|turklingva]] nomo, ''İstanbul'', devenas de la [[Helena lingvo|helenaj]] vortoj ''eis ten Poli'' (εις τήν Πόλι(ν)), kiuj signifas ''en la urbon'' aŭ ''al la urbo'', ĉar ĝi estis la ĉefa urbo por grekoj.<ref name="roo177">{{harvnb|Room|2006|pp=177}}</ref><ref name="lewix">{{harvnb|Lewis|1963|p=ix}}</ref> Istanbulo estis fondita kiel Bizanco laŭ la nomo de sia fondinto, la reĝo Byzas.<ref name="eva16">{{harvnb|Evans|2000|p=16}}</ref> Iom antaŭ la divido de la [[Romia Imperio]] en la [[Bizanca Imperio|bizancan imperion]] kaj la [[Okcident-Romia Imperio|okcidentan imperion]], Istanbulo ricevis la nomon de la imperiestro [[Konstantino la 1-a de la Romia Imperio|Konstantino la 1-a]], [[Konstantinopolo]], kiam li igis ĝin ĉefurbo de la [[Romia Imperio]].<ref name="roo177"/> Post la disiĝo de la Romia Imperio, la urbo daŭre estis la ĉefurbo de la Bizanca Imperio. Ĝi estis nomata ''Nova Romo'', sed la nomo Konstantinopolo restis la plej populara.<ref>{{harvnb|Gregory|2010|pp=62–3}}</ref> En [[1453]] la [[otomanoj]] konkeris la urbon, kies nomo iĝis Stambulo, kaj poste Istanbulo pro [[fonetiko|fonetika]] evoluo. == Geografio == [[Dosiero:Sea of Marmara map.png|eta|maldekstra|Situo rilate al Marmora Maro]] [[dosiero:Istambul and Bosporus big.jpg|eta|maldekstra|Satelita foto de Istanbulo kaj Bosporo]] Istanbulo situas en la okcidento de Turkujo kaj ĉirkaŭas la [[Bosporo]]n. La [[Ora Korno]], golfo de la Bosporo direkte al okcidento, disigas la eŭropan parton en sudan kaj nordan parton. La suda parto estas duoninsulo kuŝanta inter la [[Marmora Maro]] kaj la [[Ora Korno]] kun la historia centro de la urbo. Norde de ĝi situas la urbokvartaloj tuŝantaj la historian ''[[Galata-turo|Galata]]''. Al ĉiuj eblaj direktoj, tio estas al okcidento, nordo kaj oriento, la metropolo transiregas nuntempe la historiajn kvartalojn. En la sudoriento kuŝas la [[Insuloj de Princoj]], kiuj estas parto de Istanbulo. La urba areo ampleksas ĉirkaŭ 50 kilometrojn de nordo al sudo kaj ĉirkaŭ 100 kilometrojn de oriento al okcidento. La administracia regiono de la metropolo estas tiu de la provinco Istanbulo kaj havas areon de 5.343,02 kvadrataj kilometroj, el kiuj tamen nur 1.830,92 (aŭ 34,2&nbsp;procentoj) estas parto de la urbo mem, la cetero de 3.512,1 kvadrataj kilometroj (tio estas 65,8&nbsp;procentoj) konsistas el antaŭurboj kaj regionoj kun kampara strukturo.<ref name="ibb">[http://www.ibb.gov.tr/en-US/Organization/AuthorityArea/Pages/AnaSayfa.aspx La administracia regiono] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100228180231/http://www.ibb.gov.tr/en-US/Organization/AuthorityArea/Pages/AnaSayfa.aspx |date=2010-02-28 }} En: [http://www.ibb.gov.tr/ www.ibb.gov.tr]. İstanbul Büyükşehir Belediyesi, vidita la 15-an de julio 2009. (angle)</ref> === Tertremoj === [[Dosiero:Slip-dist.png|eta|maldekstra|280px|La Nordanatolia Fendego kaj la tieaj tertremoj en la 20-a jarcento.]] Istanbulo situas norde de la [[Nordanatolia Fendego]], kiu streĉiĝas de norda [[Anatolio]] ĝis la [[Marmara Maro]]. La [[anatolia plato]] tie sin puŝas okcidenten preter la norda [[eŭrazia plato]]. Laŭ la rezultanta transformiĝanta fendego okazis 66 grandaj [[tertremo]]j inter la jaroj [[1711]] kaj [[1894]]. Konataj estas la tertremoj el la jaro [[447]], dum kiu detruiĝis 57 turoj de la [[Teodozio la 2-a|Teodozia Murego]], kaj el la jaro [[559]], dum kiu partoj de la [[kupolo]] de la [[Hagia Sofia]] terenfalis, nur kelkajn jarojn post la finkonstruo de la preĝejo. Unu el la plej gravaj tertremoj kune kun giganta [[cunamo]], kiu transpasis la maran muregon de la urbo okazis en la jaro [[1509]]. Ĝi detruigis 109 [[moskeo]]jn kaj 1070 domojn. Supozeble inter 5.000 kaj 13.000 homoj mortis tiam.<ref>''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden. vol. 4, p. 238 ("Istanbul").</ref> Krome estis neniigita la osmana [[floto]]. La sekva fortega tertremo sekvis en la jaro [[1557]]. Tiuj de la jaroj [[1690]] kaj [[1719]] multe difektis la kamparanajn kaj marajn muregojn. Memoras pri tio skribaĵoj sur la urbaj pordegoj fiksitaj post la rekonstruo fare de la sultano [[Ahmedo la 3-a]]. La [[22-an de majo]] [[1766]] la preĝĉambro de la [[Moskeo de Fatih]] estis preskaŭ tute detruita.<ref>Heinz Jürgen Sauermost und Wolf-Christian von der Mülbe: ''Istanbuler Moscheen''. München 1981, p. 221.</ref> Dum tertremo de la jaro [[1894]] enfalis grandaj partoj de la kovrita bazaro, kies plej larĝa strato estiĝis nure post tiu katastrofo. Ankaŭ la plej multaj [[mozaiko]]j de la [[Hagia Sofia]] malaperis dum tiu tertremo. Terfizikistoj antaŭvidas novan fortan tertremon ekde la forto 7,6 antaŭ la jaro [[2030]] kun verŝajneco de 60%.<ref>{{harvnb|Parsons|Toda|Stein|Barka|2000}}</ref><ref>{{cite news|last=Traynor|first=Ian|title=A Disaster Waiting to Happen - Why a Huge Earthquake Near Istanbul Seems Inevitable|url=http://www.guardian.co.uk/world/2006/dec/09/turkey.naturaldisasters|publisher=The Guardian|date=[[9-a de decembro]] [[2006]]|accessdate=13a de junio 2010}}</ref> En la proksima pasinteco okazis malpli fortaj, sed tamen katastrofaj tertremoj, dum aŭgusto [[1999]] en la [[provinco Kocaeli]] kun pli ol 17 000 mortintoj kaj dum la vintro [[2002]] en la [[provinco Afyonkarahisar]].<ref name="dis-awaits">{{cite news|last=Revkin|first=Andrew C.|title=Disaster Awaits Cities in Earthquake Zones|url=http://www.nytimes.com/2010/02/25/science/earth/25quake.html|publisher=The New York Times|date=24a de februaro 2010|accessdate=13a de junio 2010}}</ref> === Klimato === Pro sia situo inter [[Marmora Maro]] kaj [[Nigra Maro]], la klimato estas [[Oceana klimato|oceana]], influita de la tipoj [[Kontinenta klimato|kontinenta]] kaj [[Mediteranea klimato|mediteranea]].<ref>[http://books.google.com.tr/books?id=3CU1OqxpGDsC&pg=PA174&lpg=PA174&dq=istanbul+k%C3%B6ppen+climate&source=bl&ots=fXjAS_TKYB&sig=q2WjfJhyIAzRBsqB6JI8tSCtx1Y&hl=tr&ei=8KTESo_pL4eMsAa354zcDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2#v=onepage&q=&f=false „Climate change: impact on coastal habitation“ (angle: "klimata ŝanĝo: rezultoj por marbordaj vivaĵoj") eldonita fare de meteorologiisto Dr. Doeke Eisma kun aparta referenco pri la transira klimato de Istanbulo en ĉapitro 8 „Impact of Climatic Change on Coastal Cities“ (angle: "rezulto de klimata ŝanĝo por marbordaj urboj") fare de Tjeerd Deelstra en paĝo 174]</ref> La meza jara temperaturo estas ĉirkaŭ {{GdC|14}}. La plej varmaj monatoj estas julio kaj aŭgusto kun meze pli ol {{GdC|22}}, la plej malvarmaj estas januaro kaj februaro kun iom pli ol {{GdC|5}}. Someraj temperaturoj povas atingi dum varmegaj periodoj, kiuj ofte daŭras plurajn tagojn, inter junio kaj aŭgusto, ĝis pli ol {{GdC|30}} en ombro. Vintroj estas malvarmetaj ĝis malvarmaj kaj ofte neĝas. La meza pluvkvanto situas je 844&nbsp;milimetroj. Pluvas plej ofte en novembro kaj decembro, malplej ofte de majo ĝis julio.<ref name="Turkish State Meteorological Service (DMI)">{{Citaĵo el la reto |url=http://www.meteor.gov.tr/veridegerlendirme/yillik-toplam-yagis-verileri.aspx?m=ISTANBUL |titolo=Yıllık Toplam Yağış Verileri - İstanbul (turke: datumoj pri la tuta [[precipitaĵo|jara pluvokvanto]] en Istanbulo) |alirdato=2010-07-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130331072105/http://www.meteor.gov.tr/veridegerlendirme/yillik-toplam-yagis-verileri.aspx?m=ISTANBUL |arkivdato=2013-03-31 }}</ref> Ekstrema malvarma temperaturo estas ĝis {{GdC|−16.1}} (je la 9-a de februaro 1927), ekstrema varmega je {{GdC|40.5}} (je la 12-a de julio 2000).<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.meteorologyclimate.com/extreme-temperature-records.htm |titolo=Extreme Temperature Records Worldwide - Istanbul (angle: "ekstremaj temperaturaj rekordoj tutmonde - Istanbulo") |alirdato=2010-07-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20071008104939/http://www.meteorologyclimate.com/extreme-temperature-records.htm |arkivdato=2007-10-08 }}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" | align=center colspan=14|'''Istanbul, {{TUR}}''' |- ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Monato ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jan ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Feb ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Mar ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Apr ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maj ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jun ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jul ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Aŭg ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Sep ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Okt ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nov ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Dec ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jaro |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Rekorda alta temperaturo ({{GdC|}}) | style="background: #FFFF66;" | 18,3 | style="background: #FFCC66;" | 24,0 | style="background: #FFCC00;" | 26,2 | style="background: #FFCC00;" | 32,9 | style="background: #FF9900;" | 33,0 | style="background: #FF8000;" | 40,2 | style="background: #FF8000;" | 40,5 | style="background: #FF8000;" | 38,8 | style="background: #FF9900;" | 33,6 | style="background: #FF9900;" | 34,2 | style="background: #FFCC00;" | 27,2 | style="background: #FFCC66;" | 21,2 | style="background: #FF8000;" | 40,5 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Averaĝa plej alta temperaturo ({{GdC|}}) | style="background: #FFFF99; color:#000080;" | 8,7 | style="background: #FFFF99; color:#000080;" | 9,1 | style="background: #FFFF66; color:#000080;" | 11,2 | style="background: #FFFF66; color:#000080;" | 16,5 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 21,4 | style="background: #FF9900; color:#000080;" | 26,0 | style="background: #FF9900; color:#000080;" | 28,4 | style="background: #FF9900; color:#000080;" | 28,5 | style="background: #FFCC00; color:#000080;" | 25,0 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 20,1 | style="background: #FFFF66; color:#000080;" | 15,2 | style="background: #FFFF99; color:#000080;" | 9,7 | style="background: #FFFF66; color:#000000;" | 18,3 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Averaĝa temperaturo ({{GdC|}}) | style="background: #FFFF99; color:#000080;" | 5,8 | style="background: #FFFF99; color:#000080;" | 5,9 | style="background: #FFFF66; color:#000080;" | 7,6 | style="background: #FFFF66; color:#000080;" | 12,1 | style="background: #FFFF66; color:#000080;" | 16,7 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 21,0 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 23,4 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 23,6 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 20,2 | style="background: #FFFF66; color:#000080;" | 16,0 | style="background: #FFFF66; color:#000080;" | 11,9 | style="background: #FFFF99; color:#000080;" | 8,2 | style="background: #FFFF66; color:#000000;" | 14,3 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Averaĝa plej malalta temperaturo ({{GdC|}}) | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 2,9 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 2,8 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 3,9 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7,7 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 12,0 | style="background: #FFFF66; color: black;" | 16,0 | style="background: #FFFF66; color: black;" | 18,5 | style="background: #FFFF66; color: black;" | 18,7 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 15,2 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 12,0 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 8,5 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 5,3 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 10,3 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Rekorda malalta temperaturo ({{GdC|}}) | style="background: #0033FF;" | -10,4 | style="background: #0033FF;" | -16,1 | style="background: #66CCFF;" | -7,0 | style="background: #AFEEEE;" | -0,6 | style="background: #FFFFCC;" | 3,6 | style="background: #FFFF99;" | 8,0 | style="background: #FFFF99;" | 10,5 | style="background: #FFFF99;" | 8,2 | style="background: #FFFFCC;" | 5,2 | style="background: #FFFFCC;" | 1,0 | style="background: #66CCFF;" | -4,0 | style="background: #0033FF;" | -9,4 | style="background: #0033FF;" | -16,1 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Averaĝa precipitaĵo (mm) | style="background: #0033FF; color: black;" | 102,4 | style="background: #0033FF; color: black;" | 80,2 | style="background: #0033FF; color: black;" | 69,9 | style="background: #66CCFF; color: black;" | 45,8 | style="background: #AFEEEE; color: black;" | 36,1 | style="background: #AFEEEE; color: black;" | 34,0 | style="background: #AFEEEE; color: black;" | 38,8 | style="background: #66CCFF; color: black;" | 47,8 | style="background: #66CCFF; color: black;" | 61,4 | style="background: #0033FF; color: black;" | 100,9 | style="background: #0033FF; color: black;" | 110,7 | style="background: #0033FF; color: black;" | 123,9 | style="background: #191970; color: white;" | 843,9 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | % Humideco | style="background: #0033FF; color: black;" | 77 | style="background: #0033FF; color: black;" | 75 | style="background: #87CEEB; color: black;" | 74 | style="background: #87CEEB; color: black;" | 71 | style="background: #87CEEB; color: black;" | 72 | style="background: #87CEEB; color: black;" | 70 | style="background: #AFEEEE; color: black;" | 67 | style="background: #AFEEEE; color: black;" | 68 | style="background: #AFEEEE; color: black;" | 68 | style="background: #87CEEB; color: black;" | 72 | style="background: #87CEEB; color: black;" | 74 | style="background: #0033FF; color: black;" | 76 | style="background: #87CEEB; color: black;" | 72 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Averaĝa tagoj kun neĝo | style="background: #AFEEEE; color: black;" | 6 | style="background: #AFEEEE; color: black;" | 6 | style="background: #E0FFFF; color: black;" | 3 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 0 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 0 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 0 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 0 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 0 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 0 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 0 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 0 | style="background: #E0FFFF; color: black;" | 4 | style="background: #0033FF; color: black;" | 19 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Averaĝa tagoj kun precipitaĵo | style="background: #0033FF; color: black;" | 20 | style="background: #0033FF; color: black;" | 17 | style="background: #0033FF; color: black;" | 16 | style="background: #87CEEB; color: black;" | 14 | style="background: #87CEEB; color: black;" | 12 | style="background: #AFEEEE; color: black;" | 8 | style="background: #AFEEEE; color: black;" | 5 | style="background: #AFEEEE; color: black;" | 6 | style="background: #AFEEEE; color: black;" | 7 | style="background: #87CEEB; color: black;" | 12 | style="background: #0033FF; color: black;" | 16 | style="background: #0033FF; color: black;" | 19 | style="background: #0033FF; color: black;" | 152 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|Fonto: [[Monda Organizaĵo pri Meteologio]] ([[Unuiĝintaj Nacioj|UN]])<ref>[http://www.worldweather.org/014/c00047.htm Weather Information for Istanbul (angle: "vetera informo por Istanbulo"]</ref> Turka Ŝtato Meteologia Servo (DMI)<ref name="Turkish State Meteorological Service (DMI)"/><ref>{{cite web |url=http://www.dmi.gov.tr/sondurum/en-dusuk-sicakliklar.aspx?t=t&gun=120131&ind=1&s=NM&f= |title=Ölçülen En Düşük Sıcaklıklar (turke: "plej malaltaj mezuritaj temperaturoj"): 30.01.2012 06:00 - 31.01.2012 06:00 (UTC) - İstanbul |dateformat=mdy |accessdate= |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-02-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130926225610/http://www.dmi.gov.tr/sondurum/en-dusuk-sicakliklar.aspx?t=t&gun=120131&ind=1&s=NM&f= |arkivdato=2013-09-26 }}</ref> [[BBC]] ''Weather Centre''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT004370 |titolo=BBC Weather Centre - World Weather - Average Conditions - Istanbul (angle: "vetera centro de institucio &#91;&#91;BBC&#93;&#93; - monda vetero - averaĝaj kondiĉoj - Istanbulo") |alirdato=2010-07-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060518023851/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT004370 |arkivdato=2006-05-18}}</ref> kaj ''Historical Weather Information for Istanbul''.<ref>[http://mristanblue.wordpress.com/2010/01/03/weather-statistics-for-istanbul/ Statistics: Historical Weather Information for Istanbul (angle: "historiaj veteraj informoj por Istanbulo"]</ref> |} === Urbaj kvartaloj === La administracia regiono de la grandurba komunumo (''Büyükşehir Belediyesi'') konsistas el 39 kvartaloj, el kiuj 25 situas en la eŭropa parto kaj 14 en la azia parto de Istanbulo, ekzemple ripozeja marborda [[Şile]]. === Medioproblemoj === La kresko de la urbo, la alta industri- kaj trafik-densecoj estigis gravajn mediajn problemojn. Plibonigon de la aero oni atingis per uzado de [[tergaso]], tamen daŭre ekzistas grava aera kaj akva poluo pro ĉeesto de multaj produktejoj, aŭtomobiloj kaj privataj loĝejoj. Aparte gravaj problemoj okazas pro la situo de malriĉulaj loĝareoj proksimaj al industriaj centroj.<ref>[http://www.oynaogrenegitimi.com/odev/istanbuldacevrekirli.pdf Poluo en Istanbulo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120111150412/http://www.oynaogrenegitimi.com/odev/istanbuldacevrekirli.pdf |date=2012-01-11 }}, vidita la 9-an de julio 2009. (PDF; turke)</ref> Inundoj ree alportas rubaĵojn en la tubaron, ŝtopigas ĝin kaj altigas la riskon de infektaj malsanoj. Kaŭzo de multaj problemoj estas la infrastrukturo, kiuj ne sukcesis sekvi la kreskon de la loĝantaro ekde la [[1980-aj jaroj]].<ref>[http://www.welt.de/vermischtes/article4496694/Flutwelle-reisst-mehr-als-20-Menschen-in-den-Tod.html ''Flutwelle reißt mehr als 20 Menschen in den Tod (Ondego tiras pli ol 20 homoj al la morto)'', Welt Online]</ref> == Historio == [[Dosiero:Constantinople map German.png|eta|maldekstra|Mapo de la malfruantikva kaj mezepoka Konstantinopolo kun la Ora Korno (germane: ''Goldenes Horn'')]] [[Dosiero:Constantinople mediaeval map.jpg|eta|Konstantinopolo en la mezepoko, itala desegnaĵo el la jaro [[1422]].]] === Bizanco === Ĉirkaŭ [[660 a.K.]] doraj grekoj el [[Megara]], [[Argos]] kaj [[Korinto]] fondis [[Bizanco]]n, kolonion ĉe la eŭropa marbordo de la [[Bosporo]]. Pro la avantaĝa geografia situo la setlejo baldaŭ iĝis granda komercejo. En [[513 a.K.]] la persa reĝo [[Dario la 1-a]] konkeris la urbon, kaj en [[478 a.K.]] ĝin okupis dum du jaroj [[sparto|spartanoj]]. Poste la urbo elektis [[demokratio]]n kiel registara formo. En la jaro [[196 a.K.]] Bizanco iĝis aliancano de la romia imperio. En la jaro [[258]] [[gotoj]] venkis la urbon kaj forŝtelis la trezorojn. === Konstantinopolo === [[Dosiero:Siege constantinople bnf fr2691.jpg|eta|maldekstra|La konkero de Konstantinopolo laŭ franca kroniko el la [[15-a jarcento]].]] En la jaro [[324]] [[Konstantino la 1-a]] kunigis ambaŭ partojn de la romia imperio kaj renomis la [[11-an de majo]] de la jaro [[330]] la novan ĉefurbon je la nomo ''Nova Roma'' (Novromo). Tamen ĝi famiĝis kiel [[Konstantinopolo]].<ref>Timothy E. Gregory: ''A History of Byzantium'', 2-a eldono 2010, p. 61f.</ref> Ĝia areo kvinobliĝis ene de nur kelkaj jardekoj kaj la urbo streĉiĝis kiel Romo sur sep montetoj. Okcidente de la de Konstantino konstruita murego, [[Teodozio la 2-a]] starigis ekde [[412]] la ankoraŭ nuntempe ekzistanta murego, kiu kreskigis la urban areon de ses al dek du kvadrataj kilometroj. [[Akvedukto]]j alportis akvon al la tiam plej granda urbo de la mediteranea regiono kaj cerealoj estis donitaj al grandaj partoj de la loĝantaro.<ref>G. I. Bratianu: ''La question de l'approvisionnement de Constantinople é l'époque byzantine et ottomane'', en: Byzantion 5 (1929/30) 83-107 kaj J. L. Teall: ''The Grain Supply of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks Papers 13 (1959) 88-139.</ref> Sub la imperiestro [[Justiniano la 1-a]] ([[527]]–[[565]]) la urbo estis denove beligita. Ĝi estis la plej granda urbo de Eŭropo. Sub la premo de la [[Turko-Selĝukoj|Selĝukoj]] la urbo portempe perdis sian orientan postlandon en la [[11-a jarcento]]. Tiam estiĝis grandaj sidejoj kun apartaj privilegioj por la lokanoj de italaj urboj en Konstantinopolo, kiel [[respubliko de Venecio|Venecio]] ĉe la Ora Korno kaj [[Ĝenova respubliko|Ĝenovo]] en Pera. Pro la [[skismo]] de [[1054]] disiĝis la unueco de la eklezio kaj la imperiestro [[Manuelo la 1-a]] arestigis en [[1171]] ĉiujn italojn kaj konfiskis ties propraĵojn. Kiel venĝo Venecio profitis de la [[4-a krucmilito]] kaj en la jaro [[1204]] la krucmilitistoj konkeris Konstantinopolon, elrabis la urbon kaj mortigis multajn loĝantojn. Tiam perdiĝis artaĵoj de nekalkulebla valoro. Inter [[1204]] kaj [[1261]] malkreskis la nombro de loĝantoj al ĉirkaŭ 100 000 kaj la urbo iĝis la ĉefurbo de la [[Latina imperio]]. En [[1261]] la imperiestro [[Mikaelo la 8-a]] sukcesis rekonkeri la urbon kaj restaŭris ties gravon. Ĉirkaŭ la jaro [[1400]] la tuta imperio konsistis nur el Konstantinopolo, ĝia rekta ĉirkaŭo kaj malgrandaj restantaj regionoj en la nordo ([[Tesaloniko]]) kaj en la sudo ([[Moreo]]) de Grekujo. En [[1422]] la urbo rezistis al okupado de [[Murad la 2-a]]. === Kostantiniyye === La [[5-an de aprilo]] [[1453]] komenciĝis la lasta [[sieĝo de Konstantinopolo]] fare de la osmana armeo sub la sultano [[Mehmed la 2-a]]. Matene de la [[29-a de majo]] la urbo estis fine okupata.<ref>Wolf-Dieter Hütteroth: Die Türkei. Wissenschaftliche Länderkunden Bd. 21. Darmstadt 1982, p. 480.</ref> Konstantinopolo ricevis tiam la oficialan nomon ''Kostantiniyye'' aŭ foje ''İstanbul'', kaj iĝis post [[Bursa]] kaj [[Adrianopolo]] ([[Edirne]]) la nova osmana ĉefurbo. La parte detruita kaj malloĝigita urbo estis plane rekonstruita kaj reloĝata. La klimakso de la imperio okazis sub la sultano [[Sulejmano la 1-a]] ([[1520]]–[[1566]]), kies [[arkitekto]] [[Sinan]] donis novan stilon al la urbo per multaj moskeoj, [[ponto]]j, [[palaco]]j kaj [[puto]]j. Pro la malgrandiĝo de la imperio suferis ĝis la komenco de la 20-a jarcento ankaŭ la tutmonde politika signifo de Konstantinopolo, jam Istanbulo.<ref>[http://www.peter-hug.ch/lexikon/konstantinopel?q=konstantinopel&such=s Konstantinopel] in Meyers Konversations-Lexikon. 1888. Band 10, p. 10.28, vidita la 10-an de julio 2009.</ref> == Kulturo kaj vidindaĵoj == Pro longa historia vivo, multaj popoloj, religioj kaj kulturoj kiuj venis tien kaj grandurbeco kiu postulis multajn strukturojn kaj [[monumento]]jn, en Istanbulo estas granda propono de vidindaĵoj, inter kiuj moskeoj, aliaj preĝejoj, palacoj, turoj, pontoj, avenuoj, popolaj kvartaloj, parkoj, havenoj, [[muzeo]]j ktp. === Konstruaĵoj === [[Dosiero:Hagia Sophia Mars 2013.jpg|mdekstra|eta|La eksa baziliko, nuna [[moskeo]] "Sankta Saĝo".]] * Teodozia murego * [[Hipodromo]] * ''Ydekikule'', la burgo de la sep turoj * [[Hagia Sofia]], la preĝejo de la sankta saĝeco * [[Blua moskeo (Istanbulo)|Blua moskeo]], la moskeo de la sultano Ahmet * [[Moskeo de Sulejmano]] * [[Moskeo de Rustem Paŝa]] * [[Moskeo Sehzade]] * [[Palaco de Topkapi]] kun la [[Preĝejo de Sankta Irene]] ĉe la pinto de la duoninsulo inter la [[Ora Korno]], la [[Bosporo]] kaj la [[Marmora Maro]] * [[Galata-turo]] * [[Bosporo-ponto]] * [[Granda Bazaro (Istanbulo)|Granda Bazaro]] * [[Placo Taksim]] === Muzeoj === * [[Istanbulaj Arkeologiaj Muzeoj]] * [[La Muzeo de Senkulpeco]] * [[Pera Muzeo]] === Aliaj === * [[Japana ĝardeno Baltalimanı]] == Servoj == [[Universitato Boğaziçi]] (turke ''Boğaziçi Üniversitesi''; Universitato de Bosforo) situas ĉe la eŭropa flanko de la Bosporo, nome en Rumelio, en Istanbulo. Ĝi havas kvar fakultatojn kaj du altlernejojn. [[Universitato Galatasaray]] (turke ''Galatasaray Üniversitesi''; france ''Université Galatasaray'') estas franclingva turka publika universitato situanta en Istanbulo. Ĝi estis kreita la 14-an de aprilo 1992 post interkonsento inter Francio kaj Turkio subskribita de la prezidantoj [[François Mitterrand]] kaj Turgut Özal. [[Istanbula Teknika Universitato]] (turke ''İstanbul Teknik Üniversitesi'') estas publika kaj internacia teknika universitato situanta en Istanbulo, kiu estis fondita en 1773, kaj malnova teknika universitato en la mondo. [[Universitato Marmara]] (turke ''Marmara Üniversitesi'') situas en Istanbulo. Ĝi estas la dua plej granda universitato en Turkio. Nuntempe, 57 000 studentoj studas tie kaj pli ol 3 000 fakultatanoj instruas tie. [[Universitato Koç]] (turke ''Koç Üniversitesi'') estas privata neprofitcela universitato en Istanbulo. La [[Universitato de Yeditepe]] (turke ''Yeditepe Üniversitesi'') estas privata universitato en Istanbulo. La universitaton ĉeestas ĉirkaŭ 15 000 studentoj. Inter ili troviĝas kelkcent {{J|eksterlanda studento}} el pli ol 70 nacioj. === Festoj kaj festivaloj === [[Dosiero:Tag des Sieges 1.JPG|eta|dekstra|Parado en la tago de liberiĝo (Zafer Bayramı) en Istanbulo.]] La [[21-an de marto]] okazas la festo de Nevruz ([[turke]] ''Nevruz Bayramı''). Fine de aprilo okazas la ''Internacia Istanbula Kinfestivalo'' en Beyoğlu, kiu estas la plej grava kaj malnova turka kinfestivalo (ekde 1982). La [[23-an de aprilo]] festiĝas la tago de nacia suvereneco kaj de infanoj per matena parado sur İstiklal Caddesi en Beyoğlu. Infanoj montras folklorajn dancojn kaj muzikas. Unusemajna internacia pupfestivalo okazas en diversaj kulturcentroj de la urbo komence de majo. La ortodoksa [[Pasko]] okazas ofte en la monato majo kaj estas la plej alta eklezia festo por grekaj ortodoksuloj. En junio okazas internacia muzikfestivalo kaj ĉiujare en julio eŭropazia naĝkonkurso en la Bosporo organizita de la turka olimpa komitato ([[turke]]: ''Türkiye Milli Olimpiyat Komitesi''). Dusemajna ĵazfestivalo sekvas, same kiel rokfestivalo ''Rock'n Coke'', kiu estas la plej granda ekstera koncerto en Turkujo. La 30-a de aŭgusto estas tago de liberiĝo, ''Zafer Bayramı'', kiu memorigas pri la venko de ''Başkomutanlık Meydan Savaşı'' en la turka liberiĝmilito. [[Dosiero:Avrasya Maratonu 1.jpg|eta|Maratonkuristoj trakuras la Bosporan ponton dum la 30-a istanbula maratono en la jaro [[2008]].]] La 29-an de oktobro okazas la festotago de la respubliko, ''Cumhuriyet Bayramı'', kiu memorigas pri la anonco de la respubliko fare de [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]] en la jaro [[1923]]. Ekde [[1979]] estas organizata aŭtune la [[Istanbula maratono]]. La dokumenta filmo ''[[Crossing the Bridge: The Sound of Istanbul]]'' partoprenis en 2005 en konkurso ĉe la kina [[Festivalo de Cannes]], Francio.<ref>[http://www.festival-cannes.com/en/films/crossing-the-bridge-the-sound-of-istanbul Festival de Cannes: Crossing the Bridge: The Sound of Istanbul.] festival-cannes.com. Alirita 2009-12-12.</ref> === Kuirarto === La osmana kuirarto troveblas ĉefe en la restoracioj de la kvartaloj ''Üsküdar'', ''Kadıköy'' kaj ''Beyoğlu''. [[Koŝera]]jn manĝaĵojn oni povas gustumi en Beyoğlu kaj en la malnova Stambul. Vaste konata istanbula manĝaĵo estas [[lukumo]], [[dolĉaĵo]] farita el [[sukero]] (origine [[mielo]]), [[amelo]], [[pistako]]j, [[migdalo]]j, [[nukso]]j kaj aliaj ingrediencoj. Tradiciaj firmaoj produktas ĝis 18 diversajn lukumospecojn, ekzemple kun dufoje rostitaj pistakoj, kun rozaromo, kun kafo, [[cinamo]] aŭ [[zingibro]]. Alia istanbula apartaĵo estas ''Boza'', iom alkohola trinkaĵo el tritiko aŭ milio, kiun oni trinkas ĉefe vintre. == Transporto == La [[Internacia Flughaveno Istanbulo-Atatürk]] (turke ''Atatürk Uluslararası Havalimanı'') estas la plej granda flughaveno de Turkio kaj laŭ pasaĝeroj la kvina plej granda en Eŭropo. En 2015 ĝin uzis pli ol 60 milionoj da pasaĝeroj. En Aprilo 2023, la [[Metroo de Istanbulo]] inkludas 137 staciojn en servo, kun 56 pliaj en konstruo. [[Tramtransporto en Istanbulo]] inkluzivas tri liniojn (T1-T4-T5). == Iuj konataj urbanoj == * [[Mehmet Âkif Ersoy]], verkisto * [[Abdülhak Şinasi Hisar]], verkisto * [[Ajda Pekkan]], kantistino * [[Recep Tayyip Erdoğan]], politikisto * [[Orhan Pamuk]], verkisto * [[Berkin Elvan]], 15-jara knabo mortigita dum paca demonstracio * [[György Gábry]], hungara muzikologo naskiĝis en Istanbulo == Ĝemelurboj == Istanbulo havas [[ĝemelurbo|ĝemelurbajn]] rilatojn kun:<ref name="Istanbulo1">{{Cite web|url=http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm|title=Partneraj urboj de Istanbulo|accessdate=2009-07-01|language=en|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2010-07-09|arkivurl=https://www.webcitation.org/5mq0Igk9U?url=http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm|arkivdato=2010-01-17}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-07-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090527130230/http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm |arkivdato=2009-05-27 }}</ref><ref name="Istanbulo2">{{cite news|url=http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=94185|publisher=Radikal|language =tr |date=2009-07-01|quote=49 Partneraj urboj de Istanbulo en 2003|title=İstanbul'a 49 kardeş|last=Erdem|first=Selim Efe|accessdate=2009-07-22}}</ref> {{Multkolumna}} <!-- antaŭ ol iu reenmetas ĉi-tie la ŝablonon "flago": vidu la diskutpaĝon! --> ;[[Eŭropo]] * [[Dosiero:Flago-de-Grekio.svg|20px]] [[Ateno]], Grekio * [[Dosiero:Flago-de-Azerbajĝano.svg|20px]] [[Bakuo]], Azerio * [[Dosiero:Flago-de-Hispanio.svg|20px]] [[Barcelono]], Hispanio <ref name="Barcelono">{{citaĵo el la reto |url = http://ajuntament.barcelona.cat/relacionsinternacionalsicooperacio/ca/europa |titolo= Barcelona i Europa | eldoninto = Ajuntament de Barcelona|language = ca | alirdato =2017-03-16}}</ref> * [[Dosiero:Flago-de-Germanio.svg|20px]] [[Berlino]], Germanio<ref name="Berlino">{{Cite web|url = http://www.berlin.de/rbmskzl/staedteverbindungen|title = internaciaj urborilatoj de Berlino|publisher = oficejo de la urbestro de Berlino|accessdate = 2009-07-01|language = de|titolo = Arkivita kopio|alirdato = 2010-07-09|arkivurl = https://web.archive.org/web/20080618004844/http://www.berlin.de/rbmskzl/staedteverbindungen/|arkivdato = 2008-06-18|archiveurl = https://web.archive.org/web/20080618004844/http://www.berlin.de/rbmskzl/staedteverbindungen/|archivedate = 2008-06-18}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.berlin.de/rbmskzl/staedteverbindungen/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-07-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080618004844/http://www.berlin.de/rbmskzl/staedteverbindungen/ |arkivdato=2008-06-18 }}</ref> * [[Dosiero:Flago-de-Hungario.svg|20px]] [[Budapeŝto]], Hungario<ref name="Budapeŝto">{{Cite web |title = partneraj urboj de Budapeŝto |language = hu |publisher = oficiala retejo de Budapeŝto |url = http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok |accessdate = 2009-07-01 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20050309070457/http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok |archivedate = 2005-03-09 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-07-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20050309070457/http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok |arkivdato=2005-03-09 }}</ref> * [[Dosiero:Flago-de-Rumanio.svg|20px]] [[Constanţa]], Rumanio * [[Dosiero:Flago-de-Albanio.svg|20px]] [[Duraso]], Albanio * [[Dosiero:Flago-de-Italio.svg|20px]] [[Florenco]], Italio * [[Dosiero:Flago-de-Rusio.svg|20px]] [[Kazan]], Rusio * [[Dosiero:Flago-de-Germanio.svg|20px]] [[Kolonjo]], Germanio * [[Dosiero:Flago-de-Britio.svg|20px]] [[Londono]], Unuiĝinta Reĝlando * [[Dosiero:Flago-de-Ukrainio.svg|20px]] [[Odeso]], Ukrainio * [[Dosiero:Flago-de-Bulgario.svg|20px]] [[Plovdiv]], Bulgario * [[Dosiero:Flago-de-Ĉeĥio.svg|20px]] [[Prago]], Ĉeĥio<ref name="Prago">{{Cite web| publisher = retejo de la urbo Prago | title = Partneraj urboj | url =http://magistrat.praha-mesto.cz/72647_Partnerska-mesta | accessdate = 2008-10-09 |language = cs}}</ref> * [[Dosiero:Flago-de-Nederlando.svg|20px]] [[Roterdamo]], Nederlando (nuligita la 15-an de marto 2017 de la istanbula flanko pro premo de la turkia registaro)<ref>[https://www.waz.de/politik/istanbul-kuendigt-staedtepartnerschaft-mit-rotterdam-auf-id209941091.html artikolo "Istanbulo nuligas urbopartnerecon kun Roterdamo" la 15-an de marto 2017 en la gazeto] ''[[Westdeutsche Allgemeine Zeitung|WAZ]]'' ({{de}}</ref> * [[Dosiero:Flago-de-Rusio.svg|20px]] [[Sankt-Peterburgo]], Rusio (1990) <ref name="Sankt-Peterburgo">{{cite web |url=http://eng.gov.spb.ru/figures/ities |title=Sankt-Peterburgo en nombroj - Internaciaj kaj Interregionaaj rilatoj |publisher=urba registaro de Sankt-Peterburgo |accessdate=2008-11-23 |language=en |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-07-09 |arkivurl=https://archive.is/20090224073839/http://eng.gov.spb.ru/figures/ities |arkivdato=2009-02-24 |archiveurl=https://archive.ph/20090224073839/http://eng.gov.spb.ru/figures/ities |archivedate=2009-02-24 }}</ref> * [[Dosiero:Flago-de-Bosnio kaj Hercegovino.svg|20px]] [[Sarajevo]], Bosnio kaj Hercegovino * [[Dosiero:Flago-de-Makedonio.svg|20px]] [[Skopjo]], Makedonio * [[Dosiero:Flago-de-Svedio.svg|20px]] [[Stokholmo]], Svedio * [[Dosiero:Flago-de-Francio.svg|20px]] [[Strasburgo]], Francio * [[Dosiero:Flago-de-Polio.svg|20px]] [[Varsovio]], Polio * [[Dosiero:Flago-de-Italio.svg|20px]] [[Venecio]], Italio {{Kolumnorompo}} ;[[Azio]] * [[Dosiero:Flago-de-Kazaĥio.svg|20px]] [[Almato]], Kazaĥio * [[Dosiero:Flago-de-Jordanio.svg|20px]] [[Amano]], Jordanio * [[Dosiero:Flago-de-Libano.svg|20px]] [[Bejruto]], Libano * [[Dosiero:Flago-de-Tajlando.svg|20px]] [[Bangkoko]], Tajlando * [[Dosiero:Flago-de-Sirio.svg|20px]] [[Damasko]], Sirio * [[Dosiero:Flago-de-Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj.svg|20px]] [[Dubajo]], Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj * [[Dosiero:Flago-de-Irano.svg|20px]] [[Esfahano]], Irano * [[Dosiero:Flago-de-Indonezio.svg|20px]] [[Ĝakarto]], Indonezio * [[Dosiero:Flago-de-Sauda Arabio.svg|20px]] [[Ĝido]], [[Sauda Arabio]] * [[Dosiero:Flago-de-Vjetnamio.svg|20px]] [[Ho-Ĉi-Min-urbo]], Vjetnamio * [[Dosiero:Flago-de-Malajzio.svg|20px]] [[Johor Bahru]], Malajzio * [[Dosiero:Flago-de-Afganio.svg|20px]] [[Kabulo]], Afganio * [[Dosiero:Flago-de-Pakistano.svg|20px]] [[Lahore]], Pakistano * [[Dosiero:Flago-de-Turkmenio.svg|20px]] [[Mary (Turkmenio)|Mary]], Turkmenio * [[Dosiero:Flago-de-Kirgizio.svg|20px]] [[Oŝ]], Kirgizio * [[Dosiero:Flago-de-Sud-Koreio.svg|20px]] [[Pusano]], Sud-Koreio * [[Dosiero:Flago-de-Uzbekio.svg|20px]] [[Samarkando]], Uzbekio * [[Dosiero:Flago-de-Japanio.svg|20px]] [[Ŝimonoseki]], Japanio * [[Dosiero:Flago-de-Indonezio.svg|20px]] [[Surabajo]], Indonezio * [[Dosiero:Flago-de-Ĉinio.svg|20px]] [[Ŝanhajo]], Ĉinio * [[Dosiero:Flago-de-Ĉinio.svg|20px]] [[Ŝjiano]], Ĉinio * [[Dosiero:Flago-de-Irano.svg|20px]] [[Tabrizo]], Irano {{Kolumnorompo}} ;[[Ameriko]] * [[Dosiero:Flago-de-Argentino.svg|20px]] [[Bonaero]], Argentino * [[Dosiero:Flago-de-Venezuelo.svg|20px]] [[Karakaso]], Venezuelo * [[Dosiero:Flago-de-Kubo.svg|20px]] [[Havano]], Kubo * [[Dosiero:Flago-de-Usono.svg|20px]] [[Houston]], Usono * [[Dosiero:Flago-de-Meksiko.svg|20px]] [[Meksikurbo]], Meksiko * [[Dosiero:Flago-de-Brazilo.svg|20px]] [[Rio-de-Ĵanejro]], Brazilo * [[Dosiero:Flago-de-Kanado.svg|20px]] [[Toronto]], Kanado ;[[Afriko]] * [[Dosiero:Flago-de-Egiptio.svg|20px]] [[Kairo]], Egiptio * [[Dosiero:Flago-de-Alĝerio.svg|20px]] [[Konstantino (Alĝerio)|Konstantino]], Alĝerio * [[Dosiero:Flago-de-Sudano.svg|20px]] [[Ĥartumo]], Sudano * [[Dosiero:Flago-de-Maroko.svg|20px]] [[Rabato (Maroko)|Rabato]], Maroko {{Finmultkolumna}} La urbodistrikto Kadıköy havas partnerajn rilatojn interalie kun * [[Dosiero:Flago-de-Germanio.svg|20px]] la urbodistrikto [[Friedrichshain-Kreuzberg]] de [[Berlino]] en [[Germanio]] == Istanbulo en Esperanto == En la kvina kanto de la verko de [[Abel Montagut]] nome ''[[Poemo de Utnoa]]'' okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo [[Noa]]) pere de la drogo ''anoŭdo''. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto [[Valmikio]] kiu montras al li la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, en Azio, el [[Ĉina Murego]] al insulo [[Srilanko]]. Poste aperas la japana pentristo [[Hokusajo]] kiu siavice montras aliajn mirindaĵon el [[Azio]]. Kaj poste venas la vico de [[Fidiaso]], kiu montras mirindaĵojn el suda kaj centra [[Eŭropo]] kaj la venonta ĉiĉerono estas [[Maria Sklodovska]], kiu montros al Utnoa la mirindaĵojn de centra kaj orienta [[Eŭropo]]. Jen kiel ŝi prezentas Istanbulon kun ĉefa intereso al [[Hagia Sofia]]: {{Citaĵo|:Al [[Istambulo]] venas la vojaĝantoj alaŭde, :miksejo de popoloj kaj verkoj bunte surprizaj, :el kiuj, luksorname, elstaras [[Sankta Sofia]].<ref>[[Abel Montagut]], ''[[Poemo de Utnoa]]''. Pro Esperanto. Vieno, 1993. ISBN 3-85182-007-X. 225 p., p. 121.</ref>}} == Esperanto en Istanbulo == En Istanbulo [[Hasan Kocaman]] estis delegito de [[UEA]] ĝis [[1975]]. Laŭ stato de la [[2010-aj jaroj]], la urba Esperanto-grupo funkcias kiel informejo pri Esperanto por tuta Turkio kaj interalie eldonas la bultenon ''Turka Stelo''. * [http://www.esperantoland.org/grupoj/leggrupo.php?grid=947&R=16 informo pri la urba Esperanto-grupo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170317054423/http://www.esperantoland.org/grupoj/leggrupo.php?grid=947&R=16 |date=2017-03-17 }} en la retejo ''[[EsperantoLand]]'' (vidita en marto 2017) * [https://www.facebook.com/groups/7121509722/ informejo de la urba Esperanto-grupo en la retejo] [[Vizaĝlibro]] (vidita en marto 2017) * [https://www.facebook.com/photo.php?fbid=10155073220988416&set=gm.10155133977764723&type=1&theater titolpaĝo de la numero aprilo 2017 de la bulteno ''Turka Stelo''] (vidita en marto 2017) ==Bibliografio== * Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Oxford: John Wiley and Sons. ISBN 978-1-4051-8471-7. * Room, Adrian (2006). Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for 6,600 Countries, Cities, Territories, Natural Features, and Historic Sites (2nd ed.). Jefferson, NC: McFarland & Company. ISBN 978-0-7864-2248-7. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|n=Kategorio:Istanbulo|ReVo=istanbul}} * [[Plej grandaj urboj]] (laŭ loĝantaro) * [[Serajlo]] * [[Eŭrovido-Kantokonkurso 2004]] * [[Marmaray]] {{-}} {{Granda dosiero|Bogaz-pano-1070002-1070024.jpg|2000px|Vido sur la [[Bosporo-ponto]] kaj la financaj kvartaloj de Istanbulo, ''Levent'' (meze) kaj ''Maslak'' (tute dekstre), fotita de la monteto ''Çamlıca'' ĉe la azia flanko. }} {{Metropoloj}} {{Havenda artikolo|Istanbulo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Istanbulo| ]] [[Kategorio:Mondaj heredaĵoj en Turkio]] [[Kategorio:Milionurboj]] [[Kategorio:Urboj de Turkio]] [[Kategorio:Iamaj ĉefurboj]] 8ggdgbtnovw4q3enk3qmhsbujlq5qjh 0 27322 9482789 9370006 2026-09-27T12:33:47Z Sj1mor 12103 9482789 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=GR|zomo=5}} [[Dosiero:Attica 06-13 Athens 35 Parthenon.jpg|eta|300ra|Grekio estas ofte menciata kiel ''lulilo de la [[okcidenta civilizacio]]'', kaj la [[antikva Ateno]] estis konsiderata ties centro. La [[Partenono]] de Ateno estas la porĉiama [[simbolo]] de la greka kulturo.]] [[Dosiero:Ac.agora2.jpg|eta|dekstra|Ruinoj de ''Agora'', fama komerca centro en la antikva [[Ateno]]. Ĉi tiu urbo estis la spirita koro de Antikva Grekio.]] '''Antikva Grekio''', aŭ '''Antikva Grekujo''', estas la termino uzata por priskribi la [[greka lingvo|greklingvan]] mondon dum la antikva epoko. Ĝi ampleksis pli malpli la teritorion de la nuna [[Grekio|greka ŝtato]], kaj ankaŭ la koloniajn landojn de la antikvaj grekoj: [[Cipro]]n, la marbordon de la [[Egea Maro]] de la nuna [[Turkio]] (tiutempe konata kiel [[Ionio]]), [[Sicilio]]n kaj sudan [[Italio]]n (tiutempe nomataj "nova aŭ granda Grekio"), kaj multajn koloniojn en areoj nune konataj kiel [[Albanio]], [[Bulgario]], [[Egiptio]], [[Francio]], [[Libio]], [[Rumanio]], [[Hispanio]] kaj [[Ukrainio]], respektive [[Rusio]]. Laŭtradicie, la antikv-greka periodo komenciĝas per la dato de la unuaj [[Olimpiaj Ludoj]] en 776 a.K., sed multaj [[historiisto]]j nun etendas la daton al [[-1000|1000 a.K.]]. La tradicia dato por la fino de la periodo estas la morto de [[Aleksandro la Granda]] en [[-323|323 a.K.]], alternative la integrado de Grekio en la [[Romio|romian imperion]] en [[-146|146 a.K.]]. La tempo inter tiuj datoj estas nomata la [[Helena civilizo|Helenisma periodo]]. Tiuj ĉi datoj estas historiaj konvencioj. Iuj aŭtoroj traktas la Civilizacion de Antikva Grekio kiel kontinuan ĝis la apero de la [[kristanismo|kristana religio]] en la [[3-a jarcento]] p.K. Antikva Grekio estas taksata de la plejparto de la historiistoj kiel la fundamento de la [[Okcidenta Kulturo]]. La grekia kulturo estis forta influo en la [[Romia imperio]], kiu portis version de si al multaj partoj de Eŭropo. La civilizacio de Antikva Grekio estis ege influa pri la [[lingvo]], [[politiko]], [[edukado|edukadaj sistemoj]], [[filozofio]], [[arto]] kaj [[arkitekturo]] de la moderna mondo, ĉefe dum la [[Renesanco]] de Okcidenta Eŭropo kaj denove dum variaj novklasikaj repopularigadoj en la [[18-a jarcento|18-a]] kaj [[19-a jarcento]]j en [[Eŭropo]] kaj [[Ameriko]]. == Geografio == [[Dosiero:Antigua grecia.svg|eta|Kontinenta eŭropa Grekio, nome origina deventero, laŭ minimuma etendo.]] [[Dosiero:Location greek ancient.svg|eta|300ra|La greka mondo meze de la 6a jarcento a.K., laŭ preskaŭ maksimuma etendo (mankas Mezoriento).]] La koncepto de «Antikva Grekio» enhavas, ekde geografia vidpunkto, aron de diversaj teritorioj unuigitaj de sama historia procezo kun bazo sur la forta ligo kiun ties popoloj kunhavis kaj la komunaj trajtoj kiujn same ili kunhavis. Ties loĝantoj aludis al tiu aro kiel ''Helado'',<ref name="struvegeo">Vasili Vasílievich Struve, Historia de la antigua Grecia, alirita la [[23an de oktobro]] de 2010, 1985, Sarpe, Madrid, isbn=84-7291-736-6, paĝoj 14-27.</ref> kaj estis la romianoj kiuj poste atribuis la nomon ''Grekio''.<ref>Bartolomé Pou. Notoj al la dua eldono ''Los nueve libros de la Historia'' de [[Herodoto]], Ediciones «El ateneo», Buenos Aires</ref> La ''Helado'' havis bazon en tri grandaj regionoj, el kiuj du kontinentaj kaj, tria, [[insulo|insula]]. La kontinentaj regionoj enhavis [[Balkanio]]n kaj la marbordajn terojn de [[Malgranda Azio]] (aktuala [[Turkio]]); la insula, aliflanke, inkludis la aron de insuloj de la [[Egea Maro]] ([[Kreto]], la [[Dodekanezo]], la [[Cikladoj]] kaj la teroj ĉe la azia marbordo).<ref name="struvegeo"/> === Kontinenta Eŭropa Grekio === La norda zono de la [[Balkana Duoninsulo]], karakterizata pro alternado de [[altebenaĵo]]j kun [[stepo]]j, estis la zono de plej kontakto kun la resto de Orienta Eŭropo. Tie setlis la antikvaj [[Tesalio]], [[Antikva Makedonio|Makedonio]], [[Etolio]], [[Akarnanio]] kaj [[Epiro (historia regiono)|Epiro]]. La centra zono, malfacile komunikita kun la menciita tra mallarĝaj [[ravino]]j kaj tra tereno ege malregula de [[masivo]]j kaj [[ebenaĵo]]j, vidis prosperi la antikvajn regionojn de [[Dorujo]], [[Focido]], [[Beotio]] kaj [[Atiko]]. La suda zono, abunda el montaroj kaj [[grabeno]]j kaj komunikita kun la antaŭe menciita tra la [[Istmo de Korinto]], enhavis siaparte la regionojn [[Aĥeo]], [[Arkadio]], [[Argolando]], [[Lakonio]] kaj [[Mesenio]].<ref name="struvegeo"/> La [[Geomorfologio|geomorfologiaj]] trajtoj de tiuj zonoj favoris la diversigon de la naturaj resursoj kaj la politikan disigon, difinite de malgrandaj etendoj kaj svagaj limoj de la [[Poliso (urboŝtato)|''polisoj'']], same kiel la pekuliarecojn de ties ekonomioj kaj reciprokaj ligoj.<ref name="roldangeo">Hidalgo de la Vega, María José, Sayas Abengochea, Juan José, Roldan Hervás, José Manuel, Historia de la Grecia antigua, 1998, Ediciones [[Universidad de Salamanca]], Salamanko, isbn=84-7481-889-3 ĉapitro Geografía de Grecia.</ref> La regiono Atiko ĝuis el minoj de [[arĝento]]; [[Lakonio]], Beotio kaj [[Eŭbeo]] posedis [[fero]]n; tiu lasta, same, disponis el [[kupro]], sed bezonis [[stano]]n ― por la [[alojo]] de [[bronzo]] ― el eksterlando. La regiono Makedonio, siaparte, estis riĉa en [[oro]].<ref name="roldangeo"/> La abundo de [[argilo]] en la duoninsulo favoris la disvolvigon de [[ceramiko]] grandvalora, ŝlosila por la ekstera komerco; same okazis ĉe la ŝtono kaj la [[marmoro]], abunda en tiuj rokecaj zonoj.<ref name="roldangeo"/> === Azia Grekio === [[Dosiero:Map of Lydia ancient times-eo.svg|eta|250ra|Mapo de Lidio en [[Malgranda Azio]] kaj gravaj grekaj urboj tieaj.]] La koloniigo de [[Malgranda Azio]] respondis al migra premado de la eŭropaj grekoj dum la ''praepoko'' kaj ĝi limiĝis al la okupado de la marborda areo, kie distingiĝis tri grandaj regionoj: nome [[Eolio]], [[Ionio]] y Dorujo. Eolido limis norde kun la marbordoj de la [[Nigra Maro]] kaj sude kun la elfluo de la rivero [[Hermo]]. Pli sude setlis Ionio. Dorujo situiĝis en la plej suda zono de la marbordo kaj okupis la marbordan areon de masivo malfacile atingebla, kun kruta marbordo kaj malriĉa grundo.<ref name="struvegeo"/> Escepte Dorujon, kies geografiaj trajtoj negative influis en la disvolvigo de la [[agrikulturo]] kaj, male ties proksimeco kaj aliro al aliaj teroj de Oriento favoris la komercan disvolvigon de ties popoloj, la grekaj kolonioj de la ''azia Grekio'' posedis [[orografio|orografiajn]], [[rivero|riverajn]] kaj [[klimato|klimatajn]] trajtojn favorajn al la terlaborado. Tiuj zonoj, riĉaj en riveroj kaj valoj, prospere produktis [[cerealo]]jn, [[olivo]]jn, [[vito]]jn kaj [[legomo]]jn. Aliflanke, kelkaj el la regionoj posedis grandajn kvantojn de [[Pinus|pinoj]] kaj [[cedrus|cedroj]], nepra fundamento por la [[ŝipkonstruado]].<ref name="struvegeo"/> === Insula Grekio === [[Dosiero:Aegean Sea map bathymetry-fr.jpg|eta|250ra|Grekaj insularoj en la [[Egea Maro]].]] La insuloj de la [[Egea Maro]] iĝis la kontaktejoj de la greka mondo kaj funkciis kiel faciligejoj por komunikado kaj komerco. [[Eŭbeo]], separita de mallarĝa kanalo el la orientaj marbordoj de Beotio kaj Atiko (nome la [[Markolo de Eŭripo]]), konsistis el ondecaj montetoj kun fruktodona grundo, taŭga por la agrikulturaj kultivoj, la [[brutobredado]] kaj la elfosado kaj prilaborado de la kupro. Inter la insuloj Cikladoj, siaparte, estas kelkaj de vulkana karaktero kaj aliaj de fruktodona grundo taŭga por la kultivo de [[citruso]]j kaj vito. Kelkaj el tiuj, kiaj [[Paros (insulo)|Paros]], bazis sian ekonomion en la produktado de [[marmoro]]; [[Sifnos]], siaflanke, estis grava centro de produktado de [[arĝento]] jam en la praepoko. El la [[Dodekanesoj]], insularo de sudorienta [[Malgrandazio]], menciindas [[Samoso (insulo)|Samoso]] kaj [[Ikario]] kiu, alterne kun montaraj terenoj kaj ebenaĵoj, pelis la produktadon de cerealoj en tiuj lastaj, same kiel de olivoj kaj vito ĉe la montetoj. La insulo [[Rodoso]], el sama arkipelago, estis nepra skalo en la komercaj vojoj kun [[Antikva Egipto|Egiptujo]] kaj [[Mezoriento]], kaj iĝis grava komerca centro. Norde inter la insuloj de orienta Egeo, elstaris pro sia fekundeco agrikultura [[Ĥio (insulo)|Ĥio]] kaj [[Lesbo]].<ref name="struvegeo"/> La insulo [[Kreto]], ĉe la suda limo de la Egea Maro, karakteriziĝas per sia kruta [[orografio]], iom simila al tiu de la suda eŭropa Grekio. Norde, etendaj ebenaĵoj ebligis la disvolvigon de la mediteranea agrikulturo; ties [[golfo]]j konstituis lokojn taŭgajn por la [[navigado]] kaj la komerca disvolvigo, same kiel por [[fiŝkaptado]], alia el la ĉefaj aktivaĵoj por [[vivtenado]]. La montara tereno de la sudo, kaj ties arbaroj helpis la produktadon de [[ligno]], dum [[makiso]] estis taŭga por la etenda [[brutobredado]] kaj la [[ĉasado]] (tiu lasta estis grava por la ekonomio de la neolitikaj civilizacioj). Are la etendo de la insulo, ties vario de resursoj (minaj, agrikulturaj, brutobredadaj kaj fiŝkaptadaj) kaj ties lokigo komerce strategie, ebligis civilizacion propran por tiu insulo.<ref name="struvegeo"/> === Granda Grekio === La [[Granda Grekio]] ({{lang-el|Μεγάλη Ἑλλάς}}, {{lang-la|Magna Graecia}}) estis historia regiono de antikv-grekaj kolonioj, lanĉitaj dum la [[Grek-romia antikvo|antikvo]] (ekde la [[8-a jarcento antaŭ nia erao]]), enteninta parte teritorion de la moderna suda [[Italio]] ([[Apenina duoninsulo]] kaj [[Sicilio]]). Ĉirkaŭ la 3-a kaj 2-a jarcentoj antaŭ nia erao estis forglutita fare de la [[Romia Respubliko]]. == Historio == === Originoj === [[Dosiero:07Mykene Palast Loewentor02.jpg|eta|250ra|<center>La leona pordego de Mikeno]] Oni supozas, ke la grekoj migris suden en la greka duoninsulo en multaj ondoj, komenciĝantaj en la fino de la [[3-a jarmilo a.K.]], kies lasta ondo estis la [[Dorioj|doria]] invadado. La periodo de [[-1600|1600 a.K.]] ĝis [[-1100|1100 a.K.]] estas konata pro la [[Mikeno|mikenanoj]] kaj la regno de reĝo [[Agamemnono]] kaj la [[Troja milito|militoj]] kontraŭ [[Trojo]] priskribitaj en la rakontoj de [[Homero]] (nome [[Iliado]], [[Odiseado]]). La periodo de la [[11-a jarcento a.K.]] ĝis la [[8-a jarcento a.K.]] estas "malluma epoko", el kiu neniuj ĉefaj tekstoj kaj nur malabundaj arkeologiaĵoj nun ekzistas. Tamen, tekstoj pri tiu epoko skribitaj de la postaj historiistoj [[Herodoto]], [[Paŭzanio (geografo)|Paŭzanio]], [[Diodoro]] priskribas mallongajn kronologiojn kaj listojn de reĝoj por la periodo. Ĉiu historio de Antikva Grekio bezonas zorgan atenton pri informofontoj. La tiutempaj grekaj historiistoj kaj politikaj verkistoj estis ĉiuj ĉu Atenanoj, aŭ Aten-favoraj, kaj ĉiuj estis politikaj konservativuloj. Tial, oni scias multe plie pri la historio kaj politiko de [[Ateno]] ol pri iu ajn alia urbo, kaj oni scias preskaŭ neniom pri la historioj de aliaj urboj. Krome, tiuj verkistoj fokusis pri la politika, milita kaj diplomatia historioj, kaj malatentis la ekonomian kaj socian historiojn. Ĉiuj historioj de Antikva Grekio emas montri ĉi tian neneŭtralecon. === Leviĝo de la Helenoj === En la [[8-a jarcento a.K.]], Grekio ekemerĝis el la meza epoko, kiu sekvis la falon de la [[Mikeno|mikena]] civilizo. Skriba scipovo estis perdita kaj la mikena skribado forgesita, sed la grekoj adaptis la fenican alfabeton al la [[greka lingvo]]. Ekde la [[8-a jarcento a.K.]] skribitaj restaĵoj rekomenciĝis aperi. Grekio estis dividita en multaj malgrandaj memregantaj komunumoj, ([[poliso (urboŝtato)|polis]]-ojn, formitajn de greka geografio, kie ĉiu insulo, valo, kaj [[ebenaĵo]] estas apartigita de siaj najbaroj pro la maro aŭ montaroj. Dum Grekio pliboniĝis ekonomie, ĝia loĝantaro kreskis preter la ebleco de la manĝaĵa rimedeblo de la lando. Ekde [[-750|750 a.K.]], la grekoj komencis 250 jarojn da ekspansio, farante koloniojn en ĉiuj direktoj. Orienten, la Egea marbordo de [[Malgranda Azio]] estis koloniigita unue, tiam [[Cipro]], [[Trakio]], la [[Marmara Maro|Maro de Marmaro]], kaj la suda marbordo de la [[Nigra Maro]]. Fine, Greka koloniado atingis sudan [[Ukrainio]]n. Okcidenten la marbordoj de [[Albanio]], [[Sicilio]], kaj suda [[Italio]] estis koloniigitaj, poste la suda marbordo de [[Francio]], [[Korsiko]], kaj nordorienta aŭ suda kaj orienta [[Hispanio]]. Grekaj kolonioj ankaŭ estas trovitaj en [[Egiptio]] kaj [[Libio]]. Modernaj [[Sirakuzo]], [[Napolo]], [[Marsejlo]] kaj [[Istanbulo]] ĉiuj komenciĝis kiel grekaj kolonioj. Je la komenco de la [[6-a jarcento a.K.]] ''Helenio'' (la greka mondo) jam fariĝis kultura kaj lingva areo multe pli vasta ol la geografia areo de Grekio mem. Grekajn koloniojn ne regis politike jam iliaj fondintaj urboj, kvankam ili ofte daŭrigis religiajn kaj komercajn ligojn kun tiuj. La grekoj, kaj hejmlande, kaj transmare, sin organizis en sendependaj komunumoj, kaj la [[urbo]] (''[[poliso (urboŝtato)|πόλις]]'') iĝis la baza unuo de greka regado. Ĉar koloniado devis elĉerpi la provizon de dezirinda teritorio, unue [[Kreto]], kaj baldaŭ poste la aliaj grekaj [[civito]]j (urboj-ŝtatoj), adoptis la formalan praktikon de [[pederastio]], per tio klopodante trovi porĉiaman solvon de la problemo de [[troa loĝantaro]]. De siaj ritaj radikoj en hindeŭropa prahistorio, tiu praktiko fariĝis elstaraĵo, influante [[pedagogio]]n, [[militarto]]n kaj la socian vivon, kaj iĝis centra trajto de helena kulturo por la venontaj mil jaroj. === Militoj kontraŭ la persoj === [[Dosiero:Illustrerad Verldshistoria band I Ill 116.png|dekstra|eta|200ra|Temistoklo]] Ĉirkaŭ la jaro 500 a. K. la [[Jonio|jonia]] marbordo estis sub regado de [[Persa Imperio|Persio]]. En [[-499]] la tieaj grekaj urboj, ekzemple [[Mileto]] kaj [[Halikarnaso]], ribelis kontraŭ la persoj kaj petis la urbojn de Grekio pri helpo. Reagis nur [[Ateno]], sendante 20 ŝipojn, kaj Eretria, sendante kvin. La persa ŝiparo, pli multnombra, venkis la grekan; la persoj sieĝis Mileton kaj en [[-494]] komplete detruis ĝin. Poste la persa reĝo [[Dario la 1-a]] ultimate postulis, ke la grekaj urboj helpintaj al la joniaj senkondiĉe submetu sin. Ateno rifuzis kaj petis la helpon de [[Sparto]], sed vane. Dario konkeris la urbeton Eretria kaj aranĝis sian armeon de 30.000 soldatoj en la ebenaĵo de Maratono, por ke lia [[kavalerio]] havu spacon por agi. La 11.000 grekoj sub la gvido de [[Miltiado]] post kelktaga atendado atakis la persojn kaj mortigis 6.000, perdante nur 200 homojn. En 480, dek jarojn poste [[Kserkso la 1-a (Persio)|Kserkso la 1-a]], la posteulo de Dario, atakis la grekojn per armeo tiom granda, ke oni taksis ĝin je miliono, kvankam tio ne estas vere ebla. La grekoj defendis la malvastejon de la [[batalo de la Termopiloj|Termopiloj]], sed post tri tagoj la persoj sukcesis per sekreta vojeto ĉirkaŭiri kaj dorse ataki la grekojn kaj iri direkte al Ateno. La atenano [[Temistoklo]] komprenis, ke surtere ne eblis haltigi la malamikon, evakuis Atenon kaj kolektis ŝiparon por ataki la persojn mare. Kserkso igis bruligi Atenon, sed la greka ŝiparo kun 310 ŝipoj [[Batalo de Salamino|venkis la persan]], konsistantan el 1.207, ĉe [[Salamis (insulo)|Salamis]]. La sekvan printempon la grekoj devigis la persojn retiriĝi kaj en 478 forpelis ilin el Sesto, ilia lasta fortikaĵo en Eŭropo. Per tiu sukceso Ateno akiris gvidan pozicion en tiama Grekio. La [[Unua interaliancana milito helena]] estis farita de [[Ateno]] dum 357-355 a.K. kontraŭ [[Ĥio (insulo)|Ĥio]], [[Kos (insulo)|Kos]] kaj [[Rodoso]], la plej potencaj membroj de la Dua atika maroligo ([[Dua Delosa Ligo]], ekde 378). La [[Dua interaliancana milito helena]] (alia nomo: Etolia milito) daŭris de 220-217 a.K. Ĝia kaŭzo estis la marodoj de la etoliaj liganoj en [[Mesenio]], kiujn eĉ la je helpo vokitaj Aĥeanoj ne povis fini. Pro tio [[Filipo la 3-a (Macedonio)]] kaptis la okazon enmiksiĝi en grekiajn aferojn kaj membrigis Mesenion al la ligo dum kunveno de la Aĥea ligo en [[Korinto]] en la 220-a jaro. == Kulturo == === Arto === {{Ĉefartikolo|Arto de Antikva Grekio|Arkitekturo de Antikva Grekio}} [[Dosiero:Pergamonmuseum Pergamonaltar.jpg|eta|300ra|dekstra|La okcidenta flanko de la Pergama Altaro laŭ rekonstruo en la [[Pergamo-muzeo]] en [[Berlino]].]] La greka arto estas la aspekto plej facile videbla de antikva Grekujo: ĝi influis la [[Romio|roman]] arton, tiun de la [[renesanco]] kaj grandan parton de la [[moderna arto|moderna]] kaj [[nuntempa arto]]j en la okcidenta mondo. Ĝiaj monumentoj estas admirataj de turistoj en Grekujo mem, sed ankaŭ sur la lokoj de la grekaj kolonioj en [[Malgrand-Azio]]. Ĝiaj skulptaĵoj kaj vazoj ofte havas elstaran lokon en muzeoj kaj privataj kolektoj. La [[Partenono]] kaj ĝiaj skulptitaj ornamaĵoj, la [[grupo de Laokoono]] kaj la [[Venkantino de Samotrako]] estas inter la plej konataj artaĵoj en la mondo. Multaj artaĵoj de la greka klasiko estis dumtempe perditaj kaj poste retrovitaj per [[arkeologio|arĥeologia]] serĉado. Tiaj serĉadoj ofte estis faritaj de nelokaj, alilandaj teamoj, kiuj interkonsentis kun la lokaj aŭtoritatoj pri siaj rajtoj pri la trovaĵoj. Tiumaniere valoraj artaĵoj ja estis retrovitaj, sed poste forportitaj de la trovejoj. Fama ekzemplo estas la [[Granda Altaro de Pergamo]], elfosita en [[Pergamo]] inter 1878 kaj 1886 de germanaj arĥeologoj. Laŭ interkonsentoj kun la [[otomana imperio|turka registaro]] la altaro, pli ol 30 metrojn longa kaj larĝa, estis transportita al [[Berlino]], kie ĝi nun estas ekspoziciata en la [[Pergamo-muzeo]]. (Kelkaj partoj, trovitaj jam antaŭ la elfosado, troviĝas aliloke.) [[Alexander Conze]], tiam direktoro de la berlina skulptaĵa kolekto, diris, ke li bedaŭris forpreni la monumenton de ĝia hejmo, sed timis, ke alimaniere ĝi tute perdiĝos, ĉar lokanoj disvendos ĝin pece al kolektantoj. [[Dosiero:Hermes_di_Prassitele,_at_Olimpia,_front.jpg|dekstra|klaso=cx-linter-tag|eta|256x256ra|Statuo de [[Hermeso]] portante [[Dionizo]]n infanon, atribuita al [[Praksitelo]].]] La antikvgrekaj pentraĵoj estas relative raraj, almenaŭ malmultaj al ni alvenis. La grekaj pentristoj pentris precipe sur paneloj el [[ligno]], kaj la plejn belajn laborojn oni ankoraŭ admiris je pluraj jarcentoj post ilia kreo. Tamen, multaj el tiuj pentraĵoj malaperis post la [[4-a jarcento|<span class="romain">4-a</span>]] jarcento, kiam ilin oni ne plu estis protektitaj adekvate. Krom kelkaj Romiaj kopioj, ekzemple en [[Pompejo]], rarajn vestiĝojn oni trovis en la tomboj de la reĝoj de Makedonujo, en [[:fr:Vergina|Vergina]], en [[:fr:Lefkadia|Lefkadia]] ([[Antikva Macedonio|Makedonujo]] same), kaj en [[Kazanlako]] en la antikva [[Trakio|Trakujo]] (nuna [[Bulgario]]). La ekzemploj de skulptaĵoj rezistinte al la tempo estas pli oftaj, precipe la verkoj de majstroj kiel [[Fidio]] kaj [[Praksitelo]]. Tiujn artistojn kaj iliajn disĉiplojn ofte kopiis la Romanoj. Tamen la kristanoj de la 4-a <span>kaj</span> 5-a <span>jarcentoj</span> detruis [[Paganismo|paganajn]] idolojn pro pieco. Multajn skulptaĵojn el [[marmoro]] oni bruligis dum la [[Mezepoko]] por fari el ili [[Kalko (materialo)|kalkon]] kaj por rekuperi la metalon (por disfandi ĝin kaj por uzi ĝin alimaniere). La statuoj, kiuj eskapis al tiu detruo, estis protektitaj: ili estis enfositaj aŭ forgesitaj, kaj [[Bronzo|bronzaj]] statuoj estis perditaj mare. === Religio === {{Ĉefartikolo|Helena mitologio|Greka templo}} [[Dosiero:Zeus Otricoli Pio-Clementino Inv257.jpg|eta|Busto de [[Zeŭso]] trovita en [[Otricoli]] [[Vatikanaj muzeoj]].]] [[Dosiero:Greece Delphi Tholos.jpg|eta|Ruinoj de cirkla [[templo]] en [[Delfo]] parte rekonstruita en [[1938]].]] La antikva [[greka religio]] (ankaŭ nomita [[mitologio]]) havas la apartan econ posedi nek [[Sanktaj libroj|sanktajn tekstojn]], nek [[dogmo]]n, nek [[eklezio]]n, ĝi estas [[politeismo|politeisma]]. Ritoj estis tre gravaj, persona [[pieco]] tute ne. Ekzistis tri tipoj de kultoj: publikaj, kiuj kunigis la komunumon de civitanoj de unu urbo, privataj apartenantaj al la hejma medio, kaj misteraj, kiuj promesis al inicitoj feliĉan vivon kaj transan mondon. Estis grave, ke gasto en fremda urbo partoprenu en la ritoj pri la lokaj diaĵoj. Per tio li neniel pekis kontraŭ la hejmaj diaĵoj, sed konfirmis sian respekton al la gastigantoj. La helena mitologio estas aro da [[mito]]j kaj [[legendo]]j de la antikvaj grekoj, kiu temas pri iliaj diversaj [[dio]]j kaj [[heroo]]j, la naturo de la mondo kaj la origino kaj signifo de ilia propra kultado kaj ritoj. Sur ĝi baziĝis la Greka religio, kiu iĝas gravega ilo por ke la fakuloj kaj esploristoj sciu pli pri la religiaj kaj politikaj institucioj de la Antikva Grekio, kaj ĝenerale, pri tiu civilizacio kaj la maniero kiel oni kreas mitojn.<ref>Encyclopaedic Dictionary The Helios, 1952. Vol. Hellas, Art. Greek Mythology.</ref> La greka mitologio konsistas eksplicite en vasta sortimento da rakontoj kaj implicite en figuraj artoj, kiel la pentrita [[ceramiko]] kaj votaj oferaĵoj. La helena mitaro klarigis la originon de la mondo kaj detalis la travivaĵojn de bunta aro da dioj, herooj kaj aliaj mitologiaj estaĵoj. Tiuj rakontoj estis disvastigitaj per parola poezia tradicio, sed ĝi supervivis ĝis nun danke ĉefe al la [[greka literaturo]]. === Literaturo === La plej konataj beletraj fontoj, la [[epopeo|epopeaj]] [[poemo]]j [[Iliado]] kaj [[Odiseado]], baziĝas sur la okazintaĵoj de la [[Troja milito]]. Du poemoj de la samtempulo de [[Homero]], nome [[Heziodo]], la ''[[Teogonio]]'' kaj ''Laboroj kaj tagoj'', klarigas per riĉa rakontaro la originon de la mondo, la sekvadon de diaj regantoj kaj homaj epokoj, kaj la kialojn de la homaj tragedioj kaj oferaj kutimoj. Ankaŭ enhavas mitojn la ''[[Homeraj himnoj]]'', kelkaj fragmentoj de epopeaj poemoj pri la Troja ciklo kaj de lirika poezio, la verkoj de damistoj de la 5-a jarcento a.K., kaj studoj de esploristoj kaj poetoj de la helena kaj romia tempoj, kiel [[Plutarĥo]] kaj [[Paŭzanio]]. {{Ĉefartikolo|Helena teatro}} La [[greka tragedio]] estas teatra ĝenro devena el la Antikva Grekio. Inspirata en la ritoj kaj religiaj ludoj faritaj kaj en Grekio kaj en Anatolio, ĝi atingis hegemonian pinton en Ateno en la [[5-a jarcento a.K.]] La plej gravaj kaj rekonataj aŭtoroj de tragedio estis [[Esĥilo]], [[Sofoklo]] kaj [[Eŭripido]], kiuj, en diversaj historiaj epokoj, pritraktis kortuŝajn temojn. La [[komedio]]j estis ludataj je la kosto de la ŝtato kaj estis eroj de konkurenco. Ili estis agnoskitaj de la ŝtato post la tragedioj, kiuj dekomence estis ludataj de la aktoroj je propra kosto. La plej gravaj kaj rekonataj aŭtoroj de komedio estis [[Aristofano]] kaj [[Menandro]]. === Filozofio === {{Ĉefartikolo|Sintezo de la greka filozofio|Helena filozofio}} [[Antaŭsokrataj filozofoj]] estas la [[filozofo]]j kiuj vivis antaŭ [[Sokrato]]. Ili loĝis en Antikva Grekio. Ili inkluzivas ĉefajn figurojn kiaj [[Taleso]], [[Alkmeono]], [[Hipokrato]], [[Empedoklo]], kaj [[Demokrito]]. ==== La epoko antaŭ Sokrato ==== [[Dosiero:Thales.jpg|eta|120ra|dekstra|[[Taleso]]]] Filozofio de la antikva Grekio estas la unua filozofio en historio de la Grekio. Elementoj de filozofio oni rigardas ĉe poemoj de [[Homero]] kaj [[Heziodo]]. La unua konata filozofo estis tamen '''[[Taleso]]''' de [[Mileto]] kiu laŭ multaj informoj fondis en Mileto skolon filozofan. Li opiniis, ke ĉio estas konstruita per la [[akvo]] kaj ĉio ĝin konsistas. Li tiel komencis filozofion de la [[naturo]]. Liaj lernuloj- '''[[Anaksimandro]] kaj [[Anaksimeno]]''' disvolvis ĝin al nivelo similantan ontologion (precipe kreado de la nocio ''arĥe'' kaj ''senfineco''). Poste [[Heraklito]] priskribis ĉiaman ŝanĝadon formigante nocion de ''movo''. Lia kontraŭulo- [[Parmenido]] el [[Elajo]], kreinto de la ontologio, opiniis ke la movo ne ekzistas, ke '''ekzistas nur unua esto''' - la mondo- '''kaj malesto ne ekzistas'''. Li kreis do la unuan kriterion de estado de esto- kriterio de la sameco, kiu agnoskas, ke esto ne estas sama kun malesto kaj ĉio kio estas malesto simple ne ekzistas. Lia lernulo- [[Zenono el Elajo]] kreis ankaŭ unuajn paradoksojn per kiuj pruvas ke movo ne ekzistas. Grava filozofo estis ankaŭ alia filozofo de la naturo, adepto de Heraklito- [[Empedoklo]], kiu opiniis, ke mondo estis formigita de la kvar elementoj (fajro, akvo, aero, tero) kaj '''evoluigas per evolucio'''. Adepto de Parmenido kaj Zenono, [[monismo|monistoj]] - '''[[Leŭkipo (filozofo)|Leŭkipo]]''' - opiniis, ke ekzistas nedividebla, konstruanta mondon parteto nomata '''[[atomo]]'''. [[Demokrito]] disvolvis tiun agnoskon kaj opiniis, ke mondon oni povas koni nur per mema racio ([[raciismo]]), en ontologio formigis la nocion de [[vakuo]] kaj disvolvis nocion de [[harmonio]] kaj kredeble kreis [[estetiko]]n. Grava filozofo estis ankaŭ Anaksagoro kiu estas opiniita kiel la unua [[ateismo|ateisto]]. Neniu scias kion precize opiniis [[Pitagoro|pitagorismanoj]] sed laŭ legendo ili opiniis, ke mondo oni povas priskribi kaj koni per [[matematiko]] kaj ke ekzistas [[reenkarniĝo]]. ==== La epoko klasika ==== [[Dosiero:SeptemArtes-Philosophia-Detail.jpg|eta|250ra|Alegorio de la filozofio kun [[Sokrato]] kaj [[Platono]].]] La epoko klasika estas la epoko de unuaj [[sofisto]]j kiu disvolvadis filozofion de la naturo en [[etiko]], [[politiko]], ontologio kaj sciteorio. La unuaj sofistoj estis [[Protagoro]] kaj [[Gorgio]]. Protagoro estis kreinto de [[relativismo]]. Li mem estis ankaŭ la unua [[agnostikismo|agnostikisto]] kaj disvolvadis scipovon de [[eristiko]] - la scipovo de sukcesa diskutado. [[Gorgio]] opiniis, ke nenio ekzistas kaj ĉion oni povas envive atingi per simpla [[retoriko]]. Li estas ofte kunigata kun [[Friedrich Nietzsche]] laŭ sia filozofio similanta la [[nihilismo]]n. Laŭ sofistoj ne ekzistas la vero, kion ili pruvis en [[paradokso de la Epimenido]]. Paradokso estis dissolvita per moderna filozofio analiza ([[Alfred Tarski]]). La idealo de la filozofo estiĝis tamen '''[[Sokrato]]'''. Tiu filozofo estas en ĉiuj skribaĵoj pri li priskribata kiel homo kiu demandis filozofie hazardajn Atenanojn. Oni ne povas scii kion li enfine opiniis ĉar lia lernulo, '''[[Platono]]''' priskribante lin aldonis siajn opiniojn pri mondo al Sokrato. Ofte ĉia saĝo de la Sokrato estas memorigata en pensoj ''mi scias, ke mi nenion scias'' kaj ''la vera saĝulo estas tiu, kiu scias kion ne scias''. Tamen al Platono estas atribuata filozofio pri la [[metafiziko]]. Inter multaj opinioj pri la mondo (multuloj opinias, ke Platono kreis unuan sistemon konsistantan ĉian penson en ĉia scienco kaj kulturo; tial laŭ fama frazo: ''ĉia filozofio estas piednoto al Platono'') Platono kreis teorion de la metafiziko kie li interpretas agadon de ĉia sento kaj senco. Laŭ li Dio estas nur unua movulo (demiurgo) kiu kreas mondon per ideoj. Li kreis ankaŭ skolon filozofian nomatan ''Akademio''. Lia lernulo, [[Aristotelo]], kreis [[logiko]]n (bedaŭrinde kun influo de la [[psikologismo]]) kaj sur ĝi li konstruis sian filozofion. Unue li okupiĝis pri sciteorio kaj eraro de la homa menso, ke trairi al teorio de la esto. Laŭ li la esto oni povas koni per kategorioj. Tiu konkretigo estas konado eston per abstrakto. Konstruata filozofio estis nekontraŭebla ĝis [[Koperniko]]. Li fondis ankaŭ sian skolon, konkurencan al Akademio, nomatan ''Likejono''. Akademio estas hodiaŭ nomo de la universitato, Likejono estas nomo de liceo. ==== La epoko helena ==== [[Dosiero:Gerome - Diogenes.jpg|dekstra|eta|250ra|[[Diogeno la Cinika|Diogeno]].]] La epoko helena komencas ankoraŭ dum vivo de Aristotelo. Ĝi estas epoko de stoikoj, [[cinikismo|cinikoj]], [[cineraikismo|cineraikoj]], [[epikurismo|epikuranoj]] kaj [[skeptikismo|skeptikoj]]. Stoikismo estis kompleta sistemo filozofia kiun adeptis kaj disvolvadis [[Marko Aŭrelio]], [[Zenono]] el Kitono, [[Cicerono]], [[Seneko]] kaj [[Krizipo]]. Pejorative stoika homo estas tiu, kiu trankvile vivas en konscio, ke ĉio finiĝos bone. Cinikismo estas la unua filozofio nearistokrata. La plej fama fondinto, [[Antisteno]] en ontologio kreis [[reismo]]n (nocio poste formigita per [[Tadeusz Kotarbiński]]). Lia plej fama lernulo- [[Diogeno la Cinika|Diogeno]] - opiniis, ke homo vivus per pleneco de la vivo nur kiam li vivus per tio, kio estas bezonata al vivo minimale. Cinikistoj disvolvadis senkonscie [[socialismo]]n kaj ofte kunigantaj estas kun filozofio de [[Karlo Markso]]. Homo cinika pejorative estas tiu, kiu ne estimas plej fundamentajn valorojn. Cineraikistoj kaj epikurikoj opiniis, ke homo vivus per pleneco de la vivo nur strebante kaj atingante agrablon ([[hedonismo]]). Dum baroko kaj klasikismo novhedonistoj francaj nomiĝis [[libertinismo|libertinistoj]] (fama libertinisto estis [[Don Juan]] aŭ [[Tartufo]]). Skeptikistoj opiniis, ke nenio estas certa kaj homo povas atingi ĉioscion, klerecon nur demandante ([[Seksto]]). Finfine Plotino revenigis metafizikon de Platono en [[novplatonismo]]. En ontologio li kreis nocion de [[unuaĵo]] al kiu ĉia esto venas. Konforme kun pitagoranoj li renovigis nocion de dualismo ontologia - ekzistis laŭ li mondo spirita kaj materia. Laŭ li, homo povas koni ĉion per metafiziko. === Socio === [[Dosiero:Black slave Louvre Br361.jpg|eta|altdekstre|Negra sklavo kun ligitaj manoj, [[Ptolemeo la 1-a|Ptolemea Dinastio]], [[Luvro]].<ref>Pri la sintenoj tradiciaj en la funebraj steleoj, vidu Felix M. Wassermann. "Serenity and Repose: Life and Death on Attic Tombstones", ''The Classical Journal'', vol. 64, núm. 5, p. 198.</ref>]] Nur la nature indiĝenaj liberaj viroj terposedantoj rajtis esti civitanoj, kaj ĝui la tutan juran protekton en [[urboŝtato]]j (sed poste [[Periklo]] enkondukis esceptojn al la limigo por nur indiĝenoj). En plej el la urboŝtatoj, la homoj de socia gravo ne ĝuis specialajn rajtojn, diference disde [[Antikva Romo|Romio]]. Por ekzemplo, naskiĝis el certa familio kutime ne havigis specialajn privilegiojn. Foje kelkaj familioj kontrolis kelkajn publikajn religiajn funkciojn, sed tio ne havigis ajnan povon plian en la regosistemo. En [[Ateno]], la loĝantaro dividiĝis en kvar sociaj klasoj laŭ la riĉo. La homoj povis ŝanĝi el klaso se enspezis plian monon. En [[Sparto]], ĉiuj viroj estis egalaj civitanoj se fini edukadon. Tamen, la spartaj reĝoj, kiuj servis kiel militaj kaj religiaj estroj en la urboŝtato, venis nur el du familioj. La [[sklavo]]j havis nek povon nek statuson. Ili havis rajton fari familion kaj esti posedantoj, sed ili ne havis politikajn rajtojn. Ĉirkaŭ la 600 a.K. la [[sklaveco]] komerca estis disvastigita en Grekio. Ĉirkaŭ la 3a jarcento a.K. la sklavoj estis triono de la totala loĝantaro en kelkaj urboŝtatoj.<ref>«[http://student.britannica.com/comptons/article-201729/ANCIENT-GREECE Slavery in ancient Greece]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}», en ''Britannica Student Encyclopædia'' (angle).</ref> La sklavoj ekster Sparto preskaŭ neniam ribeliĝis ĉar ili devenis el diversaj naciecoj kaj estis tro disaj kaj ili ne kapablis organiziĝi. La plej parto el familioj havis sklavojn kiel hejmaj servistoj uax laboristoj, kaj eĉ kelkaj malriĉaj familioj povis havi kelkajn sklavojn. Ne estis rajto bati aŭ mortigi sklavojn. La posedantoj ofte promesis al siaj sklavoj liberigon future por kuraĝigi ilin al forta laboro. Diference el Romo, la [[ekssklavo]]j (nome liberigitaj sklavoj) ne iĝis civitanoj. Male ili miksiĝis al la aro de la ''metekoj'', kiuj estis la eksterlandanoj aŭ de aliaj urboŝtatoj kiuj rajtis oficiale loĝis en la ŝtato. ==== Antikvaj Olimpikaj Ludoj ==== {{Ĉefartikolo|Antikvaj Olimpikaj Ludoj}} La '''Olimpikaj Ludoj''' aŭ '''Olimpiaj Ludoj''' ({{lang-grc|Ὀλύμπια}} ''Olimpia'',<ref name="perseus.tuft.edu">{{Cite web|title=Ὀλύμπια the Olympic games, in honour of Olympian Zeus|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/morph?l=*)olu%2Fmpia&la=greek|website=perseus.tuft.edu}}</ref><ref>{{Cite web|title=15-04-16 Χαιρετισμός των Υπουργών Ν.Φίλη και Α.Μπαλτά για την Παγκόσμια Ημέρα Μνημείων και Τοποθεσιών|url=https://www.minedu.gov.gr/eidiseis/19760-15-04-16-xairetismos-ton-ypourgon-n-fili-kai-a-mpalta-gia-tin-pagkosmia-imera-mnimeion-kai-topothesion|website=Greek ministry of Education Research and Religious affairs|quote=Πανελλήνια συμμετοχή είχαν: τα Ολύμπια, που διεξάγονταν κάθε τέσσερα χρόνια στην Αρχαία Ολυμπία προς τιμήν του Διός,}}</ref><ref name="VALPY1832">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=3xdgAAAAcAAJ&pg=RA1-PA135|titolo=Second Greek Delectus; or, new Analecta Minora ... With English notes, and a copious Greek and English lexicon, etc|aŭtoro=Francis Edward Jackson VALPY|jaro=1832|paĝo=1}}</ref><ref name="Dutch dictionary">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=e5JfAAAAcAAJ&pg=PA248|titolo=Grieksch leesboek voor eerstbeginnenden: ingerigt ten dienste der Hollandsche jeugd|jaro=1811|eldoninto=H.C.A. Thieme|paĝo=248}}</ref><ref name="Cary1843"/><ref name="Sturz1818">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Vm5dAAAAcAAJ&pg=PA371|titolo=Etymologicum graciae linguae Gudianum et alia grammaticorum scripta e codicibus manuscriptis nunc primum edita Accedunt notae ad Aymologicion magnum ineditae E. H. Barkeri, Innr. Bekkeri, Lud. Kulencampii, Amad. Peyronialiorumque|aŭtoro=Fridericus Gulielmus Sturz|jaro=1818|eldoninto=Weigel|paĝo=371}}</ref> "nome Olimpikoj" ankaŭ {{lang-grc|Ὀλυμπιάς ''Olimpias''}}<ref name="Dutch dictionary"/><ref name="Cary1843">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=okg2AQAAMAAJ&pg=PT279|titolo=A Lexicon to Herodotus, Greek and English, Adapted to the Text of Grisford and Bachr|aŭtoro=Henry Cary|jaro=1843|eldoninto=J. Vincent and|paĝo=279}}</ref><ref name="Sturz1818"/><ref name="Middle Liddell">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0058%3Aentry%3D*o)lumpia%2Fs|titolo=Ο᾿λυμπιάς 1 pecul. fem. of Ὀλύμπιος|citaĵo=1.the Olympic games, Hdt., Pind.}}</ref> kaj "Olimpiado") estis serio de [[Atletiko|atletikaj konkurencoj]] inter reprezentantoj de [[Poliso (urboŝtato)|urboŝtatoj]] kaj unu el la [[Tuthelenaj Ludoj]] de Antikva Grekio. Ili estis okazigitaj por honoro de [[Zeŭso]], kaj la grekoj donis al ili [[Greka mitologio|mitologian]] [[Origina mito|originon]]. La unuaj Olimpikoj estis tradicie datitaj por la 776 a.K.<ref name="olym_Olym">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.olympic.org/ancient-olympic-games/history|titolo=History|alirdato=2016-08-11|verko=Olympic Games}}</ref> Ili plue okazis kiam Grekio venis sub la [[Romia Imperio|romia regado]], ĝis la imperiestro [[Teodozo la 1-a]] nuligis ilin en 393 a.K: kiel parto de la kampanjo por trudi [[kristanismo]]n kiel la [[Religio de ŝtato|ŝtata religio de Romio]]. La ludoj okazis ĉiun kvaran jaron, aŭ laŭ ''[[olimpiado]]'', kio iĝis tempunuo en historiaj kronologioj.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://healthandfitnesshistory.com/historical-athletes/panhellenic-games/|title=Panhellenic Games|last=|first=|date=|website=Health and Fitness History|publisher=|access-date=9a de Novembro 2016}}</ref> === Nutrado === {{Ĉefartikolo|Nutrado en antikva Grekujo}} {{Ĉefartikolo|Greka kuirarto}} Nutrado en antikva Grekujo karakteriziĝas per simpleco, sobreco kaj spegulas la malfacilajn kondiĉojn de la [[agrokulturo]] en la tiama Grekujo. Ĝi baziĝas sur la ''"[[mediteraneo|mediteranea]] triopo"''<ref>Esprimo enkondukita de Sir Colin Renfrew en ''The Emergence of Civilisation: The Cyclades and the Aegean in The Third Millennium BC'', [[1972]].</ref>: [[tritiko]], [[olivoleo]] kaj [[vino]]. === Sciaro === * [[Antikvgrekia medicino]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == [[Dosiero:AGMA Hérodote.jpg|eta|Busto de [[Herodoto]] el la romia epoko (Muzeo de la antikva Agoro de Ateno).]] * (Klasikaj historiistoj) * [[Herodoto]], ''Historioj'' (Godley traduko, 1920) ** Komentario: {{Citaĵo el libro|titolo=A commentary on Herodotus|familia nomo=W.W. How, J. Wells|jaro=1990|eldoninto=Oxford University Press|ISBN=0-19-872139-0}} * [[Tucidido]], ''Historio de la Peloponeza Milito'' * [[Ksenofono]], ''Anabasis'', ''Hellenica'' * [[Plutarĥo]], ''Paralelaj vivoj''; Temistoklo, Aristido, Periklo, Cimono * [[Diodoro Sicilia]], ''[[Historia biblioteko]]'' * (Pri filozofio) * Florencio Benítez González. ''Historia de la filosofía'', Ediciones Quinto Sol, Textos Universitarios. Méxco, D.F., 2003. * Knight, Kelvin. ''Aristotelian Philosophy: Ethics and Politics from Aristotle to MacIntyre''. ISBN 978-0-7456-1977-4 * (Pri manĝo) * Marie-Claire Amouretti, ''Le Pain et l'huile dans la Grèce antique. De l'araire au moulin'', Belles Lettres, Paris, 1989. * [[Andrew Dalby]], ''Siren Feasts: A History of Food and Gastronomy in Greece'', Routledge, 1996 ISBN 0-415-15657-2. * Armand Delatte, ''Le Cycéon, breuvage rituel des mystères d'Éleusis'', Belles Lettres, Paris, 1955. * Marcel Détienne et Jean-Louis Vernant, ''La Cuisine du sacrifice en pays grec'', Gallimard, coll. « Bibliothèque des histoires », Paris, 1979. * Robert Flacelière, ''La Vie quotidienne en Grèce au temps de Périclès'', Hachette, 1988 (1-a eldono 1959) ISBN 2-01-005966-2. * Léopold Migeotte, ''L'Économie des cités grecques'', Ellipses, coll. « Antiquité : une histoire », 2002 ISBN 2-7298-0849-3, p.&nbsp;62-63. == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 3}} * [[Atena demokratio]] * [[Ciklada kulturo]] * [[Grek-romia antikvo]] * [[Grek-romia mondo]] * [[Greka arkitekturo]] * [[Greka filozofio]] * [[Helena mitologio]] * [[Helenigo]] * [[Heroinoj de la Grekaj tragedioj]] * [[Historio de Grekio]] * [[Klasika literaturo]] * [[Klasikaj arto kaj kulturo]] * [[Klasikaj studoj]] * [[Kulturo de Grekujo]] * [[Nutrado en antikva Grekio]] * [[Pederastio en Antikva Grekio]] * [[Poliso (urboŝtato)]] {{Div col end}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|commonscat=Greece}} * [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0009&query=head%3D%23212 el:Thomas Martin "The Peloponnesian War and Athenian Life" at Perseus] * [http://www.fhw.gr/chronos/05/gr/politics/index.html el:Πελοποννησιακός πόλεμος στο Ι.Μ.Ε.] * http://www.perseus.tufts.edu * [http://www.latincrosswords.com Onomata Kechiasmena] - [[Onomata Kechiasmena]], gazeto de krucvortenigmoj grekantikve. {{Havenda artikolo|Antikva Grekio}} [[Kategorio:Historio]] [[Kategorio:Antikva Grekio| ]] 36hm0e4maefxy975dmo68zqczwjc7b2 0 27338 9483124 9480687 2026-09-28T11:26:42Z Sj1mor 12103 9483124 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:Vacuum-aspiration_(single).svg|eta|dekstra|200px|<small>Elsuĉa aborto ses semajnojn post fruktiĝo).<br /> 1: [[Amnio]]<br /> 2: [[Embrio]]<br /> 3: [[Endometrio]]<br /> 4: Etendigilo<br /> 5: Suĉotubo<br /> 6: Konekto al suĉopumpilo</small>]] '''Aborto''' estas la frua eltiro de [[embrio]] aŭ de [[feto]], kiu ne povas normale vivi ekster la [[ventro]] de sia [[patrino]] aŭ kiun la patrino ne deziras. [[Spontana aborto]] povas okazi pro [[malsano]] de la patrino aŭ de la infano nenaskita, aŭ pro akcidento. Artefarita abortigo estas [[medicino|medicina]] interveno celante eligon kaj morton de feto. La demando, ĉu aŭ ĝis kiu aĝo estonta patrino povas decidi pri ebla aborto, estas verve diskutata. Aborto kiu okazas sen interveno estas konata kiel "spontana aborto" okazas en proksimume 30% ĝis 40% el ĉiuj gravedoj.<ref name=John2012>{{cite book| title=The Johns Hopkins Manual of Gynecology and Obstetrics| date=2012| publisher=Lippincott Williams & Wilkins| isbn=978-1-4511-4801-5| pages=438–439| edition=4| url=https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PA438| url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910181311/https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PA438|archive-date=10a de Septembro, 2017}}</ref><ref name=NIH2013Epi>{{cite web| title=How many people are affected by or at risk for pregnancy loss or miscarriage?|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/risk.aspx| website=NICHD |access-date=14a de Marto 2015| date=2013-07-15|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402093633/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/risk.aspx| archive-date=2a de Aprilo, 2015}}</ref> Kiam oni faras intencajn demarŝojn por finigi staton de gravedecon, oni nomas ĝin "artefarita abortigo", aŭ malplej ofte "intencita aborto", dum nemodifita simpla vorto ''aborto'' ĝenerale referencas al intencita aborto.<ref>{{cite web |title=abortion |url-access=subscription |url=http://www.oed.com/view/Entry/503?rskey=TpobDi&result=1#eid |website=Oxford English Dictionary |access-date=5a de Aprilo 2019 |archive-date=19a de Aŭgusto 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819111414/https://www.oed.com/start;jsessionid=5BD236F54839DEEFCB6B4A7FEBB47BF4?authRejection=true&url=%2Fview%2FEntry%2F503%3Frskey%3DTpobDi%26result%3D1#eid |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web| url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion|title=Abortion (noun)|publisher=Oxford Living Dictionaries|access-date=8a de Junio 2018| quote=''[mass noun]'' The deliberate termination of a human pregnancy, most often performed during the first 28 weeks of pregnancy| archive-url=https://web.archive.org/web/20180528131142/https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion|archive-date=28a de Majo 2018| url-status=dead}}</ref> Oftaj kaj komunaj tialoj kiujn virinoj prezentas por havi aborton estas nasko-timo kaj limigo de familigrando.<ref name="bankole98" > Bankole A, Singh S, Haas T (1998). [https://www.guttmacher.org/journals/ipsrh/1998/09/reasons-why-women-have-induced-abortions-evidence-27-countries "Reasons Why Women Have Induced Abortions: Evidence from 27 Countries".] ''International Family Planning Perspectives''. 24 (3): 117–127, 152. doi:10.2307/3038208. JSTOR 3038208. Archived from the original on 17 January 2006. "Worldwide, the most commonly reported reason women cite for having an abortion is to postpone or stop childbearing. The second most common reason—socioeconomic concerns—includes disruption of education or employment; lack of support from the father; desire to provide schooling for existing children; and poverty, unemployment or inability to afford additional children. In addition, relationship problems with a husband or partner and a woman's perception that she is too young constitute other important categories of reasons. Women's characteristics are associated with their reasons for having an abortion: With few exceptions, older women and married women are the most likely to identify limiting childbearing as their main reason for abortion. - Conclusions - Reasons women give for why they seek abortion are often far more complex than simply not intending to become pregnant; the decision to have an abortion is usually motivated by more than one factor." </ref><ref name="Chae_2017"> Chae S, Desai S, Crowell M, Sedgh G (1a de Oktobro 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5957082/ "Reasons why women have induced abortions: a synthesis of findings from 14 countries".] ''Contraception''. 96 (4): 233–241. doi:10.1016/j.contraception.2017.06.014. PMC 5957082. PMID 28694165. "In most countries, the most frequently cited reasons for having an abortion were socioeconomic concerns or limiting childbearing. With some exceptions, little variation existed in the reasons given by women's sociodemographic characteristics. Data from three countries where multiple reasons could be reported in the survey showed that women often have more than one reason for having an abortion." </ref><ref name="guttmacher" >[https://web.archive.org/web/20120404080239/http://www.guttmacher.org/pubs/ib14.html "The limitations of U.S. statistics on abortion".] ''Issues in Brief''. New York: The Guttmacher Institute. 1997. Arkivita el la originalo la 4an de Aprilo 2012. </ref> Aliaj tialoj registritaj estas la sanzorgo al la patrino, [[Malriĉeco|malkapablo elteni fil(in)on]], [[hejma perforto]], manko de subteno, sento de troa juneco, deziro finkompletigi edukadon aŭ antaŭeniron de kariero, kaj ne esti kapabla aŭ deziranta kreskigi filon koncipita kiel rezulto de [[seksatenco]] aŭ [[incesto]].<ref name="bankole98" /><ref name="guttmacher" /><ref name=":5"> Stotland NL (Julio 2019). "Update on Reproductive Rights and Women's Mental Health". ''The Medical Clinics of North America''. 103 (4): 751–766. doi:10.1016/j.mcna.2019.02.006. PMID 31078205. S2CID 153307516. </ref> <!-- Methods and safety --> Se farite laŭleĝe en evoluintaj socioj, intencita aborto estas unu el la plej sekuraj proceduroj en [[medicino]].<ref> Grimes DA, Benson J, Singh S, Romero M, Ganatra B, Okonofua FE, Shah IH (25 November 2006). "Unsafe abortion: the preventable pandemic". Lancet. 368 (9550): 1908–1919. doi:10.1016/S0140-6736(06)69481-6. PMID 17126724. S2CID 6188636. p. 1 {{Citaĵo|Unsafe abortion is a persistent, preventable pandemic. [...] By contrast, legal abortion in industrialised nations has emerged as one of the safest procedures in contemporary medical practice, with minimum morbidity and a negligible risk of death. }}</ref><ref> Raymond EG, Grossman D, Weaver MA, Toti S, Winikoff B (November 2014). "Mortality of induced abortion, other outpatient surgical procedures and common activities in the United States". Contraception. 90 (5): 476–479. doi:10.1016/j.contraception.2014.07.012. PMID 25152259. "Results: The abortion-related mortality rate in 2000–2009 in the United States was 0.7 per 100,000 abortions. Studies in approximately the same years found mortality rates of 0.8-1.7 deaths per 100,000 plastic surgery procedures, 0-1.7 deaths per 100,000 dental procedures, 0.6-1.2 deaths per 100,000 marathons run and at least 4 deaths among 100,000 cyclists in a large annual bicycling event. The traffic fatality rate per 758 vehicle miles traveled by passenger cars in the United States in 2007-2011 was about equal to the abortion-related mortality rate. Conclusions: The safety of induced abortion as practiced in the United States for the past decade met or exceeded expectations for outpatient surgical procedures and compared favorably to that of two common nonmedical voluntary activities." </ref> Nesekura aborto - nome tiuj faritaj de personoj al kiuj mankas la necesaj profesiaj scioj kaj kapabloj, aŭ en netaŭgaj instalaĵoj en kiuj mankas resursoj . estas respondecaj de inter 5 kaj 13% de [[Patrina mortindico|patrinaj mortoj]], speciale en la [[Evolulando|evoluiĝantaj landoj]].<ref name="WHO-preventing-unsafe">{{cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/preventing-unsafe-abortion |title=Preventing unsafe abortion |publisher=World Health Organization|access-date=6a de Aŭgusto 2019 |archive-date=23a de Aŭgusto 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823190843/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/preventing-unsafe-abortion |url-status=live }}</ref> Tamen, abortigaj [[medikamento]]j kiuj estas mem-administritaj estas tre efektivaj kaj sekuraj laŭlonge de la [[Gravedeco#Evoluo|unua trimestro]].<ref name="WHO-SHR">{{cite web |date=2021-11-19 |title=Self-management Recommendation 50: Self-management of medical abortion in whole or in part at gestational ages < 12 weeks (3.6.2) - Abortion care guideline |url=https://srhr.org/abortioncare/chapter-3/service-delivery-options-and-self-management-approaches-3-6/self-management-recommendation-50-self-management-of-medical-abortion-in-whole-or-in-part-at-gestational-ages-12-weeks-3-6-2/ |access-date=2023-09-21 |website=WHO Department of Sexual and Reproductive Health and Research |language=en-US}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Moseson H, Jayaweera R, Raifman S, Keefe-Oates B, Filippa S, Motana R, Egwuatu I, Grosso B, Kristianingrum I, Nmezi S, Zurbriggen R, Gerdts C | display-authors = 6 | title = Self-managed medication abortion outcomes: results from a prospective pilot study | journal = Reproductive Health | volume = 17 | issue = 1 | pages = 164 | date = Oktobro 2020 | pmid = 33109230 | pmc = 7588945 | doi = 10.1186/s12978-020-01016-4 |doi-access=free |issn = 1742-4755 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Moseson H, Jayaweera R, Egwuatu I, Grosso B, Kristianingrum IA, Nmezi S, Zurbriggen R, Motana R, Bercu C, Carbone S, Gerdts C | display-authors = 6 | title = Effectiveness of self-managed medication abortion with accompaniment support in Argentina and Nigeria (SAFE): a prospective, observational cohort study and non-inferiority analysis with historical controls | journal = ''The Lancet. Global Health'' | volume = 10 | issue = 1 | pages = e105–e113 | date = Januaro 2022 | pmid = 34801131 | doi = 10.1016/S2214-109X(21)00461-7 | pmc = 9359894 }}</ref> Informoj el publika sansistemo montras, ke farado de sekura abortado laŭleĝa kaj alirebla malpliigas la indicojn de patrinaj mortoj.<ref>{{cite journal | vauthors = Faúndes A, Shah IH | title = Evidence supporting broader access to safe legal abortion | journal = International Journal of Gynaecology and Obstetrics | volume = 131 | issue = Suppl 1 | pages = S56–S59 | date = Oktobro 2015 | pmid = 26433508 | doi = 10.1016/j.ijgo.2015.03.018 | series = World Report on Women's Health 2015: The unfinished agenda of women's reproductive health | doi-access = free | quote = A strong body of accumulated evidence shows that the simple means to drastically reduce unsafe abortion-related maternal deaths and morbidity is to make abortion legal and institutional termination of pregnancy broadly accessible. [...] [C]riminalization of abortion only increases mortality and morbidity without decreasing the incidence of induced abortion, and that decriminalization rapidly reduces abortion-related mortality and does not increase abortion rates. }}</ref><ref>{{cite journal | first1= Su Mon |last1= Latt |first2=Allison |last2= Milner|author-link2= Allison Milner| last3= Kavanagh |first3= Anne | title = Abortion laws reform may reduce maternal mortality: an ecological study in 162 countries | journal = BMC Women's Health | volume = 19 | issue = 1 | pages = 1 | date = Januaro 2019 | pmid = 30611257 | pmc = 6321671 | doi = 10.1186/s12905-018-0705-y |doi-access=free }}</ref> Modernaj metodoj uzas [[medikamento|medikamentojn]] aŭ [[kirurgio|kirurgion]] por abortoj.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Zhang J, Zhou K, Shan D, Luo X | title = Medical methods for first trimester abortion | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2022 | pages = CD002855 | date = Majo 2022 | issue = 5 | pmid = 35608608 | pmc = 9128719 | doi = 10.1002/14651858.CD002855.pub5 }}</ref> La drogo mifepristono kombinata kun [[prostaglandino]] ŝajne estas tiom sekura kaj efektiva kiel kirurgio dum la [[Gravedeco#Evoluo|unua kaj dua trimestroj]] de gravedo.<ref name=":0" /><ref name="Kapp2013" /> La plej ofta kirurgia tekniko inkludas dilatadon de la [[uterkolo]] kaj uzado de suĉaspirilo.<ref>{{cite news |title=Abortion – Women's Health Issues |url=https://www.merckmanuals.com/home/women-s-health-issues/family-planning/abortion |website=Merck Manuals Consumer Version |access-date=12 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713183550/https://www.merckmanuals.com/home/women-s-health-issues/family-planning/abortion |archive-date=13a de Julio 2018 |url-status=live }}</ref> [[Kontraŭkoncipo|Naskokontrolaj rimedoj]], kiel [[Kontraŭkoncipa pilolo|la pilolo]] aŭ [[Enutera pesario|enuteraj pesarioj]], povas esti uzataj tuj post aborto.<ref name="Kapp2013">{{cite journal | vauthors = Kapp N, Whyte P, Tang J, Jackson E, Brahmi D | title = A review of evidence for safe abortion care | journal = Contraception | volume = 88 | issue = 3 | pages = 350–363 | date = Septembro 2013 | pmid = 23261233 | doi = 10.1016/j.contraception.2012.10.027 }}</ref> Se farite laŭleĝe kaj sekure al virino kiu deziras ĝin, intencitaj abortoj ne pliigas la riskon de longdaŭrajn [[Mensa sano|mensajn]] aŭ fizikajn problemojn.<ref name="BMJ2014">{{cite journal |vauthors=Lohr PA, Fjerstad M, Desilva U, Lyus R |year=2014 |title=Abortion |journal=BMJ |volume=348 |page=f7553 |doi=10.1136/bmj.f7553 |s2cid=220108457}}</ref> Kontraste, nesekuraj abortoj faritaj de neprofesiaj individuoj, per netaŭga ekipaĵaro, aŭ en nesansistemaj instalaĵoj okazigas inter 22 000 kaj 44 000 mortojn kaj 6.9 milionojn da enhospitaligoj ĉiujare.<ref>{{cite web |date=2018-03-01 |title=Induced Abortion Worldwide {{!}} Guttmacher Institute |url=https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide |archive-url=https://web.archive.org/web/20180301060904/https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide |archive-date=2018-03-01 |access-date=2023-06-23 |website=Guttmacher.org}}</ref> La [[Monda Organizaĵo pri Sano]] asertas, ke "aliro al laŭleĝa, sekura kaj kompleta abortozorgado, inkludante post-abortan zorgadon, estas esenca por la atingo de la plej altaj eblaj niveloj de seksa kaj reprodukta sanstato".<ref>{{cite web|title=Abortion| url=https://www.who.int/health-topics/abortion#tab=tab_1| access-date=2021-04-14| website=www.who.int| language=en| archive-date=6 May 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210506092947/https://www.who.int/health-topics/abortion#tab=tab_1}}</ref> [[historio|Historie]], abortojn oni klopodis uzante [[kuracherbo|kuracherbojn]], akrajn ilojn, [[masaĝo|perfortajn masaĝojn]], aŭ aliajn [[Popolmedicino|tradiciajn metodojn]].<ref name="Management of Abortion, Chp 1">{{cite book |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy |vauthors=Paul M, Lichtenberg ES, Borgatta L, Grimes DA, Stubblefield PG, Creinin MD, Joffe C |publisher=John Wiley & Sons |year=2009 |isbn=978-1-4443-1293-5 |edition=1st |location=Oxford |chapter=1. Abortion and medicine: A sociopolitical history |ol=15895486W |chapter-url=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/62/14051769/1405176962.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119025652/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/62/14051769/1405176962.pdf |archive-date=19a de Januaro 2012 |url-status=live}}</ref> <!-- Epidemiology --> Ĉirkaŭ 73 milionojn da abortoj oni faras ĉiujare en la mondo,<ref>{{cite web |title=Abortion |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion |access-date=2022-09-21 |website=www.who.int |language=en |archive-date=21a de Septembro 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921025025/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion |url-status=live }}</ref> kaj el ili ĉirkaŭ 45% oni faras nesekure.<ref>{{cite web| title=Worldwide, an estimated 25 million unsafe abortions occur each year| url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2017/unsafe-abortions-worldwide/en/|publisher=World Health Organization| access-date=29a de Septembro 2017|date=28a de Septembro 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929131145/http://who.int/mediacentre/news/releases/2017/unsafe-abortions-worldwide/en/| archive-date=29a de Septembro 2017|url-status=live}}</ref> Abortindicoj ŝanĝiĝis malmulte inter 2003 kaj 2008,<ref name="Sedgh 2012">{{cite journal | vauthors = Sedgh G, Singh S, Shah IH, Ahman E, Henshaw SK, Bankole A | title = Induced abortion: incidence and trends worldwide from 1995 to 2008 | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9816 | pages = 625–632 | date = Februaro 2012 | pmid = 22264435 | doi = 10.1016/S0140-6736(11)61786-8 | url = http://www.guttmacher.org/pubs/journals/Sedgh-Lancet-2012-01.pdf | url-status = live | quote = Because few of the abortion estimates were based on studies of random samples of women, and because we did not use a model-based approach to estimate abortion incidence, it was not possible to compute confidence intervals based on standard errors around the estimates. Drawing on the information available on the accuracy and precision of abortion estimates that were used to develop the subregional, regional, and worldwide rates, we computed intervals of certainty around these rates (webappendix). We computed wider intervals for unsafe abortion rates than for safe abortion rates. The basis for these intervals included published and unpublished assessments of abortion reporting in countries with liberal laws, recently published studies of national unsafe abortion, and high and low estimates of the numbers of unsafe abortion developed by WHO. | s2cid = 27378192 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120206043854/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/Sedgh-Lancet-2012-01.pdf | archive-date = 6a de Februaro 2012 }}</ref> antaŭ ili malpliiĝis dum almenaŭ du jardekoj kiam pliiĝis ankaŭ la aliro al la [[familiplanado]] kaj al naskokontrolado.<ref name="worldtrends2007">{{cite journal | vauthors = Sedgh G, Henshaw SK, Singh S, Bankole A, Drescher J | title = Legal abortion worldwide: incidence and recent trends | journal = International Family Planning Perspectives | volume = 33 | issue = 3 | pages = 106–116 | date = Septembro 2007 | pmid = 17938093 | doi = 10.1363/3310607 | url = http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3310607.html | url-status = live | doi-access = free | archive-url = https://web.archive.org/web/20090819122933/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3310607.html | archive-date = 19a de Aŭgusto 2009 }}</ref> Je 2018, 37% el la virinoj de la tuta mondo havis aliron al laŭleĝaj abortoj sen limoj pri la tialo.<ref name=Gutt_2018_fact >{{cite web | url=https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide | title=Induced Abortion Worldwide | work= Guttmacher Institute | date=2018-03-01 | access-date=2020-02-21 | quote=Of the world's 1.64 billion women of reproductive age, 6% live where abortion is banned outright, and 37% live where it is allowed without restriction as to reason. Most women live in countries with laws that fall between these two extremes. | archive-date=23a de Februaro 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200223022612/https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide | url-status=live }}</ref> Landoj kiuj permesas abortojn havas diferencajn limojn pri kiom malfrue en gravedeco oni rajtas aborti.<ref name=IJGO10>{{cite journal | vauthors = Culwell KR, Vekemans M, de Silva U, Hurwitz M, Crane BB | title = Critical gaps in universal access to reproductive health: contraception and prevention of unsafe abortion | journal = International Journal of Gynaecology and Obstetrics | volume = 110 | issue = Suppl | pages = S13–S16 | date = Julio 2010 | pmid = 20451196 | doi = 10.1016/j.ijgo.2010.04.003 | s2cid = 40586023 }}</ref> Abortindicoj estas similaj inter landoj kiuj limigas aborton kaj landoj kiuj malferme permesas ĝin, kvankam tio okazas parte ĉar landoj kiuj limigas aborton tendencas havi pli altajn indicojn de nedezirita gravedeco.<ref>{{cite web|date=2020-05-28| title=Unintended Pregnancy and Abortion Worldwide| url=https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide|access-date=2021-03-09|website=Guttmacher Institute| language=en| archive-date=23a de Februaro 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223022612/https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide|url-status=live | quote=Abortion is sought and needed even in settings where it is restricted—that is, in countries where it is prohibited altogether or is allowed only to save the women’s life or to preserve her physical or mental health. Unintended pregnancy rates are highest in countries that restrict abortion access and lowest in countries where abortion is broadly legal. As a result, abortion rates are similar in countries where abortion is restricted and those where the procedure is broadly legal (i.e., where it is available on request or on socioeconomic grounds).}}</ref> <!-- society, and culture --> Tutmonde, estis ampleksa tendenco al pli granda laŭleĝa aliro al aborto ekde 1973,<ref>{{cite web |last=Staff |first=F. P. |date=2022-06-24 |title=Roe Abolition Makes U.S. a Global Outlier |url=https://foreignpolicy.com/2022/06/24/roe-v-wade-overturned-global-abortion-laws/ |access-date=2023-10-20 |website=Foreign Policy |language=en-US}}</ref> sed restas [[debato]] pri rilato al moralaj, religiaj, etikaj, kaj juraj aferoj.<ref>{{cite book| veditors = Nixon F | vauthors = Paola A, Walker R, LaCivita L |title=Medical ethics and humanities|date=2010|publisher=Jones and Bartlett Publishers|location=Sudbury, MA| isbn=978-0-7637-6063-2|page=249|url=https://books.google.com/books?id=9pM2pw-2wl4C&pg=PA249|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906191717/https://books.google.com/books?id=9pM2pw-2wl4C&pg=PA249|archive-date=6a de Septembro 2017| ol=13764930W}}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Johnstone MJ |title=Bioethics a nursing perspective| journal=Confederation of Australian Critical Care Nurses Journal| volume=3|issue=4|pages=24–30|date=2009| publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Sydney, NSW| isbn=978-0-7295-7873-8|edition=5th| url=https://books.google.com/books?id=EG-Yg1xDYakC&pg=PA228| quote=Although abortion has been legal in many countries for several decades now, its moral permissibilities continues to be the subject of heated public debate.| url-status=live| archive-url=https://web.archive.org/web/20170906191717/https://books.google.com/books?id=EG-Yg1xDYakC&pg=PA228|archive-date=6a de Septembro 2017| pmid=2129925}}</ref> Tiuj kiuj [[Porviva Movado|kontraŭas aborton]] ofte argumentas, ke embrio aŭ feto estas persono kun [[rajto je vivo]], kaj tiel ili egaligas aborton kun [[murdo]].<ref>{{cite news |vauthors=Driscoll M |author-link=Mark Driscoll |title=What do 55 million people have in common? |publisher=Fox News |date=18a de Oktobro 2013 |access-date=2a de Julio 2014 |url=http://www.foxnews.com/opinion/2013/10/18/what-do-55-million-people-have-in-common/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140831022138/http://www.foxnews.com/opinion/2013/10/18/what-do-55-million-people-have-in-common/ |archive-date=31a de Aŭgusto 2014 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140831022138/http://www.foxnews.com/opinion/2013/10/18/what-do-55-million-people-have-in-common/ |date=2014-08-31 }}</ref><ref>{{cite news | vauthors = Hansen D |title=Abortion: Murder, or Medical Procedure? |work=The Huffington Post |date=18a de Marto 2014 |access-date=2a de Julio 2014 |url=https://www.huffingtonpost.com/dale-hansen/abortion-murder-or-medica_b_4986637.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714230359/http://www.huffingtonpost.com/dale-hansen/abortion-murder-or-medica_b_4986637.html |archive-date=14a de Julio 2014 }}</ref> Tiuj kiuj subtenas la laŭleĝecon de la abortorajto argumentas, ke temas pri la [[reproduktaj rajtoj]] de [[virino]]j.<ref>{{cite book| vauthors = Sifris RN |title=Reproductive freedom, torture and international human rights: challenging the masculinisation of torture|date=2013|publisher=Taylor & Francis |location=Hoboken, NJ|isbn=978-1-135-11522-7|oclc=869373168|page=3|url=https://books.google.com/books?id=9pVWAgAAQBAJ&pg=PA3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015195038/https://books.google.com/books?id=9pVWAgAAQBAJ&pg=PA3|archive-date=15a de Oktobro 2015}}</ref> Aliaj favoras laŭleĝan kaj alireblan aborton kiel publika sansistema rajto.<ref>{{cite book| first= Elisabeth |last=Åhman |title=Unsafe abortion: Global and regional estimates of the incidence of unsafe abortion and associated mortality in 2003| date=2007| publisher=World Health Organization| isbn=978-92-4-159612-1| edition=5th| url=https://www.who.int/reproductivehealth/publications/unsafe_abortion/9789241596121/en/|access-date=24a de Marto 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180407131435/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/unsafe_abortion/9789241596121/en/| archive-date=7a de Aprilo 2018| url-status=dead}}</ref> [[Juro|Aborta juro]] kaj konsideroj pri la proceduroj estas diferencaj tra la tuta mondo. En kelkaj landoj aborto estas jurpermesita kaj virinoj havas la rajton elekti pri aborto.<ref>Fabiola Sánchez, Megan Janetsky, ''[https://apnews.com/article/mexico-abortion-decriminalize-d87f6edbdf68c2e6c8f5700b3afd15de Mexico decriminalizes abortion, extending Latin American trend of widening access to procedure]'', Associated Press (AP), 6a de Septembro, 2023</ref> En kelkaj areoj, aborto estas jurpermesita nur en specifaj kazoj kiel perforto, incesto, denaskaj difektoj, malriĉeco kaj risko por la sano de la virino.<ref name="Dev98-07">{{cite journal |vauthors=Boland R, Katzive L |date=September 2008 |title=Developments in laws on induced abortion: 1998-2007 |url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3411008.html |url-status=live |journal=International Family Planning Perspectives |volume=34 |issue=3 |pages=110–120 |doi=10.1363/3411008 |pmid=18957353 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007221828/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3411008.html |archive-date=7a de Oktobro 2011 |doi-access=free}}</ref> == Natura aborto == [[Naturo|Natura]] aborto estas la malintenca morto de la feto antaŭ de la 20-a semajno de [[gravedeco]]. Ĝi povas esti '''retenita''', kiam oni eliminas nenion, '''malkompleta''', kiam oni eliminas ion sed ne ĉion, aŭ '''kompleta''', kiam oni eliminas ĉiom la produktaĵojn de la gravedeco. La kaŭzo plej tipa estas la morto de la feto pro malnormala disvolvo. Tiu ĉi malnormala disvolvo plej ofte venas el [[geno|genaj]] faktoroj. Ankaŭ la aborto eblas pro organismaj problemoj aŭ malsanoj de la patrino. La meznombro de naturaj abortoj estas tre alta, kvankam ĝi okazas dum la unuaj semajnoj de gravedeco kaj la patrino ne rimarkas la okazon. == Induktita aborto == Induktita aborto estas la intenca mortigo de la feto kaj ĝi povas havi malsamajn celojn ([[medicino|medicinajn]] aŭ [[socio|sociajn]]). Abortigo povas esti kun aŭ sen medicina helpo. Oni kalkulas, ke ĉiu-jare 46 [[miliono]]j da virinoj [[tero|tuttere]] abortigas por fini maldeziratan gravedecon. El tiuj abortigoj almenaŭ 20 milionojn oni konsideras danĝeraj por la patrino. === Elsuĉado === La elsuĉado povas esti farita inter la 6-a kaj 14-a semajnoj de gravedo, kutime antaŭ la 10-a. La metodo estas facila kaj bezonas nur kelkajn minutojn al sperta [[kuracisto]]. En multaj landoj oni uzas nur lokan [[anestezo]]n, en [[Aŭstrio]] plej ofte kompletan. Tiu metodo estas la plej uzata en Germanio (ĉirkaŭ 80 %). === Elskrapado === Post plilarĝigo de la [[uterkolo]] la utero estas skrapita per [[kulero]]forma ilo kaj eltirita la [[embrio]] kaj la [[mukozo]] de la [[utero]]. Tiu metodo estas anstataŭita nuntempe de la elsuĉado kaj uzatas nur tre malofte. === Medikamenta abortigo === La kutima metodo estas dono de kombino la substanco [[mifepristono]] kaj [[prostagladino]]. La tiel nomita aborta pilolo blokas la efikon de la [[hormono]] [[progesterono]] kaj kaŭzas la malfermiĝon de la [[utera cerviko]]. Proksimume du tagojn post la konsumo de la aborta pilolo la virino glutas la prostagladinon, kiu kontraktigas la uteron kaj eligas la uteran mukozon kune kun la embrio. La procedo tre similas pli fortan menstruon. La medikamentoj kutime estas donataj ekster la hospitalo. Post du semajnoj estas necesa posta ekzamenado. En proksimume 5% de la kazoj la traktado ne sukcesas kaj restas tiom da materialo en la utero, ke necesas tamen [[kirurgia operacio]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.profamilia.de/erwachsene/ungewollt-schwanger/schwangerschaftsabbruch/medizinisches/mifegyne.html |titolo=Informpaĝo de la fondumo "Pro Familia", germanlignva retejo konsultita 2015-02-04 |alirdato=2015-02-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150108092435/http://www.profamilia.de/erwachsene/ungewollt-schwanger/schwangerschaftsabbruch/medizinisches/mifegyne.html |arkivdato=2015-01-08 }}</ref> == Riskoj == Se abortoj okazas laŭ leĝa permeso en bona kliniko la medicina risko de tia operacio estas tre malgranda. En Usono ekzemple je 100000 abortoj sub ordinaraj kondiĉoj okazis nur 0,6 patrinmortoj, do 14-oble malpli ol dum naskoj (8,8 patrinmortoj je 100000 naskoj).<ref>EG Raymond, DA Grimes: The Comparative Safety of Legal Induced Abortion and Childbirth in the United States. In: Obstetrics & Gynecology. 119, n-ro 2, parto 1, februaro 2012, p. 215–219</ref> Riskoj tamen en landoj, kie aborto okazas sub mizeraj kondiĉoj aŭ en kazo de krimaj abortoj fare de dubindaj organizaĵoj. Laŭ la monda sanorganizaĵo morteco pro aborto en landoj, kie aborto estas malpermesita, estas tre alta. Krom la medicinaj riskoj ekzistas gravaj psikaj sekvoj por la virinoj, precipe kiam aborto okazis sub premo de socio aŭ familio. Ankaŭ aborto en certaj kazoj povas kaŭzi sterilecon. La decido pri aborto por la koncernitaj virinoj ofte signifas gravan konsciencan konflikton kaj povas kaŭzi gravajn sentojn de kulpo. La psikaj sekvoj fakte ne devenas de la operacio mem, sed ĉefe de la kondamno fare de la socio. == Etikaj vidpunktoj == En preskaŭ ĉiuj kulturoj aborto estas granda diskuttemo, plej ofte pri jenaj temoj: * ĉu embrio posedas homan dignon kaj vivrajton? * kion fari pri kontraŭaj rajtoj: rajto de la patrino kaj rajto de la embrio? * kia efiko okazos al la patrino? * kiu rajtas decidi pri la vivo de la embrio: patrino, institucio, kuracisto aŭ juĝisto? * ĉu malpermeso de aborto malpligrandigos la nombron de abortoj? * kaze de malpermeso, ĉu la pli granda nombro da eksterleĝaj abortoj endanĝerigos la vivon de virinoj? === Antikva Persio === En antikva [[Persio]] aborto estis pli grava [[krimo]] ol [[adulto]]. Virinoj, kiuj abortis infanojn, mortigis ontajn [[soldato]]jn de la [[reĝo]]. Pro la sama kialo estis malpermesita [[sinmasturbado]] al viroj, ĉar [[spermo]] perdiĝis sen naskigi infanojn. === Mezepoka kristanismo === Dum la [[mezepoko]] la [[katolika eklezio]] punis abortigon de viva [[embrio]] kiel [[mortigo]]n per [[mortopuno]] kaj [[ekskomuniko]]. Abortigo de neviva embrio (antaŭ ol senteblis la moviĝoj de la embrio) estis [[peko]], sed ne mortigo. === La katolika eklezio === En [[1869]] [[papo]] [[Pio la 9-a]] malpermesis ĉian abortigon kaj deklaris, ke la infano ricevis sian animon ekde la koncipo. En la katolika moralo abortigo signifas mortigon. Tio estas klarigitaj pro [[naturaj rajtoj]], kaj tial valoras ne nur al kristanoj, sed al ĉiuj homoj. Tradicie katolikaj [[lando]]j, ekzemple [[Irlando]] kaj [[Pollando]], sekvas tiun preskribon. En [[Usono]], kie [[katolikismo]] estas minoritata konfesio, tamen ekzistas forta grupo, precipe inter anoj de la [[Respublikana Partio (Usono)|Respublikana Partio]], kiu subtenas striktan malpermeson de abortigo. === Naturreligioj === Ofte, ĉefe ĉe patrinlinie vivantaj popoloj, la decido pri abortigo estis nura afero de la virino kaj de ĝia [[klano]], la patro ne rajtas kundecidi. Iuj naturpopoloj kredantaj je [[reenkarniĝo]] konsideras abortigon ne kiel mortigon, sed kiel oferton al la infano reveni dum pli bona momento. La [[aŭstralio|aŭstraliaj]] [[aborigenoj]] kaj aliaj [[nomadoj|nomadaj]] popoloj uzis aborton cele al naskoregulado. === Feminismo === Ekde la komenco de la [[20-a jarcento]] aborto estis temo en [[feminismo]]. Komence kontraŭ abortigo, iom post iom, ĉefe ekde la 1960-aj jaroj venis la postulo de "memdecido" de virinoj: „ob Kinder oder keine, bestimmen wir alleine“ ([[germana|germane]]: ĉu infanoj, ĉu ne; nur ni mem decidu); „mein Bauch gehört mir“ (mia ventro estas mia). Tiel feminismo postulis senpunecon kaj rajton pri abortigo. La [[duko|dukino]] Bülow von Dennewitz el [[Dresdeno]] estis unu el la unuaj batalantoj pri "naskiĝregulado". Post alveno de la [[kontraŭkoncipo|kontraŭkoncipa]] [[pilolo]] meze de la 20-a jarcento la diskutado rekomenciĝis ankaŭ ene de la feminisma movado, ĉar kontraŭe al antaŭaj epokoj tiam ekzistis sufiĉe sekuraj [[kontraŭkoncipilo]]j. == Jura situacio == === Tutmonde === [[Dosiero:Abortion Laws.svg|eta|dekstra|400px|<small>Leĝa stato de la aborto mondvaste<br />blua: leĝe permesita je postulo (stato 2012)<br />verda, flava, bruna, oranĝa: leĝe malpermesita kun esceptoj en kazo de danĝero por la patrino, perfortigo, damaĝoj de la feto, soci-ekonomiaj indikoj kaj similaj<br />ruĝa: kontraŭleĝa sen esceptoj<br />viola: regione malsame<br />griza: mankas informoj</small>]] Laŭ taksado de la monda sanorganizaĵo ĉiujare gravediĝas proksimume 210 milionoj da virinoj. De tiuj okazas proksimume 135 vivaj naskiĝoj. La ceteraj gravediĝoj kondukas al mortnaskiĝoj aŭ abortoj. Jare okazas proksimume 42 milionoj da abortoj, el kiuj proksimume 20 milionoj laŭleĝe kaj 22 milionoj laŭkontraŭleĝaj kondiĉoj.<ref>[http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241501118_eng.pdf Publikaĵo de Monda Sanorganizaĵo: ''Unsafe abortion'' (malsekura aborto), pdf konsultita 2015-02-04]</ref> La leĝaj kondiĉoj por la aborto tra la mondo estas tre malsamaj. Estas ŝtatoj kiel Nederlando kun tre liberaj abortleĝoj kaj estas ŝtatoj, kiuj aborton komplete malpermesas aŭ permesas nur en esceptaj kazoj, kiam la vivo de la patrino estas en akuta danĝero. Interesa fakto estas, ke leĝa malpermeso en certa lando ne signifas malpli da abortojn en la koncerna lando, sed ofte tute male. Multe pli grava estas la informo pri la protekto kontraŭ ne dezirita gravedeco. Ju pli bone la homoj pri tiu temo estas edukitaj kaj informitaj des malpli da abortoj en tiu lando okazas. === Argentino === Ekde la {{dato|30|12|2020}} [[:eo:n:Argentina ebligas laŭleĝan abortigon|validas leĝo]], kiu ebligas abortigon senpage kaj senkondiĉe ĝis la 14-a gravedeca semajno. Junulinoj en la aĝo de 13 ĝis 16 jaroj bezonos akompanon de respondeca plenkreskulo. === Aŭstralio === Reguligado de la abortoj varias depende de la ŝtato. Ekde 1900 la ŝtato [[Novsudkimrio]] havis la plej striktan reguligon de la abortoj en la lando. La aborto estis permesita se kuracisto decidis, ke la patrino riskas mensan aŭ korpan danĝeron. Leĝorompo estis punata per malliberigo ĝis dek jarojn longa. La {{daton|26|9|2019}} estis [[:n:Nova Sud-Kimrujo senkrimigis aborton|aprobita nova leĝo]], kiu permesis abortojn ĝis la 22-a semajno de gravedeco. La ŝtato [[Suda Aŭstralio]] limigas abortigojn kaj postulas la permeson de du kuracistoj. === Aŭstrio === Principe la aborto en Aŭstrio estas malpermesata. Artikolo 97 de la aŭstra punleĝo tamen klarigas la esceptoj, dum kiuj aborto eblas. Nome la paragrafo tekstas, ke dum la unuaj tri monatoj de la gravedeco aborto estas permesita senpune kaj sen deklaro de kialoj, se antaŭe okazis kuracista konsultado kaj konsilado. En la 18-a jarcento en la Aŭstra Imperio aborto estis punita per senkapigo. Post longaj politikaj luktoj sub socialdemokrata registaro en la jaro 1975 estis validigita la nuna trimonata temposolvo. === Germanio === En Germanio validas temposolvo. Principe aborto estas mortigo, sed paragrafo 218a de la germana punleĝaro indikas, ke dum la unuaj 14 semajnoj post la lasta menstruo la aborto estas permesita senpune. Tiu tempolimo validas por la kuracisto. Por la patrino la por puno valida tempolimo estas 22 semajnojn. Alineo 2 de la paragrafo 218 indikas, ke en kazo de danĝero por la sano de la patrino aborto estas permesita dum la tuta daŭro de la gravedeco. Historie en la 18-a jarcento aborto estis minacita de mortpuno. Post la unua mondmilito la abortaj leĝoj mildiĝis. En la nazia Tria Imperio la aborto denove estis strikte malpermesita. Dum la junulara ribelado de la 1960-aj jaroj kreskis la lukto kontraŭ la aborta paragrafo. En 1972 en la tiama GDR estis enkondukita dumtempa solvo, kiu permesis aborton dum la unuaj tri monatoj. En 1974 simila leĝo estis akceptita en FRG. === Pollando === Ekde 1993 abortigoj en Pollando estas permesitaj nur kaze de seksa perforto, incesto, minaco al la vivo de la patrino aŭ se temas pri misformita feto. 98% de la laŭleĝaj abortigoj okazas surbaze de lasta premiso, sed la reganta dekstra partio [[Juro kaj Justeco]] preparis leĝprojekton, kiu fermos ankaŭ tiun ĉi vojon. La 22-an de oktobro 2020 la Pola Konstitucia Kortumo [[:n:Pola kortumo ebligis malpermeson de abortigoj|deklaris]], ke aktuala leĝo, ebliganta abortigojn kaze de misformiĝo de feto, estas "malkongrua" al la konstitucio. === Svislando === Simile kiel en Aŭstrio en Svislando validas laŭ artikolo 119 de la Svisa Punleĝaro, ke aborto estas permesata dum la unuaj tri monatoj de la gravedeco post kuracista konsultado kaj konsilado. La nuna leĝo ekvalidis post historia baloto la 1-an de oktobro 2012.<ref>[http://www.admin.ch/opc/de/classified-compilation/19370083/index.html Svisa punleĝaro. Retejo de la Svisa Federacio, konsultita 2015-02-04]</ref> == Vidu ankaŭ == *[[Bioetiko]] *[[Kontraŭnaskismo]] *[[Roe v. Wade]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj |q=Aborto |n=Kategorio:Abortoj |ReVo=abort.0o}} {{havenda artikolo|Aborto}} {{Duonŝlosita}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Puna juro]] [[Kategorio:{{paĝonomo}}| ]] iapm54by6igl3h81gkm5gq06xa0nh1w 0 28185 9482909 9436071 2026-09-27T20:52:13Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482909 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | nomo = Jakobo Ŝapiro | dosiero = Jakub szapiro.jpg | priskribo = Ŝapiro en 1931 | pseŭdonomo = Joŝo | dato de naskiĝo = [[29-an de oktobro]] [[1897]] | loko de naskiĝo = [[Bjalistoko]], [[Rusia Imperio]] | vivloko = [[Bjalistoko]] | nacieco = [[judo]] | tradukis = | dato de morto = [[12-an de julio]] [[1941]] | loko de morto = Bjalistoko, [[Dua Pola Respubliko|Pollando]] | enterigita = | verkis = ''[[Babiladoj de Bonhumora Zamenhofano]]'' | aliaj aktivaĵoj = instruisto, ĵurnalisto | akademiano = | denaska = | esperantistiĝis en = 1911 | grandeco de subskribo = 70px }} '''Jakobo ŜAPIRO''' ({{lang-pl|Jakub Szapiro}}; naskiĝis la {{daton|29|oktobro|1897}}, estis murdita la {{daton|12|julio|1941}} en [[Bjalistoko]]) estis grava lingvisto, verkisto, instruisto, ĵurnalisto (prezidanto de la Unuiĝo de Ĵurnalistoj por la Bialistoka regiono) kaj juda bjalistoka esperantisto. La 12-an de julio 1941 li estis murdita de la [[nazioj]]. Li esperantistiĝis havante 14 jarojn. En [[1910]] ekfunkciis la unua Esperanto-societo en Bjalistoko kaj Ŝapiro ekagis en ĝi fervore. En [[1913]] la familio Ŝapiro elmigris al [[Lodzo]] kaj tie Jakobo kunlaboris kun lokaj esperantistoj kaj komencis verki por famaj ĵurnaloj esperantistaj (ia. [[Literatura Mondo]], [[Esperanto Triumfonta]], [[The Esperanto-Monthly]], [[Esperantista Voĉo]], [[Progreso]]). Poste komenciĝis la [[1-a mondmilito]]. En [[1915]], pro siaj spertoj, Ŝapiro verkis kontraŭmilitan broŝuron ''[[La mondmilito kaj Esperanto]]''. Ĉ. 1917-18 li revenis al Bjalistoko kaj eklaboris kiel profesoro en komerca lernejo. Post la fino de la milito, pro la iniciato de Ŝapiro jam la {{daton|11|junio|1919}} oni ŝanĝis la nomon de la strato Zielona (''la Verda'') al la strato Zamenhofa. La Portempa Urba Komitato, kaj poste la urbestraro, plurfoje apogis agadon de esperantistoj vidante en tio bonan reklamon por la urbo. Dum la jaroj 1919-21 li estis sekretario de la urbo. Ekde 1919 Ŝapiro estis ankaŭ delegito de [[UEA]] kaj agis por kreo de la Zamenhof-muzeo. En aŭgusto 1921 sur la malnovan [[naskiĝdomo de Zamenhof|naskiĝdomon de Zamenhof]] oni metis memortabulon danke al monsubteno de esperantistoj de la tuta mondo. == Zamenhofa Esperanto-Societo == Inter 1920 kaj 1922 oni penis oficiale registri societon de bjalistokaj esperantistoj. Fine la {{daton|17|julio|1922}} estis akceptita la regularo de [[Zamenhofa Esperanto-Societo|Esperanto-Societo Ludoviko Zamenhof]] en Bjalistoko. Inter la kreintoj estis Jakobo Ŝapiro. Dum du jaroj la agado tre malgrandiĝis kaj la {{daton|8|junio|1924}} oni reaktivigis la societon. Jakobo Ŝapiro estis elektita kiel ĝia prezidanto. Danke al fervora agado la lingvo iĝis populara kaj videbla en Bjalistoko. En pola esperanta adresaro de tiu periodo oni trovas 300 adresojn de Bjalistokanoj, pro tio Bjalistoko iĝis la tria - post Varsovio kaj Krakovo - centro de Esperanto. Propagando funkciis ankaŭ inter komercistoj, kiuj metis en [[vitrino]]jn de siaj entreprenoj tabuletojn kun la surskribo ''Ĉi tie oni parolas Esperanton'' kaj publikigis reklamojn en la lingvo internacia. Ŝapiro instruis la lingvon kaj verkis multe, ia. humorajn tekstojn (''[[Babiladoj de Bonhumora Zamenhofano]]'' sub la pseŭdonimo Joŝo kaj ''Humoraj felietonoj''), gvidlibrojn tra Bjalistoko, lernolibron en la [[jida lingvo]], artikolojn al lokaj ĵurnaloj kaj kongresajn kaj postkongresajn gazetojn. Li estis ankaŭ ofte premiita dum la [[Internaciaj Floraj Ludoj]]. == Intermilitaj postkongresoj kaj lastaj jaroj == En la jaro [[1927]] okazis Universala Kongreso en [[Dancigo]]. Tial Ŝapiro kaj la Societo preparis en Bjalistoko la postkongreson kies alta protektanto iĝis provincestro Marian Rembowski. La 7-an de aŭgusto en la urbon alvenis multaj eksterlandanoj salutitaj ĉe la stacidomo de la urbestraro. Sur la domo de Zamenhof oni malkovris la memortabulon kaj la provincestro preparis paroladon esperantlingve. Same estis en [[1929]] dum la kongreso de [[Podlaĥio|podlaĥiaj]] esperantistoj kaj dum la lasta antaŭ la 2-a mondmilito grava esperanta evento: la postkongreso en [[1937]]. Ŝapiro ankaŭ aktivis por krei en Bjalistoko monumenton en la formo de Babelturo. Tiu agado, same kiel la ideo krei Zamenhof-muzeon, finiĝis sensukcese. Li estis amanto de teatra arto kaj en [[1929]] funkciigis en Bjalistoko Rondon de Ŝatantoj de Scenarto. Li ludis en la teatraĵoj "[[Ho, tiuj fremduloj!]]" kaj "Antaŭ la kongreso". La {{daton|22|junio|1941}} komenciĝis la [[Operaco Barbaroso]]. Kvin tagojn post trupoj de [[Einsatzgruppen]] kaj [[Wehrmacht]] enmarŝis en Bjalistokon kaj komencis persekutadon de la juda komunumo. La 12-an de julio ekde frua mateno okazis unu el pluraj arestadoj de judaj intelektuloj kaj aktivuloj, transportitaj al la kampo Pietrasze apud Bjalistoko (nun arbaro Pietrasze ene de la urbo). Por ilia liberigo la nazioj postulis ricevi 5 kg da oro, 300 kg da arĝento, monon kaj valoraĵojn. Malgraŭ tiu fordono, dum la dutaga operaco la germanoj mortpafis ĉ. 4000 homojn, inter kiuj troviĝis Jakobo Ŝapiro kaj [[Filip Kurjański]] – sekretario de Zamenhofa Esperanto-Societo<ref>Rafael Rajzner, Henry R. Lew: ''Losy nieopowiedziane: zagłada Żydów białostockich 1939-1945''. Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, Warszawa 2013</ref>. == Memoro pri Ŝapiro en Bjalistoko == [[Dosiero:Zamenhofa 26 - La murpentraĵo.jpg|eta|maldekstra|280px|{{centre|La murpentraĵo en Zamenhofa strato 26 kun Jakobo Ŝapiro kaj Abrahamo Zbar ĉe la 1-a kaj [[Ludoviko Zamenhof]] ĉe la dua etaĝo}}]] [[Dosiero:Tablica_szapiro.jpg|eta|250px|{{centre|Memortabulo pri Jakobo Ŝapiro sur lia domo en Bjalistoko ĉe la str. Lipowa 31/33}}]] [[Dosiero:Szapiro Zbar.jpg|eta|250px|{{centre|la origina foto pri '''Jakobo Ŝapiro''' (maldekstre) kun [[Abrahamo Zbar]] en fenestro de sia domo en Bjalistoko}}]] [[Dosiero:Stolperstein Jakub Szapiro Białystok.jpg|eta|250px|''Stolperstein'' (stumbliga ŝtoneto) de Jakobo Ŝapiro]] Esperantistoj kaj la urbo Bjalistoko decidis memorigi Jakobon Ŝapiro. Ĉe la strato Lipowa 31/33, kie staras iama domo de li, pendas la dulingva - pola kaj esperanta - memortabulo. Ĝi anstataŭis en junio [[2009]] malnovan, lignan-ladan tabuleton. La 12-an de julio, dum la datreveno de lia morto, ĉiujare bjalistokaj esperantistoj rememorigas pri Jakobo Ŝapiro metante florojn ĉe la tabulo. En la nova murpentraĵo ĉe la strato Zamenhofa, montranta bjalistokajn esperantistojn en fenestro kaj sur balkonoj, troviĝas ankaŭ li sidanta sur la fenestrobreto kun sia amiko kaj spektanta preterpasantojn. La murpentraĵon oni faris surbaze de malnova, samaspekta foto. La {{daton|24|aprilo|2017}} Urba Konsilio de Bjalistoko alprenis la decidon nomi straton Jakobo Ŝapiro en la kvartaloj Jaroszówka kaj Wygoda<ref>[https://bip.bialystok.pl/wladze/rada_miasta_bialystok/uchwaly_rady_miasta_bialegostoku/kadencji_20142018_/uchwala-nr-xxxiv-556-17.html Decido n-ro XXXIV/556/17]</ref>. La 31-an de majo oni muntis tabulon kun la nova nomo<ref>[http://www.bialystok.pl/pl/wiadomosci/aktualnosci/ulica-jakuba-szapiro.html Strato Jakobo Ŝapiro, bialystok.pl]</ref>. La {{daton|19|februaro|2019}} Ŝapiro, kune kun 9 aliaj aktivuloj de la urbo, kiujn speciala ĵurio trovis la plej influaj, estis premiita kiel ''Bjalistokano de la jarcento'' far la urbestro [[Tadeusz Truskolaski]]. La premiado okazis dum solena festado de 100-jariĝo de Bjalistoko en liberigita Pollando (1919–2019)<ref>[https://espero.bialystok.pl/eo/sapiro-bjalistokano-de-100-jarigho/ ''Jakobo Ŝapiro – unu el dek bjalistokanoj de la jarcento''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190220181616/https://espero.bialystok.pl/eo/sapiro-bjalistokano-de-100-jarigho/ |date=2019-02-20 }} ĉe la paĝo de Bjalistoka Esperanto-Societo</ref>. La {{daton|16|aŭgusto|2024}} ĉe lia antaŭmilita domo, strato Lipowa 33 en la urbocentro de Bjalistoko, estis inaŭguritaj ses ''[[Stumbliga ŝtoneto|Stolpersteine]]'' de la familioj Ŝapiro, Tropp kaj Raszkin, inter ili – ŝtoneto omaĝe al Jakobo Ŝapiro<ref>[https://www.bialystok.pl/pl/wiadomosci/aktualnosci/odsloniecie-kamieni-pamieci.html ''Odsłonięcie Kamieni Pamięci''], www.bialystok.pl</ref>. == Familio == Ŝapiro havis la edzinon Eva kaj du filojn: Arturon (nask. la {{daton|12|februaro|1922}}<ref>[http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=e2j&datum=19220319&seite=4&zoom=33&query=%22sapiro%22&ref=anno-search ''Al ges-roj Ŝapiro naskiĝis filo, nomita Arturo''] - [[Esperanto Triumfonta]], 19a de marto 1922</ref>) kaj Adamon (mortis la {{daton|23|januaro|1934}}<ref>[http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0f&datum=1934&page=48&size=45&qid=SQC4MXTFJG8OG5M2ZKSIL03FFH39GP ''Niaj mortintoj''], Esperanto, n-ro 3, 1934</ref>). == Verkaro == {{Projektoj|wikisource=Aŭtoro:Jakobo Ŝapiro|commons=Category:Jakub Szapiro}} * [[La mondmilito kaj Esperanto]] (1915) * [[Babiladoj de Bonhumora Zamenhofano]] (1921) * [[Humoraj felietonoj]] (1923) * [[Gvidilo tra Bialystok, la nask-urbo de nia Majstro]] (1923, [[d:Q94695516]] en vikidatumoj) ==Eldonado== * [[M. L. Kaplan]]. '''Akordoj esperantaj'''. Eld. [[Jakobo Ŝapiro]], Bialystok, 1923? {{Citaĵo|Aro kun 14 poezioj, kiujn ni povas rekomendi al la amantoj de bonaj versaĵoj|[[Belga Esperantisto]] n101-102 (jul-aug 1923)}} == Legu ankaŭ == * [[:s:eo:Pola Esperantisto n-ro 5, 1936/Al Jakobo Ŝapiro|''Al Jakobo Ŝapiro'']] – Artikolo de [[Izrael Lejzerowicz]] por la 25-jara jubileo de esperantisto Ŝapiro ĉe Vikifontaro * [[:s:eo:Pola Esperantisto n-ro 5, 1936/Jakobo Ŝapiro (Joŝo)|Biografia noto]] pri Ŝapiro de [[Filip Kurjański]] ĉe Vikifontaro == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Czesław Pruski]] == Eksteraj ligiloj == * [http://szlak.uwb.edu.pl/ Juda heredaĵa vojo tra Bialistoko] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20231128221543/https://szlak.uwb.edu.pl/ |date=2023-11-28 }} ({{pl}} kaj {{en}}) {{Unua|kat=ne}} {{Vivtempo|Ŝapiro, Jakobo}} [[Kategorio:Bjalistokanoj]] [[Kategorio:Polaj esperantistoj]] [[Kategorio:Judaj esperantistoj]] [[Kategorio:Polaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Viktimoj de la naziismo]] [[Kategorio:Murditaj esperantistoj]] [[Kategorio:Esperanto-movado en Bjalistoko]] qf7htwc32gnjk932kso4pq1h2dps0j4 0 30276 9483020 9473041 2026-09-28T06:07:04Z Sj1mor 12103 9483020 wikitext text/x-wiki {{Granda dosiero|Nemuno panorama.jpg|800px|Panoramo de la Malnova Urbo, vidata el la urboparto Aleksotas aliflanke de la rivero [[Nemunas]]}}{{Geokesto | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Kaŭno | devena_nomo = Kovno | alia_nomo = {{Lang-lt|Kaunas}} | alia_nomo1 = {{Lang-he|בנה''}} | alia_nomo2 = {{Lang-pl|Kowno}} | alia_nomo3 = {{Lang-be|Коўна}} | alia_nomo4 = {{Lang-ru|Каунас}} | alia_nomo5 = {{Lang-de|Kauen}} | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Kaunas | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Kaunas montage.jpg | dosiero_grandeco = 300px | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = LTU Kaunas flag.svg | blazono = Coat of arms of Kaunas.svg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Litovio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | distrikto = Distrikto Kaunas | parto = | rivero = Neris | rivero1 = Nemunas | memorindaĵo = Kaŭna kastelo | memorindaĵo1 = | memorindaĵo2 = | ŝoseo_tipo = Flughaveno | ŝoseo = [[Flughaveno Kaŭno]] | konstruaĵo = Kaŭna valbaraĵo | konstruaĵo_tipo = Valbaraĵo | montaro = | planto = [[Zoo de Kaŭno]] | planto_tipo = Zoologia ĝardeno <!-- *** Situo *** --> | situo = Kaŭno | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 48 | lat_d = 54 | lat_m = 53 | lat_s = 50 | lat_NS = N | long_d = 23 | long_m = 53 | long_s = 10 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_leviĝo = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_leviĝo = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 157.0 | areo_rondumo = 2 | areo_urbo = <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto | loĝantaro_metropolo = 673706 | loĝantaro_metropolo_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1361 | establita_tipo = Unua skriba mencio | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+2]]: [[Orienteŭropa Tempo]] (OET) | horzono_DST = [[UTC+3]]: [[Orienteŭropa Somera Tempo]] (OEST) | poŝtkodo = | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = [[Hansa ligo]] | libera_tipo = Asocio | libera1 = | libera1_tipo = | libera2 = | libera2_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = Kauno miesto zemelapis.png | mapo_fono = | mapo_priskribo = | mapo_lokumilo = | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situo enkadre de Litovio | mapo1_lokumilo = Litovio | mapo2 = | mapo2_priskribo = Situo enkadre de Eŭropo | mapo2_lokumilo = Eŭropo <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.kaunas.lt www.kaunas.lt] | commons = Kaunas <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=10|frame-align=center |frame-lat={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |frame-long={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |frame-width=260}} }} [[Dosiero:Kaunas Landmarks 10.jpg|eta|{{centre|la katedralo sanktaj [[Petro kaj Paŭlo]]}}]] [[Dosiero:Kauno soboras. 2007-04-06.jpg|eta|maldekstra|250ra|{{centre|ortodoksa katedralo}}]] [[Dosiero:Kauno musulmonu mecete1.2007-04-06.jpg|eta|maldekstra|250ra|{{centre|Kaŭna moskeo}}]] [[Dosiero:Kaunas fortikaĵo 1.jpg|eta|maldekstra|250ra|{{centre|La mezepoka fortikaĵo de Kaŭno ''(Kauno pilis)'', proksime de la historia urbocentro sur la terlango inter la riveroj [[Nemunas]] kaj [[Neris]]}}]] '''Kaŭno'''<ref>Laŭ [https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2l.html#fnt_2 Reta Vortaro], kaj ankaŭ laŭ la esperantlingva gazetaro, antaŭ ĉio [[ La Ondo de Esperanto]] kaj la [[magazino Monato]], kaj en multaj publikaĵoj de [[Litova Esperanto-Asocio]]</ref> (antaŭe konata slavdevena esperanta nomo ''Kovno'', [[litove]] {{sono|Kaunas.ogg|'''Kaunas'''}}, [[hebree]] ''קובנה'', {{lang-ru|Каунас}}, arkaike ''Ковно'' — ''Kovno'', [[beloruse]] ''Коўна'' — ''Koŭna'', [[pole]] ''Kowno'', [[germane]] ĝis la 19-a jarcento ''Kauen'') estas la dua plej granda urbo en [[Litovio]], en la centro de la lando. Ĝi apartenis al la iama [[Hansa Ligo]]. En {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Ekde la jaro [[1920]] ĝis junio [[1940]] ĝi estis la ĉefurbo de la moderna respubliko [[Litovio]], kaj de [[1995]] ĝis la [[1-a de julio]] [[2010]] estis la administra centro de samnoma [[Distrikto Kaunas|distrikto]] de Litovio. Ene de la urba teritorio kunfluas la riveroj [[Nemunas]] kaj [[Neris]]. La historia kaj nuna litova ĉefurbo [[Vilno]] situas pli-malpli 100 kilometrojn oriente. La centra situo de la urbo en Litovio, kiu estis la komencopunkto de la unuaj du litovaj [[aŭtoŝoseo]]j — okcidenten al [[Klaipėda]] kaj orienten al [[Vilno]] — kaj krome fervoja, aviada kaj riveroŝipa nodopunkto, favorigis kreskon de industriaj entreprenoj (en lando krome principe difinita per agrikulturo kaj malmulta industrio), sed ankaŭ la kreskon de pluraj universitatoj kaj multaj artaj galerioj. Aparte la arto de teksaĵoj kaj vestaĵoj, kies radikoj krom la historiaj teksaj tradicioj estas la de la 19-a jarcento forta teksa kaj vestaĵojnkudra industrio de la urbo, fortas en Kaunas, kiun respegulas granda kaj internacie tre atentata privestaĵa foiro ĉiun duan jaron. Kaunas estis en 2022 [[Eŭropa Kultura Ĉefurbo]]. == Historio == === Mezepoko === Dum la jaro 1361 unuafoje menciiĝas fortikaĵo de la [[Granda Duklando de Litovio]] proksime al la enfluejo de la rivero [[Neris]] en la pli grandan riveron [[Nemunas]]. La fortikaĵo estis ripete konkerata kaj detruata de la ekspansiemaj armeanoj de la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]], sed ĉiam senprokraste estis rekonstruita de la litovoj. La germana kavalira ordeno dum la 13-a jarcento en la proksima marborda teritorio sude de la rivero Nemunas (la pli posta germana provinco [[Orienta Prusio]]), do en la sudo de Litovio, neniigis la baltan popolan de [[praprusoj]] kaj en la "kristanisma" batalo kontraŭ la nekristanaj baltoj poste konkeris teritoriojn de la baltaj popoloj [[Livonio|livonoj]] kaj [[Kuronio|kuronoj]] en la nordo de Litovio. Ĉefa kialo por la ripetaj atakoj de la ordeno al Kaunas kaj la ĉirkaŭa centro de la vivregiono de litovoj estis la provo ligi la du konkeritajn teritoriojn, por ekhavi kontinuan kaj unuecan regnon inter [[Livonio]] kaj [[Orienta Prusio]]. Sur tiu imagita akso de prirevata konkerata teritorio la litova fortikaĵo de Kaŭno estis geografie centra kaj detruinda obstaklo. Post la klara malvenko de la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] kontraŭ la unuiĝintaj armeoj de Litovio kaj Pollando dum la batalo de Grunberg/Žalgiris de julio [[1410]] la armea konflikto decidiĝis favore al la litovoj kaj la ripetaj atakoj al Kaŭno ĉesis. [[Dosiero:Kowno DomPerkuna.jpg|eta|maldekstra|200px|<center>la "Domo de [[Perkuno]]" en Kaunas]] Dum la postaj jardekoj kaj jarcentoj la urba fortikaĵo malgraviĝis, sed la urbo ekprosperis kiel komerca centro. Jam dum la jaro 1408 la urbo ricevis urbajn rajtojn laŭ la ''Magdeburga modelo'' kaj dum la jaro 1440 malfermiĝis kontorejo de la [[Hansa ligo]]. Multaj metiistoj eksetlis en la komerca urbo kaj Kaŭno iĝis trafike centra, riĉa kaj granda urbo de la [[Granda Duklando de Litovio]] kaj la federacia regno [[Pollando-Litovio]]. === Moderna epoko === Malfacilajn tempojn por la urbo alportis la [[17-a jarcento|17-a]] kaj [[18-a jarcento]]j: Inter la jaroj 1655 kaj 1661 la urbo estis okupita fare de la armeo de la [[Rusia Imperio]], kaj dum la jaro [[1701]] de la sveda armeo. Dum 1670 kaj 1732 [[incendio]]j detruis la urbon, kaj ripete [[pesto|pestaj]] [[epidemio]]j mortigis grandajn partojn de la urbanaro. Post kiam la [[Rusia Imperio]] konkeris kaj aneksis la teritorion de la eksa Granda Duklando de Litovio en la jaro [[1795]], la urbo en [[1831]] iĝis gubernia ĉefurbo de la rusaj okupantoj. En [[1879]] la rusia imperia armeo komencis transformi la urbon al fortikaĵego, reto da sep unuopaj fortikaĵoj plus ok fortikaĵetoj, kaj inter ili [[remparo]]j estis konstruitaj ĉirkaŭ la centra urbo, kaj jardekon pli poste aldoniĝis plia, oka fortikaĵo. Dum [[1912]] la imperia armeo komencis energie ampleksigi la fortikaĵegon, sed pro la [[Unua Mondmilito]] nur pretiĝis unu plia, do naŭa, fortikaĵo, antaŭ ol la armeo de la [[Germana Regno]] dum la jaro [[1915]] konkeris la urbon. [[Dosiero:Kaunas urbodomo.jpg|eta|200px|<center>la urbodomo (malfone esperantista infano)]] Post la restarigo de la ŝtata sendependeco de Litovio, dum [[1920]] la armeo de la same sendependiĝinta najbara ŝtato [[Pollando]] atakis Litovion kaj konkeris la regionon ĉirkaŭ la historia litova ĉefurbo [[Vilno]]: kaj la urbo Vilno kaj la ĉirkaŭa regiono sub la nomo [[Centra Litovio]] estis aneksita kaj inter la jaroj [[1920]] kaj [[1940]] apartenis al la teritorio de Pollando. Sekve Kaŭno, estante la dua plej granda litova urbo, inter la jaroj [[1920]] kaj [[1940]] iĝis la dumtempa ĉefurbo (''laikinoji sostinė'') de la demokratia respubliko [[Litovio]], kaj plimultaj el la tiujaraj [[prezidento de Litovio|prezidentoj de Litovio]] estis Kaŭnanoj. Dum junio 1940 la [[Sovetunio]] [[ruĝa armeo|armee]] konkeris la respublikon kaj ankaŭ enmarŝis en Kaŭnon — koresponde al la [[sekreta aldona protokolo]] inter la diktaturoj [[Sovetunio]] kaj [[Tria Regno]] de la [[pakto Ribbentrop-Molotov]]. Sekvajare, dum [[1941]] la armeo de Tria Regno, [[Operaco Barbaroso|deklarinte militon]] ankaŭ al Sovetunio, konkeris la urbon kaj restis ĝis 1944. Dum tiu tempo la granda [[judismo|juda]] loĝantaro de Kaŭno estis malliberigita en la germana-[[nazia koncentrejo]] norde de la rivero [[Neris]] (la nuna urba kvartalo ''Vilijampolė''), kaj estis genocide mortigita parte en la urba naŭa fortikaĵo kaj parte en pli foraj [[koncentrejo]]j. Inter la jaroj [[1940]] respektive [[1944]] kaj la rea atingo de la ŝtata sendependeco de Litovio la urbo apartenis al la [[Litova Soveta Socialista Respubliko]] instalita de la komunistaj sovetuniaj okupantoj. Ĉefurbo de tiu sovetunia respubliko denove estis la urbo [[Vilno]]. Nuntempe la urbo unuavice estas industria, eduka kaj scienca centro. Pro sia situo ĝi estas la precipa trafika nodopunkto de Litovio. Kaŭno posedas altiran urban centron kun piedira zono de pli ol 2,5 kilometroj, kie abundas kafejoj, artaj galerioj, teatroj kaj vendejoj. Tiu piedira zono konektas la mezepokan historian urbocentron kun la "nova urbocentro" de la 19-a jarcento. == Demografio == Laŭ datumoj de la censo de [[2021]], en Kaŭno tiujare loĝis 298 753 personoj.<ref name="lingvoj en 2021"/> La loĝantaro de Kaŭno laŭ denaskaj lingvoj surbaze de la censo de [[2021]] estis: {| class="wikitable" ! align=center | [[Lingvo]] ! align=center | Kvanto de denaskaj parolantoj<ref name="lingvoj en 2021">http://pop-stat.mashke.org/lithuania-lang2021.htm</ref> ! align=center | % |- | [[litova lingvo]] || align=right | 285 418 || align=right |95,53 |- | [[rusa lingvo]] || align=right | 8591 || align=right |2,87 |- | [[pola lingvo]] || align=right | 789 || align=right | 0,26 |- | [[belorusa lingvo]] || align=right | 303 || align=right | 0,10 |- | [[ukraina lingvo]] || align=right | 331 || align=right | 0,11 |- | [[cigana lingvo]] || align=right | 73 || align=right | 0,02 |- | [[germana lingvo]] || align=right | 34 || align=right |0,01 |- | [[latva lingvo]] || align=right | 0 || align=right | 0,00 |- | aliaj lingvoj || align=right | 1266 || align=right | 0,42 |- | plurlingvuloj || align=right | 1948|| align=right | 0,65 |- | sume || align=right | 298 753 || align=right | 100 |} == Amaskomunikiloj == [[Kauno diena]] ("la tago de Kaunas") estas ĉiutage aperanta gazeto en Kaunas, kiu origine fondiĝis en novembro 1945 kiel organo de la urba komunista partio. Inter la jaroj 1998 kaj 2006 ĝi apartenis al la norvegia konzerno Orkla Media, kaj ekde tiam estas posedaĵo de la investa konzerno Hermis Capital. == Famuloj == * [[Adam Mickiewicz]], pola-litova poeto-[[profeto]] * [[Helene Holzman]], litova pentristino jud-germandevena, aŭtorino de rememoroj pri [[Holokaŭsto]], ricevinta honorigon pro homsavado dum la [[Dua Mondmilito]] * [[Stasys Krasauskas]], litova desegnisto kaj grafikisto == Pliaj nuntempe gravaj urbanoj == * [[Valdas Adamkus]], dufoja postmilita [[prezidanto de Litovio]] * [[Moŝe Arens]], [[israelo|israela]] politikisto kaj eksa nacia ministro pri defendo kaj eksteraj rilatoj * [[Aušra Augustinavičiūtė]], psikologino kaj ekonomikistino, iniciatintino de la psikologia skolo [[Socioniko]] * Vytautas Barkauskas, litova komponisto * [[Lea Goldberg]], juda poetinio * [[Romas Kalanta]], nacia heroo, [[sinbruligo|sibbruliginta]] proteste de soveta okupado de Litovio * [[Vytautas Landsbergis]], litova politikisto, unua ŝtatestro de [[Litovio]] * [[Mieczysław Litwiński]], pola komponisto, muzikisto, poligloto, esperantisto * [[Arvydas Sabonis]], litova [[korbopilkado|korbpilkisto]] * [[Aleksandro Silbernik]], bopatro de [[Ludoviko Zamenhof]], esperantisto * [[Ladislas Starevich]], pola kinpioniro, kreinto de la unua [[pupo|pupa]] filmo * [[Aleksandras Stulginskis]], dufoja [[prezidanto de Litovio]] * [[Chiune Sugihara]], japana diplomato, konsulo, savanto de judoj sub la germana okupado de Litovio == Internacia kunlaboro == * {{flago|Ukrainio}} [[Bila Cerkva]] (Біла Церква), Ukrainio * {{flago|Pollando}} [[Bjalistoko]], Pollando * {{flago|Ĉeĥio}} [[Brno]], Ĉeĥio * {{flago|Italio}} [[Canelli]] kaj [[Breŝo]] (Brescia), Italio * {{flago|Italio}} [[Rende]], Italio <!-- pri kunlaboro kun Cava de' Tirreni mankas referenco, ĉu malaktuala aserto?--> * {{flago|Germanio}} [[distrikto Lippe]], Germanio <!-- * {{flago|Italio}}, regiono [[Emilio-Romanjo]] (Emilia Romagna), Italio -- kio estas tio, ĉu malaktuala aserto aŭ fuŝita kopio de linio?--> * {{flago|Italio}} [[Ferrara]], Italio * {{flago|Francio}} [[Grenoble]], Francio * {{flago|Norvegio}}, komunumo [[Hordaland]], Norvegio * {{flago|Ukrainio}} [[Ĥarkivo]] (Харків), Ukrainio * ''<small>{{flago|Rusio}} [[Kaliningrado]], Rusio (partnereco finiĝis en 2022 pro la [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|invado de Rusio en Ukrainion]])''</small> * {{flago|Svedio}} [[Linköping]], Svedio * {{flago|Aŭstrio}} [[Linz]], Aŭstrio * {{flago|Usono}} [[Los-Anĝeleso]], Usono * {{flago|Pollando}} [[Łomża]], Pollando * {{flago|Danio}} [[Odense]], Danio * {{flago|Ĉinio}} [[Sjamen]] (厦门市, Xiàmén), Ĉinio * {{flago|Finnlando}} [[Tampere]], Finnlando * {{flago|Estonio}} [[Tartu]] (Reval), Estonio * ''<small>{{flago|Rusio}} [[Tjumen]], Rusio (partnereco finiĝis en 2022 pro la [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|invado de Rusio en Ukrainion]])''</small> * {{flago|Svedio}} [[Växjö]], Svedio * {{flago|Norvegio}} komunumo [[Vestfold]], Norvegio * {{flago|Pollando}} [[Vroclavo]], [[Myślibórz]], Pollando [[Dosiero:Domo Zamenhofo gatvė 5.jpg|eta|dekstra|180px|{{centre|la domo de [[Aleksandro Silbernik]] en la Zamenhofa strato, nun sidejo de [[Litova Esperanto-Asocio]]}}]] == Esperanto en Kaŭno == * En Kaŭno (str. L. Zamenhof n-ro 5)<ref>[[Povilas Jegorovas]], [https://web.archive.org/web/20210419225716/https://jurbarko-rvb.lt/index.php?option=com_content&view=article&id=1917:paroda-liudvikas-zamenhofas-ir-lietuva-jurbarko-viesojoje-bibliotekoje&catid=33&Itemid=193&lang=lt Ekspozicio "Ludoviko Zamenhof kaj Litovio" en [[publika biblioteko]], Jurbarkas, distrikto Kaŭno], inter la 15-a de junio kaj la 13-a de julio 2020 ({{lt}}) </ref> vivis la familio ''Zilbernik'', al kiu apartenis la edzino de [[Ludoviko Zamenhof]], ''[[Klara Zamenhof|Klara Zilbernik]]''. Ŝia patro [[Aleksandro Silbernik|Aleksandro Zilbernik]] estis la unua grava mecenato de la Esperanto-movado, donante signife grandajn monsumojn por la presado de la unuaj lernolibroj pri la nova lingvo. * Ĉiam okazis Esperanto-kursoj en la urbo, sed speciale elstaras la amasaj kursoj aranĝitaj dum [[1911]] por [[ruĝa Kruco|ruĝkrucanoj]]. * La domo de la familio Zilbernik en la malnova urboparto de Kaŭno nun estas la sidejo de [[Litova Esperanto-Asocio]], kaj la strato, en kiu ĝi troviĝas, nomiĝas "''Zamenhofo gatvė''". * En la urbo naskiĝis la esperantistaj aktivuloj [[Boris Kotzin]], [[Aleksandr Postnikov]] kaj [[Emma Goldman]] kaj [[Aleksandr Miĥajloviĉ Nedoŝivin]] tie movadis. * Urba Esperanto-Grupo - [[Kaŭna Esperanto-Societo]] - jam ekzistas ekde la frua 20-a jarcento. * La [[Junulara Esperanto-klubo ONDO]] ekde la dua duono de la 20-a jarcento estas unu el la centroj de la agado de la landa junulara esperanto-movado ([[Litova Esperantista Junulara Ligo|JEJL]]). * Dum la jaro [[1992]] la jara [[kongreso de SAT]] okazis en la urbo; tutekzakte la [[65-a SAT-Kongreso 1992|kongresejo]] estis la nacia agrikultura universitato en la loĝloko [[Noreikiškės]] de la [[Kaunas (subdistrikto)|subdistrikta komunumo Kaunas]] ĉe la okcidenta urborando. Borde de la [[baraĵlago]] ''Kauno marios'', tuj oriente de la urbo, situas la loĝloko ''Girionys'', kie en 1995 okazis la 31-aj [[Baltiaj Esperanto-Tagoj]]. * De la 5a ĝis la 13-a de julio 2025 okazis en Kaŭno la [[Baltiaj Esperanto-Tagoj]]<ref>(eo) U. Brandenburg, ''[https://sezonoj.ru/2025/08/bet-202/ Baltiaj Esperanto-Tagoj,]'' [[La Ondo de Esperanto]], la 9-an de aŭgusto 2025</ref>. * En Kaŭno okazos la [[UK 2028|113-a]] [[Universala Kongreso de Esperanto]] (UK) en 2028. == Esperantistoj == * Virginija Gvazdaitienė (n. la 21-an de junio 1965) <!-- facebook.com/virginija.gvazdaitiene --> * Adas Vadminas <!-- facebook.com/adas.vadminas --> * [[Antanas Prapuolenis]] (n. en 1894, m. Kaŭne en 1962) * Laima Bagušytė (n. la 10-an de aŭgusto 1966) * Vilius Valužis * Arvydas Kazlauskas <!-- facebook.com/arvydukask --> * [[Remi Rudaitytė]] (n. en 1963) * [[Povilas Jegorovas]], organizanto de [[Baltiaj Esperanto-Tagoj]] == Čiurlionis-muzeo == [[Mikalojus Konstantinas Čiurlionis]] estas la ĝis nun historie plej grava litova pentristo kaj komponisto. La [[Muzeo Čiurlionis|Čiurlionis-muzeo]] en Kaŭno montras liajn verkojn (vide kaj aŭde) en la placo de unueco (''Vienybes aikštė'') en la strato ''K. Donelaičio gatvė''. Jen nur unu el pluraj urbaj muzeoj. == Vidu ankaŭ == * [[Zoo de Kaŭno]] * [[Flughaveno Kaŭno]] * [[Kaunas (stacidomo)]] * [[Trolebusa transporto en Kaŭno]] * muzeo Mokslo sala == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:Kaŭno}} * [[Laimius Stražnickas]]: [https://www.monato.be/2005/008534.php "Reviviĝo post 75 jaroj"] el [[Monato (gazeto)|Monato]] (2005/03, p.&nbsp;23) pri rekonstruita preĝejo en Kaŭno == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kaŭno| ]] [[Kategorio:Distrikto Kaunas]] [[Kategorio:Komunumoj de Litovio]] [[Kategorio:Hansourboj]] [[Kategorio:Urboj de Litovio]] [[Kategorio:Iamaj ĉefurboj]] p617oyfx94znofwpx2wq0pf718gmhay 0 32578 9482867 9481959 2026-09-27T15:53:40Z Boivie 1827 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] 9482867 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Socrates Louvre.jpg|eta|240ra|dekstra|Jam [[Sokrato]] pritraktis la etikon.]] '''Etiko''' (de la [[Malnov-greka lingvo|malnovgreka]] {{lang|grc|ἠθική (ἐπιστήμη)}} ''{{lang|grc-Latn|ēthikē ([[epistemo|epistēmē]])}}'' „la morala (kompreno)“, de {{lang|grc|ἤθος}} ''[[etoso|ēthos]]'' „kutima loko; kutimo, moro, tradicio; karaktero“) estas unu el la grandaj partfakoj de la [[filozofio]], nome tiuj kiuj pritraktas sistematigadon, defendadon kaj rekomendadon de [[koncepto]]j pri bona kaj malbona [[konduto]].<ref name="iep.utm.edu"/> La etikon – kaj la de ĝi deduktitajn fakojn (ekz. [[Jurfilozofio|jur-]], [[Ŝtatfilozofio|ŝtat-]] kaj [[socifilozofio]]j) – oni ankaŭ nomas „[[Praktika filozofio|praktikan filozofion]]“, ĉar ĝi esploras la homan [[ago]]n (male al la „[[Teoria filozofio]]“, al kiu apartenas la klasikaj fakoj [[logiko]], la [[sciteorio]] kaj la [[metafiziko]]). La branĉo de filozofio nome [[aksiologio]] enhavas la sub-branĉojn etiko kaj [[estetiko]], el kiuj ambaŭ estas konsiderataj [[valoro]]j.<ref>Random House Unabridged Dictionary: artikolo ''Axiology''. [http://dictionary.reference.com/browse/axiology] Alirita la 6an de Marto 2016.</ref> Kutime oni uzas "etikon" kaj "moralon" kiel [[sinonimo]]jn, tamen etiko estas la [[scienco]] pri [[moralo]]; alivorte: moralo diras, kion oni faru; etiko esploras, kial. Kiel branĉo de filozofio, etiko priesploradas la demandojn "Kio plej bonas por ke homoj vivu?" kaj "Kiaj agoj estas pravaj aŭ malpravaj (bonaj aŭ malbonaj, justaj aŭ maljustaj) en partikularaj cirkonstancoj?" En la praktiko, etiko serĉas solvi demandojn de homa moralo, per difinado de konceptoj kiaj [[bono kaj malbono]], pravo kaj malpravo, [[virto]] kaj [[malvirto]], [[justeco]] kaj [[krimo]]. Kiel fako de intelekta esplorado, morala filozofio ankaŭ estas rilata al la fakoj [[morala psikologio]], [[priskriba etiko]], kaj [[valorteorio]]. Tri ĉefaj kampoj de studo ene de etiko nuntempe agnoskitaj estas la jenaj:<ref name="iep.utm.edu">Internet Encyclopedia of Philosophy "Ethics" [http://www.iep.utm.edu/ethics/] Alirita la 6an de Marto 2016.</ref> # [[Metaetiko]], rilate al teoria signifo kaj referenco de moralaj proponoj, kaj kiel ties vervaloroj (se estas ajnaj) povas esti determinitaj # [[Normiga etiko]], rilate al praktikaj rimedoj por determini la moralan fluon de agado # [[Aplikata etiko]], rilate al tio kion homo estas devigata (aŭ permesata) fari en specifa situacio aŭ partikulara kampo de agado<ref name="iep.utm.edu"/> Iam, la [[muzo]] [[Klio]] personigis etikon. == Enkonduko == [[Dosiero:Aristoteles Louvre.jpg|eta|160ra|dekstra|[[Aristotelo]] fondis la etikon kiel memstara filozofia fako.]] === Nocio kaj objekto === De la komenco de la [[filozofio]], oni meditis pri la konduto. Jam [[Aristotelo]], kiu verkis la unuan etikan traktaton ("Etiko al Nikomano"), enkondukis la esprimon "etiko" por filozofia fako kaj volis nomi per tiu la sciencan traktadon kun kutimoj, moroj kaj tradicioj (''etos''), je kio tamen jam ekde [[Sokrato]] la etiko moviĝis en la centron de la filozofia pensado ([[Sokrata metodo]]). Fone estis la koncepto jam reprezentita de la [[Sofismo|Sofistoj]], ke estas maladekvate por intelekta vivaĵo kiel [[homo]], se tiu lasas direkti sian agon nure per konvencioj kaj tradicioj. Aristotelo estis konvinkita, ke homa praktiko estas alirebla per racia pensado. Etiko tiel estis por Aristotelo filozofia fako, kiu havas la tutan amplekson de homa agado kiel objekto, metas tiun ĉi objekton per filozofiaj rimedoj sub normigan prijuĝadon kaj instrukcias praktikan realigon de la tiel akiritaj ekkonitaĵoj. La ĝeneralan etikon – sekvonte simple nomata '''etiko''' – oni nuntempe komprenas kiel filozofian fakon, kies tasko estas starigi kriteriojn por bona kaj malbona agado kaj la taksado de ĝiaj motivoj kaj sekvantaĵoj. Ĝi estas la baza fako en la [[aplikata etiko]], kiu traktadas kiel [[individua etiko]], [[soci-etiko]], [[pac-etiko]] kaj en la sferaj etikoj la normigajn problemojn de sia specifa vivosfero. La etiko kiel filozofia fako baziĝas nur sur la principo de la [[racio]]. En tio ĝi diferencas de la klasika memkompreno [[teologia etiko]], kiu konfesas la morajn principojn kiel baziĝantaj en la dia volo kaj tiel kutime kondiĉigas la [[kredo]]n je dia [[revelacio]]. Precipe en la [[20-a jarcento]] tamen verkistoj kiel la germano [[Alfons Auer]] provis koncipi teologian etikon kiel plejparte aŭtonoma. {| align="right" class="prettytable" style="width:40%" | '''Fako''' || '''Objektosfero''' || '''Metodo''' |- | priskriba etiko || fakte vivataj normoj kaj kvalitoj || empiria |- | normiga etiko || ĝenerale validaj normoj kaj kvalitoj || laŭ elirpunkto (apriora, empiria) |- | metaetiko || la morala/etika parolo || analitika |- | aplikata etiko || validaj normoj kaj kvalitoj de la respektiva sfero || parte empiria |- |} La celo de la etiko estas ellabori validajn [[normo]]jn kaj [[valoro]]jn. Ĝi estas apartigenda de ''priskriba etiko'', kiu ne elparolas moralajn verdiktojn, sed provas priskribi la faktan, ene de socio vivatan [[moralo]]n per [[Empirio|empiriaj]] rimedoj. == Metaetiko == {{Ĉefartikolo|Metaetiko}} La [[metaetiko]], kiu komence de la 20-a jarcento evoluis kiel memstara fako, reflektas la ĝeneralajn logikajn, semantikajn kaj pragmatajn strukturojn de morala kaj etika parolo kaj prezentas tiel la bazon por la priskriba kaj normiga etiko. Metaetiko estas la parto de etiko kiu strebas kompreni kaj ekspliki la esencon de etikaj ecoj, sintenoj, prijuĝoj, kaj paroloj. Metaetiko malsamiĝas de normiga etiko per tio, ke ĝi ne penas decidi pri la etikeco aŭ maletikeco de apartaj agoj aŭ situacioj (kio sekvigus aprobon de kelkaj etikaj juĝojn kaj malaprobo de aliaj), sed anstataŭe penas malkovri la trajtojn de etikaj ecoj mem. Kelkaj el la plej bazaj demandoj estigitaj de metaetiko estas la jenaj: * Kion signifas "moraleco" kaj "morala ago" aŭ male, "malmoraleco" kaj "malmorala ago"? * Kio estas la esenco de etikaj prijuĝoj? * Kiel oni povas defendi moralajn prijuĝojn? == Normiga etiko == {{Ĉefartikolo|Normiga etiko}} Normiga etiko estas la studo de etika agado. Ĝi estas la branĉo de etiko kiu esploras la serion de demandoj kiuj leviĝas konsiderante kiel oni devus agadi, morale parolante. Normiga etiko estas diferenca el [[metaetiko]] ĉar ĝi esploras normigojn por praveco aŭ malpraveco de agadoj, dum metaetiko studas la signifon de morala lingvaĵo kaj de metafiziko de moralaj faktoj.<ref name="bbc">"What is ethics?". BBC. Arkivita el la originalo en [[28a de oktobro]] [[2013]]. [https://web.archive.org/web/20131028131348/http://www.bbc.co.uk/ethics/introduction/intro_1.shtml] Alirita la [[22an de julio]] 2014.</ref> Normiga etiko estas diferenca ankaŭ el [[priskriba etiko]], ĉar tiu lasta estas empiria esplorado de la moralaj kredoj de la personoj. Aliflanke, priskriba etiko rilatus al determinado de kia proporcio de personoj kredas ke mortigi estas ĉiam malbonaĵo, dum normiga etiko rilatas al ĉu estas justa (bona, prava) teni tiun kredon. De tie, normiga etiko estas foje nomata preskriba, pli ol priskriba. Tamen, ĉe kelkaj versioj de metaetika vidpunkto nomata [[morala realismo]], moralaj faktoj estas kaj priskribaj kaj preskribaj samtempe.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://caae.phil.cmu.edu/Cavalier/80130/part2/II_preface.html|titolo=Meta-ethics, Normative Ethics, and Applied Ethics|alirdato=26a de Februaro 2014|familia nomo=Cavalier|persona nomo=Robert|verko=Online Guide to Ethics and Moral Philosophy|arkivurl=https://web.archive.org/web/20131112114345/http://caae.phil.cmu.edu/Cavalier/80130/part2/II_preface.html|arkivdato=2013-11-12}}{{Citaĵo el la reto |url=http://caae.phil.cmu.edu/Cavalier/80130/part2/II_preface.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-03-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131112114345/http://caae.phil.cmu.edu/Cavalier/80130/part2/II_preface.html |arkivdato=2013-11-12 }}</ref> === Virta etiko === {{Ĉefartikolo|Virta etiko}} [[Virta etiko]] (aŭ "aretea" etiko, el la [[greka]] ἀρετή (arete)) estas scienco aŭ pensaro komponita el normigaj etikaj teorioj kiuj emfazas [[virto]]jn de la menso kaj de la karaktero, tio estas parto de la etiko. Virtetikistoj diskutas la naturon kaj difino de virtoj kaj de aliaj rilataj aferoj. Por ekzemplo, kiel oni akiras virtojn? Kiel ili aplikiĝas en variaj realvivaj kuntekstoj? Ĉu estas virtoj enradikigitaj en universala homa naturo aŭ en pluraleco de kulturoj? Virta etiko priskribas la karakteron de morala agento kiel konduka forto por etika konduto, kaj ĝi estas uzata por priskribi la etikon de [[Sokrato]], [[Aristotelo]] kaj de aliaj fruaj grekaj filozofoj. Sokrato (469–399 a.K.) estis unu el la unuaj [[Greka filozofio|grekaj filozofoj]] kiuj kuraĝigis kaj fakulojn kaj la komunan civitanojn por turni sian atenton el la ekstera mondo al la kondiĉo de la [[homaro]]. Laŭ tiu vidpunkto, la [[sciaro]] pri la homa vivo estas metita la plej alte, dum ĉiuj aliaj sciaroj estas duarangaj. Memkompreno estis konsiderata necesa por sukceso kaj esenca bono. Memkonscia persono agados komplete ene de siaj kapabloj ĝis sia pinto, dum nescia persono baraktos kaj trafos malfacilon. Por Sokrato, persono devas esti konscia de ĉia faro (kaj ties kunteksto) gravan por sia ekzisto, se tiu deziras atingi memkonon. Li asertis, ke tiu persono naturale faros tion kio estas bona se oni konas tion kio estas justa. [[Malbono]] aŭ malbona agado estas nur la rezulto de la nescio. Se krimulo estas vere konscia pri la intelektaj kaj spiritaj konsekvencoj de siaj agadoj, tiu nek fifaros nek eĉ konsideros fifari tiujn agojn. Ajna persono kiu scias tion kio estas vere justa faros aŭtomate tion, laŭ Sokrato. Dum li interrilatigis sciaron kun [[virto]], li simile egaligis virton kun [[ĝojo]]. La vera saĝulo scios tion kio estas justa, faras tion kio estas bona, kaj tiele estas feliĉa.<ref name="SahakianSahakian1966">William S. Sahakian; Mabel Lewis Sahakian (1966). [[iarchive:ideasofgreatphil00will 0|Ideas of the Great Philosophers.]] Barnes & Noble. ISBN 978-1-56619-271-2.</ref> pp.&nbsp;32–33. [[Dosiero:Aristotle Ethica Nicomachea page 1.png|eta|Unua greklingva paĝo de la ''Etiko de Nikomako''.]] '''Aristotelo''' (384–323 a.K.) kreis etikan sistemon kiu povas esti terminigita "virta". Laŭ la Aristotela vidpunkto, kiam persono agas kongrue kun virto tiu persono faros bone kaj estos kontenta. Malfeliĉo kaj [[frustracio]] estas okazigita de la fifaro, konduke al malsukcesaj celoj kaj malriĉa vivo. Tiele, estas deviga por homoj agadi kongrue kun virto, kio estas atingebla nur per la praktiko de virtoj por esti kontenta kaj kompleta. [[Feliĉo]] estas la lasta celo. Ĉiuj aliaj aferoj, kiel la civitana vivo aŭ la riĉo, estis nur faritaj utilaj kaj profitaj se uzitaj en la praktiko de la virtoj. La praktiko de la virtoj estas la plej certa vojo al feliĉo. Aristotelo asertis, ke la [[animo]] de [[homo]] havas tri naturojn: [[korpo|korpa]] (fizika/metabola), animala ([[emocio|emocia]]/apetita), kaj racia (mensa/koncepta). Fizika naturo povas esti minimumita pere de ekzerco kaj zorgo; emocia naturo pere de kontentigo de [[instinkto]]j kaj urĝoj; kaj mensa naturo pere de la homa racio kaj disvolvigita potencialo. Racia disvolvigo estis konsiderata la plej grava, esenca al la filozofia memkonscio kaj kiel unike homa. Moderado estis kuraĝigita, kaj la ekstremoj estis vidataj kiel degraditaj kaj malmoralaj. Por ekzemplo, [[kuraĝo]] estas la modera virto inter la ekstremoj de [[malkuraĝo]] kaj temerareco. Homoj ne simple nur vivu, sed vivu bone kun konduto regata de virto. Tio estas rigardita kiel malfacila, ĉar virto indikas la justan aferon, en la ĝusta vojo, en la ĝusta momento, pro la ĝusta tialo. ==== ''Etiko de Nikomako'' ==== {{Ĉefartikolo|Etiko de Nikomako}} '''''Etiko de Nikomako''''' (el la [[antikva greka]] ήθικά Νικομάχεια ('ēthiká Nikomácheia') estas verko de [[Aristotelo]] pritraktanta etikon. Ĝi estas kune kun la “Etiko al Eŭdemo” kaj la “Granda Moralo” (tamen ne je certa atribuado), unu el la tri ĉefaj libroj je morala temo de [[Aristotelo]]. Ĝi estas konceptata kiel traktado pri praktika moralo celanta gvidi la homon al la bonagado, kaj la civitanon al bono de la Urbo. Etiko kaj [[politiko]] estas, fakte, nesepareblaj por Aristotelo, estante la [[virto]] praktikebla nur sine de la urbo. Li skribas, fakte, ke la homo estas "politika besto” (I, 2, 1253a). La virto enkadriĝas ene de sintena kapablo morale-politike kunekzisti kune kun aliaj homoj: ĝi ne havas sencon ekstere de socia kadro. ==== Stoikismo ==== {{Ĉefartikolo|Stoikismo}} [[Dosiero:Epictetus.jpg|eta|altdekstre|[[Epikteto]].]] La [[Stoikismo|stoika]] filozofo [[Epikteto]] asertis, ke la plej granda bono estas kontentigo kaj sereneco. Paco por la menso, aŭ ''[[apateia]]'', estas de plej alta [[valorteorio|valoro]]; memregado super la propraj deziroj kaj emocioj kondukas al spirita paco. La "nekonkerebla volo" estas centra al tiu filozofio. La individua volo estu sendependa kaj netuŝebla. Permesi al persono ĝeni la mensan ekvilibron estas esence proponante sin mem al [[sklaveco]]. Se persono estas libera kolerigi onin, oni ne havas kontrolon super onia interna mondo, kaj tiele ne estas libereco. Ankaŭ libereco el materiaj ligoj estas necesaj. Se afero rompiĝas, la persono ne koleriĝu, sed nur konstatu, ke temas pri afero rompiĝebla. Simile, se iu mortas, la proksimuloj tenu sian serenecon ĉar la amato estis farita el karno kaj sango destinita al morto. Stoikisma filozofio diras, ke akcepti aferojn kiuj ne povas estis ŝanĝita, rezignante sin al la ekzistado kaj survivado laŭ racia maniero. Morto ne estu timata. Homoj ne "perdas" sian vivon, sed anstataŭe "revenas", ĉar ili estas revenante al Dio (kiu dekomence donis tion pro kio la persono estas persono). Epikteto diris, ke malfacilaj problemoj en la vivo ne estu evitata, sed pli bone brakumitaj. Ili estas spiritaj ekzercoj necesaj por la sano de la spirito, ĝuste kiel fizika ekzerco estas postulita por la sano de la korpo. Li asertis ankaŭ, ke [[sekso]] kaj seksa deziro estu evitata kiel la plej granda minaco al la [[integreco]] kaj ekvilibro de la homa menso. Abstineco estas tre dezirebla. Epikteto diris, ke restado abstina en la fronto de [[tento]] estas venko pri kiu homo estu fiera.<ref name="SahakianSahakian1966"/> pp.&nbsp;38–41. ==== Nuntempa virta etiko ==== Moderna virta etiko estis popularigita dum la fino de la 20a jarcento en granda parto kiel respondo al la verko de G.E.M. Anscombe nome "Modern Moral Philosophy". Anscombe argumentas ke konsekvencismo kaj [[deontologio|deontologia]] etiko estas fareblaj kiel universalaj teorioj se ambaŭ skoloj baziĝas sur la dia leĝo. Kiel konvinkita kristano, Anscombe proponis, ke aŭ tiuj kiuj ne donas etikan kredindecon al nocioj de dia leĝo adoptas virtan etikon, kiu ne bezonas universalajn leĝojn kiel agentoj mem, estas esploritaj pro virto aŭ malvirto kaj direktas sin al "universalaj normigoj", aŭ tiuj kiuj deziras esti utilismaj aŭ konsekvencismaj bazas siajn teoriojn en religiaj konvinkoj.<ref name="Vries">{{Cite book|author1=Professor Michiel S.S. De De Vries|author2=Professor Pan Suk Kim|title=Value and Virtue in Public Administration: A Comparative Perspective|year=2011|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-35709-9|page=42}}</ref> Alasdair MacIntyre, kiu verkis la libron ''After Virtue'', estis ŝlosila kontribuanto kaj proponanto de moderna virtetiko, kvankam kelkaj plendas, ke fakte MacIntyre subtenas relativisman priskribon de virto bazita sur [[kulturo|kulturaj normoj]], ne sur [[objektiveco|objektivaj]] normoj.<ref name="Vries"/> [[Martha Nussbaum]], nuntempa virtetikisto, objekcias kontraŭ la relativismo de MacIntyre, inter tiuj de aliaj, kaj respondas al relativismaj objektoj por formi objektivan priskribon en sia verko "Non-Relative Virtues: An Aristotelian Approach".<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Non-Relative Virtues: An Aristotelian Approach|familia nomo=Nussbaum|persona nomo=Martha|jaro=1987}}</ref> Tamen, la akuzo de Nussbaum pri relativismo ŝajnas miskompreno. En ''Whose Justice, Whose Rationality?'', la klopodo de MacIntyre por entrepreno racian vojon trans relativismo estas tre klara kiam li asertas, ke "rivalaj postuloj fare de diferencaj tradicioj […] estas pritaksendaj […] sen relativismo" (p.&nbsp;354) ĉar fakte "racia debato inter kaj racia elekto inter rivalaj tradicioj eblas” (p.&nbsp;352). ''Complete Conduct Principles for the 21st Century''<ref name="ethics">John Newton, Ph.D., ''Complete Conduct Principles for the 21st Century'' (2000). {{ISBN|0-9673705-7-4}}.</ref> miksante la orientan virtetikon kun la okcidentan virtetikon, kun kelkaj modifoj por kongrui kun la 21a jarcento, kaj formante parton de nuntempa virtetikon.<ref name="ethics" /> Grava tendenco en nuntempa virtetiko estas la movado de moderna [[stoikismo]]. === Intuicia etiko === '''Etika intuiciismo''' (ankaŭ nomata '''morala intuiciismo''') estas aro de vidpunktoj en morala [[epistemologio]] (kaj, en kelkaj difinoj, [[metafiziko]]). Minimume, etika intuiciismo estas la tezo, ke la [[Intuicio|intuicia konscio]] de valoroj, aŭ intuicia sciaro pri pritakso de faktoj, formas la fundamenton de la etika sciaro. Tiu vidpunkto estas kerne "fondismo" pri morala sciaro: ĝi estas la vidpunkto, ke kelkaj moralaj veroj povas esti konataj ne-inference (t.e., konata sen neceso inferenci ilin el aliaj veroj kiujn oni kredas). Tia epistemologia vidpunkto implicas, ke estas moralaj kredoj kun parolaj enhavoj; kaj tiele ĝi implicas kognismon. Kaj tiele, etika intuiciismo estas kontrastenda kun koherismaj alproksimiĝoj al la morala epistemologio, kaj tiel ĝi dependas el pripensa [[ekvilibro]].<ref name="Shafer-Landau & Cuneo foundationalism">Shafer-Landau & Cuneo (2012), p. 385</ref> Laŭlonge de la filozofia literaturo, la termino "etika intuiciismo" estas ofte uzata kun tre forta variado en sia signifo. La fokuso de tiu artikolo al fondismo respegulas la kernajn normojn de nuntempa mem-identigitaj etikaj intuiciistoj.<ref name="Shafer-Landau & Cuneo foundationalism" /><ref name="SEP">Stratton-Lake (2014) http://plato.stanford.edu/entries/intuitionism-ethics/</ref> Sufiĉe larĝe difinita, etika intuiciismo povas esti komprenita kiel enhavanta kognismajn formojn de morala sentoteorio.<ref name="Stratton-Lake sentimentalism">Stratton-Lake (2013), p. 337</ref> Krome, kutime estas komprenata kiel esenca por la etika intuiciismo, ke estas memevidenta aŭ ''a priori'' morala sciaro; tio pezas kontraŭ la konsidero de la morala sentoteorio kiel speco de intuiciismo. Etika intuiciismo estis por la unua fojo klare montrita por ties uzado fare de la filozofo [[Francis Hutcheson]]. Postaj influaj kaj menciindaj etikaj intuiciistoj estas [[Henry Sidgwick]], [[G.E. Moore]], Harold Arthur Prichard, [[C.S. Lewis]] kaj, plej influe, Robert Audi. Objektoj al la etika intuiciismo estis ĉu estas aŭ ne estas objektivaj moralaj valoroj- aserto sur kiu la tuta etika sistemo baziĝas - la demando kial multaj malkonsentas pri etiko se ili estas absolutaj, kaj ĉu la regulo de la [[Razilo de Ockham]] nuligas tian teorion entute. === Hedonismo === {{Ĉefartikolo|Hedonismo}} [[Hedonismo]] asertas, ke la ĉefa etiko estas maksimumi [[plezuro]]n kaj minimumigi [[sufero|doloron]]. Estas kelkaj skoloj de Hedonisma pensaro game el tiuj kiuj defendas la kontentigon de eĉ pormomentaj deziroj al tiuj kiuj instruas la persekutadon de spirita feliĉo. Pri la konsidero de konsekvencoj, ili gamas el tiuj kiuj defendas la memkontentigon sendepende el la sufero kaj malprofito de aliaj al tiuj kiuj asertas ke la plej etika celo serĉas maksimumi la plezuron kaj la feliĉon por plej personoj.<ref name="SahakianSahakian1966"/> p.&nbsp;37. ==== Cirena hedonismo ==== Fondita de [[Aristipo]] de Cireno, la [[Cirenisma skolo]] subtenis la tujan kontentigon aŭ plezuron. "Manĝu, trinku kaj estu feliĉa, ĉar morgaŭ ni mortas." Eĉ provizoraj deziroj estu kontentigitaj, pro timo ke la oportuno estu perdita por ĉiame. Estas malmulta al nenia rilato kun la estonteco, dum la nuno dominas en la klopodo por la tuja plezuro. Cirena hedonismo kuraĝigis la serĉadon de la kontentigo sen hezitado, en la kredo, ke la plezuro estas la nura bono.<ref name="SahakianSahakian1966"/> p.&nbsp;37. ==== Epikurismo ==== {{Ĉefartikolo|Epikurismo}} Epikurisma etiko estas hedonisma formo de virtetiko. [[Epikuro]] "...prezentis subtenan argumenton ke plezuro, ĝuste komprenita, koincidu kun virto."<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/ethics-ancient/#9 Ancient Ethical Theory], ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''.</ref> Li malakceptis la ekstremismon de Cirenistoj, en la kredo ke kelkaj plezuroj kaj kontentigoj povas esti malprofitaj por la homaj estaĵoj. [[Epikurismo|Epikuristoj]] observis, ke sendiskriminaciata kontentigo povas foje rezulti en negativaj konsekvencoj. Kelkaj espertoj estis tiele malakceptitaj foren, kaj kelkaj neplezuraj espertoj estis akceptitaj en la estanteco por certigi pli bonan vivon en la estonteco. Por Epikuro, la plej granda bono, estas [[prudento]], plenumita pere de moderado kaj sinzorgo. Troa kontentigo povas esti detrua al plezuro kaj povas eĉ konduki al [[doloro]]. Por ekzemplo, manĝi unu manĝaĵon tro ofte faras ke persono perdas guston kaj emon por ĝi. Manĝi tro multan manĝon samtempe kondukas al malkomforto kaj eventuale al malsano. Doloro kaj timo estu evitataj. Vivi estas esence bona, se oni evitas doloron kaj malsanon. Morto ne estu timenda. Timo estas konsiderata la fonto de plej malfeliĉoj. Venki super la timo al la morto kondukus nature al pli feliĉa vivo. Epikuro cerbumis, ke se estas postvivo kaj senmorteco, la timo al la morto estas neracia. Se ne estas vivo post la morto, tiam la persono ne estos viva pro sufero, timo aŭ priokupiĝo; tiu estos ne-ekzistanta en la morto. Estas neracia priokupiĝi pri cirkonstancoj kiuj ne ekzistas, kiel la onia stato en la morto en malesto de postvivo.<ref name="SahakianSahakian1966"/> pp.&nbsp;37–38. === Utilismo === {{Ĉefartikolo|Utilismo}} [[Dosiero:Jeremy Bentham by Henry William Pickersgill detail.jpg|eta|altdekstre|Jeremy Bentham.]] [[Dosiero:John Stuart Mill by London Stereoscopic Company, c1870.jpg|eta|altdekstre|John Stuart Mill.]] Utilismo estas prietika teorio kiu argumentas, ke la propra fluo de agado estas tiu kiu maksimumigas pozitivan efikon, kiel la "feliĉo", la "bonfarto", aŭ la kapablo vivi kongrue kun la personaj preferoj.<ref>{{Cite book|title=The Ethics Toolkit: A Compendium of Ethical Concepts and Methods|edition=|last=Baqgini|first=Julian|author-link= |last2=Fosl|first2=Peter S.|author2-link=Peter S. Fosl|year=2007|publisher= Blackwell|location=Malden|isbn=978-1-4051-3230-5|pages=57–58}}</ref> [[Jeremy Bentham]] kaj [[John Stuart Mill]] estas influaj proponintoj de tiu skolo de pensaro. En ''A Fragment on Government'' Bentham diras, ke 'estas la plek granda feliĉo de plej granda kvanto la mezuro de bono kaj malbono' kaj priskribas tion kiel fundamenta [[aksiomo]]. En ''An Introduction to the Principles of Morals and Legislation'' li parolas pri 'la principo de utileco' sed poste preferas "la plej grandan feliĉan principon".<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The Works of Jeremy Bentham: Published under the Superintendence of His Executor, John Bowring. Volume 1|familia nomo=Bentham|persona nomo=Jeremy|jaro=2001|eldoninto=Adamant Media Corporation|ISBN=978-1-4021-6393-7|paĝo=18}}</ref><ref name="John Stuart Mill">[http://www.gutenberg.org/files/11224/11224-h/11224-h.htm#CHAPTER_I Mill, John Stuart, Utilitarianism (Project Gutenberg reta eldono)]</ref> Utilismo estas la paradigma ekzemplo de konsekvencisma moralteorio. Tiu formo de utilismo subtenas, ke la morale justa ago estas tiu kiu produktas la plej bona rezulto por ĉiuj homoj tuŝitaj de la afero. [[John Stuart Mill]], en sia ekspono de utilismo, proponis hierarkion de plezuroj, en la senco ke persekutado de kelkaj tipoj de plezuro estas pli alte valorigita ol la persekutado de aliaj plezuroj.<ref name="Mill">{{Citaĵo el libro|url=http://www.utilitarianism.com/mill1.htm|titolo=Utilitarianism|familia nomo=Mill|persona nomo=John Stuart|aŭtoroligilo=John Stuart Mill|jaro=1998|loko=Oksfordo|eldoninto=[[Oxford University Press]]|ISBN=978-0-19-875163-2}}</ref> Aliaj menciindaj proponantoj de utilismo estas la neŭrosciencisto [[Sam Harris]], aŭtoro de ''The Moral Landscape'', kaj la primorala filozofo [[Peter Singer]], aŭtoro de, inter aliaj verkoj, ''Practical Ethics''. La plej grava divido ene de utilismo estas inter ''ag-utilismo'' kaj ''regul-utilismo''. En ag-utilismo, la principo de utileco estas aplikata rekte al ĉiu alternativa ago en elektita situacio. La justa ago estas tiu kiu alportas la plej bonajn rezultojn (aŭ la malplej granda kvanto de malbonaj rezultoj). En regul-utilismo, la principo de utileco determinas la validecon de [[regulo]]j de [[konduto]] (moralaj principoj). Regulo kiel promes-plenumo estas establita rigardante al la konsekvencoj en mondo kie la homoj rompas promesojn kaj en mondo kie promesoj estas plenumataj. Bono kaj malbono estas la sekvoj de la rompo de reguloj kio estas juĝata per ties utilisma valoro.<ref name="Carnegie Mellon University">{{Citaĵo el la reto|url=http://caae.phil.cmu.edu/cavalier/80130/part2/sect9.html|titolo=Utilitarian Theories|alirdato=28a de julio 2017|jaro=1996|verko=Department of Philosophy, [[Carnegie Mellon University]]|arkivurl=https://web.archive.org/web/20140520204119/http://caae.phil.cmu.edu/cavalier/80130/part2/sect9.html|arkivdato=2014-05-20}}</ref> Proponita "meza punkto" inter tiuj du tipoj estas "dunivela utilismo", en kiu reguloj estas aplikataj en ordinaraj cirkonstancoj, sed kun permeso elekti agojn ekster tiaj reguloj kiam nekutimaj situacioj postulas tion. === Deontologio === {{Ĉefartikolo|Deontologia etiko}} Deontologia etiko aŭ simple deontologio (el la [[Antikva greka|greka]] {{lang|grc|δέον}}, ''deon'', "devigo"; kaj {{lang|grc|-λογία}}, ''-logia'') estas alproksimiĝo al etiko kiu determinas la bonecon aŭ justecon per ekzamenado de [[ago]]j, aŭ de la reguloj kaj devoj kiujn la persono kiu faris la agon intencis plenumi.<ref name="plato.stanford.edu">[http://plato.stanford.edu/entries/ethics-deontological/ Stanford.edu]</ref> Tio estas kontrasta al la konsekvencismo, en kiu la boneco estas bazita sur la konsekvencoj de ago, kaj ne pro la ago mem. Sub deontologio, ago povas esti konsiderata bono eĉ se la ago produktas malbonan konsekvencon,<ref>Olson, Robert G. 1967. 'Deontological Ethics'. In Paul Edwards (ed.) ''The Encyclopedia of Philosophy''. London: Collier Macmillan: 343.</ref> se ĝi celas la ''regulon'' aŭ moralan leĝon. Laŭ la deontologia vidpunkto, la personoj havas ''devon'' agadi en maniero kiu faras ke tiuj aferoj estas inherence bonaj kiel agoj ("verdiri" por ekzemplo), aŭ celas objektive devigan regulon (kiel en ''regul-utilismo''). ==== Kantismo ==== [[Dosiero:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|eta|altdekstre|[[Immanuel Kant]].|dekstra]] La teorio de [[Immanuel Kant]] pri etiko estas konsiderita deontologia pro kelkaj diversaj tialoj.<ref name="Orend, Brian 2000">Orend, Brian. 2000. ''War and International Justice: A Kantian Perspective''. West Waterloo, Ontario: Wilfrid Laurier University Press: 19.</ref><ref>Kelly, Eugene. 2006. ''The Basics of Western Philosophy''. Greenwood Press: 160.</ref> Dekomence, Kant argumentas, ke por agadi laŭ morale justa maniero, personoj devas agadi el devigo (''Pflicht'').<ref>Thomas Kingsmill Abbott (trad.), [https://ebooks.adelaide.edu.au/k/kant/immanuel/k16e/#nr1 Immanuel Kant, ''The Metaphysical Elements of Ethics''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161014152505/https://ebooks.adelaide.edu.au/k/kant/immanuel/k16e/#nr1 |date=2016-10-14 }}, 1889 [Preface and Introduction to [http://www.zeno.org/Philosophie/M/Kant,+Immanuel/Die+Metaphysik+der+Sitten/Zweiter+Teil.+Metaphysische+Anfangsgr%C3%BCnde+der+Tugendlehre ''Metaphysische Anfangsgründe der Tugendlehre''], 1797]. La deontologio de Abbott tradukas la koncepton de Kant {{lang|de|Pflichtenlehre}}.</ref> Duapunkte, Kant argumnetas, ke ne estas la konsekvencoj de agoj kio faras ilin bonaj aŭ malbonaj, sed la motivoj de la persono kiu plenumis la agon. La argumento de Kant ke por agi laŭ la morale justa maniero oni devas agadi pure el devo komencas per argumento ke la plej bono devas esti kaj bona en si mem kaj bona senkvalifike.<ref name="transition">Kant, Immanuel. 1785. 'First Section: Transition from the Common Rational Knowledge of Morals to the Philosophical', Groundwork of the Metaphysic of Morals.</ref> Io estas "bona en si mem" kiam ĝi estas esence bona, kaj "bona senkvalifike", kiam la aldono de afero neniam faras situacion etike pli malbona. Kant tiam argumentas, ke tiuj aferoj kiuj estas kutime konsiderataj bonaj, kiaj [[inteligento]], persevero kaj [[plezuro]], malsukcesas esti aŭ esence bonaj aŭ bonaj senkvalifike. Plezuro, por ekzemplo, ŝajnas ne esti bona senkvalifike, ĉar kiam homoj atingas plezuron rigardante la suferon de aliulo, tio ŝajnas fari la situacion etike pli malbona. Li konkludas, ke estas nur unu afero kiu estas vere bona: {{Citaĵo|Nenio en la mondo — eĉ nenio trans la mondo — povas esti konceptita tiel kiel oni povas nomi tion bona senkvalifike escepte la ''bona volo''.<ref name="transition"/>}} Kant tiam argumentas, ke la konsekvencoj de ago de volo ne povas esti uzata por determini, ke tiu persono havas bonan volon; bonaj konsekvencoj povas veni pro hazardo el ago kiu estas motivata de deziro okazigi damaĝon al senkulpa persono, kaj malbonaj konsekvencoj povas veni el ago kiu estis bone motivita. Anstataŭe, li postulas, persono havas bonan volon kiam tiu 'agas el respekto por la morala leĝo'.<ref name="transition" /> Homoj 'agas el respekto por la morala leĝo' kiam ili agas iel ''ĉar'' ili havas devon fari tion. Tiele, la nura afero kiu estas vera bono en si mem estas bona volo, kaj bona volo estas bona nur kiam la volanto elektas fari ion nur ĉar tio estas la devo de la persono, t.e. el la "respekto" por la leĝo. Li difinas respekton kiel "la koncepto de valoro kiu malhelpas mian mem-amon".<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://archive.org/details/fundamentalprinc05682gut|titolo=Fundamental Principles of the Metaphysic of Morals|familia nomo=Kant|persona nomo=Immanuel|jaro=1785|eldono=10|eldoninto=Project Gutenberg|paĝo=23|redaktinto=Thomas Kingsmill Abbott}}</ref> La tri gravaj formuloj de la [[kategoria imperativo]] de Kant estas la jenaj: * «Agu tiamaniere ke vi traktu la homaron, kaj en via persono kaj en tiu de ĉiu ajn, ĉiam kiel celo, kaj neniam kiel ilo” <ref>''Fondado de la Metafiziko de la moroj'' en ''Metafiziko de la moroj'', I.</ref>», * «Agu laŭ maniero kiu povas samtempe sin transformis al universala leĝo <ref>''Op. cit.'', p. 118</ref>», * «Agu laŭ kondutnormoj kiuj povu samtempe estis mem konsideritaj objekto de la universalaj leĝoj de la naturo.<ref>''Op. cit.'' p. 119.</ref>». Kant argumentis, ke la nura absoluta bono estas bona volo, kaj tiele la nura determinanta faktoro ĉu ago estas morale bona estas la volo, aŭ motivo de la persono kiu faras tion. Se ili estas aganta sur malbona moto, ekz. "Mi mensogos", tiam la ago estas malbona, eĉ se kelkaj bonaj konsekvencoj venas el ĝi. En sia eseo, "On a Supposed Right to Lie Because of Philanthropic Concerns", argumentante kontraŭ la sinteno de [[Benjamin Constant]] en "Des réactions politiques", Kant asertas, ke [[mensogo]] difinita kiel senintence malvera deklaro al aliulo ne nepre postulas la aldonan kondiĉon ke ĝi damaĝas aliulon, kiel juristoj postulas en sia difino (''mendacium est falsiloquium in praeiudicium alterius'').<ref>"Über ein vermeintes Recht aus Menschenliebe zu lügen", Berlinische Blätter 1 (1797), 301-314; eldonita en: Werke in zwölf Bänden, vol. 8, Frankfurt am Main (1977), zeno.org/nid/20009192123.</ref> === Anarkiisma etiko === {{Ĉefartikolo|Anarkiismo}} [[Dosiero:Kropotkin1.jpg|eta|230ra|[[Petro Kropotkino]].]] [[Anarkiismo|Anarkiisma]] etiko estas etika teorio bazita sur la studoj de anarkiistaj pensuloj. La plej granda kontribuanto al la anarkiisma etiko estas la rusa zoologo, geografo, ekonomikisto kaj politika aktivulo [[Petro Kropotkino]]. Startinte el la premiso ke la celo de etika filozofio estu helpi homojn adaptiĝi kaj disvolviĝi laŭ evoluismaj terminoj, la etika kadro de Kropotkin uzas biologion kaj antropologion kiel bazo – por science establi tion kio plej bone permesas ke la socia ordo progresu biologie kaj socie – kaj defendas certajn kondutajn praktikojn por plibonigi la kapablon de la homaro por libereco kaj bonfarto, nome la praktikojn kiuj emfazas [[solidareco]]n, [[egaleco]]n kaj [[justeco]]n. Kropotkin argumentas, ke etiko mem estas evoluisma, kaj estas heredita kiel speco de socia [[instinkto]] pere de kultura historio, kaj tiele, li malakceptas ajnan religian kaj transcendentan klarigon de moralo. La origino de la etika sento kaj en animaloj kaj en homoj povas troviĝi, li postulas, en la natura fakto de "sociemo" (mutualisma [[simbiozo]]), kion homoj povas poste kombini kun la instinkto por justeco (t.e. egaleco) kaj poste kun la praktiko de racio por konstrui ne-supernaturan kaj anarkiisman sistemon de etiko.<ref>[http://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-ethics-origin-and-development.pdf "Etiko: Origino kaj disvolvigo" de Petro Kropotkino]</ref> Kropotkin sugestas ke la principo de egaleco en la kerno de anarkiismo estas la sama kiel la [[Ora regulo]]: <blockquote>Tiu principo trakti aliulojn kiel oni deziras esti traktita mem, ĉu ne estas la vere sama principo kiel egaleco, nome fundamenta principo de anarkiismo? Kaj kiel oni povas administri kredi sin mem kiel anarkiisto se oni ne praktikas ĝin? Ni ne deziras esti regataj. Kaj pro tiu fakto, ĉu ni ne deklaras, ke ni mem deziras regadi neniun? Ni ne deziras esti trompitaj, ni ĉiam deziras diri nur la veron. Kaj pro tiu fakto, ĉu ni ne deklaras, ke ni mem ne deziras, ke oni trompi neniun, ke ni promesas ĉiam diri la veron, nenion sed la veron, la tutan veron? Ni ne deziras ke oni ŝtelu la fruktojn de nia laboro el ni. Kaj pro tiu fakto, ĉu ni ne deklaras, ke ni respektas la frukton de la laboro de aliuloj? Je kiu rajto ni povus postuli, ke ni estu traktitaj je unu maniero, rezervante por ni mem trakti aliulojn laŭ maniero tute diferenca? Nia sento de egaleco ribeliĝas je tia ideo.<ref>[http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist_Archives/kropotkin/AM/anarchist_moralityVI.html "Anarkiisma moraleco", ĉapitro VI, Petro Kropotkino]</ref></blockquote> == Aplikata etiko == {{main|Aplikata etiko}} Aplikata etiko, ankaŭ nomata praktika etiko,<ref>{{harvnb|Darwall|2003|p=17}}, {{harvnb|Chakraborti|2023|pp=[https://books.google.com/books?id=f5jXEAAAQBAJ&pg=PA619 619–620]}}</ref> estas la branĉo de [[aplikata filozofio]], kiu ekzamenas konkretajn moralajn problemajn, kiujn oni renkontas en la reala vivo. Malsame de normiga etiko, ĝi ne celas eltrovi aŭ pravigi universalajn etikajn principojn. Anstataŭe, ĝi studas kiel oni apliku tiujn principojn al specifaj kampoj de la praktika vivo, kiujn sekvojn ili havas en tiuj kampoj, kaj ĉu estas kromaj konsiderendaj faktoroj propraj al la unuopaj kampoj.<ref>{{{harvnb|Almond|1998|loc=Lead section, § 1. Definitions}}, {{harvnb|Dittmer|loc=Lead section, § 1. Applied Ethics as Distinct from Normative Ethics and Metaethics}}, {{harvnb|Petersen|Ryberg|2022}}, {{harvnb|Winkler|1998|pp=[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9780123739322000168 174–175]}}</ref> [[File:Cesarean section.jpg|thumb|alt=Photo of surgery|Aplikata etiko celas determini kiel oni apliku ĝeneralajn etikajn principojn al konkretaj situacioj, interalie {{J|medicina procedo}}.]] Grava defio por aplikata etiko estas la koncepta breĉo inter abstraktaj universalaj teorioj kaj la konkretaj situacioj, al kiuj ili estas aplikendaj.<ref>{{harvnb|Winkler|1998|pp=[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9780123739322000168 175–176]}}</ref> Ekzemple, profunda kompreno de kantiismo aŭ utilismo kutime ne sufiĉas por analizi la moralajn sekvojn de aborto aŭ simila [[medicina procedo]]. Al kantiisto povas esti malklare, kiel oni apliku la devon respekti ĉies [[personeco (filozofio)|personecon]] al feto; al utilisto povas ne klari ĉu en la longa daŭro faro aŭ rifuzo de la procedo sekvigos la plej grandan bonon por la plej granda nombro da personoj.<ref>{{harvnb|Winkler|1998|pp=[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9780123739322000168 175–176]}}, {{harvnb|Gordon, "''Abortion''"|ref=Gordon, "''Abortion''"|loc=Lead section, § 2. Personhood}}</ref> Tiu malfacileco estas sentata en desupra [[metodologio]], kiu komencas de universalaj principoj kaj klopodas apliki ilin al specifaj okazoj.<ref>{{harvnb|Beaucham|2003|pp=7–9}}</ref> Kelkaj etikistoj anstataŭe rezonas per desuba metodologio nomata [[kazuistiko]], kiu rezignas pri universalaj principoj kaj anstataŭe komencas de moralaj intuicioj pri specifaj okazoj. Surbaze de ili la kazuistiko klopodas atingi moralajn principojn aplikeblajn al specifa kampo sed eble ne al aliaj.<ref>{{harvnb|Beaucham|2003|pp=7–9}}, {{harvnb|Winkler|1998|pp=[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9780123739322000168 176–117]}}, {{harvnb|Almond|1998|loc=§ 2. Theory and Practice}}, {{harvnb|Fives|2016|p=[https://books.google.com/books?id=f78YDAAAQBAJ&pg=PA171 171]}} }}</ref> Ambaŭ specoj de aplikata etika rezonado ofte motiviĝas de [[etika dilemo]], situacio en kiu la postuloj de du kredeblaj etikaj principoj montriĝas kontraŭaj.<ref>{{harvnb|Almond|1998|loc=§ 2. Theory and Practice}}</ref> Aplikata etiko inkludas demandojn rilatajn kaj al la [[privata sfero|privata vivo]], ekzemple pri bona konduto en familiaj kaj intimaj rilatoj, kaj la [[publika sfero|publika vivo]], ekzemple pri problemoj starigitaj de novaj teknologioj kaj devoj al estontaj generacioj.<ref>{{harvnb|Almond|1998|loc=§ 1. Definitions}}</ref> Kelkaj precipaj branĉoj estas [[bioetiko]], [[negoca etiko]], kaj [[profesia etiko]]. Multaj aliaj branĉoj ekzistas, kaj iliaj esplorkampoj ofte imbrikiĝas.<ref>{{harvnb|Ryberg|2010|p=[https://books.google.com/books?id=ZsCRosM367gC&pg=PA3 3]}}, {{harvnb|Meynell|Paron|2023|p=[https://books.google.com/books?id=VrTFEAAAQBAJ&pg=PA11 11]}}, {{harvnb|Chakraborti|2023|p=[https://books.google.com/books?id=f5jXEAAAQBAJ&pg=PA620 620]}}, {{harvnb|Winkler|1998|pp=[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9780123739322000168 174–175]}}</ref> === Bioetiko === {{main|Bioetiko}} Bioetiko rilatas al moralaj problemoj pri [[vivo|vivaj]] organismoj kaj situacioj rilatantaj al [[biologio]].<ref> {{harvnb|Dittmer|loc=§ 3. Bioethics}}, {{harvnb|Gordon, "''Bioethics''"|ref=Gordon, "''Bioethics''"|loc=Lead section}}, {{harvnb|Gillon|1998|pp=267–268}}</ref> Kerna demando estas kiel la morala statuso de estaĵo rilatas al ecoj kiel [[konscio]], [[sentipoveco]] pri plezuro kaj doloro, {{Ill|lingvo=d|trad=Q938185|eo=racieco}}, kaj personeco. Tiuj ecoj pravigas malsaman traktadon de nevivaĵoj kiel rokoj, nesentipovaj vivaĵoj kiel plantoj, kaj sentipovaj bestoj.<ref>{{harvnb|Gordon, "''Bioethics''"|ref=Gordon, "''Bioethics''"|loc=Lead section, § 4. The Idea of Moral Status in Bioethics}}, {{harvnb|Dittmer|loc=§ 4a. Theories of Moral Standing and Personhood}}</ref> [[Antropocentrismo|Homcentrismo]] pretendas ke nur homoj havas fundamentan moralan statuson, kutime pro supozata distingo inter la mensaj ecoj de homoj kaj tiuj de aliaj bestoj, kaj ke aliaj estaĵoj havas nur duarangan moralan statuson deriveblan de ilia rilato al homa vivado. [[Sentipovismo]] aliflanke defendas imanentan moralan statuson de ĉiuj sentipovaj vivantoj. [[Vivocentrismo]] atribuas moralan statuson al ĉiuj vivaĵoj, eĉ ne sentipovaj, kaj [[ekocentrismo]] al la naturo kiel tuto.<ref>{{harvnb|Holmes|2018|pp=288–289}}, {{harvnb|Gordon, "''Bioethics''"|ref=Gordon, "''Bioethics''"|loc=§ 3d. Environmental Ethics}}</ref> Bioetiko dividiĝas inter [[medicina etiko]], {{Ill|lingvo=d|trad=Q455118|eo=besta etiko}}, kaj [[media etiko]].<ref>{{harvnb|Gordon, "''Bioethics''"|ref=Gordon, "''Bioethics''"|loc=Lead section, § 3a. Introduction}}, {{harvnb|Peppard|2005|p=[https://books.google.com/books?id=qFBgL8b4_JgC&pg=PR18 xviii]}}, {{harvnb|Frey|1998|loc=Lead section}}</ref> === Negoca kaj profesia etiko === {{main|Profesia etiko}} Negoca etiko studas la moralajn sekvojn de negoca agado kaj la aplikadon de etikaj principoj al korporacioj kaj aliaj organizaĵoj.<ref name="Rendtorff 1998 365–366">{{harvnb|Rendtorff|1998|pp=365–366}}, {{harvnb|Dittmer|loc=§ 2. Business Ethics}}</ref> Unu precipa esplortemo estas la [[socia respondeco de entreprenoj]], t.e. la devo, ke korporacioj profitigu la ĝeneralan socion. Apartaĵo de la situacioj studataj de korporacia etiko estas la granda nombro da decidantoj, kiuj partoprenas en decido, kiuj inkludas la [[ĉefa afergvida oficisto|ĉefan afergvidan oficiston]], la [[estraro]]n, kaj la [[akciulo]]jn. Tial oni debatas ĉu korporacioj mem kaj ne nur la korporacianoj havas moralan agantecon.<ref>{{harvnb|Dittmer|loc=§ 2. Business Ethics}}, {{harvnb|Rendtorff|1998|pp=365–366}}</ref> Aliaj temoj estas la rolo de honesto kaj justo en entreprenaj praktikoj kaj la moralaj sekvoj de {{Ill|lingvo=d|trad=Q187436|eo=subaĉeto}} aŭ [[intereskonflikto]], la protektado de investistoj kaj konsumantoj, [[labor-rajtoj|laboristaj rajtoj]], [[etika estrado]], kaj korporacia [[filantropio]].<ref name="Rendtorff 1998 365–366"/> [[Ekonomiko|Ekonomikistoj]] ĝenerale kredas ke la instruado de ĝustaj etikaj principoj estas tasko de [[edukado]], kaj ke la kvalito de la eduka sistemo de socio forte influas ĝian akcepton de maletika negoca konduto.<ref>Nevado, Pedro, kaj Frederico Cavazzini. 2016. "Fighting Corruption with Strategy". En Teixeira, Aurora A.C., kaj al. (red.), ''Corruption, Economic Growth and Globalization''. London: Routledge. 230. [https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315776828-16/fighting-corruption-strategy-pedro-nevado-frederico-cavazzini]</ref> == Plej konataj etikistoj kaj iliaj etikaj sistemoj == {{Div col|cols = 3}} * [[Sokrato]] - etika intelektismo * [[Anaksimeno]] kaj [[Epikuro]] – [[hedonismo]] * [[Platono]] * [[Aŭgusteno de Hipono]] * [[Aristotelo]] * [[Baruĥ Spinozo]] * [[Kartezio]] * [[Hegelo]] * [[Jean-Jacques Rousseau]] * [[Immanuel Kant]] * [[John Stuart Mill]] – [[utilismo]] * [[Karl Marks]] – [[dialektiko|dialektika]] [[materiismo]] * [[Friedrich Wilhelm Nietzsche]] * [[Arthur Schopenhauer]] * [[Rudolf Carnap]] * [[Ayn Rand]] – kreintino de [[objektivismo]] * [[stoikismo]] {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == * [[Administra etiko]] * [[Komuna saĝo]] * [[Medicina etiko]] * [[Metaetiko]] * [[Bono kaj malbono]] * [[Praktika filozofio]] * [[Trans bono kaj malbono]] * [[Etika kodo de ĵurnalistoj]] * [[Etika kodo de kuracistoj]] - [[Hipokrata ĵuro]] * [[Etika kodo de juristoj]] == Notoj == {{Referencoj|2}} == Referencoj == * Hoy, D. (2005), ''Critical resistance from poststructuralism to postcritique'', [[Massachusetts Institute of Technology]], Massachusetts. * Lyon, D. (1999), ''Postmodernity'', 2a eld, Open University Press, Buckingham. * Singer, P. (2000), ''Writings on an ethical life'', Harper Collins Publishers, London. == Bibliografio == * [[Aristotelo]], ''[[Etiko de Nikomako]]'' * The [https://web.archive.org/web/20051125090153/http://www.ucl.ac.uk/philosophy/LPSG/ London Philosophy Study Guide] proponas multajn sugestojn pri kion legi, depende el la studenta familiaro kun la temo: [http://www.ucl.ac.uk/philosophy/LPSG/Ethics.htm Etiko] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201111205738/http://www.ucl.ac.uk/philosophy/LPSG/Ethics.htm |date=2020-11-11 }} * ''Encyclopedia of Ethics''. Lawrence C. Becker kaj Charlotte B. Becker, eldonistoj. Dua eldono en tri volumoj. New York: Routledge, 2002. Studenta enciklopedio kun ĉirkaŭ 500 subskribitaj, fakul-reviziitaj artikoloj, ĉefe pri temoj kaj figuroj, de speciala intereso en, [[Okcidenta filozofio]]. * Azurmendi, J. 1998: "The violence and the search for new values" en ''Euskal Herria krisian'', (Elkar, 1999), pp.&nbsp;11–116. ISBN 84-8331-572-6 * [[Simon Blackburn|Blackburn, S.]] (2001). [http://www.worldcat.org/title/being-good-a-short-introduction-to-ethics/oclc/51644518 ''Being good: A short introduction to ethics''. Oxford: Oxford University Press.] * De Finance, Joseph, ''An Ethical Inquiry'', Rome, Editrice Pontificia Università Gregoriana, 1991. * De la Torre, Miguel A., "Doing Christian Ethics from the Margins," Orbis Books, 2004. * [[Jacques Derrida|Derrida, J.]] 1995, ''The Gift of Death'', translated by David Wills, University of Chicago Press, Chicago. * Fagothey, Austin, ''Right and Reason'', Tan Books & Publishers, Rockford, Illinois, 2000. * [[Emmanuel Levinas|Levinas, E.]] 1969, ''Totality and infinity, an essay on exteriority'', translated by Alphonso Lingis, Duquesne University Press, Pittsburgh. * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.chiroweb.com/archives/22/06/16.html|titolo=Morality and Ethics: An Introduction|alirdato=13a de Februaro 2007|familia nomo=Perle|persona nomo=Stephen|aŭtoroligilo=Stephen Perle|dato=11a de Marto 2004}}, Butchvarov, Panayot. Skepticism in Ethics (1989). * Solomon, R.C., ''Morality and the Good Life: An Introduction to Ethics Through Classical Sources'', New York: McGraw-Hill Book Company, 1984. * Vendemiati, Aldo, ''In the First Person, An Outline of General Ethics'', Rome, Urbaniana University Press, 2004. * Johano Paŭlo la 2-a, Enciklika Letero [http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/encyclicals/documents/hf_jp-ii_enc_06081993_veritatis-splendor_en.html ''Veritatis Splendor''], 6a de Aŭgusto, 1993. * D'Urance, Michel, ''Jalons pour une éthique rebelle'', Aléthéia, Paris, 2005. * John Newton, Ph.D. ''Complete Conduct Principles for the 21st Century'', 2000. ISBN 0-9673705-7-4. * Guy Cools & Pascal Gielen, The Ethics of Art. Valiz: Amsterdam, 2014. * Lafollette, Hugh [eld.]: ''Ethics in Practice: An Anthology.'' Wiley Blackwell, 4a eldono, Oxford 2014. ISBN 978-0470671832 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Etiko|ReVo=etik}} * [http://www.ousia.it/SitoOusia/SitoOusia/TestiDiFilosofia/TestiHTML/Aristotele/EticaNicomachea/Etica%20Nicomachea.htm] Itallingva teksto de la Etiko a Nikomako * [http://www.filosofico.net/eticaanicomaco.htm] * [[Eŭdemonismo]] * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Ethics|revizio=708048055}} {{Havenda artikolo|Etiko}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Etiko| ]] jlzaahvkon19kah3a4tj92advmqv1hd 0 35183 9482819 9475031 2026-09-27T13:07:21Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482819 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Watt7783.png|eta|dekstra|300px|Skizo de vapormaŝino de James Watt.]] '''Industria revolucio''' nomiĝas [[industriiĝo]] kaj transformiĝo de produktado kaj socio, kiu okazis fine de la [[18-a jarcento]] kaj dum la [[19-a jarcento]] en [[Eŭropo]] kaj [[Usono]]. En la ekonomio oni pasis de produktado [[metio|metia]], [[Manlaboro|manlabora]], loke disigita, al produktado pli kaj pli [[Maŝinindustrio|permaŝina]], amasa, [[Normigo|normigita]], koncentrita, kies energia bazo estis la [[vapormaŝino]]. La transiro de laboro ĉe la hejmo al laboro ĉe laborejo kaj fari laboron pli kaj pli specialigatan ŝanĝis la vivstilojn de la tuta [[Laboristo|laboristaro]]. La nocion ''industria revolucio'' enuzigis [[Friedrich Engels]] kaj [[Louis Auguste Blanqui]] post la [[1850-aj jaroj|jarcentomezo]]. Engels asertis, ke la transiro de [[Akvoenergio|akvo]]-, [[Ventoenergio|vent]]-, kaj [[Muskolo|muskol]]-[[energio]] al [[Vaporo|vapor]]-energio sekvigas radikalajn teknologiajn kaj sociajn ŝanĝiĝojn. En historia retrospekto oni ofte komparas la ''industrian revolucion'' kun la [[neolitiko|neolitika revolucio]], kiun karakterizis same drastaj ŝanĝiĝoj. Tiam oni transiris el [[rura ekonomio]] bazita fundamente sur la [[agrikulturo]] (aldone al [[brutobredado]]) kaj [[komerco]] al tute alia [[Amasproduktado|amasproduktada]] ekonomio de urba, industriigita kaj mekanizita <ref>Chaves Palacio, Julián (2004). «Desarrollo tecnológico en la primera revolución industrial». Revista de Historia 17. ISSN 0213-375X.</ref>. Sed la priparolata ĝenerala nocio elvokas ne nur [[Asocio|asociigojn]] de grandega [[progreso]] de produktiveco kaj [[scienco]], sed ankaŭ pensigas pri amasaj [[Malriĉeco|malriĉo]] kaj [[senlaboreco]]. Ĉiuokaze la Industria Revolucio markis mejloŝtonon en la historio, ĉar ĝi modifis kaj influis ĉiujn aspektojn de la ĉiutaga vivo iel aŭ alie. La produktado kaj de la agrikulturo kaj de la ĵus naskiĝinta industrio multobliĝis samtempe kun la malpliigo de la tempo necesa por la produktado. Ekde [[1800]] la ĝenerala riĉeco kaj la persona [[enspezo]] multobliĝis kiel neniam antaŭe en la historio <ref>Lucas, Robert E. (2003). The Industrial Revolution Past and Future.</ref>, ĉar ĝis tiam la por kapa [[Malneta enlanda produkto]] estis praktike senŝanĝa dum jarcentoj <ref>Lucas, Robert E. (2003). The Industrial Revolution. Federal Reserve Bank of Minneapolis. pp. "it is fairly clear that up to 1800 or maybe 1750, no society had experienced sustained growth in per capita income. (Eighteenth century population growth also averaged one-third of 1 percent, the same as production growth.) That is, up to about two centuries ago, per capita incomes in all societies were stagnated at around $400 to $800 per year."</ref>. La ''industria revolucio'' komenciĝis en Anglio en la [[1770-aj jaroj|1770–aj]] kaj [[1780-aj jaroj]], per la uzado de vapormaŝinoj, kiuj uzis [[ŝtonkarbo]]n. Ĝi disvastiĝis tra [[Okcidenta Eŭropo]] ekde [[1820]]. El tiu epoko ekis transiro kiu finigos jarcentojn de [[laborforto]] bazita sur manlaboro kaj uzado de [[tirbesto]]j, kio estos anstataŭitaj per maŝinaro por la industria [[fabrikado]], kaj por la [[transporto]] kaj de [[varo]]j kaj de pasaĝeroj. Tiu transiro ekis ĉirkaŭ la fino de la 18-a jarcento en la [[tekstilindustrio]], same kiel en ĉio rilata al la elfosado kaj utiligo de karbo. La disvastigo de [[komerco]] estis ebla pere de la disvolvigo de la komunikiloj, pere de la konstruado de [[fervojo]]j, [[kanalo]]j kaj [[ŝoseo]]j. Tiu transiro el ekonomio fundamente agrikultura al ekonomio industria ege influis sur la loĝantaro, kiu ege kreskiĝis ĉefe en la urba medio. La enkonduko de la [[vapormaŝino]] de [[James Watt]] ([[Patento|patentita]] en [[1769]]) en la diversaj industrioj, estis la definitiva paŝo por la sukceso de tiu revolucio, ĉar ties uzado okazigis spektaklan pliigon de la produktokapablo. Poste, la disvolvigo de la [[Vaporŝipo|vapor-ŝipoj]] kaj fervojoj, same kiel la disvolvigo en la dua duono de la 19-a jarcento de la [[Eksplodmotoro|motoro de interna eksplodo]] kaj de la [[elektra energio]], foje nomata la [[dua industria revolucio]], okazigis plian teknologian progreson senprecedencan.<ref>Taylor, George Rogers. The Transportation Revolution, 1815-1860. ISBN 978-0-87332-101-3.</ref>​<ref>Roe, Joseph Wickham (1916). McGraw-Hill en Londres y Nueva York (1926), ed. English and American Tool Builders. New Haven, Connecticut: Yale University Press. ISBN 978-0-917914-73-7.</ref> [[Dosiero:Jacquard02.jpg|eta|200px|dekstra|Aŭtomata [[Jacquard teksilo]].]] La disvolvigo de la [[manufakturo]]j dum la fino de [[18-a jarcento]] jam preparis [[Francio]]n al [[Industriiĝo|industriigo]] per la disvolvo de [[kapitalisma sistemo]]. Francio eniris la industrian revolucion nur ĉirkaŭ 1820–1830 per la oftigo de la [[fabriko]]j de teksaĵoj kaj la konstruo de unuaj [[fervojo]]j dum la regado de [[Ludoviko la 18-a de Francio|Ludoviko la 18-a]]. Poste, ĉirkaŭ [[1870]], la industria revolucio plene kaj fortege alvenis al [[Germanio]] kaj [[Usono]], kiuj konkurencis kun Francio kaj [[Britio]]. Ekde [[1890]] pli kaj pli montriĝis indikoj de industriigo en [[Rusio]] kaj [[Japanio]]. La ŝlosila evento, kiu preparis la industrian revolucion, estis la evoluigo de praktike uzebla [[vapormaŝino]] (fare de [[James Watt]]) kaj ties postaj plibonigoj. Tiu ĉi invento ebligis transformi potencialan vaporenergion, ricevitan el karbo aŭ [[ligno]], al mekanika forto. Sekve oni nun povis konstrui fabrikojn malproksime de [[akvofluo]]j. La vapormaŝino ankaŭ liberigis la produktadon el la dependeco de provetera [[Sezono|sezona]] variado de la disponebla energio. Dum manan laboron anstataŭis maŝina, el [[manufakturo]]j evoluis [[fabriko]]j. Tiel ekestis nova [[maniero de produktado]], unue en la [[prilaborado]] de [[kotono]], poste en pliaj branĉoj. Kiel konsekvenco de la industria disvolvigo ekaperis novaj homaj grupoj aŭ [[Socia klaso|sociaj klasoj]] partikulare unuflanke la [[proletaro]] —la industriaj [[laboristo]]j kaj malriĉaj [[kamparano]]j, aldone al la [[ĉifonproletaro]]— kaj la [[burĝaro]], posedanta de la [[produktorimedoj]] kaj de la plejparto de la enspezaro kaj de la [[kapitalo]]. Tiu nova socia kompono okazigis la pliakrigon de sociaj kaj laboraj problemoj, popolaj protestoj kaj novaj [[ideologio]]j kiuj proponis kaj postulis plibonigadon de la [[vivkondiĉo]]j de la plej malriĉaj klasoj, pere de [[sindikatismo]], [[socialismo]], [[anarkiismo]], kaj finfine la [[komunismo]].<ref>[https://mises.org/library/karl-marx-communist-religious-eschatologist «Karl Marx: Communist as Religious Eschatologist»] (en angla). Konsultita la 7an de oktobro 2020.</ref>​ Oni kutime parolas ankaŭ pri [[Dua industria revolucio]] en la fino de 19-a jarcento per la uzo de elektra energio kaj [[motoro]]j, kaj eĉ jam parolas pri [[Tria industria revolucio]] per la uzado de [[komputilo]]j. Ankoraŭ estas diskutado inter historiistoj kaj ekonomikistoj pri la datoj de la grandaj ŝanĝoj okazigitaj per la Industria Revolucio. La plej akceptita dato por la komenco de tio kion oni povus nomi Unua Industria Revolucio, estus ĉirkaŭ la fino de la 18-a jarcento, dum ties fino estus situebla meze de la 19-a jarcento, kun transira periodo inter 1840 kaj 1870. Siaflanke, la nomita Dua Industria Revolucio, ekus ekde mezo de la 19-a jarcento kaj pluus ĝis komenco de la [[20-a jarcento]], kaj plej akceptita dato por la finigo estus [[1914]], jaro de la eksplodo de la [[Unua Mondmilito]]. La marksisma [[historiisto]] [[Eric Hobsbawm]], konsiderata ŝlosila pensulo por la [[historio de la 20-a jarcento]],<ref>Oppenheimer, Walter (2012). [https://elpais.com/cultura/2012/10/01/actualidad/1349086514_771066.html «Muere Eric Hobsbawm, pensador marxista clave del siglo XX».] [[El País]]. Konsultita la 7an de oktobro 2020.</ref> subtenis la rekonon, ke la komenco de la industria revolucio devus esti datita en la [[1780-aj jaroj]], sed ke ties efikoj ne estos sentitaj klare ĝis 1830 aŭ 1840.<ref>Hobsbawm, Eric. The Age of Revolution: Europe 1789-1848. Weidenfeld & Nicolson Ltd. ISBN 0-349-10484-0.</ref>​ Kontraste, la angla historiisto pri ekonomiko T.S. Ashton deklaris siaflanke, ke la industria revolucio havis sian komencon inter 1760 kaj 1830.<ref>Inikori, Joseph E. Africans and the Industrial Revolution in England. Cambridge: University Press. ISBN 0-521-01079-9.</ref>​ Kelkaj historiistoj de la 20-a jarcento, kiel John Clapham kaj Nicholas Crafts, argumentas, ke la procezo de ekonomiaj kaj sociaj ŝanĝoj estis tre laŭgrada, pro kio la termino «revolucio» estus ne tre taŭga. Tiuj aferoj plue estas studobjektoj por debato inter historiistoj kaj ekonomikistoj.<ref>Berg, Hudson, Maxine, Pat (1992). Rehabilitating the Industrial Revolution. The Economic History Review (The Economic History Review, Vol. 45, No. 1). pp. 45, 24-50.</ref><ref>Julie Lorenzen (2006). [https://www.julielorenzen.net/ «Rehabilitating the Industrial Revolution».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201008202912/https://www.julielorenzen.net/ |date=2020-10-08 }} Central Michigan University (en angla). Konsultita la 7an de oktobro 2013.</ref> == Kaŭzoj == [[Dosiero:William Bell Scott - Iron and Coal.jpg|eta|250px|[[William Bell Scott]], ''Iron and Coal'', (fero kaj karbo, 1855–60).]] La kaŭzoj de industria revolucio estas malsimplaj kaj temo de debatoj. Kelkaj [[historiisto]]j vidas la industrian revolucion kiel sekvon de sociaj kaj instituciaj ŝanĝiĝoj, kiuj okazis je la fino de [[feŭdismo]] en [[Britio]] kaj post la [[Angla enlanda milito]] aŭ [[Glora Revolucio]] en la [[17-a jarcento]]. La [[privatigo]] de antaŭe komune uzata grundo (''Enclosure movement,'' vidu ''[[Ĉirkaŭbaro]]'') kaj la [[Brita agrikultura revolucio]] igis la produktadon de [[resurso]]j pli efika kaj malpli dependa de intensa laboro (vidu [[intensa agrikulturo]]). La troa loĝantaro, kiu ne plu havis laboron en kamparo, devis trovi dungon en la novaj urbaj fabrikoj. La [[koloniismo]] de la [[17-a jarcento]] kaj la disvolviĝo de [[internacia komerco]], la kreado de [[financa merkato]] kaj la [[akumulo (ekonomio)|akumulado]] de [[kapitalo]] ankaŭ estas citindaj kiel faktoroj favoraj al industria revolucio. La [[vapormaŝino]], kiu anstataŭis homan aŭ bestan laboron kaj ebligis uzi la energion de karbo, havis pluroblan efikon: * Ĝi ebligis fabrikan, malpli kostan produktadon de certaj [[artiklo]]j; * Ĝi liberigis homojn de simpla manlaboro kaj tiel kreis senlaborulojn; * Tiuj senlaboruloj disponeblis kiel malmultekostaj laboristoj por fabrikoj. En 1830 en Anglio laboris 15 000 vapormotoroj [citaĵo bezonata]. Estas pluraj kialoj, ke la industria revolucio komenciĝis en [[Anglio]]. Krom la redistribuado de [[publikaj kampoj]], kiu senigis homojn de agrokultura [[nutraĵo]]gajno, kaj al la revolucio de agrokulturaj teknikoj, kontribuis la faktoj, ke Anglio havis kaj teknike lertajn homojn (kia estis Watt) kaj sufiĉe facile mineblan karbon por nutri vapormaŝinojn. Ekzistas teorio, laŭ kiu eĉ la angla mondkoncepto favoris la inventon de sin mem reguligantaj maŝinoj (kia la reguligata vapormaŝino).<ref>{{Citaĵo de libro | aŭtoro=Otto Mayr | titolo=Authority, Liberty and Automatic Machinery in Early Modern Europe | url=https://archive.org/details/authorityliberty0000mayr | loko=Baltimore | eldoninto=Johns Hopkins University Press | jaro=1986 | lingvo={{en}} }}</ref> === Kotonfabrikado === La alveno de la [[Industria Revolucio]] en Brition havigis grandan stimulon al la kotonfabrikado, ĉar tekstiloj aperis kiel la ĉefa brita eksportaĵo de Britio. En 1738, [[Lewis Paul]] kaj [[John Wyatt]], de [[Birmingham]], Anglio, [[Patento|patentis]] la [[Ŝpinilo|rulŝpinilon]], same kiel la flugbobenan sistemon por elpreni kotonon al plia dikeco uzante du seriojn de rulaĵoj kiuj moviĝis je diferencaj rapidoj. Poste, la inventoj de [[James Hargreaves]] de [[ŝpinilo Jenny]] en 1764, de [[Richard Arkwright]] de [[ŝpinilkadro]] en 1769 kaj de [[Samuel Crompton]] de [[ŝpinilmulo]] en 1775 permesis al britaj ŝpinistoj produkti kotonfadenon je multe pli altaj indicoj. El la fino de la 18a jarcento antaŭen, la brita urbo [[Manĉestro]] akiris la kromnomon ''"[[Kotonopolo]]"'' pro la ĉieesto de la kotona industrio ene de la urbo, kaj pro la rolo de Manĉestro kiel koro de la tutmonda kotonkomerco. === Komerco kaj transportoj === [[Dosiero:Bailey Gatzert near Cascade Locks, circa 1910.jpg|image|eta|''Bailey Gatzert'', vaporŝipo sur la [[Rivero Kolumbio]] ĉirkaŭ 1910. [[Vaporŝipo]]j estis fundamentaj elementoj por la transportoj kaj komerco de la industria revolucio.]] La Industria Revolucio eblis pere de la disvolvigo de la [[transporto]]j, kiuj portis la [[krudmaterialo]]jn al la fabrikoj, la produktitajn en la fabriko [[varo]]jn ĝis la [[vendejo]]j aŭ [[bazaro]]j kie ili estis aĉetitaj de la [[konsumanto]]j. Tiuj novaj transportoj estis necesaj ne nur por la interna komerco (komerco interna en la ŝtato aŭ regno), sed ankaŭ por la [[internacia komerco]], ĉar en tiu epoko oni kreis la grandajn enlandajn kaj internaciajn merkatojn. La internacia komerco estis [[Liberalismo|liberaligita]], partikulare post la [[Traktato de Utreĥto]] (1713) kiu liberaligis la komercajn rilatojn de Anglio kaj de aliaj eŭropaj landoj, kun la [[Hispana Ameriko]]. Komencas la fino de la [[Privilegio|privilegiitaj]] [[Monopola kapitalismo|monopolaj kompanioj]] kaj kun la ekonomia [[protektismo]]; oni transiras al politiko de [[imperiismo]] kaj al la eliminado de la [[Gildo|gildaj]] baroj kaj privilegioj. Krome okazas la [[Desamortización|desamortizo]] (liberigo) de la teroj poseditaj de [[eklezio]], [[senjorlando]]j kaj [[komunumo]]jales, por meti en la merkato novajn terojn kaj posedaĵojn kaj krei novan koncepton de [[posedrajto]]. La industria revolucion ankaŭ generis plilarĝigon de la eksterlandaj merkatoj kaj novan internacian dividon de la [[laboro]]. La novaj merkatoj estis konkeritaj pere de la malmultekostigo de la varoj produktitaj per la [[maŝino]]j, pere de la novaj transportosistemoj kaj la malfermo de komunikvojoj, same kiel pere de politiko [[Ekspansiismo|ekspansiisma]]. La [[Unuiĝinta Reĝlando]] estis la unua ŝtato kiu plenumis tutan serion de ŝanĝoj kiuj metis ĝin kape de la ceteraj landoj de la mondo. La ŝanĝoj en agrikulturo, loĝantaro, transportoj, teknologio kaj en industrioj, favoris la industrian disvolvigon. La tekstila industrio el [[kotono]] estis la ĉefa sektoro de la industriigo kaj la bazo de la akumulado de kapitalo kiu preparos la grundon, en dua fazo, al la [[siderurgio]] kaj al fervojo. Meze de la 18-a jarcento, la brita industrio havis solidajn bazojn kun duobla celo: la industrioj de produktorimedoj kaj de [[konsumvaro]]j. Oni stimulis eĉ la kreskon de la minado de [[karbo]] kaj de la siderurgio kun la konstruado de la fervojo. Tiele, en [[Granda Britio]] disvolviĝis komplete la industria kapitalismo, kio klarigas ties industrian hegemonion ĝis 1870 proksimume, same kiel la financan kaj komercan hegemonion ekde mezo de la 19-a jarcento ĝis la [[Unua Mondmilito]] (1914), kiu fakte eksplodis inter aliaj aferoj pro la konkurenco inter la [[imperio]]j por la internacia komerco. En la cetero de Eŭropo kaj en aliaj regionoj kiel [[Nordameriko]] aŭ [[Japanio]], la industriigo okazis iom posta kaj sekvis modelojn diference de la brita, ekzemple Japanio estis tro fermita al sia interna merkato, dum Usono celis [[Sudameriko]]n. == Efikoj == La aplikado de vaporo en industriaj procezoj pligrandigis la oferton, tiu signifas la diversecon kaj kvanton, de produktoj. La industria [[Presarto|presado]] ebligis kreskon de la eldonkvantoj de [[ĵurnalo]]j kaj [[libro]]j, kio reduktis ties [[prezo]]jn kaj favoris la diskonigadon de [[ideo]]j. La progresantaj ŝanĝiĝoj pliakrigis la kontraston inter la riĉeco de la fabrikposedantoj kaj la mizeraj vivkondiĉoj de la laboristoj. Tio provokis plendojn kaj postulojn flanke de evoluanta [[laborista klaso]]. Movadoj kiel [[ĉartismo]] organizis la popolon celante al pli granda [[popola partopreno]] en la [[politiko]]. [[Dosiero:Steam locomotive - 73096 - at Virginia Water station - 280404.jpg|eta|260px|dekstra|Fervoja trajno kun vapora lokomotivo.]] La industria revolucio kaŭzis mirindaĵojn. Laŭ [[Karl Marx]] oni konstruis pli da [[gotiko|gotikaj]] [[katedralo]]j dum la 19-a jarcento ol en tuta [[mezepoko]] [citaĵo bezonata]. Konstruo de [[fervojo]]j kaj vaporŝipoj ebligis pli ol antaŭe signife rapidajn vojaĝojn kaj la [[telegrafo]] ebligis rapidan komunikadon tra la tuta mondo. Ankaŭ la tro rapida kresko de [[urbo]]j mizerigis la situacion de la popolo kaj favoris [[malsano]]jn, [[krimo]]jn kaj [[prostituo]]n. Tio okazigis amasan [[laboristaj migradoj|elmigradon]] de senlaboraj homoj al [[Ameriko]], [[Oceanio]] kaj [[Sudafriko]]. La ŝanĝiĝoj de la vivkondiĉoj kaj politika agado de laboristoj kreis ankaŭ akrigon de [[naciismo]]. === Disvolviĝo de [[kapitalismo]] === La entreprenoj serĉis [[Investado|investantojn]], [[Akcia kompanio|akciaj societoj]] disvolviĝis kaj partoprenis en [[borso]]j, evoluis monopoltendenca [[kapitalismo]]. Tiu ekonomia sistemo baziĝis sur la privata proprieto de la produktiloj (fabrikoj, maŝinoj), kaj la posedo de la [[kapitalo]] estas fonto de gajnoj. Okazis [[Akumulo (ekonomio)|akumulo]]: * horizontale: oni specialiĝis je unu ĉefa agado (ĉiuj entreprenoj, kiuj fabrikas la saman produkton, grupiĝis); * vertikale: oni grupigis la entreprenojn laŭlonge de ĉeno de produktado (koncentrigo en unu grupo de entreprenoj, kiuj plenumis ĉion ekde la havigo de [[krudaj materialoj]] trans diversaj fazoj de prilaboro kaj transporto ĝis la disvendo de la finfaritaj produktoj). Okazis ankaŭ scienca organizado de la laboro, komence per la metodoj, kiuj poste, en [[Dua industria revolucio]], kondukis al la [[tajlorismo]]. Tio celis plibonigon de [[produktiveco]] de la laboristaro per novaj labormetodoj, kiuj diserigis la fabrikan laboron je unuopaj taskoj. Surbaze de tiuj [[Specialiĝo|specialigitaj]] taskoj oni kreis la laboron en ĉeno ([[ĉenstablo]] sur [[muntoĉeno]]), plibonigis la [[superrigardo]]n ktp. La tajlorismo estis plibonigita de [[fordismo]] en la fino de [[Dua industria revolucio]]. Ankaŭ [[komerco]] disvolviĝis per kreado de novaj [[Transporto|transportiloj]] kaj novaj [[Merkatiko|vendometodoj]]. === Laboristaj ribeloj === [[Dosiero:Great Railway Strike 1886 - E St Louis.jpg|eta|dekstre|Fervoja [[striko]] de [[1886]] en Usono estis sekvita de pli ol 200 000 laboristoj.<ref>"[http://www.foxbusiness.com/markets/2011/08/09/10-biggest-strikes-in-american-history/ The 10 Biggest Strikes in American History] En webarchive [https://web.archive.org/web/20131202223030/http://www.foxbusiness.com/markets/2011/08/09/10-biggest-strikes-in-american-history/] 2a de decembro 2013". Fox Business. 9a de aŭgusto 2011.</ref>]] Ĉar manlaboristoj, kies laboron povis transpreni maŝinoj, vidis la valoron de sia laboro reduktita al la kostoj de maŝino, kelkaj el ili ribelis kaj provis malfunkciigi la maŝinojn. La [[luddismo|luddistoj]] en 1811 kaj 1812 detruis mekanikajn [[Industria ŝpinmaŝino|ŝpinilojn]] en Anglio, ĝis la registaro [[Ekzekuto|ekzekutis]] la gvidantojn aŭ [[Ekziligo|ekzilis]] ilin en [[Aŭstralio]]. En 1819 centmilo da homoj kunvenis al paca manifestacio sur la Petrokampo ''(St. Peters Field'', vidu [[Masakro de Peterloo]]). Armitaj [[Gvardio|gvardianoj]] atakis ilin kaj mortigis dek unu. Tiu evento kaŭzis manifestaciojn de [[Solidaro|solidareco]] kun la laboristoj tra la lando. Ĝenerale la aplikado de novaj laborsistemoj kiuj okazigis neelteneblajn laborkondiĉojn (al kapitalistoj estis interesaj nur la gajnoj) rezultis en [[Reakcio|reagaj]] movadoj inter kiuj [[sindikatismo]] estos la plej longdaŭra kaj grava historie. [[Sindikato]]j kaj ĝenerale organizitaj [[laboristo]]j klopodis premi la fabrikposedantojn por atingi pli favorajn laborkondiĉojn: pri dureco de labortaskoj, daŭro de [[labortago]]j kaj [[laborsemajno]]j, [[salajro]], [[laboro de virino]]j kaj de [[Laboro de infanoj|infanoj]] ktp. === Demografia eksplodo === La industria revolucio ekigis diversajn [[Sociekonomiko|socio-ekonomiajn]] [[Dinamiko (sociologio)|dinamikojn]], kiuj interkombine kaŭzis en la koncernataj regionoj rapidan [[Loĝantarkresko|kreskon de la loĝantaro]]. La kresko de la agrokulturaj [[rendimento]]j, kiu permesis rimarkeblan pliiĝon de disponeblaj resursoj, tio estas la [[ekonomia pluso]], la progreso sur la kampoj sanitara kaj de [[higieno]], kiu malaltigis la [[Mortindico|mortokvanton]] kaj altigis la [[Loĝantarpiramido|mezuman aĝon de la loĝantaro]] kaj la [[vivdaŭro]], la nuligo aŭ almenaŭ malpliigoj de [[epidemio]]j, kiuj dum jarcentoj frapis la iom tro loĝatajn regionojn, estas faktoroj, kiuj kune kondukis ene de kelkaj jardekoj al eksponenciala kresko de la loĝantaro. Sume en la 19-a kaj [[20-a jarcento]]j, ekde la komenco de la industria revolucio, la loĝantaro de Eŭropo kreskis kvaroble. La meza vivodaŭro iris de valoroj inter 25 kaj 35 jaroj al valoroj super 75 jaroj; la [[Naskindico|nombro de idoj per virino]] malkreskis de 5 al malpli ol 2, kaj la nasko- kaj mortokvantoj malkreskis de valoroj inter 30 kaj 40 [[jaraj milionoj]] al valoroj proksimaj al 10<ref>{{Citaĵo de libro | aŭtoro=Massimo Livi Bacci | titolo=Storia minima della popolazione del mondo | loko=Torino | eldoninto=Loescher | jaro=1989 | lingvo={{it}} | eldono=reeldono en 2011, ''Il Mulino'' }}</ref>. La eksplodo de la [[Demografio|demografia]] dinamiko kondukis ankaŭ poste, dum la dua industria revolucio, al ekonomia evoluo, kiu puŝis direkte al diversaj formoj de [[konsumismo]], sed ankaŭ kaŭzis novajn sociajn kaj politikajn problemojn ligitajn al la senorda [[urbigo]], al la distribuo de resursoj kaj al [[Migrado|migradaj]] fenomenoj. == Dua kaj tria industriaj revolucioj == {{Ĉefartikolo|Dua industria revolucio|Tria industria revolucio}} [[Dosiero:Mercedessimplex1.jpg|250px|eta|dekstre|La [[eksploda motoro]] aperis preskaŭ samtempe en tuta Eŭropo, kaj rapide iris al Usono, kie [[Henry Ford]] kreis tutan novan industrion per ĝi por fabriki [[aŭtomobilo]]jn. ]] Oni uzas la nomon de '''dua industria revolucio''' por la transformoj en [[industrio]] kiuj okazis inter [[1871]] kaj [[1914]] post la relativa stabiligo de socioj post la unua industria revolucio kaj antaŭ la [[Unua mondmilito]]. Krom novaj teknikoj, la ĉefa karakterizo de la dua industria revolucio estis la plendisvolvo de [[kapitalismo]]. En tiu periodo, [[Britio]] perdis la industrian kaj teknologian [[Gvidanto (politiko)|liderecon]] al [[Usono]] kaj [[Germanio]]. Oni povas vidi la komencon de tiu periodo en la [[Anekso|aneksado]] de [[Loreno]] (industria regiono) fare de [[Germanio]] sekve de la [[Franca-Prusa milito]]. La granda demando de havaĵoj okazigis la kreskon de [[amasproduktado]] ĉirkaŭ [[1870]]. Tiu "dua" industria revolucio komencis per [[ŝtalo]] kaj rapide inkluzivis la [[Ĥemia industrio|ĥemian industrion]]. La [[ŝtonkarbo]] estis pli kaj pli anstataŭita per [[petrolo]] kaj aperis la [[Elektra industrio|elektraj industrioj]], kaj, frue en la [[20-a jarcento]], la [[aŭtomobila industrio]]. La dua industria revolucio estas, do, [[Kaŭzeco|kaŭzo kaj efiko]] de [[amas-socio]]. En [[Usono]] aperis la [[Elektrizo|elektrigado]] fare de grandaj industriaj inventistoj, kiel [[Nikola Tesla]], [[Edisono]] kaj [[George Westinghouse]]. La konstruado de [[Hidroelektro|hidroelektra]] [[uzino]] en la [[Alpoj]] ebligis la rapida industrialigo de la [[Norda Italio|nordo de Italio]], kiu ne havas lokan disponeblan ŝtonkarbon por elfosi, ĉirkaŭ 1890. La apero de maŝinoj movitaj per [[petrolo]] ankaŭ malpliigis la gravecon de [[ŝtonkarbo]] al industrio kaj industriigo. La '''Tria industria revolucio''', nome revolucio scienc-teknologia aŭ revolucio de la [[intelekto]], estas koncepto kaj vidpunkto skizitaj de [[Jeremy Rifkin]] kaj konsiderataj ekzemple de la [[Eŭropa Parlamento]], en formala deklaro aprobita en junio de 2006 (ne konfuzu kun la [[scienca revolucio]] de la 15-a kaj 16-a jarcentoj).<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://hyfleetcute.com/data/MEP%20Green%20H2%20Declaration.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120318141817/http://hyfleetcute.com/data/MEP%20Green%20H2%20Declaration.pdf |arkivdato=2012-03-18 }}</ref> Laŭlonge de la historio, la ekonomiaj transformoj okazas kiam kunvenas la novaj [[teknologio]]j de la [[komunikado]] kun la novaj sistemoj de [[energio]]. La novaj formoj de komunikado iĝas la rimedo por la organizo kaj administrado kiujn la plej disvolviĝintaj [[civilizo]]j ebligis pere de la novaj [[energifonto]]j. La kuniĝo de uzado de [[komputilo]]j, la teknologio de la komunikado de [[Interreto]] kaj la [[Renovigebla energio|renovigeblaj energioj]] en la [[21a jarcento]] estas kio okazigas la tiel nomita '''Tria Industria Revolucio'''. Krom la necesa uzado de komputiloj jam disvastigita tra la tuta planedo kaj al enorma nombro de loĝantoj (kvankam ne al la tuto), estas diversaj faktoroj konsiderindaj kiaj la jenaj: # La ŝanĝo al [[renoviĝanta energio]] 100%. # La konverto de konstruaĵoj en energiproduktejoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.bouygues-construction.com/667i/sustainable-development/news/first-positive-energy-building.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120317160552/http://www.bouygues-construction.com/667i/sustainable-development/news/first-positive-energy-building.html |arkivdato=2012-03-17 }}</ref> # La [[Akumulatoro|reŝarĝeblaj piloj]], la teknologio de [[hidrogeno]], kaj aliaj [[Konservado de energio|teknologioj de stokado de energio]]. # Teknologio de [[Elektrotekniko|inteligenta elektra reto]] aŭ de reto de distribuado de [[elektra energio]] “inteligenta”. # Transporto bazita sur la [[elektra veturilo]] kaj sur [[pilo]]j de [[brulaĵo]]j, uzante kiel [[pelenergio]] la [[renovigebla]] [[elektro]].<ref>[http://www.verkehr.fraunhofer.de/media/mediaposter.php?mediaId=508]{{404|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Bildoj == <gallery mode="packed" heights="200" perrow="4"> Dosiero:Spinning jenny.jpg|Modelo de la aŭtomata ŝpinilo (nomata ''Jenny'', en muzeo en Wuppertal, Germanio), unu el la inventaĵoj kiuj komencigis la revolucion. Dosiero:Mule-jenny.jpg|La nura survivanta ekzemplo de [[ŝpinilmulo]] konstruita de la inventisto Samuel Crompton. Dosiero:Philipp_Jakob_Loutherbourg_d._J._002.jpg|''Coalbrookdale'' dum nokto: pentraĵo de 1801. En Coalbrookdale estis la unua koaksa altfornego. Dosiero:AdamSmith.jpg|[[Adam Smith]], brita filozofo kaj ekonomikisto konsiderata la ''patro'' de la moderna ekonomio kaj de la [[kapitalismo]] fundamente pro sia libro ''[[La riĉo de nacioj]]''. </gallery> {{-}} == Vidu ankaŭ == * [[Dua industria revolucio]] * [[Tria industria revolucio]] * [[Revolucio]] * [[Karbonio]] * [[Coalbrookdale]] * [[Kapitalismo]] * [[Lasu-fari]] * [[Industriiĝo]] * [[Industria socio]] * [[Socia demando]] * [[Laborkondiĉoj]] * [[Aŭtomatigo]] * [[Labordivido]] * [[Malindustrigo]] * [[Industria arkeologio]] * ''[[La Protestanta Etiko kaj la Spirito de Kapitalismo]]'' * [[Brita Agrikultura Revolucio]] * [[Maŝinindustrio]] kaj [[Maŝinkonstruado]] == Notoj == {{Referencoj}} === Bibliografio === * {{Cite journal |last=Ashton |first=Thomas S. |title=The Industrial Revolution (1760–1830) |publisher=Oxford University Press |year=1948 |url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=77198082 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100210135307/http://www.questia.com/PM.qst?a=o |date=2010-02-10 }} * {{Cite book |editor-last=Berlanstein |editor-first=Lenard R. |title=The Industrial Revolution and work in nineteenth-century Europe |publisher=Routledge |publication-place=London and New York |year=1992 |url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=107622068 |postscript= }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090606062924/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=107622068 |date=2009-06-06 }} * {{Cite journal |first=J. H. |last=Clapham |title=An Economic History of Modern Britain: The Early Railway Age, 1820–1850 |publisher=Cambridge University Press |year=1926 |url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=83597738 |postscript= }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090414202911/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=83597738 |date=2009-04-14 }} * Clapham, J. H. ''The Economic Development of France and Germany 1815–1914'' (1936) * {{Citaĵo el libro|titolo=A Farewell to Alms: A Brief Economic History of the World|url=https://archive.org/details/farewelltoalmsbr00clar|familia nomo=Clark|persona nomo=Gregory|jaro=2007|eldoninto=Princeton University Press|ISBN=0-691-12135-4}} * {{Cite journal |first=M. J. |last=Daunton |title=Progress and Poverty: An Economic and Social History of Britain, 1700–1850 |publisher=Oxford University Press |year=1995 |url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100599398 |postscript= }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100210135307/http://www.questia.com/PM.qst?a=o |date=2010-02-10 }} * {{Cite journal |last=Dunham |first=Arthur Louis |title=The Industrial Revolution in France, 1815–1848 |publisher=Exposition Press |publication-place=New York |year=1955 |url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=14880719 |postscript= }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081224044241/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=14880719 |date=2008-12-24 }} * {{Citaĵo el gazeto|titolo=Farm to factory: a reinterpretation of the Soviet industrial revolution|url=https://archive.org/details/sim_economic-history-review_2004-11_57_4/page/794|aŭtoro=Gatrell, Peter|jaro=2004|gazeto=The Economic History Review|volumo=57|numero=4|COI=10.1111/j.1468-0289.2004.00295_21.x|paĝo=794}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Short History of the British Industrial Revolution|url=https://archive.org/details/shorthistoryofbr0000grif|familia nomo=Griffin|persona nomo=Emma|jaro=2010|eldoninto=Palgrave}} * Haber, Ludwig. ''The Chemical Industry During the Nineteenth Century: A Study of the Economic Aspect of Applied Chemistry in Europe and North America'' (1958); ''The Chemical Industry: 1900–1930: International Growth and Technological Change'' (1971) * {{Cite journal |first=Margaret C.|last=Jacob |title=Scientific Culture and the Making of the Industrial West |publisher=Oxford University Press |publication-place=Oxford, UK |year=1997 |postscript= }} * {{Cite journal |first=Herbert |last=Kisch |title=From Domestic Manufacture to Industrial Revolution The Case of the Rhineland Textile Districts |publisher=Oxford University Press |year=1989 |url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=78932320 |postscript= }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100210135307/http://www.questia.com/PM.qst?a=o |date=2010-02-10 }} * Kornblith, Gary. ''The Industrial Revolution in America'' (1997) * {{Cite book |title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present |last=Landes |first= David S. |year= 1969 |publisher =Press Syndicate of the University of Cambridge |location= Cambridge, New York |isbn= 0-521-09418-6 |pages= | postscript = <!--None--> | ref=harv}} * McNeil, Ian, ed. ''An Encyclopedia of the History of Technology'' (1996), 1063pp [http://www.amazon.com/Encyclopedia-Technology-Routledge-Companion-Encyclopedias/dp/0415147921/ excerpt and text search] * {{Cite journal |first=Angus|last=Maddison |title=The World Economy: Historical Statistics |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |publication-place=Paris |year=2003 |postscript= }} * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=22792856|titolo=The Industrial Revolution in the Eighteenth Century|familia nomo=Mantoux|persona nomo=Paul|dato=First English translation 1928 revised 1961|alirdato=2014-06-26|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090414155421/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=22792856|arkivdato=2009-04-14}} * {{Cite journal |first=Constance |last=McLaughlin Green |title=''Holyoke, Massachusetts: A Case History of the Industrial Revolution in America |publisher=Yale University Press |publication-place=New Haven, CT |year=1939 |url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=8893044 |postscript= }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100210135307/http://www.questia.com/PM.qst?a=o |date=2010-02-10 }} * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=98674232|titolo=The British Industrial Revolution: An Economic Perspective|familia nomo=Mokyr|persona nomo=Joel|jaro=1999|alirdato=2014-06-26|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090526200327/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=98674232|arkivdato=2009-05-26}} * {{Cite journal |last=More |first=Charles |title=Understanding the Industrial Revolution |publisher=Routledge |publication-place=London |year=2000 |url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=102816164 |postscript= }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110814041034/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=102816164 |date=2011-08-14 }} * Olson, James S. ''Encyclopedia of the Industrial Revolution in America'' (2001) * {{Cite journal |first=Sidney |last=Pollard |title=Peaceful Conquest: The Industrialization of Europe, 1760–1970 |publisher=Oxford University Press |year=1981 |url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=23488627 |postscript= }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100413094623/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=23488627 |date=2010-04-13 }} * Rider, Christine, ed. ''Encyclopedia of the Age of the Industrial Revolution, 1700–1920'' (2 vol. 2007) * {{Cite journal |last=Smelser|first=Neil J. |title=Social Change in the Industrial Revolution: An Application of Theory to the British Cotton Industry |publisher=University of Chicago Press |year=1959 |url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=55370383 |postscript= }} * Staley, David J. ed. ''Encyclopedia of the History of Invention and Technology'' (3 vol 2011), 2000pp * {{Cite journal |last=Stearns |first=Peter N. |title=The Industrial Revolution in World History |publisher=Westview Press |year=1998 |url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=6967400 |postscript= }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100413094115/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=6967400 |date=2010-04-13 }} * {{Cite journal |first=Vaclav |last=Smil |title=Energy in World History |publisher=Westview Press |year=1994 |url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=94468450 |postscript= }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070718112416/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=94468450 |date=2007-07-18 }} * {{Cite journal |last=Snooks|first=G.D. |title=Was the Industrial Revolution Necessary? |publication-place=London |publisher=Routledge |year=2000 |postscript= }} * {{Cite journal |last=Szostak |first=Rick |title=The Role of Transportation in the Industrial Revolution: A Comparison of England and France |publisher=McGill-Queen's University Press |publication-place=Montreal |year=1991 |url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=101607770 |postscript= }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070718105023/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=101607770 |date=2007-07-18 }} * {{Citaĵo el libro|url=http://socserv2.socsci.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/toynbee/indrev|titolo=Lectures on the Industrial Revolution of the Eighteenth Century in England|familia nomo=Toynbee|persona nomo=Arnold|aŭtoroligilo=Arnold Toynbee|jaro=1884|ISBN=1-4191-2952-X}} * {{Cite journal |last=Uglow|first=Jenny |title=The Lunar Men: The Friends who made the Future 1730–1810 |publisher=[[Faber and Faber]] |publication-place=London |year=2002 |postscript= }} * {{Cite journal |last=Usher|first=Abbott Payson |title=An Introduction to the Industrial History of England |year=1920 |publisher=University of Michigan Press |url=http://books.google.com/?id=WiQEAAAAMAAJ&pg=RA1- |postscript= }} === Historiografio === * Chambliss, William J. (eldonisto), ''Problems of Industrial Society'', Reading, Massachusetts: Addison-Wesley Publishing Co, December 1973. ISBN 978-0-201-00958-3 * Hawke, Gary. "Reinterpretations of the Industrial Revolution" in Patrick O'Brien and Roland Quinault, eds. ''The Industrial Revolution and British Society'' (1993) pp 54–78 * {{Citaĵo el gazeto|url=http://deirdremccloskey.org/articles/floud.php|titolo=Review of The Cambridge Economic History of Britain (edited by Roderick Floud and Paul Johnson)|aŭtoro=McCloskey, Deirdre|jaro=2004|gazeto=Times Higher Education Supplement|volumo=15 (Januaro)}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook14.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090831051624/http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook14.html |date=2009-08-31 }} Interreta tekstlibro pri moderna historio ({{en}}): Industria revolucio * https://web.archive.org/web/20060410125021/http://www.bbc.co.uk/history/society_culture/industrialisation/ [[BBC]]-hejmpaĝo pri historio: Industria revolucio * [http://www.makingthemodernworld.org.uk La Muzeo de Scienco] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091012185400/http://www.makingthemodernworld.org.uk/ |date=2009-10-12 }}, maŝinoj kaj karakteroj * [http://www.meervrijheid.nl/?pagina=607 Meervrijheid]: Robert_ Hessen: De gevolgen van de Industriële Revolutie voor vrouwen en kinderen {{nl}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Revolución Industrial|revizio=127438037}} {{Havenda artikolo|Industria revolucio}} [[Kategorio:Industria revolucio| ]] [[Kategorio:Historio]] [[Kategorio:Historio de Eŭropo]] [[Kategorio:Ekonomio]] [[Kategorio:Revolucioj laŭ tipoj]] [[Kategorio:Socio]] [[Kategorio:Teknologio]] [[Kategorio:Historio de scienco]] [[Kategorio:Sociologio]] [[Kategorio:Viktoria epoko]] 3tljs80lljxjo3xt78q25qhaqt7uogi 0 38626 9482968 9479588 2026-09-28T03:28:23Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482968 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Jorge Francisco Isidoro Luis BORGES''' {{prononco|ĥorĥe luis borĥes}} <small>([[Dosiero:Speaker Icon.svg|13px|]] [[Aŭdvidaĵo:Jorge Luis Borges.ogg|audio]])</small> (naskiĝis la {{daton|24|aŭgusto|1899}} en [[Bonaero]], mortis la {{daton|14|junio|1986}} en [[Ĝenevo]]) estis [[argentino|argentina]] [[verkisto]], kiun oni konsideras unu el la plej elstaraj personoj de la literaturmedio de la [[20-a jarcento]]. Li fariĝis vaste konata ĉefe pro siaj etaj rakontaĵoj kaj fikciaj [[eseo]]j, sed li ankaŭ estis [[poeto]], tradukisto kaj literaturkritikisto. Lin influis la verkoj de, inter aliaj, [[Edgar Allan Poe]], [[Dante Alighieri]], [[Miguel de Cervantes]], [[Franz Kafka]], [[H. G. Wells]] kaj [[G. K. Chesterton]]. Lia verkaro estis fundamenta por la tutmondaj literaturo kaj pensaro, kaj krome estas celo de detalaj analizoj kaj multaj kaj diversaj interpretoj.<ref>Guiñazú, C. 1999. Prologo al ''Congreso Internacional Il secolo di Borges. Letteratura, scienza, filosofía'', okazinta en Venecio el la 25a ĝis la 27a de marto 1999 fare de Il Dipartimento di Studi Anglo-Americani e Ibero-Americani kaj la Universidad Ca'Foscari de Venecio, okaze de la centjariĝo de la nasko de la argentina verkisto. [http://home.uni-leipzig.de/iafsl/Buecher/TCCL20.htm]</ref> Liaj plej bone konataj libroj, ''[[Ficciones]]'' (''Fikcioj'') kaj ''[[El Aleph]]'' (''La alefo''), publikigitaj en la 1940-aj jaroj, estas kompilaĵoj de mallongaj rakontoj interkonektitaj de oftaj temoj, kiel revoj, sonĝoj, [[labirinto]]j, filozofio, [[biblioteko]]j, [[spegulo]]j, fikciaj verkistoj kaj [[mitologio]].<ref>David Wheatley (Director) (1983). [http://ubu.com/film/borges_portrait.html Profile of a Writer: Borges and I (Feature Documentary).] Arena.</ref> La verkaro de Borges kontribuis al plibonigo de [[Filozofio|filozofia literaturo]] kaj de la ĝenro de [[fantazio]], kaj estis konsiderata de kelkaj kritikistoj kiel markilo de la komenco de la movado [[magia realismo]] de la 20-a jarcento en la [[Latinamerika literaturo]].<ref name="Theo L. D'Haen 1995 p. 191">Theo L. D'Haen (1995) "Magical Realism and Postmodernism: Decentering Privileged Centers", en: Louis P. Zamora and Wendy B. Faris, ''Magical Realism: Theory, History and Community''. Duhan and London, Duke University Press pp. 191–208.</ref> Liaj lastaj poemoj temas pri parolado kun kulturaj figuroj kiel [[Spinoza]], [[Luís de Camões|Camões]], kaj [[Virgilio]]. Fantaziaj ontologioj, inventitaj [[genealogio]]j, utopiaj gramatikoj, fikciaj geografioj, multaj tutmondaj historioj, logikaj bestaroj, rakontaj etikoj, imagaj matematikoj, teologiaj konfliktoj, geometriaj inventoj, nerealaj [[rolulo]]j, prezentitaj kiel realaj, kaj inventitaj memoroj estas parto de la enorma panorama mondo kiun en siaj verkoj Borges proponas kaj al la fakuloj kaj al la meza leganto. Sed super ĉio tio, jen [[filozofio]], rigardita kiel perplekseco; la pensaro kiel konjekto, kaj [[poezio]], nome la suprema formo de la racio. Kvankam li estis pura literaturisto, li estas favorata de semiotikistoj, matematikistoj, filologoj kaj filozofoj kaj mitologoj, ĉar Borges havigas — pere de la perfekto de sia lingvaĵo, de sia sciaro, de la [[universalismo]] de siaj ideoj, de la originaleco de siaj fikcioj kaj de la belo de sia poezio — verkaron kiu honorigas la [[hispana]]n lingvon kaj la tutmondan pensaron.<ref>The University of Pittsburgh. [https://www.borges.pitt.edu/english.php «Why Borges?»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190110140812/http://www.borges.pitt.edu/english.php |date=2019-01-10 }} Borges Center. Konsultita la 1an de aprilo 2010.</ref> Li ricevis nombrajn premiojn,<ref>[http://www.cervantes.es/bibliotecas_documentacion_espanol/biografias/nueva_york_jorge_luis_borges_premios.htm Jorge Luis Borges. Premios] Alirita la 8an de junio 2016 [[Instituto Cervantes]]</ref> estis ankaŭ tre polemikiga pro siaj politikaj deklaroj ege konservativaj, kiuj eble estis baro por ne ricevi la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri literaturo]],<ref>[http://www.nytimes.com/1983/10/07/books/83nobel.html BRITON WINS THE NOBEL LITERATURE PRIZE] James M. Markham. [[The New York Times]], 7a de oktobro 1983. Alirita la 5an de septembro 2019.</ref><ref>Feldman, Burton (2000) ''El Premio Nobel: una historia de genio, controversia y prestigio''. Editorial Arcade; p. 81.</ref> al kiu li estis kandidato dum preskaŭ tridek jaroj. {{Citaĵo|Ke unuopulo volas veki en alia unuopulo memorojn kiuj apartenis nur al tria unuopulo estas evidenta paradokso. Plenumi senzorge tiun paradokson estas la senkulpa volo de ĉia biografio.|J. L. Borges, ''Evaristo Carriego''<ref>Borges, J.L. 1930. ''Evaristo Carriego''. En ''Obras Completas'', vol. I (1923-1949), Barcelona, Emecé, p. 113.</ref>|col2=|}} Naskiĝinta en antaŭurbo de [[Bonaero]], Borges poste translokiĝis kun sia familio al [[Svisio]] en 1914, kie li studis en la [[Collège Calvin|Collège de Genève]]. La familio veturis multe en Eŭropo, ekzemple tra Hispanio. Reveninte al Argentino en 1921, Borges ekpublikigis siajn poemojn kaj eseojn en superrrealismaj literaturaj gazetoj. Li laboris ankaŭ kiel bibliotekisto kaj publika prelegisto. En 1955, li estis nomumita direktoro de la [[Nacia Biblioteko de Argentino|Nacia Biblioteko]] kaj profesoro pri [[angla literaturo]] en la [[Universitato de Bonaero]]. Li iĝis komplete blinda estante 55-jaraĝa. Kelkaj fakuloj sugestis, ke lia progresinta blindeco helpis lin kreadi plinovigajn literaturajn simbolojn pere de la imagopovo.<ref>Pli certe, la blindeco de Borges kondukis lin al favoro por la poezio kaj por pli mallongaj rakontoj super romanoj. Ferriera, Eliane Fernanda C. "O (In) visível imaginado em Borges". En: Pedro Pires Bessa (eld.). Riqueza Cultural Ibero-Americana. Campus de Divinópolis-UEMG, 1996, pp. 313–14.</ref> Ĉirkaŭ la 1960-aj jaroj, lia verkaro estis tradukita kaj amplekse publikigita en Usono kaj en tuta Eŭropo, krom en aliaj landoj. Borges mem flue parolis en kelkaj lingvoj. En 1961, li venis al la internacia atento kiam li ricevis la unuan premion Formentor (nome Premio Internacional), kiun li kunhavis kun [[Samuel Beckett]]. En 1971, li ricevis la premion Jerusalemo. Lia internacia reputacio estis plifirmigita en la 1960-aj jaroj, helpita de liaj verkoj jam disponeblaj en angla, de la [[Latinamerika bum]] kaj de la sukceso de la verko de [[Gabriel García Márquez|García Márquez]] nome ''[[Cent jaroj da soleco]]''.<ref name="MasinaFive">Masina, Lea. (2001) "Murilo Rubião, o mágico do conto". En: ''O pirotécnico Zacarias e outros contos escolhidos''. [[Porto Alegre]]: L & PM, pg. 5.</ref> Li dediĉis sian finan verkon, nome ''La konspiruloj'', al la urbo [[Ĝenevo]], [[Svisio]].<ref>[http://southerncrossreview.org/48/borges-barili.htm Borges on Life and Death], Intervjuo de Amelia Barili.</ref> La verkisto kaj eseisto [[J. M. Coetzee]] diris pri li: "Li, pli ol ajnulo, plinovigis la lingvon de fikcio kaj tiel pavis la vojon por rimarkinda generacio de hispanamerikaj romanistoj."<ref>Coetzee, J.M. "Borges’ Dark Mirror", ''New York Review of Books'', Volume 45, Number 16. 22a de oktobro 1998.</ref> == Vivo == === Familio kaj junaĝo === Borges naskiĝis en [[1899]] en [[Buenos Aires]]. Lia kompleta nomo estis '''Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo'''. Laŭ argentina kutimo, li neniam uzis sian kompletan nomon. La patrino de Borges, Leonor Acevedo Suárez, venis de malnova [[urugvajo|urugvaja]] familio.<ref name="Zangara">Borges, Jorge Luis (2014). Rolando Costa Picazo kaj Irma Zangara, ed. Obras Completas I. Colombia: Emecé. p. 58. ISBN 978-950-04-3193-4.</ref> Lia libro ''Cuaderno San Martín'' ([[1929]]) enhavis poeziaĵon titolitan "Isidoro Acevedo", memoromaĝe al lia patrinfamilia avo, Isidoro de Acevedo Laprida, soldato en la Armeo de Bonaero, batalinta kontraŭ [[Juan Manuel de Rosas]].<ref>Ministerio de Educación de la Nación. Subsecretaría de Coordinación Administrativa. «Efemérides Culturales Argentinas. Jorge Luis Borges: familia». [http://www.me.gov.ar/efeme/jlborges/familia.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090221042216/http://www.me.gov.ar/efeme/jlborges/familia.html|date=2009-02-21}} Konsultita la 4an de aprilo 2010.</ref> Ido de la advokato kaj politikisto [[Francisco Narciso de Laprida]], Acevedo partoprenis en la bataloj de [[Batalo de Cepeda (1859)|Cepeda]] ([[1859]]), [[Batalo de Pavón|Pavón]] (1861) kaj [[Batalo de Los Corrales|Los Corrales]] ([[1880]]). Li mortis en [[1905]] pro pulma sangenfluo en la sama domo de la strato Serrano, kie lia nepo Borges naskiĝis. La patro de Borges, Jorge Guillermo Borges Haslam, estis advokato kaj profesoro pri [[psikoscienco]] kun aspiroj al literaturo. ("…li klopodis fariĝi verkisto kaj fiaskis en la provo", iam diris Borges, "…[sed] komponis kelkajn tre bonajn [[soneto]]jn"). Lia patro estis parte [[hispanio|hispana]], parte [[portugalio|portugala]],<ref name="Zangara"/> kaj duone [[unuiĝinta reĝlando|brita]]; lia patrino havis hispanan — kaj eble portugalan — devenon. Hejme, kaj la [[hispana lingvo|hispana]] kaj la [[angla lingvo|angla]] estis parolataj, kaj ekde frua infanaĝo Borges estis [[dulingveco|dulingva]];<ref name="Ruch">Allen B. Ruch (septembro 2004). «Jorge Luis Borges Biography». [http://www.themodernword.com/borges/borges_biography.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080509185921/http://www.themodernword.com/borges/borges_biography.html|date=2008-05-09}} Konsultita la 25an de septembro 2008.</ref><ref name="Konex">Fundación Konex (1984). «Premios Konex, Jorge Luis Borges, Currículum vítae». Arkivita el la originalo en la 24a de febrŭro 2008. [https://web.archive.org/web/20080224073438/http://www.fundacionkonex.com.ar/premios/curriculum.asp?ID=1889&ano=1984] Konsultita la 31an de Decembro 2017.</ref> 12-jaraĝe li legis Shakespeare en la angla. Li kreskis en la kvartalo [[Palermo (Bonaero)|Palermo]] (iomete malriĉa kvartalo, tiam), en granda domo havanta ĝardenon kaj grandan anglalingvan bibliotekon. Jorge Guillermo Borges estis devigata al emeritiĝo el sia oficiala profesio pro la sama misa vidkapablo, kiu poste atingis lian filon, kaj en [[1914]] la familio ekloĝis en [[Ĝenevo]]. La patron traktis loka fakulo pri okuloj, dum la filo kaj ties fratino [[Norah Borges|Norah]] — naskiĝinta la {{daton|4|marto|1901}}<ref name="Zangara"/> — frekventis lernejon. Tie la filo lernis la [[franca lingvo|francan]], malfacile en la komenco, kaj memlernis la [[germana lingvo|germanan]]. Li finis la [[mezlernejo|mezlernejan]] kurson en la [[Collège de Genève]] en [[1918]]. Post la finiĝo de la [[Unua mondmilito]], la familio Borges dum tri jaroj vivis en multaj lokoj ([[Lugano]], [[Barcelono]], [[Majorko]], [[Sevilo]] kaj [[Madrido]]). En Hispanio, Borges fariĝis ano de la literatura [[avangardo|avangarda]] movado [[ultraismo]]. Lia unua poeziaĵo, "Himno al la Maro", skribita laŭ la stilo de [[Walt Whitman]], publikiĝis en la revuo "Grecia" ("Grekio", en la hispana).<ref>La kompleta versio de la poeziaĵo troviĝas en Textos recobrados inter la paĝoj 24 kaj 26, sed ĝi estis publikigita la unuan fojon en ''Grecia, Revista Quincenal de Literatura'', Sevilla, Jaro 2, N.37, 31a de decembro 1919</ref> Tie li frekventis elstarajn hispanajn verkistojn, ekzemple [[Rafael Cansinos Assens]] kaj [[Ramón Gómez de la Serna]]. === Frua verkista kariero === [[Dosiero:Borges 1921.jpg|eta|200px|Borges en 1921.]] En [[1921]], Borges reiris kun sia familio al Bonaero, kien li enportis la doktrino de Ultraismo kaj lanĉis sian verkistan karieron per publikigado poeziaĵojn kaj eseojn en literaturaj revuoj. La unua poezia kolekto de Borges estis ''Fervor de Buenos Aires'' ("Bolo Bonaera", 1923). Li kontribuis por la avangarda recenzrevuo ''[[Martín Fierro (revuo)|Martín Fierro]]'' (kies tendenco al "[[arto cele arton]]" kontraŭstaris tiun de la politikema grupo de [[Boedo]]); kunfondis la revuojn ''Prisma'' (1921-1922, larĝpaĝa presaĵo vaste distribuita per gluado al muroj en Bonaero) kaj ''Prisma'' (1922-1926). Li estis, ekde la unua numero, konstanta kontribuanto de ''[[Sur (revuo)|Sur]]'', tiama plej grava literatura revuo, fondita de [[Victoria Ocampo]] en 1931. Ocampo mem konigis Borges al [[Adolfo Bioy Casares]], alia bone konata gravulo de argentina literatura medio, kiu poste fariĝis ofta kunlaboranto de la revuo kaj kunlaboranto kaj kunverkanto kun Borges mem.<ref>Ministerio de Educación de la Nación. Subsecretaría de Coordinación Administrativa (junio de 1984). «Efemérides Culturales Argentinas. Jorge Luis Borges: 1924-1930». [http://www.me.gov.ar/efeme/jlborges/1924-1930.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121011103116/http://www.me.gov.ar/efeme/jlborges/1924-1930.html|date=2012-10-11}} Konsultita la 21an de decembro 2008.</ref> Dum tiuj jaroj, [[Macedonio Fernández]] fariĝis granda influo sur Borges, kiu heredis lian amikecon de sia patro. Ambaŭ frekventis kafejojn, kunvojaĝis al kamparoj, aŭ iris al eta apartamento de Macedonio en la distrikto [[Balvanera]]. En 1933 Borges ricevis indikon por la literatura suplemento de la ĵurnalo ''Crítica'', en kiu li publikigis la tekstojn, kiujn oni poste kunigis en la kolektaĵon ''Historia universal de la infamia'' inter kiuj ''Hombre de la esquina rosada'', publikita en 1935.<ref>La unua versio de tiu rakonto estis publikita la unuan fojon jam en 1927 sub laŭ la titolo ''Hombres que pelearon''. Efemérides Culturales Argentinas. Jorge Luis Borges: 1924-1930. Ministerio de Educación de la Nación. Subsecretaría de Coordinación Administrativa. Alirita la 5-1-08. [http://www.me.gov.ar/efeme/jlborges/1924-1930.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121011103116/http://www.me.gov.ar/efeme/jlborges/1924-1930.html|date=2012-10-11}}</ref> Dum la sekvantaj jaroj, li laboris kiel literatura konsilisto de la eldonejo [[Emecé Editores]] kaj skribis por posemajnaj rubrikoj de ''[[El Hogar]]'', kiu aperis de 1936 al 1939. En 1937, amikoj de Borges trovis laborpostenon por li en la Municipa Biblioteko ''Miguel Cané'' de Bonaero. Liaj kolegoj malpermesis, ke li katalogu pli ol po 100 libroj tage, kion li sukcesis fari dum ĉirkaŭ unu horo. Dum la restantaj horoj de sia labortempo, Borges skribis artikolojn kaj historietojn.<ref>Pascual, A.M. 2000. Jorge Luis Borges. Editorial Océano, S.L., Barcelona. ISBN 84-494-1810-0, págs. 33-34</ref> Kiam [[Juan Domingo Perón]] enposteniĝis kiel [[prezidanto de Argentino]], oni maldungis Borges de la posteno en la biblioteko kaj donis al li postenon de birdo-kontrolisto de la Bonaera municipa merkatejo (de kiu li mem tuj maldungis sin). Liaj ofendoj kontraŭ la [[peronismo|peronistoj]] ĝis tiam ŝajne konsistis nur el subskriboj en por-[[demokratio|demokratiaj]] peticioj, sed tuj post lia sinmaldungo li sendis mesaĝon al la Argentina Akademio de Beletro, en kiu li diris, en sia tipa stilo, ke "diktatoroj apogas subpremon, diktatoroj apogas servutecon, diktatoroj apogas kruelon; plej abomeninda estas la fakto, ke ili apogas idiotecon." === Grava verkisto === [[Dosiero:Bioy Casares, Ocampo y Borges.jpg|eta|210px|De maldekstre dekstren, [[Adolfo Bioy Casares]], [[Victoria Ocampo]] kaj Jorge Luis Borges en [[Mar del Plata]] en 1935.]] La patro de Borges mortis en 1938. Tio ege ŝokis Borges: ambaŭ estis tre intimaj. En la [[kristnasko|kristnaska]] antaŭtago 1938 Borges grave vundiĝis je la kapo en akcidento; dum la kuracado, li preskaŭ mortis pro [[sepso]]. (El tiu okazaĵo li skribis la historieton ''El Sur'' ("La Sudo", 1944).) Dum li resaniĝis, li ekskribis per stilo, pro kiu li fariĝis fama, kaj lia unua kolektaĵo de historietoj, ''El jardín de senderos que se bifurcan'' ("La ĝardeno de disduiĝantaj vojoj") aperis en 1941. Kvankam oni bone akceptis la libron, ĝi ne sukcesis gajni literaturajn premiojn, kiujn multaj homoj en lia rondo atendis. La venontan jaron aperis ''Seis problemas para don Isidro Parodi'' (Ses problemoj por don I.P.), rakontaro kiun li verkis kunlabore kun Bioy Casares. Ili subskribis ĝin per la pseŭdonimo «H. Bustos Domecq», kiu devenas de «Bustos», kordoba praavo de Borges, kaj «Domecq», nome praavo de Bioy Casares. Laŭ lajo titolo ''Poemas'' (Poemoj, 1923-1943) li kunigis en 1943 la poezian verkaron de siaj tri libroj plus la poeziaĵoj publikigitaj en la ĵurnalo ''[[La Nación]]'' kaj en la revuo ''Sur''. Li prezentis, kun Bioy Casares, la antologion ''Los mejores cuentos policiales'' (La plej bonkvalitajn krimrakontojn). Por tiu epoko, Borges jam estis atinginta gravan lokon en la limigita ciklo de la argentina literatura avangardo. Lia verko ''Ficciones'' (Fikcioj) ricevis la Grandan Honoran Premion de la ''[[Sociedad Argentina de Escritores]]'' (SADE, argentina societo de verkistoj). En ties paĝoj troviĝas ''[[Tlön, Uqbar, Orbis Tertius]]'', kortuŝa kaj nesuperebla metaforo de la mondo.<ref name="MINED1940">Ministerio de Educación de la Nación. Subsecretaría de Coordinación Administrativa (1984). «Efemérides Culturales Argentinas. Jorge Luis Borges: 1931-1940». [http://www.me.gov.ar/efeme/jlborges/1931-1940.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090221050739/http://www.me.gov.ar/efeme/jlborges/1931-1940.html|date=2009-02-21}} Konsultita la 21an de decembro 2008.</ref> [[Dosiero:JorgeLuisBorges.jpg|eta|upright=0.75|Borges en la 1940-aj jaroj.]] En kunsido en la hejmo de Bioy Casares kaj Silvina Ocampo, Borges konis en aŭgusto 1944 Estela Canto, seksalloga, inteligenta, klera kaj malmulte konvencia junulino, kiu vekis lian atenton kaj el kiu li enamiĝis sed ne atingis korespondon. Estela estis vanta virino kaj ĝis sia morto fanfaronis ke ŝi konkeris la amon, kaj poste la amikecon de Borges, same kiel ŝi ricevis kolekton de amleteroj kiuj montris ĝis kioma punkto la aŭtoro de ''Ficciones'', kiu malamis la sentimentalecon en literaturo, povis estis profunde sentimentala en la reala vivo.<ref name="Beccacece">Beccacece, H. [http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=31672 Un personaje de película] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200607192131/https://www.lanacion.com.ar/espectaculos/un-personaje-de-pelicula-nid31672/ |date=2020-06-07 }} La Nación, 5a de septembro 2000.</ref> La figuro de Estela inspiris al Borges kelkajn aspektojn de ''[[El Aleph]]'', unu el liaj plej bonkvalitaj rakontoj. Li dediĉis al ŝi tiun rakonton kaj eĉ donacis al ŝi la originan manuskripton, kiun Estela aŭkciigis post kvar jardekoj ĉe [[Sotheby's]]; ĝi estis vendita kontraŭ pli ol 25.000 usonaj dolaroj<ref name="Beccacece" /> al la [[Nacia Biblioteko de Hispanio]].<ref>[https://web.archive.org/web/20100929183134/http://www.bne.es/es/NavegacionRecursiva/Cabecera/noticias/noticias2010/ComunicadoMCU.html / Biblioteca Nacional de España. Konsultita: 30-03-2.011]</ref> Kontraŭ la opinio de sia patrino, por kiu Estela estis senklasulino, Borges proponis al ŝi geedziĝon. Tiu neplenumita amo, ĉiam agonia, finis fine de 1952.<ref>Página 12. 2005. [http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/radar/subnotas/1953-296-2005-01-16.html Borges nene de mamá]. Una guía de las biografías de Borges escritas en la Argentina.</ref> Kunlabore kun [[Silvina Bullrich]] Borges publikigis ''El compadrito'' en 1945. Kun Bioy Casares publikigis en 1946 ''Un modelo para la muerte'' (modelo por morto) uzante la pseŭdonimon «B. Suárez Lynch» kaj, kiel H. Bustos Domecq, ''Dos fantasías memorables'' (du memoreblaj fantaziaĵoj), volumo de rakontoj de krima intrigo. Borges klarigis poste ke «Suárez» devenis el lia avo kaj ke «Lynch» reprezentis la irlandan flankon de la familio de Bioy. Li fondis kaj redaktis la revuon ''Los Anales de Buenos Aires'' (bonaeraj analoj, kiu finiĝos, post 23 numeroj, en decembro 1948). En tiu publikaĵo, Borges kaj Bioy kunlaboris laŭ nova pseŭdonimo: «B. Lynch Davis». Inter 1947 kaj 1948 li eldonis la eseon ''Nueva refutación del tiempo'' kaj publikigis siajn ''Obras Escogidas'' (elektitaj verkoj). En 1949 oni eldonis sian faman rakontaron [[El Aleph (libro)|El Aleph]], libro de fantasta ĝenro kaj kiu por kritikistoj estas preskaŭ unuvoĉe liaj plej bonkvalita kolekto de rakontoj.<ref name="MINED1950">Ministerio de Educación de la Nación. Subsecretaría de Coordinación Administrativa (1984). «Efemérides Culturales Argentinas. Jorge Luis Borges: 1941-1950». [http://www.me.gov.ar/efeme/jlborges/1941-1950.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121011103142/http://www.me.gov.ar/efeme/jlborges/1941-1950.html|date=2012-10-11}} Konsultita la 8an de januaro 2008.</ref> En 1946 [[Juan Domingo Perón]] estis elektita prezidento, venkinta super la partio Unión Democrática. Borges, kiu estis apoginta tiun laste menciitan, montriĝis klare kontraŭ la nova registaro. Lia famo de kontraŭperonisto akompanis lin dum sia vivo. Borges perdis sian postenon kiel bibliotekisto kaj estis nomumita «Inspektisto de merkatoj de kortobirdoj». Lia patrino kaj fratino, same kontraŭperonistoj, estis arestitaj de la polico.<ref name="MINED1950" /><ref>Lia fratino Norah Borges kaj lia patrino su madre estis arestitaj, akuzitaj pro skandalo en publika loko. Norah Borges (kaj ŝia amikino Adela Grondona) estis portitaj dum kelkaj tagoj al la prizono Buen Pastor (porvirina karcero), kaj la patrino Leonor Acevedo ricevis punon de enhejma arestado pro aĝaj tialoj.</ref>​ Borges devis dediĉi sin al veturprelegoj tra diversaj provincoj kaj argentinaj kaj urugvajaj. Por tio, devis superi sian balbutadon kaj sian timidecon per kuraca helpo. Li devis ankaŭ dediĉi sin al la instruado, de angla literaturo en la mezlernejo ''Instituto Libre de Segunda Enseñanza'' kaj, poste, en la Katolika Universitato.<ref name="MINED1950" />​ === Matureco === Komence de la [[1950-aj jaroj]] venis la rekono de Borges en kaj ekster Argentino. La ''[[Sociedad Argentina de Escritores]]'' nomumis lin sia prezidento en [[1950]], posteno el kiu li demizios tri jarojn poste. Li prelegis en la [[Universidad de la República]] de [[Urugvajo]], kie aperis lia eseo ''Aspectos de la literatura gauchesca'' (aspektoj de la gaŭĉa literaturo). Eldonis en [[Meksiko]] ''Antiguas literaturas germánicas'' (antikvaj ĝermanaj literaturoj), verkita en kunlaboro kun Delia Ingenieros. Samjare publikiĝis en Parizo la unua franca traduko de lia rakontaro (''Fictions'') kaj en Bonaero la serio de rakontoj ''La muerte y la brújula'' (la morto kaj la kompaso). En 1952 aperis la eseoj ''[[Otras inquisiciones]]'' (Aliaj inkvizicioj) kaj oni reeldonis eseon pri bonaera lingviko titolita ''El idioma de los argentinos'' (la lingvo de argentinanoj), kun ''El idioma de Buenos Aires'' (la lingvo de Bonaero) de José Edmundo Clemente. Aperis ankaŭ la dua eldono de ''El Aleph'', kun naŭ rakontoj. Kelkaj rakontoj de tiu libro estis tradukitaj al la franca fare de [[Roger Caillois]] kaj publikigitaj en Parizo en 1953 laŭ la nomo de ''Labyrinthes''. Tiujare Borges publikigis ''El Martín Fierro'', eseo kiu havis duan eldonon ene de la sama jaro. Laŭ zorgo de José Edmundo Clemente, la eldonejo Emecé ekpublikigis liajn ''Obras Completas'' (kompleta verkaro). En 1954 la kinreĝisoro [[Leopoldo Torre Nilsson]] reĝisoris la filmon ''Días de odio'' (malamaj tagoj), bazita sur la rakonto de Borges ''[[Emma Zunz]]''.<ref name="MINED1960">Ministerio de Educación de la Nación. Subsecretaría de Coordinación Administrativa (1984). «Efemérides Culturales Argentinas. Jorge Luis Borges: 1951-1960». [http://www.me.gov.ar/efeme/jlborges/1951-1960.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130507092135/http://www.me.gov.ar/efeme/jlborges/1951-1960.html|date=2013-05-07}} Konsultita la 20an de januaro 2008.</ref> [[Dosiero:Archivo General de la Nación Argentina 1962 Jorge Luis Borges es nombrado miembro de la Academia Argentina de Letras.jpg|eta|250px|Borges nomumita membro de la ''[[Academia Argentina de Letras]]''.]] Post militista puĉo — nomita [[Liberiga Revolucio (Argentino)|Liberiga Revolucio]] — kiu senpovigis la peronisman registaron, Borges estis nomumita en 1955 direktoro de la [[Nacia Biblioteko (Argentino)|Nacia Biblioteko]], posteno kiun li okupos dum 18 jaroj. En decembro samjare li aliĝis al la ''[[Academia Argentina de Letras]]''. Publikigis ''Los orilleros'', ''El paraíso de los creyentes'', ''Cuentos breves y extraordinarios'', ''Poesía gauchesca'', ''La hermana Eloísa'' kaj ''Leopoldo Lugones''. Oni konfirmigis lin krome en la katedron de Germana Literaturo kaj, poste, kiel direktoro de la Instituto de Germana Literaturo en la fakultato pri filozofio kaj beletro de la [[Universitato de Bonaero]]. La revuo ''Ciudad'' (urbo) dediĉis al li kritikan kaj bibliografian volumon pri lia verkaro. Aperis ''Ficciones'' en la itala, laŭ la titolo ''La Biblioteca di Babele''. Post kelkaj akcidentoj kaj operacioj, okulisto malpermesis al li legi kaj skribi. Kvankam li ankoraŭ distingis lumojn kaj ombrojn, tiu malpermeso ŝanĝis profunde lian literaturan praktikon. Borges iom post iom blindiĝis kiel konsekvenco de la denaska malsano kiu jam estis tuŝinta lian patron. Tio ne okazis subite («Se ha extendido desde 1899 sin momentos dramáticos, un lento crepúsculo que duró más de medio siglo» (Disvastiĝis el 1899 sen dramaj momentoj lanta krepusko kiu daŭris pli ol duono da jarcento)),<ref name="Borges dones">Borges, Jorge Luis. 1980. ''La ceguera''. En: ''Siete noches'' (Prelegoj fare de Borges en 1977), Fondo de Cultura Económica, Ediciones Nuevo País, Buenos Aires, pp. 144-160. ISBN 950-557-018-4</ref> sed fakte temis pri procezo; ĉiuokaze, tio ne malebligis lin sekvi kun sia kariero de verkisto, eseisto kaj prelegisto, same kiel ankaŭ ne signifis por li la abandonon de la legado — li legigis onin laŭte — nek la lernadon de novaj lingvoj.<ref name="MINED1960" /> Esti nomumita direktoro de la Nacia Biblioteko kaj samjare kompreni la profundecon de sia blindeco estis komprenita de Borges kiel kontraŭdiro fare de la destino. Li mem rakontis tion dum prelego post du jardekoj: «Poco a poco fui comprendiendo la extraña ironía de los hechos. Yo siempre me había imaginado el Paraíso bajo la especie de una biblioteca. Ahí estaba yo. Era, de algún modo, el centro de novecientos mil volúmenes en diversos idiomas. Comprobé que apenas podía descifrar las carátulas y los lomos. Entonces escribí el ''Poema de los dones''» (Iom post iom mi ekkomprenis la strangan ironion de la faktoj. Mi ĉiam estis imaginta la Paradizon laŭ speco de biblioteko. Tie mi estis. Estis iel la centro de naŭcent mil volumoj en diversaj lingvoj. Mi konstatis ke apenaŭ povis malĉifri la titolpaĝojn kaj librodrsojn. Tiam mi verkis la poeziaĵon ''Poemo de la donacoj''):<ref name="autogenerated4">Borges, Jorge Luis. 1980. ''La ceguera''. ''En'': ''Siete noches'' (Prelegoj fare de Borges Borges en 1977), Fondo de Cultura Económica, Ediciones Nuevo País, Buenos Aires, p.: 144-160. ISBN 950-557-018-4</ref> {{Citaĵo| Nadie rebaje a lágrima o reproche<br /> esta declaración de la maestría<br /> de Dios, que con magnífica ironía<br /> me dio a la vez los libros y la noche.<ref name="los dones">(Neniu malaltigu al larmo aŭ riproĉo tiun deklaron de la Dia lerteco, kiu per grandioza ironio donis al mi samtempe librojn kaj nokton) Jorge Luis Borges. [http://www.poemasde.net/poema-de-los-dones-jorge-luis-borges/ ''Poema de los Dones''.]</ref>}} En [[1956]] li instruis kurson de [[angla literaturo]] en la [[Universitato de Bonaero]], estis nomumita ĉefprofesoro en la sama universitato, ricevis [[Honora doktoreco|honoran doktorecon]] de la [[Nacia Universitato de Kujo]] kaj estis nomumita prezidanto de la Asocio de Argentinaj Verkistoj. En [[Montevideo]] li kritikis aspre la elpostenigitan peronismon kaj defendis la Liberigan Revolucion. Pro sia aliĝo al la nova registaro li iĝis tre kritikita, inter aliaj, de [[Ernesto Sabato]] kaj [[Ezequiel Martínez Estrada]]. Sabato kaj Borges pluos, se ne malamikiĝintaj, ja «separitaj» pro politikaj tialoj ĝis [[1973]], kiam, okaze de hazarda renkonto en biblioteko, [[Orlando Barone]] decidis organizi serion de kunsidoj, en kiuj ambaŭ verkistoj diskutis pri literaturo, filozofio, kinarto, lingviko kaj aliaj aferoj. La rezulto de tiuj kunsidoj estis la eldono de libro: ''Diálogos: Borges-Sabato''.<ref name="MINED1960" /> [[Dosiero:Frondizi y Borges.jpg|eta|maldekstra|250px|Borges kun la prezidento [[Arturo Frondizi]].]] Inter [[1957]] kaj [[1960]] li publikigis ''[[Manual de zoología fantástica]]'' (manlibro de fantasta zoologio) kaj ''[[El hacedor]]'' (la faristo), nome kolekto de mallongaj tekstoj kaj poeziaĵoj dediĉita al [[Leopoldo Lugones]]. Li faris novan ĝisdatigon de ''Poemas'' kaj publikigis en la ĵurnalo ''La Nación'' la poeziaĵon ''Límites'' (limoj). Sub lia direktoraro komenciĝis la dua epoko de la revuo ''La Biblioteca'' kaj, kunlabore kun Bioy Casares, li eldonis la antologion ''Libro del cielo y del infierno'' (libro de [[La Ĉielo kaj la Infero|la ĉielo kaj la infero]]). Liaj verkoj plue tradukiĝis al diversaj lingvoj:<ref>En 1976 Jorge Luis Borges prezentiĝis en la programo de intervjuoj de Joaquín Soler Serrano. Borges komentis en la intervjuo la efikon kiun la lingvoj havis sur li laŭlonge de lia vivo. Edukita en la kastilia kaj la angla, li dediĉis sin al studo de la angla, franca, germana kaj skandinavaj lingvoj [https://web.archive.org/web/20090508105751/http://homohominilupus.wordpress.com/2008/11/14/entrevista-a-jorge-luis-borges/]</ref> en tiu periodo partikulare ''Otras inquisiciones'' estis tradukita al la franca laŭ la titolo ''Enquétes'', ''El Aleph'' al la germana laŭ la titolo ''Labyrinthe'' kaj elekto de rakontoj de ''El Aleph'' kaj ''Ficciones'' al la itala kiel ''L'Aleph''. En tiu periodo aperis ankaŭ la volumoj sesa al naŭa de la ''Obras Completas'' (kompleta verkaro). Por [[1960]] li ligiĝis kun la Konservisma Partio.<ref name="Ruch" /><ref name="MINED1960" /> Li kunricevis kun [[Samuel Beckett]], en [[1961]], la Internacian Premion de Literaturo (konsistanta en 10 mil dolaroj), havigita de la Internacia Kongreso de Eldonistoj en Formentor, [[Majorko]]. Tiu grava premio famigis lin internacie kaj ebligis la tradukon de liaj verkoj al nombraj lingvoj (angla, franca, germana, sveda, norvega, dana, itala, pola, portugala, hebrea, [[persa]], greka, slovakaj kaj araba, inter aliaj). Aperis lia ''Antología personal'' (persona [[antologio]]), eldinita de la Eldonejo Sur. Li veturis kun sia patrino al Usono, invitita de la [[Universitato de Teksaso]] kaj de la Fondaĵo Tinker, de [[Austin]]. Tie li prelegis kaj instruis kursojn pri argentina literaturo dum ses monatoj. En [[Novjorko]] oni eldonis antologion de liaj rakontoj titolita ''Labyrinths'' kaj oni tradukis al la germana ''Historia universal de la infamia''. En 1962 oni premieris la filmon ''Hombre de la esquina rosada'', bazita sur la samnoma rakonto (viro en rozkolora angulo), kiun reĝisoris [[René Mugica]]. Finigis biografion pri la poeto [[Pedro Bonifacio Palacios|Almafuerte]]. Kun sia patrino, li veturis al Eŭropo en 1963 kaj ege prelegis. Reveninte al Bonaero li finigis antologion pri [[Evaristo Carriego]].<ref name="MINED1970">Ministerio de Educación de la Nación. Subsecretaría de Coordinación Administrativa (1984). «Efemérides Culturales Argentinas. Jorge Luis Borges: 1961-1970». [http://www.me.gov.ar/efeme/jlborges/1961-1970.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110903074656/http://www.me.gov.ar/efeme/jlborges/1961-1970.html|date=2011-09-03}} Konsultita la 20an de januaro 2008.</ref> [[Dosiero:Jorge Luis Borges Hotel.jpg|eta|250px|Jorge Luis Borges en 1969 en [[:en:L'Hôtel|L'Hôtel]] (en), hotelo situa ĉe la strato rue des Beaux Arts, en [[Parizo]] (foto de [[Pepe Fernández]]). Borges montris deziron morti en tiu hotelo, kie estis mortinta [[Oscar Wilde]], kiam la nomo de la establaĵo estis ''Hôtel d'Alsace''.]] Kun la kunlaboro de [[María Esther Vázquez]] li publikigis ''Introducción a la literatura inglesa'' (enkonduko al la angla literaturo) en 1965 kaj ''Literaturas germánicas medievales'' (mezepokaj ĝermanaj literaturoj) en 1966. Venontjare oni eldonis ''Introducción a la literatura norteamericana'' (enkonduko al la nordamerika literaturo), verkita kunlabore kun Esther Zemborain kaj ''Crónicas de Bustos Domecq'' (kronikoj de B.D.), kun Bioy Casares. Oni eldonis krome liajn milongojn kaj tangojn en la libro ''Para las seis cuerdas'' (por la ses kordoj), ilustrita de [[Héctor Basaldúa]], kaj lian rakonton ''La intrusa'' (la entrudulino).<ref name="Ruch" /><ref name="MINED1970" /> [[Dosiero:Borges con el Presidente Illia.jpg|maldekstra|eta|200px|Borges kun la prezidanto Dro. [[Arturo Umberto Illia]].]] La 21an de septembro [[1967]] Borges, 68-jaraĝa, edziĝis eklezie al [[Elsa Astete Millán]], vidvino 57-jaraĝa. Dum la unua epoko, la paro loĝis ĉe li, kunloĝante kun Leonor Acevedo. En la memoro de Elsa la patrino de la verkisto ne intervenis por damaĝi la rilaton. Tamen, laŭ la amikoj de Borges, la ĵaluzo de Doña Leonor estis terura. Monatojn post la nupto, la paro translokiĝis al apartamento, kie ili por la unua fojo ekloĝis kune kaj solaj, kaj tie la rivaleco inter lia edzino kaj lia patrino akriĝis kaj la verkisto devis ekviziti kaŝe la patrinon Leonor. Tiu sperto, krome, kondukis la paron alfronti definitive la realon: la kunvivado estis netolerebla. En intervjuo publikigita en 1993, Elsa akceptis ke ŝi ne estis feliĉa ĉe Borges: «Era introvertido, callado y poco cariñoso. Era etéreo, impredecible. No vivía en un mundo real» (Li estis introvertito, silentema kaj malmulte afabla. Li estis etera, neantaŭdirebla. Li ne vivis en reala mondo).<ref>Camarasa, C. 2007. [http://archivo.lavoz.com.ar/nota.asp?nota_id=148391 Esa extraña mujer de Borges] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120201230441/http://archivo.lavoz.com.ar/nota.asp?nota_id=148391 |date=2012-02-01 }}. La voz del interior. Suplemento Temas. Konsultita la 1an de aprilo 2010.</ref> La geedzeco daŭris nur ĝis oktobro [[1970]]. Inter 1967 kaj 1968 la verkisto prelegis en la [[Universitato Harvard]] sesfoje pri [[poezio]], kaj kelkaj el liaj meditadoj pritraktis la temon de la ''perfekta poeziaĵo''. [http://www.lanacion.com.ar/308103-textos-ineditos-de-borges-en-la-nacion] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170808073124/http://www.lanacion.com.ar/308103-textos-ineditos-de-borges-en-la-nacion |date=2017-08-08 }}. En 1968, kun la kunlaboro de Margarita Guerrero, publikigis ampleksigon de ''Manual de zoología fantástica'' laŭ la titolo ''[[El libro de los seres imaginarios]]''. Aperis tiujare lia ''Nueva antología personal''. Veturis al [[Santiago de Chile]] por ĉeesti en la Kongreso de Kontraŭrasismaj Intelektuloj kaj al Eŭropo kaj Israelo por prelegi. La reĝisoro [[Hugo Santiago]] reĝisoris la filmon ''Invasión'', laŭ intrigo de Bioy kaj Borges. En 1969 li ordigis kaj korektis du librojn de poezio: ''El otro, el mismo'' kaj ''Elogio de la sombra'', kiu atingis du eldonojn ene de la sama jaro. Kun ilustraĵoj de la pentristo [[Antonio Berni]], oni eldonis lian tradukon kaj antologion de ''Leaves of Grass'', de [[Walt Whitman]]. Post kelkaj jaroj de nepublikado de rakontoj, li kunigis kelkajn rakontojn en ''[[El informe de Brodie]]'', libro publikigita en aŭgusto de 1970.<ref name="Ruch" /><ref name="MINED1970" /> === Liaj lastaj jaroj === [[Dosiero:Jorge Luis Borges 1963.png|eta|200px|Jorge Luis Borges en 1963, jam kun malfacilo por vidi.]] [[Dosiero:Tumba de Borges.JPG|eta|Tombo de Jorge Luis Borges en la Tombejo de la Reĝoj en Ĝenevo.]] En 1971 Borges publikigis en Bonaero la novelo titolita ''[[El congreso]]'' (la kongreso). Venontjare li veturis al [[Usono]], kie li ricevis nombrajn honorojn kaj prelegis en diversaj universitatoj. Reveninte al Bonaero, li publikigis la libron de poezio ''El oro de los tigres'' (la oro de la tigroj) kaj la 24an de aŭgusto, nome sia naskiĝtago, li ricevis senegalan omaĝon: nome la publikigo privatforma de lia rakonto ''[[El otro (Borges)|El otro]]'' (la aliulo). En 1973 li estis nomumita Elstara Civitano de Bonaero kaj, paralele, li postulis sian emeritiĝon kiel direktoro de la Nacia Biblioteko. En 1973 li kunigis por la unua fojo en unu volumo sian ''Obras Completas'' (kompleta verkaro), eldonite de [[Emecé]]. En Milano, Franco Maria Ricci publikigis la rakonton ''El congreso'' en luksega eldono kun oraj literoj. La libro de poezio ''La rosa profunda'' kaj la novelaro '' [[El libro de arena]]'' (la sabla libro) publikiĝis en 1975, kun la kolekto ''Prólogos'' (enkondukoj). Krome premieriĝis la filmo ''El muerto'' (la mortinto), pri samnoma rakonto, reĝisorita de [[Héctor Olivera]]. Pro nova venko de [[peronismo]], Borges insistis rememorigi la unuan registaron de Perón kiel «los años de oprobio» (la malhonoraj jaroj). [[Dosiero:Borges en Ginebra.jpg|eta|Memortabulo sur la fasado de la loĝejo de Ĝenevo kie loĝis Jorge Luis Borges, ĉe la numero 28a de la Grande Rue.]] En 1975 mortis lia patrino, 99-jaraĝa. El tiam Borges veturos nur akompanata de eks-lernantino, poste sekretariino kaj —laste, jam en la maljuneco de Borges— sia dua edzino, [[María Kodama]]. En 1986, koninte sin malsanulo pro kancero kaj timante ke lia agonio estu nacia spektaklo,<ref>[http://www.elpais.com/articulo/cultura/Borges/agranda/despues/Borges/elpepucul/20110611elpepicul_1/Tes Borges se agranda después de Borges. ''El País'', 11/06/2001.] Konsultita 11/06/2011</ref> fiksis sian loĝejon denove en [[Ĝenevo]], urbo kiun li amis kaj kiun Borges mem nomumis ''una de mis patrias'' (unu el miaj patrujoj). La 26an de aprilo li edziĝis —per prokuro— kun María Kodama, laŭ Akto de tiu dato en Colonia Rojas Silva, [[Paragvajo]]. Li mortis la 14an de junio [[1986]] 86-jaraĝa, viktimo de kancero de [[hepato]] kaj [[emfizemo]].<ref>Sorela, Pedro (15a de junio 1986). «Jorge Luis Borges murió ayer en Ginebra». Madrid: [[El País]]. [https://elpais.com/diario/1986/06/15/cultura/519170401_850215.html] Konsultita la 4an de Januaro 2018.</ref> Laŭ [[Adolfo Bioy Casares]], venis al lia morto lia tradukisto al la franca, nome Jean-Pierre Bernès, kiu rakontis ke li «mortis dirinta la Patronia-n. Li diris ĝin en anglosaksa, antikva angla, angla, franca kaj hispana.»<ref>Bioy Casares, Adolfo (2006). Borges. Barcelona: Destino. ISBN 978-84-233-3873-3.</ref> Laŭ la lasta volo de Borges, liaj restaĵoj kuŝas en la Tombejo Plainpalais. Pli precize: en la tombo 735 D-6 de la tombejo Plainpalais, dekstre de cipreso.<ref name="Muñoz Rengel">Muñoz Rengel, J.J. (1999): ''El último artificio de Borges''. ''A Parte Rei, Revista de Filosofía''. Nº 5, Septembro. [http://serbal.pntic.mec.es/~cmunoz11/artificio.html artículo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070101030844/http://serbal.pntic.mec.es/~cmunoz11/artificio.html |date=2007-01-01 }}</ref><ref name="FB">Fundación Internacional Jorge Luis Borges. Biografio. [https://web.archive.org/web/20080919134230/http://www.fundacionborges.com/borges/borges.html] Alirita la 5-8-08.</ref> La [[tomboŝtono]],<ref>[http://es.youtube.com/watch?v=Kx9YfTEqHNQ Filmeto de la tomboŝtono ambaŭflanke]</ref> fare de la argentina skulptisto Eduardo Longato, estas el blanka kaj aspra ŝtono. Sur la supro de ĝia antaŭa flanko legeblas ''Jorge Luis Borges'' kaj, malsupre, «''And ne forhtedon na''», ĉe cirkla bildo kun sep militistoj, malgranda kimra kruco kaj la jaroj «1899/1986».<ref>''La República'' (Uruguay).[http://www.larepublica.com.uy/foto/213192-498101-jorge-luisborges-la-tumba-que-guarda-sus-restos-tiene-una-pequena-cruz-de-gales La tumba que guarda sus restos tiene una pequena cruz de Gales] {{404|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Konsultita la 3an de julio 2011.</ref><ref>Svisa Portalo de informaro kaj servoj. [http://www.swisslatin.ch/cultura-0618.htm No habían flores amarillas para la tumba de Borges] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170306004803/http://www.swisslatin.ch/cultura-0618.htm |date=2017-03-06 }}. Konsultita la 3an de julio 2011.</ref><ref>Elisabetta Piqué. 1999. [http://www.lanacion.com.ar/150647-borges-sin-flores-en-ginebra Borges, sin flores en Ginebra] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180105011641/http://www.lanacion.com.ar/150647-borges-sin-flores-en-ginebra |date=2018-01-05 }}. ''[[La Nación]]'' (Argentino). Konsultita la 3an de julio 2011.</ref> La surskribo «''And ne forhtedon na''», formulita en [[Anglosaksa lingvo|anglosaksa]], estus tradukebla kiel «''Ke ili ne timu''». (Tiu frazo referencas al "La balado de Maldon", nome eposo de la 10-a jarcento kiu priskribas la kunfronton kiu okazis la 10an aŭ 11an de aŭgusto 991 ĉe la rivero Blackwater ([[Essex]], Anglio).<ref name = "cita pie2">"La balado de Maldon" estas tradukita hispanen kaj klarigita en la libro "Literaturas germánicas medievales" de Jorge Luis Borges kaj María Esther Vázquez.</ref> En unu el ties fragmentoj oni diras: "Entonces comenzó Byrhtnoth a arengar a los hombres / Cabalgando les aconsejó, enseñó a sus guerreros / Cómo debían pararse y defender sus lugares / Les ordenó que sostuvieran bien sus escudos / con sus puños firmes y '''que no temieran'''. / Entonces cuando sus huestes estuvieron bien ordenadas / Byrhtnoth descansó entre sus hombres donde más le gustaba estar / Entre aquellos guerreros que él sabía más fieles". Al la dua parto de la kvina verso transskribita apartenas la epitafo de la anverso de la tomboŝtono de Borges.<ref name = "Muñoz Rengel" /> La gravuraĵo de la sep militistoj estas kopio de la gravuraĵo de alia tomboŝtono — eble la tomboŝtono starigita en la 9-a jarcento en la monaĥejo de [[Lindisfarne]], en la nordo de Anglio, kiu rememorigas la atakon fare de [[vikingoj]] suferita de la monaĥejo en la jaro 793 — kiun Borges rilatigis kun "La balado de Maldon"; li mem parolis pri ĝi.<ref name = "Muñoz Rengel" /> La malantaŭ flanko de la tomboŝtono montras la frazon ''Hann tekr sverthit Gram ok leggr í methal theira bert'', kiu korespondas al la 27a ĉapitro de la ''Saga Volsunga'' ([[norvega]] sagao de la 13-a jarcento), tradukebla kiel «Li prenis la glavon, Gram, kaj metis ĝin inter ili elingigita».<ref name = "Muñoz Rengel" /> Tiuj du samaj versoj estis uzataj de Borges ankaŭ kiel citaĵo en sia rakonto ''Ulrica'', inkludita en ''[[El libro de arena]]'', nura amrakonto de la aŭtoro kies protagonisto nomiĝas Javier Otálora. Sub tiu dua surskribo aperas la gravuraĵo de vikinga ŝipo, kaj sub tiu tria surskribo: «De Ulrica a Javier Otárola», kio permesas interpreti tiun lastan surskribon kiel dediĉo de María Kodama al Jorge Luis Borges.<ref name="Muñoz Rengel" /><ref>[http://www.elpais.com/articulo/opinion/lapida/Borges/elpepuopi/20090224elpepiopi_4/Tes Tras la lápida de Borges (Juan Jacinto Muñoz Rengel) ''El País'' 24/02/2009]</ref> En februaro 2009,<ref>[http://www.gacetaeditorial.com/2009/02/un-proyecto-para-repatriar-los-restos.html Proyecto para repatriar los restos de Borges]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> prezentiĝis projekto por translokigi liajn restaĵojn al bonaera tombejo [[Tombejo Rekoleta|Rekoleta]]. Tio generis gravan polemikon,<ref>[http://www.elpais.com/articulo/cultura/cementerio/Borges/queria/descansar/elpepicul/20090212elpepicul_3/Tes El cementerio donde Borges quería descansar]</ref> lia vidvino María Kodama forte kontraŭis kaj finfine la projekto estis malakceptita.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.hispanosnet.com/articulos/2009/febrero/15/borges_seguira_ginebra.html |titolo=Borges seguirá en Ginebra |alirdato=2018-01-04 |arkivurl=https://archive.today/20120628215345/http://www.hispanosnet.com/articulos/2009/febrero/15/borges_seguira_ginebra.html |arkivdato=2012-06-28 }}</ref> == Borges kaj ultraismo == [[Dosiero:JorgeLuisBorges002.JPG|eta|200px|Jorge Luis Borges.]] La 25an de januaro 1921 aperis la unua numero de la hispana literatura gazeto ''Ultra'', kiu — kiel lia propra nomo indikas — estis la organo por disvastigo de la movado [[ultraismo]]. Inter la plej elstaraj kunlaborantoj estis Borges mem, [[Rafael Cansinos-Assens]], [[Ramón Gómez de la Serna]] kaj [[Guillermo de Torre]], kiu poste edziĝos al [[Norah Borges]]. Borges mem resumis la trajtojn de la ultraisma movado tiel: * Redukto de liriko nur al ties ĉefa elemento: la metaforo. * Forigo de neutilaj mezsignifaj frazoj, ligiloj kaj adjektivoj. * Abolo de ornamaĵoj, ideologio, cirkonstancoj, predikado kaj troserĉita nebuleco. * Sintezo de du aŭ pliaj bildoj en unu, kiu tiel plilarĝigas la sugesteblon.<ref>Jorge Luis Borges. 1921. Ultraísmo. Nosotros, 151. Buenos Aires, decembro. [https://web.archive.org/web/20060426193355/http://www.acs.ucalgary.ca/~latorres/Ultraismo.html Originala teksto] Alirita la 5an de Januaro 2018.</ref> Post unu jaro Borges publikigis en tiu sama revuo antologion de ultraismaj poeziaĵoj. Post jaroj, Borges malaprezos, kaj eĉ desdegnos ĉiujn tiajn komencojn de sia kariero kaj ĉion rilatan kun la ultraismo. Lia iama entuziasmo —de 1919 al 1922— tuj ŝanĝiĝis en akra malaprobo kaj eĉ en agresemo.<ref>de Torre, G. 1964. Para la prehistoria ultraísta de Borges. Hispania, Vol. 47 (3):457-463. doi:10.2307/336161</ref> == Borges kaj la rakontoj == Smae kiel sia samaĝulo [[Vladimir Nabokov]] kaj la iom pli aĝa [[James Joyce]], Borges kombinis la intereson por sia naskiĝtero kun interesoj multe pli ampleksaj. Li kunhavis ankaŭ la multlingvemon kaj la ŝaton por ludi per la lingvaĵo, sed diference de Nabokov kaj Joyce, kiuj laŭ la tempopaso kreis pli etendajn verkojn, Borges neniam verkis romanon. Al kiuj riproĉis tiun mankon, Borges respondis ke liaj preferoj estis por la rakonto, kiu estas esenca ĝenro, kaj ne por la romano kiu pelas al plenigo.<ref name="Cortinez">Carlos Cortinez. Hacia el éxtasis: ''El congreso'' de Borges. 1986. Hispanic Review, Vol. 54, No. 3, pp. 313-322 (retejo alirita la 18an de novembro 2007). [http://links.jstor.org/sici?sici=0018-2176(198622)54%3A3%3C313%3AHEE%22CD%3E2.0.CO%3B2-F]</ref> El la aŭtoroj kiuj klopodis ambaŭ ĝenrojn li preferis, ĝenerale iliajn rakontojn aŭ novelojn. De [[Franz Kafka]], por ekzemplo, li asertis ke estis pli bonkvalitaj liaj noveloj ol ''La proceso''.<ref name="Borges 1935">Borges, J.L. 1935. ''Las pesadillas y Kafka''. ''La Prensa'', 6a de februaro.</ref> En la prefaco de ''Ficciones'' li asertis ke estas «laboriga kaj malriĉiga deliro komponi vastajn librojn; pliampleksigi en 500 paĝojn ideon kies perfekta parola ekspono eblas en malmultaj minutoj».<ref>Borges, 1974, p. 429.</ref> == Tiutempaj disĉiploj == Kvankam Borges ne havis rektajn «disĉiplojn» —ĉar tio supozigus antaŭvideblan estetikon kaj skolon pri kiuj li mem ne kredis— estas tiutempaj aŭtoroj kiuj, laŭ ties kritikistoj, ricevis lian influon rekte. La fakto ke ili konis Borges personale kaj legis lian verkaron en la kastilia, eble influis en la verkoj de [[Ricardo Piglia]],{{Citaĵo|La intereso de Piglia por krei spacon de legado por siaj propraj tekstoj, fondinta tradicion tra la dialogo kiun li establis kun siaj antaŭuloj, estas unu de la ĉefaj fadenoj de la intrigo disvolvigita de Fornet. La observado fare de Jorge Luis Borges pri la fakto ke «ĉiu verkisto kreas siajn antaŭulojn» kaj «ties laboro modifas nian koncepton de la pasinto, kiel modifos la estontecon», estas disvolvigita en la literatura analizo de "Respiración artificial", "La ciudad ausente" kaj la rakontoj «Nombre falso» y «Prisión perpetua», tekstoj elektitaj por realigi la esploradon.<ref>Mateo Palmer, Margarita. Casa de la Américas, eld. «Las pistas de un enigma: la poética de Ricardo Piglia». [http://www.casadelasamericas.org/publicaciones/revistacasa/245/margaritamateopalmer.pdf] Konsultita la 5an de Januaro 2018.</ref>}} [[César Aira]], [[Roberto Bolaño]], [[Carlos Fuentes]], [[Orhan Pamuk]], [[Paul Auster]], [[Salman Rushdie]] kaj [[Umberto Eco]], se ne mencii kelkajn el la evidentaj (kiuj krome agnoskis ĝin): [[Ernesto Sabato]], [[Julio Cortázar]], [[Adolfo Bioy Casares]], [[Julio Ramón Ribeyro]], inter aliaj. Elstaras ankaŭ la influo kiun la verkaro de Borges havis sur diversaj tiutempaj pensuloj de aliaj landoj, kiel ĉe [[Gilles Deleuze]] aŭ [[Michel Foucault]]. == La amikoj de Borges == [[Dosiero:Adolfo Bioy Casares 1968.png|eta|210px|Unu el la intimaj amikoj de Borges: [[Adolfo Bioy Casares]]. La foto estis farita en 1968.]] Borges havis du intimajn amikojn dum plej parto de sia vivo: nome la verkistoj [[Adolfo Bioy Casares]] kaj [[Manuel Peyrou]]. Li konis Bioy Casares ĉe sia amikino [[Victoria Ocampo]], Peyrou estis al li prezentita en germana trinkejo de la strato Corrientes ĉe Pueyrredón, en la 1920-aj jaroj. La amikrilato kun ĉiu el ili estis ege diferenca. Kun Bioy temis pri amikeco «je la angla», kiu ekskludis konfidencojn; la amikeco kun Peyrou male inklufis plej intimajn kaj personajn konfesojn. Kiam Borges bezonis helpon de psikiatro —laŭ konfeso de Estela Canto—, estis Peyrou kiu rekomendis tiun al li. Post la morto de sia amiko en 1974, Borges verkis poeziaĵon kun la titolo ''Manuel Peyrou'' kiun li poste publikigis en ''Historia de la noche''. Borges kultivis ankaŭ la amikecon de la meksika [[Alfonso Reyes Ochoa|Alfonso Reyes]] kiun li konis tra [[Pedro Henríquez Ureña]]. Dum la epoko kiam Reyes estis ambasadoro en Bonaero (el [[1927]] al [[1930]]) ili renkontiĝis ofte, unue en la vilao de Victoria Ocampo kaj poste en la babilrondoj kiun la propra Reyes organizis dimanĉojn en la diplomatia sidejo. Al Borges «ĉefe plaĉegis la rafinita kaj alloga literatura stilo de la meksika verkisto»,<ref name="Reyes el memorioso">Braulio Hornedo, [http://www.alfonsoreyes.org/amigo.htm ''Reyes el memorioso''.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181102090939/http://www.alfonsoreyes.org/amigo.htm |date=2018-11-02 }}</ref> ĝis punkto ke li konsideris lin «la plej bonkvalita prozisto de hispana lingvo en ajna epoko».<ref>Sapa prelego de la ciklo ''Siete noches'', titolita [http://bibliotecaignoria.blogspot.com/2007/04/jorge-luis-borges-de-siete-noches-noche_2744.html «La ceguera»], kiu okazis la 3an de aŭgusto 1977 en la teatro Coliseo de Bonaero.</ref> En lia memoro Borges verkis la poeziaĵon ''In memoriam''.<ref>Inkludita en [http://www.literatura.us/borges/hacedor.html ''El hacedor''.]</ref> Por kelkaj kritikistoj, lia rakonto [[Funes el memorioso]] sugestas «kaŝita agnosko kaj omaĝo de la jam matura disĉiplo al sia elvokita mentoro».<ref name="Reyes el memorioso"/> Krom tiuj tre proksimaj amikoj —kaj Silvina Ocampo, fratino de Victoria kaj edzino de Bioy—, kiuj estis tio el la komenco de la 1930-aj jaroj al la fino, aliaj kiuj alproksimiĝis al la etoso de tiu grupo —en diversaj epokoj kaj por diversaj tempoj— estis Carlos Mastronardi, Emma Risso Platero, Francisco Luis Bernárdez, Xul Solar, [[Ernesto Sabato]], Enrique Amorim, [[Ricardo Güiraldes]], [[Oliverio Girondo]], Norah Lange, Elvira de Alvear, Ulises Petit de Murat, Santiago Dabove, Alicia Jurado, Julio César Dabove, Gloria Alcorta, Estela Canto, María Esther Vázquez, Néstor Ibarra kaj Héctor Germán Oesterheld. [[Macedonio Fernández]] ne estis strikte amiko sed ia mentoro de Borges, kaj nur dum kelkaj jaroj, ĝis ili distanciĝis pro politikaj tialoj. Kurioze, Fernández gradiĝis kiel advokato en la Universitato de Bonaero en 1897, kun la patroj de Borges kaj Peyrou.<ref>Óscar Peyrou. Borges y Argentina. Los amigos de Borges. Centro Virtual Cervantes. Borges 100 años. [https://cvc.cervantes.es/actcult/borges/espaarge/08a2.htm] alirita la 26-12-07.</ref> Maurice Abramowicz estis advokato, verkisto kaj poeto de jud-pola deveno. Borges konis en Ĝenevo en 1914, dum li studis en la Collège Calvin. Estante du jarojn malpli aĝa ol Borges, li iniciatis lin en la legado de Rimbaud kaj korespondis kun li pri literaturaj temoj. En kelkaj rakontoj Borges al li atribuis komentariojn aŭ dediĉis paĝojn. José Bianco (1908-1986) estis argentina verkisto kaj tradukist. Li publikigis, inter aliaj verkoj, ''La pequeña Gyaros'' (rakontoj, 1932), ''Sombras suele vestir'' (1941) kaj ''Las ratas'' (romano, 1941). Li elstare tradukis, kiel ''Otra vuelta de tuerca'', ''La lección del maestro'', ''La muerte del león'' kaj ''Hermosas imágenes''. Borges, estis lia intima amiko kaj enkondukis kelkajn verkojn liajn kaj publikigis, en 1944, revizion de la romano ''Las ratas'' en la prestiĝa revuo ''[[Sur (revuo)|Sur]]''. Susana Bombal estis argentina verkistino. Ŝia amiko Borges, enkondukis ŝian libron ''Tres Domingos'' (1957) en kiu li asertas ke «La rakonta metodo estas tiu de [[Virginia Woolf]]; ni ne ricevas la faktojn rekte sed ties respegulon en konscio kaj la pasion aŭ la pensaron kun la gravaj informoj». En 1969 li ricevis la Municipan Premion de Legata Teatro (''Green wings'', antaŭa versio de tiu verko, verkita angle, estis publikigita de la eldonejo Losange en 1959). ''El cuadro de Anneke Loos'' (rakontoj, 1963) estis premiita de la Argentina Societo de Verkistoj per la Honora Strio. Borges publikigis en 1971 ''El arte de Susana Bombal'', nome eseo pri ŝia verkaro aperinta en la ĵurnalo ''La Nación''. == Virinoj kaj sekso en la vivo kaj en la verkaro de Borges == [[Dosiero:Borgesygroupies.jpg|eta|Borges kaj grupo de admirantinoj.]] La rolo de la virinoj en la vivo kaj en la verkaro de Borges flugis grandan kvanton da inko. Rilate al lia patrino, por ekzemplo, la skota hispanisto Edwin Williamson atribuis al ŝi fundamentan gravon en sia biografio pri Borges.<ref>Williamson, E. 2004. ''Borges, a life''. Viking, Penguin Group, 492 pp.</ref><ref>Williamson, E. 2007. ''Borges, una vida''. Seix Barral. 640 paĝoj. ISBN 950-731-488-1</ref> Tiu kvalito de «subpremanta patrino» estis neita de la propra Borges, kiu rekonis ĉiam la aŭtoritaton de lia patro, kiu diference de la «malklera familio de lia patrino» (laŭ lia propra aserto) heredigis al li «mondon intelekte pli kompleksan», la anglan lingvon kaj sian [[biblioteko]]n, la plej grava fakto de sia vivo laŭ lia fama konfeso. Laŭ Emir Rodríguez Monegal, por ekzemplo, la rolo de «Panjo» en la vivo de Borges estis pli malgranda: «la parton kiun Panjo ludas en la persona [[mito]] de Borges: ŝi estas ĉiam tie, ĉiam menciita ĝentile, sed ĉiam plutenita (subtile) en pozicio subigita.» Praktike ĉiuj biografiistoj koincidas en tiu interpreto de la pli malgranda gravo relativa de Leonor Acevedo en la vivo de ŝia filo, escepte Estela Canto kiu estis viktimo de ŝia malaprezo. Markis lian vivon detaloj de lia estado en Ĝenevo kaj Hispanio dum la adolesko, kiam li havis sian unuan kaj laŭ ĉiuj biografiistoj [[traŭmato|traŭmatan]] seksan esperton, sed kiam li konis sian unuan amon, Emilie, kaj trovis novan literaturon kaj novajn amikojn kun kiu kunhavi ĝin. La surpriza kaj krimfikcieca «pruvaĵo» de la granda amo de Borges —kies identeco estis ĉiam tialo de spekulativado — estas la ŝajna duaranga Norah Lange. Al ŝi, por ekzemplo, laŭ Williamson, estus dediĉitaj la ''Two English Poems'' kaj, ĉefe, ''Historia universal de la infamia''. La profunda spuro kiun okazigis ŝia malakcepto kaj la supozita rivaleco kun la stentora [[Oliverio Girondo]] por la favoroj de Norah evidente vundigis lin. Tiel, variaj virinoj svarmis ĉirkaŭ la vivo de Borges: Emilie, Concepción Guerrero, Norah Lange, Estela Canto, Elsa Astete, María Kodama, al kiuj oni devus aldoni la nomjon de tiuj al kiuj li estus montrinta sian simpation sensukcese: Ema Risso Platero, Marta Mosquera Eastman, Cecilia Ingenieros, Wally Zenner, Sara Diehl, Beatriz Bibiloni, Delia Ingenieros, María Esther Vázquez, Luisa Mercedes Levinson, Esther Zemborain… [[Sekso]] kaj virinoj estas du problemaj ingrediencoj de la fikcio de Borges: la foresto de tiuj du elementoj, kio povas aspekti hazarda, reale ege strangas.<ref name="Brant">Brant, Herbert J. The Queer Use of Communal Women in Borges' ''El muerto'' and ''La intrusa''. Indiana University. [http://lanic.utexas.edu/project/lasa95/brant.html]</ref> Por ekzemplo, la scenoj de seksa agado estas preskaŭ tute forestaj en la verkoj de Borges (la hazarda seksa [[amoro]] de Emma Zunz kun sennoma maristo estas la plej elstara escepto) kaj eĉ la plej vualitaj sugestoj de amora agado estas limigitaj al malmultaj rakontoj. Tiom foresta kiom tio antaŭe menciita en la verkaro de Borges estas la inaj roluloj kiuj ludas centran rolon en la rakontaro kaj havas personecon sendependan. Ĝenerale hegemonias ties foresto aŭ esto simple ornama.<ref>Ion T. Agheana ''Reasoned Thematic Dictionary of the Prose of Jorge Luis Borges'' (Hanover [NH], Ediciones del Norte, 1990) identigas nur dekunu historiojn en kiuj la virinoj estas gravaj por la organizado de la rakonto: ''La viuda Ching, pirata'', ''Historia del guerrero y de la cautiva'', ''Emma Zunz'', ''Delia Elena San Marco'', ''La intrusa'', ''Juan Muraña'', ''La señora mayor'', ''El duelo'', ''El evangelio según Marcos'', ''La noche de los dones'', kaj ''Los espejos vedados''. Al tiu grupo, H. Brant aldonas ''Hombre de la esquina rosada'', ''El congreso'', kaj ''Ulrica''.</ref> La fikcia mondo kreita de Borges estas loko kie la virinoj, se ili aperas, ŝajnas ekzisti kiel duarangaj estaĵoj kun la celo havigi al la viroj oportunon por sekso. Sekso kaj virinoj estas uzataj ĉefe kiel negoceroj en la rilato inter viroj, neniam por la generado aŭ la [[plezuro]]. La sekso en la fikcio de Borges, estas nur [[taktiko]], [[strategio]], kiu havigas sencon kaj dinamismon al la interagado inter viroj.<ref name="Brant" /><ref name="Altamiranda">Altamiranda, Daniel. ''Borges, Jorge Luis (Argentina; 1899-1986)''. Latin American Writers on Gay and Lesbian Themes: A Bio-Critical Sourcebook. Ed. David William Foster. Westport: Greenwood P, 1994. 72-83.</ref><ref name="Magnarelli">Magnarelli, Sharon. ''Literature and Desire: Women in the Fiction of Jorge Luis Borges''. Revista/Review Interamericana 13.1-4 (1983): 138-149.</ref> == Listo de verkoj == [[Dosiero:Jorge Luis Borges.jpg|eta|dekstra|220px|Borges en 1976.]] {{Div col|cols = 2}} * ''Fervor de Buenos Aires'' [[1923]] * ''Luna de enfrente'' [[1925]] * ''Cuaderno San Martín'' [[1929]] * ''Evaristo Carriego'' [[1930]] * ''Discusión'' [[1932]] * ''Historia universal de la infamia'' [[1935]] * ''Historia de la eternidad'' [[1936]] * ''[[Ficciones]]'' [[1944]] * ''[[El Aleph (libro)|El Aleph]]'' [[1949]] * ''[[Otras inquisiciones]]'' [[1952]] * ''[[El hacedor]]'' [[1960]] * ''El otro, el mismo'' [[1964]] * ''Para las seis cuerdas'' [[1965]] * ''Elogio de la sombra'' [[1969]] * ''[[El informe de Brodie]]'' [[1970]] * ''El oro de los tigres'' [[1972]] * ''El libro de arena'' [[1975]] * ''La rosa profunda'' [[1975]] * ''La moneda de hierro'' [[1976]] * ''Historia de la noche'' [[1977]] * ''Siete noches'' [[1980]] * ''La cifra'' [[1981]] * ''Nueve ensayos dantescos'' [[1982]] * ''La memoria de Shakespeare'' [[1983]] * ''Atlas'' [[1984]] * ''Los conjurados'' [[1985]] Verkoj ekskluditaj de Borges mem el lia ''Plena verkaro'': * ''Inquisiciones'' [[1925]] * ''El tamaño de mi esperanza'' [[1926]] * ''El idioma de los argentinos'' [[1928]] {{Div col end}} === En Esperanto aperis === * ''[[La biblioteko de Babelo]].'' [Tradukis [[Giulio Cappa]]]. - En: ''[[Sferoj]],'' sciencfikcio kaj fantasto. Volumo 2, paĝoj 15 - 24. ** Priskribo pri senfina [[biblioteko]] konsistanta el libroj enhavantaj ĉiujn eblajn literkombinojn. * ''La libro el sablo (El libro de arena).'' [Tradukis [[Liven Dek]]]. - En: ''Sferoj,'' sciencfikcio kaj fantasto. Volumo 4, paĝoj 15 - 20. * ''[https://web.archive.org/web/20131011043617/http://esperanto-ondo.ru/Tl-hisp2.htm Tri versioj de Judaso.]'' Tradukis [[Fernando de Diego]]. - En: ''[[La Ondo de Esperanto]],'' 1997, numero 7. * ''[http://esperanto-ondo.ru/Borges.htm La sekreta miraklo.]'' antologio, redaktis [[István Ertl]], tradukis el la hispana [[Jorge Camacho]], [[Giulio Cappa]], [[Tomasz Chmielik]], [[Fernando de Diego]], [[Liven Dek]], [[István Ertl]], [[Higinio García]], [[Kris Long]], [[Gonçalo Neves]], [[Joxemari Sarasua]], [[Francisco Veuthey]]; Antaŭparolo [[Jorge Camacho]]; Notoj [[István Ertl]], [[Aleksandr Korĵenkov]]. — Kaliningrado: Sezonoj, 200 paĝoj. — ([[Serio Mondliteraturo]]; Vol. 16). 2008 [Sur paĝoj 195-196 ĉi tiu libro havas bibliografion de verkoj de Borges en Esperanto.] * Giulio Cappa, ''Pri kongresoj en Bonaero'', inkludas tradukon de "La kongreso" de Borges kun kritiko, analizo kaj persona rekreado, ''[[Beletra Almanako]]'', nº 19, februaro 2014, Novjorko, Mondial. ISBN 978-1-59569-277-1, ISSN 1937-3325. paĝoj&nbsp;82–107. ==Referencoj== {{Referencoj|2}} == Literaturo == * Borges, Jorge Luis (1974). Obras Completas. Bonaero: eldonejo ''[[Emecé]]''. * Barnatán, M.R. (1972.). Jorge Luis Borges. Ediciones y Publicaciones Españolas. ISBN 978-84-7067-141-8. * — (1995.). Borges. Biografía total. Temas de Hoy (Biografías). Madrid. * Benítez, Luis (2004). Borges, la tiniebla y la gloria. LEA. ISBN 84-96138-15-1. [https://books.google.es/books/about/Jorge_Luis_Borges.html?hl=es&id=jfkaBv1YbmUC] Alirita la 5-an de januaro 2018. * Bioy Casares, Adolfo (2006). Borges. Destino. ISBN 9788423338733. * Borges, J.L.; Ferrari, O. (1987.). Diálogos íntimos. Sudamericana. ISBN 950-07-0404-8. * Bulacio, Cristina; Grima, Donato (1998). Dos Miradas sobre Borges. Bonaero: eldonejo ''Gaglianone''. * Cervera Salinas, Vicente (1992). La poesía de Jorge Luis Borges: historia de una eternidad. Editum. * — (1992). La poesía del logos. Editum. * Gallo, Gastón (1996). Biografía de Jorge Luis Borges. Produktita por el CD-ROM La Biblioteca Total (C) Nicolás Helft / Weber-Ferro. [http://www.mundolatino.org/cultura/borges/borges_1.htm] Alirita la 5-an de januaro 2018. * Hadis, Martín. La vida y la obra de Jorge Luis Borges. Internetaleph. [http://www.internetaleph.com/] Alirita la 5-an de januaro 2018. * Ministerio de Educación de la Nación. Subsecretaría de Coordinación Administrativa. Coordinación General de Informática y Telecomunicaciones. Efemérides Culturales Argentinas. [http://www.me.gov.ar/efeme/jlborges/ «Jorge Luis Borges».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160422090739/http://www.me.gov.ar/efeme/jlborges/ |date=2016-04-22 }} * VVAA. Qué nos queda de Borges?. Suplemento especial. Buenos Aires: Diario Clarín. [http://edant.clarin.com/diario/especiales/Borges/html/Home.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171230120502/http://edant.clarin.com/diario/especiales/Borges/html/Home.html |date=2017-12-30 }} Alirita la 5an de Januaro 2018. * Fundación Konex. Premio Konex de Platino y el de Brillante 1984. «Jorge Luis Borges. Biografía». Arkivita el la originalo la 23-an de novembro 2007. [https://web.archive.org/web/20071123172138/http://www.fundacionkonex.com.ar/premios/curriculum.asp?ID=1889] Alirita la 5-an de januaro 2018. * Savater, F. (2002). Borges: la ironía metafísica. Barcelona: Omega. [http://www.ejournal.unam.mx/uni/019/UNI01903.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210117222340/http://www.ejournal.unam.mx/uni/019/UNI01903.pdf |date=2021-01-17 }} Alirita la 5-an de januaro 2018. * Vaccaro, Alejandro (1996). Georgie 1898-1930. Una vida de Jorge Luis Borges. Buenos Aires: Proa/Alberto Casares. * — (2006). Borges, vida y literatura. Edhasa. ISBN 950-9009-59-8. * Williamson, Edwin (2007). Borges, una vida. Seix Barral. ISBN 950-731-488-1. * «Audios de Jorge Luis Borges». Repositorio Institucional SEDICI. [http://sedici.unlp.edu.ar/discover?query=Jorge%20Luis%20Borges&fq=type_filter%3Aaudio%5C%7C%5C%7C%5C%7CAudio] Alirita la 5-an de januaro 2018. * ''Labryinths''/publikigita fare de ''New Directions'', 1967 kaj reeldonita en 2007 * ''Jorge Luis Borges (Critical Lives)'' / Jason Wilson, 2006 * ''With Borges'' / [[Alberto Manguel]], 2006 * ''Borges and Dante : echoes of a literary friendship'' / Humberto Núñez-Faraco, 2006 * ''Borges and translation : the irreverence of the periphery'' / Sergio Gabriel Waisman, 2005 * ''Borges : a life'' / Edwin Williamson, 2005 * ''You might be able to get there from here: reconsidering Borges and the postmodern'' / Frisch, Mark F., 2004 * ''Jorge Luis Borges'' (Bloom's BioCritiques) / Bloom, Harold, 2004 * ''Jorge Luis Borges as writer and social critic'' / Racz, Gregary Joseph, 2003 * ''The lesson of the master: on Borges and his work'' / Di Giovanni, Norman Thomas, 2003 * ''Borges, the passion of an endless quotation'' / Block de Behar, Lisa, 2003 * ''Jorge Luis Borges'' (en la serio ''Bloom's Major Short Story Writers'') / Bloom, Harold, 2002 * ''Invisible work: Borges and translation'' / Kristal, Efraín, 2002 * ''Borges and his fiction: a guide to his mind and art'' / Bell-Villada, Gene., 1999 * ''Jorge Luis Borges: thought and knowledge in the XXth century'' / Toro, Alfonso de, 1999 * ''The secret of Borges: a psychoanalytic inquiry into his work'' / Woscoboinik, Julio, 1998 * ''Borges and Europe revisited'' / Fishburn, Evelyn, 1998 * ''Nightglow: Borges' poetics of blindness'' / Yudin, Florence, 1997 * ''The Borges tradition'' / Di Giovanni, Norman Thomas, 1995 * ''Signs of Borges'' / Molloy, Sylvia, 1994 * ''Cervantes and the modernists: the question of influence'' / Williamson, Edwin, 1994 * ''Out of context: historical reference and the representation of reality in Borges'' / Balderston, Daniel, 1993 * ''Jorge Luis Borges: a writer on the edge'' / Sarlo, Beatriz, 1993 * ''Borges' Narrative Strategy'' / Shaw, Donald, 1992 * ''Borges revisited'' / Stabb, Martin S, 1991 * ''The contemporary praxis of the fantastic: Borges and Cortázar'' / Rodríguez-Luis, Julio, 1991 * ''Borges and his successors: the Borgesian impact on literature and the arts'' / Aizenberg, Edna, 1990 * ''Jorge Luis Borges: a study of the short fiction'' / Lindstrom, Naomi, 1990 * ''Borges and the Kabbalah: and other essays on his fiction and poetry'' / Alazraki, Jaime, 1988 * ''The meaning of experience in the prose of Jorge Luis Borges'' / Agheana, Ion Tudro, 1988 * ''Critical essays on Jorge Luis Borges'' / Alazraki, Jaime, 1987 * ''Jorge Luis Borges'' (Modern Critical Views) / Bloom, Harold, 1986 * ''Jorge Luis Borges, life, work, and criticism'' / Yates, Donald, 1985 * ''The prose of Jorge Luis Borges: existentialism and the dynamics of surprise'' / Agheana, Ion Tudro, 1984 * ''The aleph weaver: biblical, kabbalistic and Judaic elements in Borges'' / Aizenberg, Edna, 1984 * ''Borges and his fiction: a guide to his mind and art'' / Bell-Villada, Gene, 1981 * ''Jorge Luis Borges'' / McMurray, George R., 1980 * ''Jorge Luis Borges, A Literary Biography'' / Monegal, Emir Rodriguez, 1978 * ''Paper tigers: the ideal fictions of Jorge Luis Borges'' / Sturrock, John, 1977 * ''The Cardinal points of Borges'' / Dunham, Lowell, 1971 {{Projektoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Adolfo Bioy Casares]] * [[Stanisław Lem]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.internetaleph.com/ Jorge Luis Borges] - Internetaleph {{Leginda|2019|08|21}} {{ADLS|2019|43}} <!-- kaj de semajnoj 44 kaj 45 de tiu jaro --> {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo}} {{Vivtempo|Borges, Jorge Luis}} [[Kategorio:Jorge Luis Borges| ]] [[Kategorio:Hispanlingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Franclingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Argentinaj verkistoj]] [[Kategorio:Argentinaj eseistoj]] [[Kategorio:Argentinaj bibliotekistoj]] [[Kategorio:Argentinaj scenaristoj]] [[Kategorio:Blindaj verkistoj]] [[Kategorio:Agnostikuloj]] [[Kategorio:Konvertitoj al kristanismo de ateismo aŭ agnostikismo]] [[Kategorio:Postmodernaj verkistoj]] [[Kategorio:Tradukistoj el la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la franca lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la germana lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj al la hispana lingvo]] [[Kategorio:Argentinaj tradukistoj]] [[Kategorio:Kontraŭkomunistoj]] [[Kategorio:Premio Cervantes premiitoj]] 9t7hmkbnpbo2e24pd06u95urbcjh6tq 0 40941 9482852 8836784 2026-09-27T15:12:03Z Aidas 3488 9482852 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=RU-ROS|situo sur mapo2=Rusio}} '''Taganrogo''' ({{Lang-ru|Таганро́г}} [taganrOg]) estas [[Rusio|rusia]] [[urbo]]-[[haveno]] ĉe la [[Azova maro]] en [[Rostova provinco]], 70 [[kilometro]]jn okcidente de [[Rostovo ĉe Dono]]. * Loĝantaro: ** [[1959]] - 202 mil; ** [[2002]] - 281,9 mil. Fondita en [[1698]] laŭ ordono de la unua rusia imperiestro [[Petro la Granda|Petro la Unua]], la urbo estis grava komerca centro. En ĝi plu staras interesaj konstruaĵoj de la [[19-a jarcento]], apartenintaj al elstaraj komercistoj de tiu epoko. Ĝi havas statuson de urbo ekde jaro [[1775]]. En la urbo estas fervoja stacio (ekde [[1869]]) kaj haveno. Kodo de [[OKATO]] de la urbo (en jaro [[2005]]) estas 60437. La interurba telefona kodo estas 86344, la enurbaj telefonnumeroj estas kvinciferaj (en jaro 2005). La loka tempo estas la sama kiel [[moskva tempo]] (en jaro 2005). ==Famuloj== * En Taganrogo i. a. naskiĝis [[Anton Ĉeĥov]], eminenta rusa verkisto. * [[Alexandre Koyré]], filozofo == Vidu ankaŭ == * [[Tramtransporto en Taganrogo]] * [[Trolebusa transporto en Taganrogo]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.taganrogcity.com Urba ret-portalo, en la angla] * [http://www.taganrog.ru Urba ret-portalo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210820135540/http://www.taganrog.ru/ |date=2021-08-20 }} {{Projektoj}} {{Ĝermo|Rusio}} {{Havenoj en Rusio}} [[Kategorio:Taganrogo| ]] 9refrka8jjo8pp46c0ktcpqsb22pnfp 0 41348 9483151 9348899 2026-09-28T11:35:12Z Sj1mor 12103 9483151 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Hristo-Botev-circa-1875.jpg|eta|dekstra|Ĥristo BOTEV]] [[Dosiero:Ĥristo Botev.jpg|eta|200ra|Kovrilpaĝo de Ĥristo Botev: Elektita verkaro; [[Sofio]], 1986]] [[Dosiero:Botev Elektita verkaro2.jpg|eta|200ra|Kovrilpaĝo de Ĥristo Botev: Elektita verkaro; [[Sofio]], 1969]] '''Ĥristo BOTEV''', ankaŭ literumita ''Ĥristo Botjov<ref>[[Bulgara esperantisto]] j09 n10 jun. 1928, pĝ 3</ref>'', (''bulgare '''Христо Ботев'''''), estis [[Bulgaroj|bulgara]] poeto kaj revoluciulo. == Vivo == Li naskiĝis en [[Kalofer]] la [[6-an de januaro]] [[1848]]. Kiel 17-jarulo, li studis en [[Odeso]], tie kontaktis la lokajn revoluciulojn kaj iĝis fervora socialisto, aparte influita de la ideoj de [[Bakunin]]. Li poste ekziliĝis en Rumanio, kie li agadis kaj aktive dediĉis sin al la organizado de la naciliberiga movado. La [[20-an de aprilo]] [[1876]] komenciĝis insurekto en Bulgario. La [[16-an de majo]], kun 200 aliaj ribeluloj, li trairis la [[Danubo]]n pere de aŭstra ŝipo kaj elŝipiĝis en Bulgario. Post kelkaj tagoj da akra batalado, li estis mortigita la [[1-an de junio]] [[1876]]. Post lia morto li iĝis nacia heroo. Eĉ nun ĉiun 2-an de junio je la 12a, oni sonorigas, kaj ĉiuj bulgaroj ekstaras por honori lian memoron. == Rete legeblaj verkoj == * [https://web.archive.org/web/20060721050947/http://satesperanto.free.fr/satkulturo/article.php3?id_article=282 Haĝi Dimitro] ===En Esperanto aperis=== *''Versaĵoj'' tradukis [[Ivan Dobrev]]. Eld. Centra librejo Esperanto, Sofio, 1928(?) * ''Elektita verkaro''. 1969; 1986. ===Recenzoj=== Pri ''Versaĵoj'' {{citaĵo|La esperantista legantaro kun granda ĝojo акceptos la genian bulgaran poeton kaj revoluciulon Botjov en esperanta traduko. La versaĵoj de Botjov ne bezonas reklamon ili ĝuas ĝeneralan ŝaton kaj adoron, ili estas popularaj kiel „Patro nia“. Speciale mi volas laŭdi la tradukiston Ivan Dobrev. Li donis tradukon, kiu preskaŭ egalas la originalon La tradukado de Botjov estas malfacila, estas heroa laboro Dobrev plenumis ĝin brilante. Same specialan laŭdon kaj kuraĝigon meritas la konata librejo „Esperanto“ de Fratoj Gaŝevski, kiu entreprenis sufiĉe gravan laboron — pliriĉigi la esperantan literaturon per luksaj eldonoj de modelaj [[verko]]j. Laŭdon kaj grandan dankon!|[[Bulgara esperantisto]] j09 n10 jun. 1928, pĝ 3}} {{citaĵo|Noteto en unu el la pasintaj numeroj de [[Bulgara esperantisto|B. E.]] ŝparvorte anoncis la aperon de nova esperanta libro: '''Varsaĵoj de Hristo Botev''', trad. Ivan Dobrev. Per tiu noto ŝajne ĉi literatura [[okazaĵo]] estis likvidita. La titolo de la libro kune kun la indiko de la prezo trankvile enlogis en la librara anonco sur la gazetkovriloj. Vere, tiu libro meritas pli bonan sorton. Ne pli kaŭri en la [[gazetanonco]]j. Esti dise vaganta tra la tuta verda rondo. Esti legata kaj ĝuata. La tuta Botev en esperanto. Kaj Botev mem! Ĉar tio, kion interpretis al ni samideano Dobrev, estas Botev mem — rekreita. Pri Botev mi ne volas paroli - ĉiu bulgaro lin konas kaj admiras. Dank'al samideano Dobrev nun larĝa rondo de esperantistoj nebulgaraj havos la eblon еккоni kaj ekŝati nian popolan poeton—revoluciulon. La granda valoro arta de ĉiu el la 18 pecoj en tiu libro, la ideoplena internaciisma mondrigardo de l‘aŭtoro de tiuj versaĵoj (— Botev estis principa internaciulo de la plej bona kvalito) la sento komunhoma, fajranta el multe da linioj ĉi ĉio faros la poetan kaj revoluciulan personon de Botev proksima kaj intima al ĉiu internaciisto. Laŭ mi la valoro de l‘Dobrev‘a traduko kuŝas ne tiom en la faKto, ке estas tradukitaj trafe la filozofiaj kaj socialaj versaĵoj de Botev kiom en la sukcesa interpreto de la populmotivaj poetaj eposoj. »Hajduti«, »Disiĝo« estas plejparte rekreitaj laŭ unike trafa maniero. Mi opinias, ке la simplaj versaĵoj t. e. la versaĵoj ne’abunudantaj je adjekivoj kaj aliaj nenecesaĵoj, sed kiuj rakontas simple, rekte al la кого, la versoj pri ĉies senco oni ne bezonas pensi naj pripensi —ĉar tiu senco estis tuj klera, ilin oni malfacile povas traduki. Oni ilin devas samtiel „simple“ rekrei, reverki. En tio sin kaŝas la majstreco de la tradukanto. Dobrev sin montris tie ĉi plejparte majstro. Fine mi dezirus citi kelkajn pecojn el la libro, por reliefigi la suprediriton. Anstataŭe mi rekomendus al la bulgara kaj alilanda samideanaro la legon de la libro mem. Ĝi vere. meritas troviĝi en ĉies manoj. La eksterajo de la libro impresas bone. Oia aspekto estas agrabla kaj bone zorgita. |As. Grigorov. [[Bulgara esperantisto]] j09 n10 feb. 1929}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.hristobotev.com/ oficiala retpaĝo (en la bulgara)] [[Dosiero:La internaciismo de Ĥristo Botev (760 x 1013).jpg|eta|maldekstra|200ra|Kovrilpaĝo de Nikola Aleksiev: La internaciismo de Ĥristo Botev; [[Sofio]], 1986]] == Referencoj == {{referencoj}} {{Projektoj |s=Aŭtoro:Ĥristo Botev }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Botev, Ĥristo}} [[Kategorio:Bulgaraj poetoj]] [[Kategorio:Revoluciuloj]] e0p7alb6e0iffdw8y42j1dli8j010be 0 51679 9483060 9391747 2026-09-28T08:27:43Z Sj1mor 12103 9483060 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Monteiro Lobato (San-Paŭlio)}} {{Informkesto gravulo | nomo = José Bento<br />Monteiro Lobato<br />([[1882]]-[[1948]]) | dosiero = Lobato arte.jpg | priskribo = ''Lando kreiĝas per homoj kaj libroj.'' | dato de naskiĝo = [[18-a de Januaro]] [[1882]] | loko de naskiĝo = [[Taubaté]], [[San-Paŭlio]], {{Flago|Brazilo}} | dato de morto = [[4-a de Julio]] [[1948]] | loko de morto = [[San-Paŭlo]], {{Flago|Brazilo}} | profesio = [[Brazila]] [[verkisto]] kaj [[eldonisto]]. }} '''José Renato MONTEIRO LOBATO''', brazila verkisto kaj eldonisto, naskiĝis la [[18-an de januaro]] [[1882]] en bieno de [[municipo]] [[Taubaté]], [[San-Paŭlio]] kaj mortis je la 4-a horo la [[4-an de julio]] [[1948]] en [[San-Paŭlo (urbo)|San-Paŭlo]]. En juneco, li ŝanĝis sian nomon al '''José Bento MONTEIRO LOBATO''' pro tio ke li rajtis heredi bastonon gravurita de la komencliteroj de la nome de sia patro JBML ([[José Bento Marcondes Lobato]]) kiu forpasis kiam li estas 15-jara. == Juneco == Lobato tre ŝatis pentri kaj volis studi [[pentroarto]]n, sed lia avo, [[Vicgrafo de Tremembé]], devigis lin lerni [[juro]]n. Tri jaroj post la diplomiĝo kiel [[advokato]] li aktivis kiel [[prokuroro]] en [[Areias]], urbeto de [[San-Paŭlio]], dum grava ekonomia krizo. En [[1905]], li edziĝis al Maria da Pureza. Lia avo forpasis en [[1911]] kaj de li Lobato heredis [[bieno]]n. El la vivo de kamparanoj, li ĉerpis inspiron por krei sian unuan faman personulon, [[Jeca Tatu]] (ĵeka tatu'). == Eldonisto == En [[1917]] li vendis la familian bienon, translokiĝis al [[San-Paŭlo]] kaj fariĝis [[eldonisto]]. Li aĉetis [[revuo]]n [[Revista do Brasil]] ("Revuo de Brazilo") kaj li eldonis [[libro]]jn iom poste. Kiel eldonisto, Monteiro Lobato klopodis plivastigi la libro-merkaton en Brazilo, kaj starigis grandan kampanjon por plimultigi la [[librovendejo]]jn. Milojn da cirkuleroj li dissendis al komercistoj de tuta lando kiuj ne vendis librojn ili diris "la libro estas varo kiel alia... vi ne bezonas legi, nur vendi ilin". En tiu tempo li diris la proverba diraĵo "lando fariĝas per homoj kaj libroj". Li ankaŭ speciale atentis pri novaj talentoj kaj ĉiam klopodis lanĉi novajn aŭtorojn. Vere Lobato estis revolucia eldonisto, sed fine bankrotis. == Infanverkisto == Post la bankroto de l' eldonejo, Lobato translokiĝis al [[Rio-de-Ĵanejro]] kaj tie li ekverkis infanrakontojn. Ĝuste en tiu epoko naskiĝis liaj plej famaj personuloj. La ĉifonpupo [[Emilia]] estas certe la plejfama el ili. Per ĝi, la verkisto instruas kaj amuzas plurajn generaciojn. Emilia havas multajn seriozajn ideojn pri [[Brazilo]]. En [[Bieneto de l' Flava Pego]], kie ĝi loĝas, ekzistas libereco je pensado, ĉiuj estas iom filozofoj kaj konkretigas la idealo de Respubliko de [[Platono]]. Liaj infanhistorioj ne havas moralajn aŭ edukajn celojn, ofte mokas pri "seriozaj" aferoj. La historioj miksas mitajn, fantaziajn kaj fikciajn estulojn kun realaj homoj. Tiel, Zamenhof mem aperas kiel rolulo en historio por kuraci parolantan rinoceronton Quindim. Pri lia infanlibroj li diris "iam mi faros librojn kiuj niaj infanoj povos loĝi". Per liaj multaj libroj, Lobato fariĝis la plej grava infanverkisto de [[Sudameriko]]. == Fero kaj Petrolo == De [[1927]] ĝis [[1931]] li laboris kiel brazila komerca [[ataŝeo]] en [[Usono]] kaj daŭre verkis. Revene al [[Brazilo]] fondis la Kompanio de Petrolo de Brazilo kaj lanĉas, iom poste, kampanjon por la eksploro de [[fero]] kaj [[petrolo]] en Brazilo. Tiu kampanjo kontraŭis la interesojn de [[Usono]], kiu instigis [[Getúlio Vargas]] persekuti lin. La registaro malpermesis al li diri ke ebla produkti [[nafto]]n kaj [[fero]]n en Brazilo, sed li rifuzis kaj estis arestita en pluraj okazoj. Li skribis leteron al generalo kiu ordonis lian unuan areston: "mi pasigis en ĉi tiu prizono, generalo, neforgeseblaj tagojn, pri kiuj granda resopiro mi memoros. Mi havis la okazon observi, ke la plej multaj arestitoj estas homoj kun pli pura kaj nobla animo ol multaj altrangaj homoj libere vivantaj". Dum lia aresto, kvazaŭkaŝa serĉteamo malkrovis nafton en urbeto [[Lobato]] en [[Bahio]]. La anonco de provo de ekzistado de petroleo en Brazilo, morale detruis la kialojn de lia aresto. La afero de esti arestita kun komunaj krimuloj simple pro tio, faris de li amaran homon. Li diris "post kiam mi vidis min kondamnita al sesmonata aresto kaj troviĝis en arestejo de murditoj kaj rabistoj nur pro tio, ke mi tro obstinis provizi [[nafto]]n al mia lando, mi mortis je granda parto de mia animo". Li fariĝis denove verkisto, sed [[katolikismo|Katolika]] eklezio malpermesis liajn librojn en katolikaj lernejoj ĉar li estis [[Spiritismo|spiritisto]] kaj malutigis al li malkonsilante la legadon de liaj verkoj. Pro la fino de diktatoreco de Vargas li diris: "por la homo la taŭga klimato estas ununura: tiu de libereco. Nur en tiu klimato la homo fariĝas feliĉa kaj harmonie prosperas. Kiam ŝanĝiĝas la klimato kaj malaperas la libereco, estiĝas la malĝojo, la aflikto, la malespero kaj dekadenco". Li mortis tri jaroj post la fino de [[Getúlio Vargas|Vargasa]] [[diktatoreco]] en [[1948]]. Dum multaj jaroj lian memoron estis persekutita, ankoraŭ hodiaŭ, multaj instruistoj diras al lernantoj ke li estis granda verkisto, sed stulta homo. == Verkoj == {{Div col|cols = 3}} === Porinfanaj === ==== Kolekto Sítio do Picapau Amarelo ==== * 1921 - O Saci * 1922 - Fábulas * 1927 - As Aventuras de Hans Staden * 1930 - Peter Pan * 1931 - Reinações de Narizinho * 1932 - Viagem ao céu * 1933 - Caçadas de Pedrinho * 1933 - História do Mundo para as Crianças * 1934 - Emília no País da Gramática * 1935 - Aritmética da Emília * 1935 - Geografia de Dona Benta * 1935 - História das Invenções * 1936 - Dom Quixote das crianças * 1936 - Memórias da Emília * 1937 - Serões de Dona Benta * 1937 - O Poço do Visconde * 1937 - Histórias de Tia Nastácia * 1939 - O Picapau Amarelo * 1939 - O Minotauro * 1941 - A Reforma da Natureza * 1942 - A Chave do Tamanho * 1944 - Os doze trabalhos de Hércules * 1947 - Histórias Diversas ==== Aliaj porinfanaj ==== * 1920 - A menina do narizinho arrebitado * 1921 - Fábulas de Narizinho * 1921 - Narizinho arrebitado * 1922 - O marquês de Rabicó * 1924 - A caçada da onça * 1924 - Jeca Tatuzinho * 1924 - O noivado de Narizinho * 1928 - Aventuras do príncipe * 1928 - O Gato Félix * 1928 - A cara de coruja * 1929 - O irmão de Pinóquio * 1929 - O circo de escavalinho * 1930 - A pena de papagaio * 1931 - O pó de pirlimpimpim * 1933 - Novas reinações de Narizinho * 1938 - O museu da Emília ==== Por plenkreskuloj ==== * O Saci-Pererê: resultado de um inquérito (1918) * [[Urupês (verko)|Urupês]] (1918) * Problema vital (1918) * Cidades mortas (1919) * Ideias de Jeca Tatu (1919) * Negrinha (1920) * A onda verde (1921) * O macaco que se fez homem (1923) * Mundo da lua (1923) * Contos escolhidos (1923) * O garimpeiro do Rio das Garças (1924) * [[O Presidente Negro]]/O choque das Raças (1926) * Mr. Slang e o Brasil (1927) * Ferro (1931) * América (1932) * Na antevéspera (1933) * Contos leves (1935) * O escândalo do petróleo (1936) * Contos pesados (1940) * O espanto das gentes (1941) * Urupês, outros contos e coisas (1943) * A barca de Gleyre (1944) * Zé Brasil (1947) * Prefácios e entrevistas (1947) * Literatura do minarete (1948) * Conferências, artigos e crônicas (1948) * Cartas escolhidas (1948) * Críticas e outras notas (1948) * Cartas de amor (1948) {{Div col end}} {{Vikicitaro}} == Vidu ankaŭ == * [[Sacio]] == Eksteraj ligiloj == * [http://lobato.globo.com] <!-- Situo per la ''_Globo_'' (Televido, TV) reto --> * [http://www.projetomemoria.art.br/MonteiroLobato] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060217170902/http://www.projetomemoria.art.br/MonteiroLobato/ |date=2006-02-17 }} <!-- MONTEIRa LOBATO --> * http://www.suapesquisa.com/biografias/monteirolobato Biografio kaj verkoj de Monteiro Lobato * [https://jorgeteles.com.br/site/category/monteiro-lobato-esperanto/la-bieneto-de-la-flava-pego/ La Bieneto de la Flava Pego] * [https://jorgeteles.com.br/site/category/monteiro-lobato-esperanto/vojago-al-la-cielo/ Vojaĝo al la Ĉielo] * [https://jorgeteles.com.br/site/category/monteiro-lobato-esperanto/saci/ Saci´] * [https://jorgeteles.com.br/site/category/monteiro-lobato-esperanto/casadoj-de-pecjo/ Ĉasadoj de Peĉjo] * [https://jorgeteles.com.br/site/category/monteiro-lobato-esperanto/memoroj-de-emilja/ Memoroj de Emilja] {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Monteiro Lobato, José Bento}} [[Kategorio:Monteiro Lobato| ]] [[Kategorio:Brazilaj verkistoj]] [[Kategorio:Brazilaj spiritistoj]] [[Kategorio:Brazilaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Brazilaj tradukistoj]] [[Kategorio:Tradukistoj el la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj al la portugala lingvo]] [[Kategorio:Brazilaj folkloristoj]] [[Kategorio:Brazilaj porinfanaj verkistoj]] 6mzmqcvw7um2kcjezb8rnn8mj8yypb8 0 53072 9483156 9257806 2026-09-28T11:38:23Z Sj1mor 12103 9483156 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero:Tenzing Norgay.jpg|eta|250ra|Tenzing Norgay en 1971.]] '''Tenzing NORGAY''' [Nor-ge] ([[29-a de majo]](?) [[1914]] – [[9-a de majo]] [[1986]]) estis [[Nepalo|nepala]] [[ŝerpo]], partoprenanto en sep ekspedicioj al [[Everesto]], kulminantaj en la unua sukcesa alsupriĝo, dum la ekspedicio de Siro [[John Hunt]] en [[1953]]. [[Edmund Hillary]] kaj Tenzing Norgay estis la unuaj viroj, kiuj atingis la pinton. Tenzing plenkreskiĝis en kamparana familio en ''Solaĵo Khumbu'' en Nepalo, tre proksime al Everesto, kiun la [[Tibeto|tibeta]] popolo nomas "Chomolungma" ([[Ĉomolungmo]]). Kiam li grimpis Evereston, oni ĝenerale kredis ke li naskiĝis tie, sed en la [[1990-aj]] jaroj oni asertis ke li efektive naskiĝis en Tibeto, tamen ĉi informon oni kaŝis por politikaj kialoj. Lia patro estis ''Ghang La Mingma'' (kiu mortis en [[1949]]) kaj lia patrino estis ''Kinzom'' (kiu vivis por vidi lian grimpon de Everesto); li estis la 11-a el 13 infanoj, la plimulto de kiuj mortis junaj. Lia ĝusta naskiĝodato estas necerta, sed li sciis, ke ĝi estis malfrua majo pro la vetero kaj la kultivaĵoj, kaj en postaj jaroj li decidis rigardi la [[29-a de majo|29-an de majo]] kiel sian naskiĝtagon, ĉar ĉi tiu estis la dato, kiam li grimpis Evereston. Li forkuris al [[Katmando|Katmanduo]] dufoje kiel knabo, kaj poste ekloĝis en la ŝerpa komunumo en ''Too Song Bhusti'' en [[Darĝiling]], en [[Barato]]. Li partoprenis kiel altportisto en tri oficialaj Britaj provoj grimpi Evereston de la norda tibeta flanko en la [[1930-aj]] jaroj. En [[1947]] li partoprenis grupon kiu eniris Tibeton kontraŭleĝe, konsistantan nur el anglo [[Earl Denman]], li mem, kaj alia ŝerpo [[Ang Dawa]]. Li ankaŭ partoprenis aliajn grimpojn en diversaj partoj de la Hindia subkontinento, kaj vivis dum kelkaj jaroj en la lando, kiu estas aktuale [[Pakistano]]; li diris ke la plej malfacila grimpo kiun li partoprenis estis sur ''Nanda Devi'' Orienta, kie kelkaj homoj mortis. En [[1952]] li partoprenis du svisajn ekspediciojn gviditajn de [[Raymond Lambert]], la unuaj gravaj provoj grimpi Evereston de la suda nepala flanko, dum kiuj li kaj Lambert atingis la tiam rekordan alton de 8599 m (28215 ft). Post ol li grimpis Evereston, li ricevis flatadon en [[Barato]] kaj Nepalo, kaj egale laŭvorte adoradon fare de iuj, kiuj kredis, ke li devas esti enkorpiĝo de [[Budho]] aŭ [[Ŝivo]]. Tenzing poste fariĝis direktoro de trejnado por la [[Himalaja Montogrimpa Instituto]] en Darĝiling. En [[1978]] li fondis kompanion, Tenzing Norgay Aventuroj, kiu ofertas marŝadojn en [[Himalajo]]. Ekde [[2003]] la kompanion estris lia filo [[Jamling Tenzing Norgay]], kiu atingis la pinton de Everesto en [[1996]]. Tenzing edziĝis trifoje. Lia unua edzino, Dawa Phuti, mortis juna en [[1944]]. Kun ŝi li havis filon, ''Nima Dorje'' (kiu mortis 4-jara), kaj du filinoj, ''Nima'' kaj ''Pem Pem''. Lia dua edzino estis ''Ang Lahmu'', kuzino de lia unua edzino. Ili ne havis infanojn, sed ŝi agis kiel duonpatrino al liaj filinoj. Li prenis sian trian edzinon dum lia dua edzino ankoraŭ vivis, laŭ ŝerpa kutimo, kaj kun ŝi li havis ilian filon ''Jamling''. Aliaj parencoj inkluzivas liajn nevojn, ''Gombu'' kaj ''Topgay'', kiuj ankaŭ partoprenis la everestan ekspedicion de 1953. Tenzing kaj Hillary estis la unuaj homoj kiuj metis siajn piedojn sur la pinton de Everesto, sed ĵurnalistoj persiste ripetis la demandon, kiu do el la du viroj rajtis la gloron esti la unua, kaj kiu estis simple la dua, la sekvanto. Por iu, kiu konas ekstreman montogrimpadon, tia demando estas absurdaĵo kaj bagatelo, ĉar du homoj ligitaj de unu ŝnuro laboras kiel teamo, unuece, kaj ili konstante interŝanĝas la gvidadon. Hillary kaj Tenzing respondis tiun demandon en tipe malsamaj vojoj. En sia libro, Hillary nomis sin la forta gvidanto de la teamo, kiu ne nur labore faris paŝojn en la neĝo, sed ankaŭ devis tiri Tenzing sekvi tiujn paŝojn, kaj ke Tenzing ofte falis teren, ekstreme elĉerpita. La Tenzing'a rakonto, kelkajn jarojn poste, sonis tre malsama: li emfazis la unuecon de tiaj teamoj kaj de iliaj atingoj, malgravigis la akuzon esti tirata de iu, sed malkaŝis ke Hillary la unua metis sian piedon sur la pinton. Li finis: "Se bedaŭrindas esti la dua viro sur Evereston, mi devos vivi kun ĉi tiu honto". == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat linio|Tenzing Norgay}} {{Vivtempo|NORGAY, Tenzing}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Nepalanoj]] [[Kategorio:Montogrimpistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 15-an de majo]] [[Kategorio:Mortintoj la 9-an de majo]] a8ke4lxajdyk2drrw7k7ag00r9n922i 9483157 9483156 2026-09-28T11:38:42Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9483157 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero:Tenzing Norgay.jpg|eta|250ra|Tenzing Norgay en 1971.]] '''Tenzing NORGAY''' [Nor-ge] ([[29-a de majo]](?) [[1914]] – [[9-a de majo]] [[1986]]) estis [[Nepalo|nepala]] [[ŝerpo]], partoprenanto en sep ekspedicioj al [[Everesto]], kulminantaj en la unua sukcesa alsupriĝo, dum la ekspedicio de Siro [[John Hunt]] en [[1953]]. [[Edmund Hillary]] kaj Tenzing Norgay estis la unuaj viroj, kiuj atingis la pinton. Tenzing plenkreskiĝis en kamparana familio en ''Solaĵo Khumbu'' en Nepalo, tre proksime al Everesto, kiun la [[Tibeto|tibeta]] popolo nomas "Chomolungma" ([[Ĉomolungmo]]). Kiam li grimpis Evereston, oni ĝenerale kredis ke li naskiĝis tie, sed en la [[1990-aj]] jaroj oni asertis ke li efektive naskiĝis en Tibeto, tamen ĉi informon oni kaŝis por politikaj kialoj. Lia patro estis ''Ghang La Mingma'' (kiu mortis en [[1949]]) kaj lia patrino estis ''Kinzom'' (kiu vivis por vidi lian grimpon de Everesto); li estis la 11-a el 13 infanoj, la plimulto de kiuj mortis junaj. Lia ĝusta naskiĝodato estas necerta, sed li sciis, ke ĝi estis malfrua majo pro la vetero kaj la kultivaĵoj, kaj en postaj jaroj li decidis rigardi la [[29-a de majo|29-an de majo]] kiel sian naskiĝtagon, ĉar ĉi tiu estis la dato, kiam li grimpis Evereston. Li forkuris al [[Katmando|Katmanduo]] dufoje kiel knabo, kaj poste ekloĝis en la ŝerpa komunumo en ''Too Song Bhusti'' en [[Darĝiling]], en [[Barato]]. Li partoprenis kiel altportisto en tri oficialaj Britaj provoj grimpi Evereston de la norda tibeta flanko en la [[1930-aj]] jaroj. En [[1947]] li partoprenis grupon kiu eniris Tibeton kontraŭleĝe, konsistantan nur el anglo [[Earl Denman]], li mem, kaj alia ŝerpo [[Ang Dawa]]. Li ankaŭ partoprenis aliajn grimpojn en diversaj partoj de la Hindia subkontinento, kaj vivis dum kelkaj jaroj en la lando, kiu estas aktuale [[Pakistano]]; li diris ke la plej malfacila grimpo kiun li partoprenis estis sur ''Nanda Devi'' Orienta, kie kelkaj homoj mortis. En [[1952]] li partoprenis du svisajn ekspediciojn gviditajn de [[Raymond Lambert]], la unuaj gravaj provoj grimpi Evereston de la suda nepala flanko, dum kiuj li kaj Lambert atingis la tiam rekordan alton de 8599 m (28215 ft). Post ol li grimpis Evereston, li ricevis flatadon en [[Barato]] kaj Nepalo, kaj egale laŭvorte adoradon fare de iuj, kiuj kredis, ke li devas esti enkorpiĝo de [[Budho]] aŭ [[Ŝivo]]. Tenzing poste fariĝis direktoro de trejnado por la [[Himalaja Montogrimpa Instituto]] en Darĝiling. En [[1978]] li fondis kompanion, Tenzing Norgay Aventuroj, kiu ofertas marŝadojn en [[Himalajo]]. Ekde [[2003]] la kompanion estris lia filo [[Jamling Tenzing Norgay]], kiu atingis la pinton de Everesto en [[1996]]. Tenzing edziĝis trifoje. Lia unua edzino, Dawa Phuti, mortis juna en [[1944]]. Kun ŝi li havis filon, ''Nima Dorje'' (kiu mortis 4-jara), kaj du filinoj, ''Nima'' kaj ''Pem Pem''. Lia dua edzino estis ''Ang Lahmu'', kuzino de lia unua edzino. Ili ne havis infanojn, sed ŝi agis kiel duonpatrino al liaj filinoj. Li prenis sian trian edzinon dum lia dua edzino ankoraŭ vivis, laŭ ŝerpa kutimo, kaj kun ŝi li havis ilian filon ''Jamling''. Aliaj parencoj inkluzivas liajn nevojn, ''Gombu'' kaj ''Topgay'', kiuj ankaŭ partoprenis la everestan ekspedicion de 1953. Tenzing kaj Hillary estis la unuaj homoj kiuj metis siajn piedojn sur la pinton de Everesto, sed ĵurnalistoj persiste ripetis la demandon, kiu do el la du viroj rajtis la gloron esti la unua, kaj kiu estis simple la dua, la sekvanto. Por iu, kiu konas ekstreman montogrimpadon, tia demando estas absurdaĵo kaj bagatelo, ĉar du homoj ligitaj de unu ŝnuro laboras kiel teamo, unuece, kaj ili konstante interŝanĝas la gvidadon. Hillary kaj Tenzing respondis tiun demandon en tipe malsamaj vojoj. En sia libro, Hillary nomis sin la forta gvidanto de la teamo, kiu ne nur labore faris paŝojn en la neĝo, sed ankaŭ devis tiri Tenzing sekvi tiujn paŝojn, kaj ke Tenzing ofte falis teren, ekstreme elĉerpita. La Tenzing'a rakonto, kelkajn jarojn poste, sonis tre malsama: li emfazis la unuecon de tiaj teamoj kaj de iliaj atingoj, malgravigis la akuzon esti tirata de iu, sed malkaŝis ke Hillary la unua metis sian piedon sur la pinton. Li finis: "Se bedaŭrindas esti la dua viro sur Evereston, mi devos vivi kun ĉi tiu honto". == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} {{Commonscat linio|Tenzing Norgay}} {{Vivtempo|NORGAY, Tenzing}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Nepalanoj]] [[Kategorio:Montogrimpistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 15-an de majo]] [[Kategorio:Mortintoj la 9-an de majo]] 5tsi4pypavkyp96t8gwn5fmg39u38k2 0 54161 9482954 9463135 2026-09-28T02:21:22Z Stephan1000000 118133 N-ro de epizodoj=810 |N-ro de sezonoj=38 9482954 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Informkesto televida serio |Bildo teksto=La familio Simpson. De maldekstre dekstren: Homer, Marge (kaj Maggie), Lisa, Bart |N-ro de epizodoj=810 |N-ro de sezonoj=38 |Daŭro sen reklamoj=22 minutoj}} '''''La Simpsonoj''''' (angle ''The Simpsons'') estas [[Usono|usona]] animacia televidprogramo. Ĝi estas dissendata ekde la [[17-a de decembro]] [[1989]] kiam ĝi unue aperis en la [[FOX]]-a reto. La disvolvigo de la serio uzas komedion por pritrakti multajn flankojn de la usona kulturo, politiko kaj familia vivo. Multaj kritikistoj konsideras ĝin la plej altkvalita animacia programo. La revuo [[Time]] nomumis ĝin en [[1998]] la plej altkvalita televidprogramo de la [[20-a jarcento]]. La ĉefajn [[rolulo]]jn kreis [[Matt Groening]] kiel parton de serio por la elsendo ''The Tracey Ullman Show''. Multaj roluloj en la programo nomiĝis laŭ familianoj de Groening — lia patro Homer, patrino Marge, kaj liaj fratinoj Lisa kaj Maggie. ''Bart'' estas kaŝnomo de Matt Groening. La programoj koncentriĝis je la familio Simpson. Homer estas la malsaĝa patro. Marge estas la zorgema patrino kun tre alta blua hararo. Bart estas la petolema filo. Lisa estas la inteligenta filino. Maggie estas bebo kiu ĉiam havas suĉilon en sia buŝo. Krome en la urbo Springfield loĝas multaj aliaj roluloj. == Roluloj == === Familianoj === ==== Homer ==== [[Homer Simpson]] estas la edzo de Marge kaj la patro de Bart, Lisa kaj Maggie. Lia voĉaktoro estas [[Dan Castellaneta]]. Li laboras kiel teĥnikisto en nuklea centralo en la usona urbo [[Springfield]], kvankam li havas kompletan mankon de teĥnika kompetenco. Li estas malpli inteligenta ol averaĝe, kaj liaj plej grandaj interesoj en la vivo estas spekti stultajn televidprogramojn kaj trinki bieron kun siaj amikoj. Homer Simpson fariĝis tre fama rolulo, kaj lia fama esprimo ''d'oh'' eĉ aperis en vortaroj de la [[angla lingvo]]. [[Dosiero:Yeardleysmithcomiccon.jpg|eta|Voĉaktoro de Lisa [[Yeardley Smith]].]] ==== Marge ==== Marge estas la 34-jara edzino de Homer kaj la patrino de Bart, Lisa kaj Maggie. Ŝia voĉaktorino estas [[Julie Kavner]]. Ŝi estas bonega artistino ĉar ŝi studis arton. Ŝi ankaŭ interesiĝas pri kulturo kaj parolas la francon interalie ĉar ŝi mem estas francdevena. ==== Bart ==== Bart estas la plej aĝa el la gefiloj de Marge kaj Homer. Li estas ĉirkaŭ 10-jaraĝa. Lia voĉaktorino estas [[Nancy Cartwight]]. Bart estas malbonkonduta knabo, kiu malsukcesas en la lernejo kaj ĉiam petolas. Tamen, li fakte havas bonan karakteron. Li estas verŝajne la plej konata figuro de la serio, kune kun Homer. ==== Lisa ==== Lisa Simpson estas la pli maljuna filino de Marge kaj Homer, kaj la pli juna fratino de Bart. Ŝia voĉaktorino estas [[Yeardley Smith]]. Unuafoje ŝi aperis en la mallonga epizodo "Good Night" ("Bonan nokton") de la usona televida serio "The Tracey Ullmam Show" en aprilo [[1987]]. Lisa estas tre inteligenta. Tial la aliaj lernantoj ofte ĉagrenas ŝin kaj ŝi ne havas verajn amikojn. Homer estas tre fiera pri Lisa. Li klopodas helpi ŝin kiam li povas. Lisa ankaŭ estis la nomo de la fratino de Matt Groening. ==== Maggie ==== Maggie Simpson estas bebo. Ŝi havas eksterordinarajn kapablojn, sed la aliaj personoj de la Simpson-familio ne atentas ŝin ofte. Ŝia unua vorto estis "paĉjo" (angle "daddy"). ==== Aliaj parencoj ==== Abe Simpson estas la maljuna patro de Homer. Patty kaj Selma Bouvier estas la ĝemeloj, fratinoj de Marge. Ili malŝatas Homer. === Aliaj === ==== Apu Nahasapeemapetilon ==== Tio estas baratdevena posedanto de superbazareto Kwik-E-Mart en Springfield. La rolulo estis plurfoje kritikata pro karikatura bildigo de la usonaj baratdevenuloj. Dum pluraj jaroj lin voĉigis blankulo [[Hank Azaria]], sed en 2020 li anoncis, ke li [[:n:eo:La Simpsonoj ne plu uzos blankulojn por voĉigi ne-blankulajn rolulojn|ne plu voĉigos]] la rolulon pro tiu ĉi kritiko. == Voĉigo == La [[26-an de junio]] [[2020]] produktoro diris, ke La Simpsonoj [[:n:eo:La Simpsonoj ne plu uzos blankulojn por voĉigi ne-blankulajn rolulojn|ne plu uzos blankulojn]] por voĉigi ne-blankulajn rolulojn. Temas unuavice pri Apu Nahasapeemapetilon, kiun dum pluraj jaroj lin voĉigis blankulo Hank Azaria. Hank Azaria voĉigis ankaŭ nigrulon-policanon Lou kaj meksikdevenulon Bumblebee Man. Alia blankula aktoro Harry Shearer voĉigis nigrulan doktoron Hibbert. == Epizodoj == * 15a.- ''[[Deep Space Homer]]'' {{Projektoj|n=Kategorio:La Simpsonoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Simpsonoj}} [[Kategorio:La Simpsonoj| ]] [[Kategorio:Usonaj animaciaj televidserioj]] [[Kategorio:Televidaj serioj pri familioj]] [[Kategorio:Fikciaj familioj]] nsrambr4ngtihta1mvsb48o62fonw67 0 101344 9483018 9329387 2026-09-28T06:06:46Z Sj1mor 12103 9483018 wikitext text/x-wiki {{Informkesto finnlanda komunumo |nomo = Jyväskylä |bildo= |Blazono = [[Dosiero:Jyväskylä.vaakuna.svg|100px|Blazono de Jyväskylä]] |Situo = [[Dosiero:Location of Jyväskylä in Finland.png|140px|Situo de Jyväskylä]] |fondojaro = 1837 |provinco = Meza Finnlando |areo = 1466 |loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} |loĝantaro-stato= {{WikidataLoĝantaroDato}} |finnlingvaj = 96,7% |svedlingvaj = 0,2% |www-adreso = http://www.jyvaskyla.fi |retejo-nomo = www.jyvaskyla.fi |mapligilo=ne |kesteroj = {{Informkesto urbo|bildo=Jyväskylä_collage2.jpg|bildo-larĝeco = 300px |regiono-ISO=FI-08|zomo=7 |situo sur mapo=Jyväskylä|situo de=Situa mapo de la municipo |situo sur mapo2=Jyväskylä (urba areo)|situo de2=Situa mapo de la urba areo |subŝablono=jes|dua ŝablono=jes}} }} '''Jyväskylä''' [{{IPA|ˈjyvæskylæ}}] estas la ĉefurbo kaj komunumo de la provinco [[Meza Finnlando]] kaj ĝi situas 270 kilometrojn norde de [[Helsinko]] sur la norda fino de la [[lago]] [[Päijänne]]. Laŭ la stato fine de 2022 ĝi havis {{unuo|145887|loĝantojn}} kaj ĝia areo estas {{unuo|1466.35|km²}}, el kio {{unuo|1170.90|km²}} estas tero kaj {{unuo|295.45| km²}} akvo. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. La plej grandaj lagoj parte en Jyväskylä estas [[Päijänne]], [[Leppävesi]] kaj [[Muuratjärvi]]. [[Ylä-Tuomiojärvi]], [[Kolmisoppinen]] kaj [[Askeleentakanen]] estas aliaj lagoj en partoj de Jyväskylä, kaj en la nordo, proksime de la urbopartoj [[Palokka]] kaj [[Mannila]] estas ankoraŭ la lagoj [[Palokkajärvi]], [[Tuomiojärvi (Jyväskylä)|Tuomiojärvi]] kaj [[Alvajärvi (Jyväskylä)|Alvajärvi]]. Jyväskylä estas la sepa urbo kaj komunumo laŭ grandeco en Finnlando. En Jyväskylä estas [[Universitato de Jyväskylä]]. Jyväskylä estas konata kiel lerneja urbo. En Finnlando oni diras, ke Jyväskylä estas "Ateno de Finnlando." En Jyväskylä situas multaj montetoj. La urbo estas membro de eŭropa ligo de mezgrandaj urboj, nomata ''[[Eurotowns]]''. == Historio == La urbo Jyväskylä estas fondita en 1837. La famo komenciĝis jam en 1858 kiam estis fondita la unua finnlingva duagrada lernejo, [[liceo]] de Jyväskylä. En 1864 estis fondita pedagogia instituto, kiu formis bazon por nuna [[Universitato de Jyväskylä]]. Lerneja distingo de Jyväskylä faris por Jyväslylä nomon Ateno de Finnlando, sed Jyväskylä estis silenteca vere malgranda urbo en 1800aj jaroj kaj unuaj jardekoj de la 20a jarcento, sed post dua mondmilito ĝi komenciĝis kreski rapide. Dum [[vintra milito]] Jyväskylä havis proksimume 8000 loĝantojn. En 1960-aj jaroj la loĝantoj estis proksimume 40 0000 kaj en 2000-aj jaroj pre la granda komunuma ligito 80 000. En 1940-aj–1960-aj jaroj preskaŭ ĉiuj en la 19-a jarcento konstruitaj lignaj domoj en la urbocentro de Jyväskylä estis malkonstruita. Ĉi tio vasta malkonstruado estis nacia fenomeno, sed en Jyväskylä ĝi estis speciale forta. 1914, 1941, 1948 kaj 1965 partoj de Kampara komunumo de Jyväskylä estis ligita al Jyväskylä. En 1993 [[Säynätsalo]] fariĝis parto de Jyväskylä. En la jaro 2009 [[Kampara komunumo de Jyväskylä]] kaj [[Korpilahti]] estas ligita je Jyväskylä kaj areo de Jyväskylä fariĝis vere pli granda kaj nun la plej parto de la komunumo Jyväskylä estas rura. [[Keltinmäki]], [[Kypärämäki]], [[Myllyjärvi]] kaj [[Kortepohja]] estas urbopartoj en okcidenta kaj [[Vaajakoski]] en orienta, [[Kuokkala]] kaj [[Keljonkangas]] en suda kaj [[Tikkakoski]] kaj [[Palokka]] en norda Jyväskylä. Alia urboparto estas [[Lutakko]], kaj [[Mäki-Matti]] en la centro. == Politiko == La urbestro de Jyväskylä estas post [[2015]] [[Timo Koivisto]]. Li estas el [[Finnlanda Socialdemokratia Partio]], kiu estas la plej populara partio en Jyväskylä. Li fariĝis elektita en novembro 2014 kaj komenciĝis en la kariero 1-a de januaro 2015, kiam lia antaŭanto [[Markku Andersson]] ricevis pension. Same ol multaj aliaj urbestroj en Finnlando, urbestro de Jyväskylä havas vastan lokpolitikan forton sed malsame ol ekzemple en Helsinko kaj Tampere la urbestro ne estas ĉefo de urbregistraro sed urbregistraro de Jyväskylä havas severan prezidanton. Jyväskylä havas tiel duonurbestran sistemon same ol Turku kaj Kuopio (komparu kun [[duonprezidenta sistemo]]). Jyväskylä havas ankaŭ helpanturbestron. Urbkonsilio de Jyväskylä havas 67 membrojn. ==Vidindaĵoj== {{div col|cols = 2}} * Naĝejo [[AaltoAlvari]] * [[Alvar Aalto-muzeo]] * [[Vesilinna (Jyväskylä)|Akvoturo Vesilinna]] * [[Observatorio de Nyrölä]] * [[Viherlandia]] * [[Kirko de Taulumäki]] * [[Kirkparko (Jyväskylä)|Kirkoparko]] &nbsp; {{div col end}} == Servoj == * [[Universitato de Jyväskylä]] * [[Malsanulejo Nova de Meza Finnlando]] == Religio == La [[Kirko de Taulumäki]] estas la plej granda urba kirko, ĝi apartenas al la [[Evangelia-Luterana Eklezio de Finnlando]]. En Jyväskylä estas ankaŭ du kirkoj de [[pentekostismo]], loka eklezio de [[Libera eklezio de Finnlando]] kaj libera luterana eklezio, la plej granda [[baptismo|baptisma]] preĝejo de Finnlando, adventisma eklezio, ortodoksa eklezio, katolika eklezio kaj la tria plej granda ''pac-asocio'' de [[konservativa lestadionismo]]. El aliaj religiaj grupoj en Jyväskylä havas preĝejon almenaŭ la [[atestantoj de Jehovo]] kaj [[mormonoj]]. == Konataj lokuloj == * [[Terttu Tyynelä]] (1930-2023), instruistino kaj esperantistino == Esperanto en Jyväskylä == La unua registrita esperanto-societo en Finnlando estis fondita en Jyväskylä en 1904. Tamen la rusaj aŭtoritatuloj permesis al la klubo havi membrojn nur en teritorio de [[gubernio de Vaasa]], al kiu Jyväskylä tiam apartenis, kaj post la transloĝiĝo de kelkaj aktivuloj, la agado de la societo kolapsis. [[Esperanto-klubo de Jyväskylä]] estis fondita en 1963. Al ĝi apartenas nuntempe ĉ. 40 membroj. La tradukinto de [[Kalevala]] en Esperanto, [[Johan Edvard Leppäkoski]], vivis en Jyväskylä kaj laboris kiel ĵurnalisto en loka gazeto, [[Keskisuomalainen]]. Kongreso de [[Kristana Esperantista Ligo Internacia]] (KELI) okazis en Jyväskylä en 1988. == Urbestroj ekde 1935 == {{div col|cols = 2}} * Arvo Haapasalo 1935–1955 * Jorma Tuominen 1955–1959 * Veli Järvinen 1959–1974 * Jaakko Lovén 1974–1994 * Pekka Kettunen 1994–2004 * [[Markku Andersson]] 2004–2014 * [[Timo Koivisto]] 2014–nun &nbsp; {{div col end}} == Lag(et)oj == {{div col|cols = 3}} *[[Alvajärvi (Jyväskylä)]] *[[Askeleentakanen]] *[[Ankeriasjärvi]] *[[Jyväsjärvi]] *[[Köhniönjärvi]] *[[Leppävesi]] *[[Muuratjärvi]] *[[Palokkajärvi]] *[[Palvajärvi]] *[[Patajärvi]] *[[Päijänne]] *[[Sääksjärvi (Jyväskylä)]] *[[Tuomiojärvi (Jyväskylä)]] *[[Vesankajärvi]] *[[Ylä-Tuomiojärvi]] {{div col end}} == Ĝemelurboj == Jyväskylä havas sekvajn ĝemelurbojn: {{div col|cols = 2}} * {{flago|Hungario}} [[Debrecen]] ([[Hungario]]) * {{flago|Danio}} [[Esbjerg]] ([[Danio]]) * {{flago|Svedio}} [[Eskilstuna]] ([[Svedio]]) * {{flago|Islando}} Neskaupstaður, komunumo Fjarðabyggð, [[Austurland]] ([[Islando]]) * {{flago|Nikaragvo}} [[Jalapa]] ([[Nikaragvo]]) * <s>{{flago|Rusio}} [[Jaroslavl]] ([[Rusio]], 1966-2022</s>, nuligita pro la [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|invado de Ukrainio]])</s> * {{flago|Ĉinio}} [[Mudancjan]], (牡丹江, [[Ĉinio]]) * {{flago|Japanio}} [[Niiza]] (新座市, [[gubernio Sajtama]], [[Japanio]]) * {{flago|Germanio}} [[Potsdam]] ([[Germanio]]) * {{flago|Pollando}} [[Poznano]] ([[Pollando]]) * {{flago|Norvegio}} [[Stavanger]] ([[Norvegio]]) * {{flago|Estonio}} malurba komunumo [[Tartu]] ([[Estonio]]) {{div col end}} {{Projektoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.jyvaskyla.fi/ La hejmpaĝo de urbo Jyväskylä] ({{fi}}) {{bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Jyvaskyla}} [[Kategorio:Jyväskylä| ]] [[Kategorio:Komunumoj de Meza Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Okcidenta Finnlando]] [[Kategorio:Urboj de Finnlando]] iprbzqd94g6hxs7170lvizyoduzn2vt 0 104130 9482876 9481863 2026-09-27T17:27:03Z Piet-c 30816 9482876 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}La '''Universala Medicina Esperanto-Asocio''' ('''UMEA''') estas faka Esperanto-asocio pri [[medicino]], fondita en [[1908]]. Ĝi estas faka asocio de [[UEA]]. La faka revuo de UMEA nomiĝas [[Medicina Internacia Revuo]] (MIR). Per la preteco akcepti ankaŭ artikolojn en ajnaj lingvoj, sed kun deviga resumo en Esperanto MIR ankaŭ pretas doni voĉon al medicinistoj, kiuj ne regule partoprenas eventojn en la angle parolanta medicino-mondo<ref name=":0">[[Christoph Klawe]], Medicinistoj havas aktivan fakan asocion, [[revuo Esperanto]] (UEA), 1295 (10) oktobro 2015, p. 214.</ref>. Por stimuli la emon verki altkvalitajn medicinajn artikolojn en Esperanto, UMEA aljuĝas la [[UMEA-Shinoda-Premio|Shinoda-premion]].<ref name=":0" /> Ekzistas fakaj sekcioj pri [[Yumeiho]], [[Ĉina tradicia medicino|tradicia ĉina medicino]], [[neŭrologio]], [[psikiatrio]], [[veterinara medicino|bestkuracado]] kaj [[naturkuracado]]. Ekzistas ankaŭ gugla retlisto "Medicinistoj por Esperanto".<ref name=":0" /> Laŭ la stato de [[2014|2017]] ĝia prezidanto estas la [[Neŭrologio|neŭrologo]] kaj [[Psikiatrio|psikiatro]] [[Christoph Klawe]] ([[Germanio]]). == Historio == La "[[Tutmonda Esperantista Kuracista Asocio]]" (TEKA) fondiĝis en [[1908]] dum la [[4-a UK|4-a Universala Kongreso]], en [[Dresdeno]], sekve de alvoko de [[Wilhelm Róbin]] en ''Voĉo de Kuracistoj''. Poste nomita Universala Medicina Esperanto-Asocio (UMEA), ĝia unua adresaro kun plena nomaro enhavis 19 landajn [[konsulo (Esperanto-Movado)|konsulojn]], 41 urbajn reprezentantojn kaj 428 anojn. Organoj de la asocio estis [[Internacia Medicina Revuo]], kiu publikiĝis en la 1920-aj kaj 1930-aj jaroj, post la [[Dua Mondmilito]] sekvis [[Medicina Revuo]] (1951-1963) kaj dufoje jare [[Medicina Internacia Revuo]] (ekde 1964). El tio, de [[1964]] ĝis [[1977]] la revuo redaktiĝis en [[Tiba]] ([[Japanio]]), poste ĝi kompiliĝis en [[Krakovo]] ([[Pollando]]). Ekde la 21-a jarcento la revuo ankaŭ aperas en reta eldono. En junio 2013 celebriĝis la 100-a eldono. Inter 1987 kaj 1990 UMEA krome eldonis la revuon [[Medicina Kuriero]], kiu aperis en [[Sofio]] - neregule la kuriero pluaperas ĝis nun. == Internaciaj konferencoj == Ekde la jaro 1977 la asocio ĉiun duan jaron okazigas internaciajn medicinistajn Esperanto-konferencojn (IMEK). La unua disvolviĝis en Krakovo, sekvis 2-a konferenco de 1979 en [[Hódmezővásárhely]] (Hungario), 3-a de 1981 en [[Ruse]] (Bulgario), 4-a de 1983 en [[Poprad]] (Ĉeĥoslovakio), 5-a de 1985 en [[Schwerin]] (GDR), 6-a de 1987 en Krakovo (Pollando, samtempe al la tiujara [[IJK 1987|IJK de TEJO]]), 7-a de 1989 en [[Kortrijk]] (Belgio), 8-a de 1991 en [[Kaunas]] (Litovio), 9-a de 1993 en [[Veszprem]] (Hungario), 10-a de 1995 en [[Ternopil]] (Ukrainio), 11-a de 1997 ree en Krakovo, 12-a de 1999 en [[Opava]] (Ĉeĥio), 13-a de 2001 en [[Osijek]] (Kroatio), 14-a de 2003 en [[Oradea]] (Rumanio), 16-a de 2006 en [[Ŝanhajo]] (Ĉinio), 16-a de 2008 ree en Krakovo, 17-a de 2010 duafoje en Hódmezővásárhely kaj en [[Szeged]][https://web.archive.org/web/20140605053115/http://esperanto.org.br/bildaro/albums/userpics/17_IMEK.pdf] kaj 18-a de 2012 duafoje en Opava. La 19-a IMEK okazis en julio 2014 en [[Budapeŝto]] (Hungario),<ref>[http://www.19a-imek.hu/ retejo pri la 19-a IMEK en julio 2014, organizata fare de la] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171011011642/http://www.19a-imek.hu/ |date=2017-10-11 }} [[Budapeŝta Medicina Esperanto-Fakgrupo]]</ref> organizata fare de la [[Budapeŝta Medicina Esperanto-Fakgrupo]]. La 20-a IMEK okazis en [[Nitro]], [[Slovakio]] en julio 2016.<ref name="UMEA aktuale">[http://umea.fontoj.net/aktualajhoj/ aktualaĵoj de UMEA, koncize pri ĉiuj kongresoj de UMEA, sed pli detale pri la 20-a ĝis 22-a IMEK-oj, de 2016, 2020 kaj 2020] ({{eo}}).</ref> La 21-a IMEK pro la [[kronvirusa pandemio]] okazis en julio 2020 plene rete,<ref name="UMEA aktuale"/> la 22-a IMEK disvolviĝis en julio 2022 hibride, loke en [[Hódmezővásárhely]], [[Hungario]] kaj rete,<ref>[https://eventaservo.org/e/IMEK22 informo pri la 22-a IMEK en julio 2022] ({{eo}})</ref><ref name="UMEA aktuale"/> kaj la 23-a kongreso okazis en [[Kaŭno]] dum somero 2025, trilingve, en Esperanto, la [[litova]] kaj [[angla]].<ref>[https://lsmu.lt/23-a-internacia-medicinista-esperanto-kongreso/ informoj pri la 23-a IMEK en Kaŭno dum somero 2025 (jen esperante, sed ankaŭ litove kaj angle)]</ref> == Vidu ankaŭ == * [[Esperanto en medicino]] * [[Internacia Naturkuraca Asocio]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{eo}}) * [http://interrev.com Medicina Internacia Revuo] ({{eo}}) * {{ueavikioniamondokat|UMEA}} * [https://uea.org/agadoj/faka_agado.html#medicino Koncizaj informoj pri UMEA en la resuma retpaĝo pri faka agado de UEA] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130613140033/http://uea.org/agadoj/faka_agado.html#medicino |date=2013-06-13 }} ({{eo}}) * [https://www.eventoj.hu/steb/medicino/esperanta_medicina_literaturo_titolaro_1951-1986.pdf Esperanta medicina literaturo inter 1951 kaj 1986] (PDF) ({{eo}}) * (angla) [https://lab.arstubiedriba.lv/WMJ/vol64/august-2018/#page=32 Universal Medical Esperanto Association] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190404130122/https://lab.arstubiedriba.lv/WMJ/vol64/august-2018/#page=32 |date=2019-04-04 }} (PDF), World Medical Association, p. 30-32, n-ro 2, aŭgusto 2018, vol. 64 {{Portalo|Medicino|Esperanto}} [[Kategorio:Universala Medicina Esperanto-Asocio| ]] omoouocedgdvvsba86hli3alrla8e5c 0 108491 9483086 9248610 2026-09-28T10:40:22Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9483086 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=CA-AB|situo sur mapo=Kalgario|zomo=13}} [[Dosiero:StampedeRodeo2002.JPG|250px|dekstra|eta|Rajdisto ĉe la Stampeda Rodeo]] La '''Kalgaria Stampedo''', kiu prezentas sin kiel '''La Plej Granda Subĉiela Spektaklo de la Mondo''', estas granda [[festivalo]], [[ekspozicio]], kaj [[rodeo]], kiun oni okazigas en [[Kalgario]] ([[Alberto]]) dum dek tagoj ĉiun julion. En 2006, la Stampedo okazos inter la 7-a kaj 16-a de julio. Ĝi estas la plej granda [[Kanado|kanada]] evento okazanta ĉiujare, kaj ĝi prezentas internacie faman rodeo-konkurson, [[ludejaro]]n, scenejajn spektaklojn, koncertojn, [[agrikulturo|agrikulturajn]] konkursojn, ekspoziciojn de la [[Unuaj Nacioj]], kaj [[patkuko|patkukajn]] manĝojn tra la tuta urbo. En 2005, 1.242.928 homoj - pli ol iam antaŭe - trairis la giĉetojn de la Stampedejo por partopreni ĉi tiun dek-tagan konkursaron kaj ekspozicion. La Stampeda [[parado|Parado]], kiun oni okazigas ja la Malferma Tago de la Stampedo, estas unu el la plej malnovaj tradicioj de la festivalo. La parado, kiun spektas ĉ. 350.000 homoj ĉiujare, sekvas 4,5-kilometran vojon en la urbocentro de Kalgario. Oni kutime ĝin filmas por televidaj spektantoj, kutime de pli ol du milionoj. Dum la Stampeda Semajno, multaj kalgarianoj vestas sin en [[vakero|vakera]] stilo kaj preskaŭ ĉiuj entreprenoj ornamas siajn kutimojn kaj oficejoj en vakera stilo. [[Dosiero:CalgaryStampedeGrounds2005.jpg|200px|eta|dekstra|Stampedejo]] La Kalgario Stampedo okazas ĉe la Stampedejo, kiu troviĝas je la sud-orienta rando de la urbocentro en la distrikto [[Beltline]]. Ĝi estas facile atingebla per la kalgaria metroo, la [[C-Trajno]]. Inter la tut-jaraj konstruaĵoj ĉe la Stampedo estas la [[glaci-hokeo|glaci-hokea]] stadiono Seldomo Pengrowth, la ekspoziciejo Centro Round-Up, la Stampeda Kasino, la [[ĉevalkurejo]], la [[agrikulturo|agrikultura]] konstruaĵo kaj pluraj malpli grandaj konstruaĵoj. Nuntempe okazas granda plivastigo kaj modernigo de la Stampedejo, kiu inkluzivas konstruadon de nova [[hotelo]], nova [[kasino]], nova "ĉefstrata" komercejo kaj merkato, nova agrikultura konstruaĵo, subtera parkejo, kaj renovigon de la subĉielaj terenoj. == Historio == === Superrigardo === [[Dosiero:Stampede_statue.JPG|200px|dekstra|eta|Statuo ĉe la Stampedejo kun la [[Kalgaria Turo]] fone]] La Kalgaria Ekspozicio unuafoje okazis en [[1886]], mallonge post la alveno de la [[Kanad-Pacifika Fervojo]] en la urbo. La Kalgaria Stampedo (aparta evento) inaŭguriĝis en [[1912]] danke al la klopodoj de Guy Weadick, usona arta prezentanto de ŝnur-ĵetado. Weadick volis organizi mond-klasan [[rodeo]]n kaj sovaĝ-okcidentan spektaklon, kiu alvenigos la plej bonajn [[vakero]]jn de Nordameriko. La unua Stampedo estis la plej bon-paga rodea konkurso en Nordameriko, kun premioj en valoro de $20.000. Ĝi allogis pli ol 100.000 spektantojn. En la jaro [[1923]], oni kunigis la Stampedon kun la Kalgaria Ekspozicio, kaj la evento okazas ĉiu-jare poste. La Ludejaron funkciigas la entrepreno Conklin Shows, kiu ankaŭ funkciigas la [[Kanada Nacia Ekspozicio|Kanadan Nacian Ekspozicion]] en [[Toronto]]. === Sinsekvo de Historiaj Eventoj === La fruaj jaroj kiel apartaj eventoj: [http://www.stampede.coolattractions.com/history.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060613054127/http://stampede.coolattractions.com/history.html |date=2006-06-13 }} * 1884 fondiĝo de '''Agrikultura Societo''' * 1886 okazigo de unua '''Kalgaria Ekspozicio''' * 1889 aĉetado de '''Stampedejo''' de la kanada registaro * 1908 okazigo de '''Dominia Ekspozicio''' (Kanado tiam estis konata kiel [[Dominio]] de la [[Unuiĝinta Reĝlando]]) * 1912 Guy Weadick alvenis en Kalgario. Li antaŭvidis Sovaĝ-Okcidentan Spektaklon, organizis financan subtenon de la "Grandaj 4" (Lane, McLean, [[Patrick Burns|Burns]] kaj Cross) en valoro de $100.000, kaj en septembro de 1912 sukcese okazis la unua '''Kalgaria Stampedo''' * 1922 okazigo de '''Kalgaria Industria Ekspozicio''' * 1923 La '''Stampedo''' gastigis la unuan profesian Konkurson de Manĝ-Vagonoj * 1925 La usona [[silenta filmo]] kun titolo '''The Calgary Stampede''' montriĝis en kinejoj de la tuta Nordameriko. Filmo "Western" pri amo, murdo, kaj la rodeo, ĝi inkluzivis foto-raporton pri vere okazinta rodeo-konkurso ĉe la Kalgaria Stampedo kaj diskonigis la Stampedon en la tuta Nordameriko [http://afi.com/members/catalog/AbbrView.aspx?s=1&Movie=3159] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051023024811/http://www.afi.com/members/catalog/AbbrView.aspx?s=1&Movie=3159 |date=2005-10-23 }} Historio de la kunigita '''Kalgaria Ekspozicio kaj Stampedo''': [http://www.stampede.coolattractions.com/history.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060613054127/http://stampede.coolattractions.com/history.html |date=2006-06-13 }} * 1932 kuniĝo de la '''Kalgaria Ekspozicio''' kun la '''Stampedo''' sub la nova nomo '''Kalgaria Ekspozicio kaj Stampedo'''. De tiam la termino '''Stampedo''' rilatas al la tuta organizaĵo kune kun parencaj eventoj. * 1953 morto de Guy Weadick * 1964 estiĝo de '''Junaj Kanadanoj de la Kalgaria Stampedo''' * 1967-1968 plilongiĝo de la Stampedo: antaŭe 6 tagojn longa, la Stampedo de 1967 daŭras 10 tagojn. * 1968 aĉetado de aldonaj terenoj por permesi pligrandiĝon de la Stampedejo * 1971 formiĝo de '''Stampeda Orkestro''' * 1976 unua-foje la nombro de partoprenantoj en la Stampedo estas pli ol miliono * 1982 premi-mono por la [[rodeo]] atingas $500.000 * 1997 oni anoncas la kompletigon de la stadiono kun 23 luksaj loĝiegoj kaj plialtigon de premi-mono por la rodeo * 2000 la nombro de partoprenantoj estis 1.218.851, la plej alta nombro de partoprenantoj en la Stampedo ĝis nun * 2004 La premi-mono por rodeo atingas $1.000.000, sumo komparebla kun la premi-mono de aliaj grandaj rodeo kiel la [[Rodeo de Nacia Ĉampioneco]]. == Debato == Multaj besto-protektaj grupoj, inter ili la Kalgaria Besto-Protekta Societo, esprimis zorgojn pri la Stampedo kaj rodeoj ĝenerale, menciante ne-humanan traktadon de bestoj. La reprezentantoj de la Stampedo ĉiam diras ke ili faras multajn penojn por certigi ke la bestoj estas bone protektitaj, kaj multaj jaroj pasas sen mortado de eĉ unu besto dum la Stampedo. Defendantoj de la Stampedo, precipe ranĉistoj, kredas ke la kritiko estas nur parto de pli granda klopodo finigi ĉian uzadon de bestoj far homoj. Ili diras ke organizantoj de la Stampedo, kaj ranĉistoj, amas kaj protektas siajn bestojn, sed ne povas eviti ĉiujn akcidentojn. Fakte, dum la Stampedo vundiĝis relative malmultaj bestoj aŭ homoj, konsiderante tion ke ĝi estas la due plej granda ĉiu-jare okazanta rodeo de la mondo. Post ĉiu akcidento dum kiu okazas morto de besto aŭ homo, la organizantoj de la Stampedo faras esploron kiu preskaŭ ĉiam rezultigas modifadon de la reguloj pri sekureco. En la jaro 1986 mortis 12 ĉevaloj dum la Stampedo (la plimulto estis kompat-mortigitaj pro vundoj), la plej malbona jaro el la vidpunkto de bestaj mortoj. Kiel rezulto, oni faris plurajn ŝanĝojn en la sekurec-kodo por malhelpi karambolojn. Depost tiam, nur unu alia konkurso de manĝo-vagonoj kaŭzis kompareblan nombron de mortoj. '''Akcidentoj dum kiuj vundiĝis homoj:''' [https://web.archive.org/web/20070311215020/http://www.cbc.ca/news/background/calgary_stampede/] * 1948: Spektanto en la mezo de la Stampeda stadiono mortis kiam tiun frapis la ĉevalo de flanka rajdanto. * 1960: Vagon-veturisto Don Chapin, 34-jaraĝa, mortis kiam lia vagono renversiĝis komence de konkurso. * 14-a de julio, 1971: Flanka rajdanto Rod Glass, 19-jaraĝa, mortis kiam kelkaj vagonoj renversiĝis je la unua turniĝo en konkurso kaj lia ĉevalo deĵetis lin. * 20-a de julio, 1996: Flanka rajdanto Eugene Jackson, 24-jaraĝa, mortis de kapovundoj, kiujn li ricevis en akcidento okazinta la 11-an de julio (1996). * 11-a de julio, 1999: Vagon-veturisto Bill McEwen, 51-jaraĝa, mortis de kapovundoj ricevitaj en manĝovagona karambolo okazinta du tagojn pli frue. '''Akcidentoj dum kiuj vundiĝis bestoj:''' * 10-a de julio, 1986: pro karambolo en konkurso de manĝo-vagonoj mortis ses ĉevaloj. * 1995: Tri ĉevaloj mortis en rodeaj akcidentoj. * 1999: Unu ĉevalo mortis en akcidento dum konkurso de manĝo-vagonoj. * 2002: Oni kompat-mortigis ses ĉevalojn post kiam ili vundiĝis dum konkursoj de manĝo-vagonoj. * 2004: Oni kompat-mortigis ĉevalon post kiam ĝi rompis malantaŭan kruron dum rodea konkurso [https://web.archive.org/web/20070311215020/http://www.cbc.ca/news/background/calgary_stampede/]. La plej malbona best-tragedio dum unuopa evento okazinta kadre de la Stampedo okazis la 3-an de julio, 2005 [https://web.archive.org/web/20070311215020/http://www.cbc.ca/news/background/calgary_stampede/]. Naŭ ĉevaloj post kiam ili saltis de ponto kaj falis en la Riveron [[Bow (rivero)|Bow]]. La akcidento okazis dum ĉevalrajdado de la Stampeda ranĉo al la urbo kadre de la evento Vojo 2005, 5 tagojn antaŭ la komenco de la Stampedo. Mallonge post la akcidento la Kalgaria Polico deklaris la organizantojn senkulpa je ia krima ago, trovante ke mankis ia ajn intenco kaŭzi vundadon de bestoj.[http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/1120844249736_116253449/?hub=Canada] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070310202815/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/1120844249736_116253449/?hub=Canada |date=2007-03-10 }} La organizantoj de la Stampedo esplorigis la akcidenton per interna komisiono, kaj ties raporto publikiĝis en decembro de la sama jaro, sed ĝi ne sukcesis identigi la kaŭzon de la akcidento, kvankam ĝi ja trovis ke la akcidenton ne kaŭzis subita bruo, kiel oni spekulaciis tiutempe. La organizantoj indikis ke ili konsideris la aferon fermita kun la publikigo de la raporto de la komisiono: ili ne provus denove krom se tio kondukus al plibonigo de sekureco. == Vidu ankaŭ == * [[Stampedo]] * [[Beltline|Distrikto Beltline]] - la komunumo kiel situas la terenoj de la Stampedo == Eksteraj ligiloj == * [http://www.calgarystampede.com/ hejmpaĝo de Kalgaria Stampedo (angle)] * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-69-750/life_society/stampede/ Arĥivoj de [[KDS]] - artikolaro de la Kalgaria Stampedo: Celebrante la Okcidentan Heredaĵon de Kanado] {{-}} {{Projektoj|commonscat=Calgary Stampede}} [[Kategorio:Kulturo (Kalgario)]] [[Kategorio:Festivaloj en Alberto]] f8u05da0pzg371pwpt3fgv4e2viogx8 0 109178 9483171 8894302 2026-09-28T11:49:12Z Sj1mor 12103 9483171 wikitext text/x-wiki [[Ginta]] (dĵinta) ({{Lang-hu|Gyanta}}) estas [[vilaĝo]] en [[Rumanio]] sudoriente de [[Oradea]]. Administre ĝi apartenas al [[Căpâlna]]. == Loĝantaro == En [[1910]] ĝi nombris 2 043 loĝantojn (hungaroj), en [[1992]] 624 (rumanoj, 60% hungaroj). == Historio == Ĝi estis unue menciita skribe en [[1213]]. Ĝis [[1919]] ĝi apartenis al [[Hungario]] (''[[Bihar]]''). == Fonto == * [[Magyar nagylexikon]], 1-18., 1993-2004, Budapest. * [[Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)]] == Renomaj personoj == * [[Zoltán Boros]] (*[[29-a de julio]] [[1939]]) komponisto, tv-redaktoro * [[János Kovács]] ([[29-a de oktobro]] [[1921]]- [[Bukareŝto]], [[26-a de aŭgusto]] [[1997]]): literaturkritikisto, redaktoro * [[Pál Köteles]] verkisto, publicisto * [[Pál Ney]]: juristo == Eksteraj ligiloj == * [http://nepszamlalas.adatbank.transindex.ro/ Popolnombrado 2002] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080614234332/http://nepszamlalas.adatbank.transindex.ro/ |date=2008-06-14 }} [[Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio]] [[Kategorio:Distrikto Bihor]] pmkcyqisdhi0w6mlfr9dk72atbyoj90 0 121429 9482996 7912039 2026-09-28T05:55:50Z Sj1mor 12103 9482996 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Chelsea CHARMS''' ['ʧɛlsi: ʧɑɹmz] (naskiĝis la [[7-an de marto]] de [[1976]] en [[Minneapolis-St. Paul]]/[[Minesoto]], [[Usono]]) estas usona [[erotik]][[manekeno]]. Ŝi estas ĉefe konata pro siaj malkutime grandaj [[mamo]]j, laŭ ŝi la plej grandaj en la mondo, atingitaj per [[kirurgio|ĥirurgia]] enplantado de specialaj [[polipropileno|polipropilenaj]] [[mamenplantaĵo]]j. La [[aliteracio|aliteracia]] [[nomo]] ''Chelsea Charms'' estas [[pseŭdonimo]], laŭ kutima praktiko en la erotika metio. ''Charms'' signifas «ĉarmas» aŭ «ĉarmoj» en la [[angla lingvo|angla]] (''Chelsea'' estas ne malkutima [[individua nomo]] en Usono). Chelsea Charms havis tri mampligrandigajn [[operacio]]jn. Unue oni grandigis ŝian mamamplekson de natura D laŭ la skalo de [[mamzono|mamzonkorbetoj]] al E, due al HH. Ambaŭfoje oni uzis ordinarajn enplantaĵojn plenigitajn de [[salo]][[solvaĵo]]. La trian fojon oni instalis la malkutimajn specialajn enplantaĵojn konsistantajn de polipropilenaj fadenoj. Tiuj trompas la mam[[histo]]n. Rezulte la korpo produktas [[fluidaĵo]]n, kiu siavice igas la polipropilenfadenojn malfaldiĝi kaj per tio kaŭzas kontinuan plukreskadon de la enplantaĵoj, do de la mamoj. Tiumaniere Chelsea Charms atingis havi verŝajne la plej grandampleksan mamparon en la mondo. Komence la polipropilenenplantaĵoj havis volumenon de 2500 [[kuba centimetro|cm³]]. En sia [[retejo]] Chelsea Charms skribis, ke doktoro, kiun ŝi konsultis, taksis, ke tiu volumeno kreskintas je po 7000 cm³ por mamo. Ŝi devas periode vojaĝadi [[Hustono|Hustonen]] ĉe la ĥirurgon, kiu faris la operacion, por ke li elpumpu troan fluidaĵon de la mamoj. En la jaro [[2005]] Chelsea Charms anoncis, ke ŝi lasintis siajn enplantaĵojn atingi volumenon de po 10.000 cm³. Ĉiu el ŝiaj mamoj pezas ĉ. 14 [[kilogramo|kg]], sed la pezo varias memkompreneble laŭ la procezo de enplantaĵo-kreskado/fluidaĵo-elpumpado. Tiaj enplantaĵoj intertempe kontraŭ[[leĝo|leĝi]]ĝis en Usono pro la kunligataj al ili [[sano|sanecaj]] danĝeroj. Nur malmultaj aliaj erotikmanekenoj havas ilin, interalie [[Minka]] kaj [[Maxi Mounds]]. Laŭ ŝia retejo, la [[profesio|profesiaj]] idoloj de Chelsea Charms estis la grandmamuloj [[Traci Topps]] kaj [[SaRenna Lee]]. Traci Topps estis la unua mam[[fetiŝo|fetiŝa]] manekeno, kies dancadon ŝi vidis, kaj ŝi vidis SaRenna-n Lee unu tagon antaŭ sia unua mama operacio. Vidi ŝin «pruvis al mi [t.e. Ch. Charms], ke esti megaŝvelmama kaj [samtempe] vivi “normalan” vivon eblas» (citaĵo el la [[respondaro]] de ŝia retejo). Tamen Chelsea Charms konfesas, ke kun siaj ankoraŭ pli grandaj mamoj ŝi ne havas tute «normalan» vivon: foje la mamoj malhelpas la movadon, ŝi ne povas porti normalajn [[vestaĵo]]jn kaj devas regule aĉeti novajn, ŝi ne povas dormi surventre, kaj finfine la homoj reagas malsame kaj ne ĉiam pozitive al sia aspekto. Ŝi devas fari regulajn ekzercadojn por eviti [[dorso]][[doloro]]n. Tamen ŝi diras, ke ŝi ne pensas pri malgrandiga operacio. Laŭ la demandaro en ŝia retejo, la kialo kial ŝi volas havi tiel grandajn mamojn estas, ke «estas ĝuo esti malsame». == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.chelseacharms.com Oficiala retejo de Chelsea Charms (anglalingve)] * [http://www.portofdebauchery.com/category/models/chelsea-charms-models/ Port Of Debauchery] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090303191348/http://www.portofdebauchery.com/category/models/chelsea-charms-models/ |date=2009-03-03 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Charms, Chelsea}} [[Kategorio:Usonaj fotomodeloj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Usono]] s06ng7xtukc0ajpp4eypz9cr2faqq04 0 121967 9483176 9481756 2026-09-28T11:55:53Z Roberto 609 /* Félix Verlaguer */ 9483176 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Francio.svg|50ra]]<span style="margin-left:-45px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|40ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[franca esperantisto|francaj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri francaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:francaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de francaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de francaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} == A == ===[[Albert Adeline]]=== '''Albert ADELINE''' (mortis en septembro 1933) estis Sekretario de la Franca [[Ĉambro de Komerco]] en [[Londono]]. Li sciis Esperanton kaj subtenis ĝin, kvankam li ne movadis<ref>[[La Brita Esperantisto]] - Numero 343, Novembro (1933)</ref>. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===Amigault=== '''Amigault''' estis esperantisto el St-Denis, malaperinta ĉe Charleroi la 22-a de aŭgusto 1914 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Gérard Aussenac]]=== '''Gérard Aussenac''', fervojisto, estis esperantisto en [[Saint-Dizier]] en 1912<ref>[[Propaganda piedvojaĝo]]</ref> kaj [[Sézanne]] en 1916, kie delegito de UEA li estis en 1916<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref> sekretario de la Nordorienta Federacio. ===G. Azambre=== '''G. Azambre''' estis esperantisto el [[Marcilles]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Altengrabow]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref>. == B == === [[M. Baissac]] === '''M. BAISSAC''' estis pioniro en Alĝerio en la komenco de 20-a jarcento. En 1905 li verkis la originalan teatraĵon "La duonokulvitro". Baissac publikigis artikolojn pri la 2-a UK en alĝeriaj gazetoj: „Le Republicain“ kaj „L'Independant“ en 1906.<ref>[https://archive.org/details/RuslandaEsperantisto_1906_n11_nov/page/232/mode/2up Ruslanda Esperantisto. ''Esperantista movado''. N 11, p. 232.] Nov. 1906</ref> ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===[[Otto Barban]]=== '''Otto Barban''' estis esperantisto el Metz, mortinto dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n174 feb 1915</ref> ===Barraud=== Lieŭtenanto-Kolonelo Barraud (mortis 1915) estis esperantisto el Bordeaux, mortinto dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[Paulette Bascou]] === '''Paulette BASCOU''' (naskiĝis en 1909, mortis la [[27-an de decembro]] 1995 en [[Privas]], Francio) estis Freinet-metoda Esperanto-instruintino, delegito de Universala Esperanto-Asocio ([[UEA]]) pri edukado dum kvaronjarcento kaj aktiva en la movado JEAN. ===T. Baumann=== '''T. Baumann''' estis esperantisto el [[Château Sallins]] forkondukita kiel garantiulo en 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> en la sama jaro li revenis al [[Bayonne]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref>. ===A. Bayet=== '''A. Bayet''' estis esperantisto el St-Maurice en Gourgois, vundita kaj kredeble kaptita la 7-an aŭ 8-a de septembro 1914, dum la Unua mondmilito, en [[Fosse Martin]].<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[René Beck]]=== '''René Beck''' estis franca esperantisto en [[Chartres]], kiu esperantiĝis en 1903. Verko: *'''La Mistera Sinjorino. Novelo originale verkita en Esperanto'''. Eld. Librejo Asselin, [[Tours]], 1913 (?). {{citaĵo|La verko prezentas la historion de malfeliĉa virino edziniĝinta kun viro malbona kaj diboĉema. En la komenco de la rakonto ni jam trovas ŝin apartigita de ŝia edzo kaj loĝanta sola en vilaĝo. Kio tie okazas estas vive priskribita en tre klara bona Esperanto. Ŝajnas al ni bedaŭrinde, ke la aŭtoro ne faris el sia [[temo]] iom pli dikan volumon, ĉar tiumaniere li povus kredeble prezenti pli detale la karakterojn de la personaro. Cetere la prezo estas sufiĉe alta por tiel malgranda libreto. La verko de nia samideano estas tute leginda. Ni esperas, ke ĝi ricevos bonan akcepton ĉe la Esperantistaro, kiu per tio kuraĝigos lin al plua kaj eble pli ambicia provo sur la kampo de nia [[originala literaturo]].|A.B. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 104, Aŭgusto (1913)}} === [[Michel Becker]] === [[Dosiero:Grosjean Maupin, Becker – Cours Élémentaire Pratique d’Esperanto, 1909.pdf|160ra|eta]] '''Michel BECKER''' estis franca esperantisto, kiu publikigis kun [[Émile Grosjean-Maupin]] la ''Cours élémentaire pratique d'après la méthode combinée'', 1909, tradukita italen, persen ktp. Verko * Michel Becker et E. Grosjean - Maupin. ''Cours élémentaire pratique d’Esperanto d’après la methode directe combinée''. Eldonejo [[Hachette]], Parizo, 1909, (12 x 18 cm) 166 paĝoj. ===[[Lucien Bernot]]=== '''Lucien BERNOT''' (mortis 1905), plibone konata sub la pseŭdonomo « Elber No » estis franca esperantisto pioniro en [[Fontenay-sous-Bois]]. Li verkis multajn muzikaĵojn. Li direktis ankoraŭ, en la ĵurnalo [[L'Espérantiste]] la rubrikon « amuzaĵoj ». === [[Roger Blanc]] === '''Roger BLANC''' (naskiĝis en [[1913]], mortis [[1993]] en [[Sancoins]], [[Francio]]) estis emerita lernejestro, [[UEA]]-delegito tra 40 jaroj. Li fondis plurajn grupojn kaj estris regionan federacion dum jaroj. ===[[Louis Bigorgne]]=== '''Louis Bigorgne''' estis esperantisto militkapita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n190 aŭt 1915</ref>. ===[[Robert Bollack]]=== '''Robert Bollack''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Parizo]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> === [[Fanny Bonnet]] === '''Fanny BONNET''' [bone] (naskiĝis la {{daton|9|septembro|1870}} en [[Parizo]]; mortis en [[1936]]) estis franca "profesorino", t.e. instruistino, de la [[angla lingvo]] kaj de [[stenografio]]. Ŝi esperantiĝis en [[1903]]. Ŝi estis kasistino de [[SFPE]] dum 10 jaroj kaj komitatanino de la "[[Fédération Universitaire Espérantiste de France]]". ===J. A. Bordes=== '''J. A. Bordes''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Saint-Chamond]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> === [[Emile Borel]] === '''Emile BOREL''' estis franca [[radiostacio|radiostaciestro]] kaj esperantisto de [[Liono]], kiu vivis en la kvartalo ''La Doua'' de la urbo [[Villeurbanne]] tuj norde de Liono, en ties [[Metropolo Liono|nuna metropola regiono]]. Li naskiĝis la [[27-an de aprilo]] [[1884]] en Liono ([[Lyon]]), kaj fervore propagandis favore al Esperanto, aparte en la [[radiostacio]], kiun li multajn jarojn direktis. Lia edzino estis unu el la fondintoj de la feminista Esperanto-Socio [[UDEV]]. ===[[Emile Boirac (filo)]]=== {{Ne konfuzu|Emile Boirac}} '''Emile Boirac ''' (mortis 1915) estis filo de Rektoro [[Emile Boirac]]. Li estis esperantisto el Dijon, mortinto dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>.. === [[Rémy Bouchet]] === '''Rémy BOUCHET''' estas franca esperantisto. En Esperantujo li interalie kontribuas al la organizaĵo [[Tutmonda Asocio de Konstruistoj Esperantistaj]] (TAKE). === [[Honoré Bourdelon]] === '''Honoré BOURDELON''' (naskiĝis en [[1892]], mortis la [[21-a de septembro|21-an de septembro]] [[1980]]) estis multjara [[delegito de UEA]] en [[Marsejlo]], [[Francio]]. Li prezidis la Lokan Kongresan Komitaton de la [[42-a UK 1957]] en [[Marsejlo]]. === [[Louis Bourdon]] === [[Pastro]] '''Louis BOURDON''' ([[1904]], mortis la [[14-a de marto|14-an de marto]] [[2005]] en [[Lille]], [[Francio]]) lernis [[Esperanto]]n ĉ. 65-jaraĝa. Li entuziasme partoprenis en multaj kongresoj kaj renkontiĝoj, ĉe kiuj li ofte celebris la Sanktan [[Meso]]n. === [[Suzanne Bourot]] === '''Suzanne BOUROT''' (naskiĝis en [[1936]]) estas franca esperantistino, dum pluraj jaroj membro de Franca Esperanto Instituto ([[FEI]]). Ŝi estas unu el la ĉefaj kunfondintoj de la esperanto-centro [[Kvinpetalo]], kaj daŭre prizorgis ĝin dum transira periodo de 2004 (morto de [[Georges Lagrange|Georgo Lagranĝo]]) ĝis 2008, lasante iom post iom la taskojn al administranta skipo. ===[[Eugène Bourreau]]=== '''Eugène Bourreau''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Parizo]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> === [[André Brest]] === '''André BREST''' (naskiĝis en [[1928]], mortis la [[4-a de aprilo|4-an de aprilo]] [[1993]]) estis [[UEA]]-delegito en [[Bormes-les-Mimosas]] ([[Francio]]). === [[Marc Budimir]] === '''Marc Svetomir BUDIMIR''' (naskiĝis en [[1929]], mortis la [[3-an de aŭgusto]] [[1976]] revenante de la [[61-a UK 1976]] en [[Ateno]] en trafik-akcidento en [[Greklando]]) estis franco jugoslav-devena. Li aktivis en la Esperanto-movado ekde [[1952]], unue en [[Beogrado]] ĝis la jaro [[1956]], kaj poste en [[Liono]], kie li vivis dum la lastaj dudek jaroj. === [[Fernand Buecher]] === '''Fernand BUECHER''' (naskiĝis en 1902 je nomo ''Ferdinand Bücher'' en Alzaco, [[Germana Regno]], mortis en 1996) post la [[Unua Mondmilito]] estis kunfondinto de la Esperanto-grupo en [[Mulhouse]] ([[Alzaco]], Francio). Li estis UEA-membro dum preskaŭ 50 jaroj kaj [[delegito de UEA|delegito]] en [[Didenheim]] dum 20 jaroj. ===[[Lucien Bourgois]]=== '''Lucien Bourgois''' franca esperanto-verkisto. Li estis prezidanto de [[Nordfrancia Esperanto-Federacio]] en la fino de 20-a jarcento. Verkoj: *'''Laŭ la fluo de l’ interparolo; Konversacia gvidlibro franca-Esperanta'''. Mimeo. Eld. [[Cercle esperantiste de l'Agenais]], [[Laroque Timbaut]], 1985. *'''Kvarlingva proverbaro'''. Eld. [[La KancerKliniko]], Parizo, 2000 26p. A4. ===[[Jules Bouche]]=== '''Jules Bouche''' (mortis 1915?) estis esperantisto el Parizo, mortinto dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. == C == === [[Hector Cachon]] === '''Hector CACHON''' [ekTOR kaŜON] (naskita la {{daton|11|marto|1891}} en [[Sens]],departemento [[Yonne]], mortinta en [[1951]]) estis franca esperantisto kaj tipografo. Laŭ la [[enciklopedio de Esperanto]] de 1934 li estis esperantisto de 1910. Li estis unu el la unuaj membroj de ''[[Fédération Espérantiste Ouvrière]]'' (FEO) kaj de [[SAT]], estis sekretario de FDO de 1924 ĝis 1933 kaj direkciano de [[SAT]] de 1927 ĝis 1932. Plurajn kursojn li gvidis en [[Parizo]]. === [[Fortuné Cadenel]] === '''Fortuné CADENEL''' (naskiĝis en [[1901]], mortis la [[18-a de junio|18-an de junio]] [[1987]]) estis membro de [[UEA]] kaj unu el la organizantoj de la [[Universala Kongreso]] en [[Marsejlo]] ([[1957]]). === [[Raoul Cahouet]] === '''Raoul CAHOUET''' naskiĝis en [[1931]] kaj mortis la [[5-a de decembro|5-an de decembro]] [[1994]]. La [[urbo]] [[Vierzon]] ([[Francio]]), kie li estis delegito, decidis inaŭguri dulingvan memorplaton je lia memoro. ===[[Edouard Carrete]]=== '''Edouard Carrete''' estis esperantisto el [[Lille]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito arestita ĉe Munster<ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. ===[[Adrien Cart]]=== '''Adrien Cart''' (mortis la 20-a de julio 1916) filo de [[Theophile Cart]], estis esperantisto malaperinta en 1915 dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref>. Li mortis en 1916 en la [[Batalo de Somme]]<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref> . === [[Jean-Pierre Cancel]] === '''Jean-Pierre CANCEL''' estas franca esperantisto vivanta en [[Alzaco]]. Li aktivas en la regiona Esperanto-asocio "[[Espéranto France-Est]]" kaj en 1993 estis inter la fondintoj de la organizaĵo [[Tutmonda Asocio de Konstruistoj Esperantistaj]] (TAKE). ===[[Raul Chaigné]]=== '''André-Raul Chaigné''' estis franca esperantisto el [[Culzac]], malaperinta la 20-an de aŭgusto 1914 en [[Faxe-Fonteny]] dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. === [[Jean Clement]] === '''Jean CLEMENT''' (naskiĝis en [[1908]], mortis en [[januaro]] [[1998]] en [[Vierzon]], ([[Francio]]) estis iama [[delegito de UEA]] pri [[naturprotektado]]. ===[[Marcel Clement]]=== '''Marcel Clement''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Orange (Francio)]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> === [[Maurice Clavel]] === '''Maurice CLAVEL''' (naskiĝis en [[1910]], mortis la [[16-a de novembro|16-an de novembro]] en [[Valence]], [[Francio]]) estis franca esperantisto. Li estis membro de [[UEA]] depost [[1938]] kaj delegito ekde [[1946]]. === [[Roger Colney]] === '''Roger Colney''' estis de longe la prezidanto de la intertempe malaperinta poŝta [[ESP]]-asocio en [[GAP]]. === [[Jean-Paul Colnot]] === '''Jean-Paul COLNOT''' (naskiĝis en [[1928]], mortis en [[aŭgusto]] [[2000]]), estis franca delegito kaj fakdelegito (pri [[junularo]], poste pri [[turismo]]) dum preskaŭ duona jarcento en Nancio ([[Nancy]]) kaj [[Laxou]] (Francio). Colnot estis bona, efika instruisto de Esperanto, i.a. en la junuldomo en Nancio. Por EFE, la Esperanto-asocio en Alsaco-Loreno, li aktivis kiel sekretario (1959-1972<!-- @EFE-anoj: bonvolu kontroli kaj korekti-->) kaj prezidanto (1972-1980<!-- @EFE-anoj: bonvolu kontroli kaj korekti; mi prenis la informojn el http://esperanto.france.est.free.fr/historio.htm pri prezidantoj -->). ===Comte=== '''Kapitano Comte''' estis franca esperantisto el [[Boulogne-sur-Mer]], militkaptito en koncentrejo Kavalier Scharnhorst apud [[Magdeburg]].<ref>Esperanto n174 feb 1915</ref> ===[[Horace Cotelle]]=== '''Horace Cotelle''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Sennelager]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref> ===J. M. Courtinat=== '''J. M. Courtinat''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n183 nov 1915</ref> === [[Robert Coyac]] === '''Robert COYAC''' ([[1912]], mortis la [[23-a de oktobro|23-an de oktobro]] [[1991]]) estis [[UEA]]-delegito kaj fervojisto en [[Sartrouville]], [[Francio]]. === [[Louis Cozic]] === '''Louis COZIC''' (kozik) (naskiĝis la [[27-an de februaro]] [[1879]] en [[Parizo]]) estis [[Francio|franca]] inĝeniero kaj esperantisto. Laŭ la [[enciklopedio de Esperanto]] de 1934 li plurajn jarojn estis prezidanto de la Asocio de la Inĝenieroj de Ŝtataj Publikaj Laboroj (france ''Association des Ingénieurs des Travaux publics''). Fervora propagandisto de Esperanto, li longe estis prezidanto de la [[Federacio de la Pariza Regiono]]. == D == === [[Henri Dabezies]] === '''Henri DABEZIES''' (naskiĝis en [[1918]], mortis en aŭgusto [[1992]] en [[Parizo]]) estis multajn jarojn fakdelegito pri protestantismo. ===[[Jean Dardel]]=== '''Jean Dardel''' estis esperantisto en Francio en la komenco de 20-a jarcento. Verko: *'''La tekniko de la Termala Kuracado ĉe [[Aix-les-Bains]]'''. Eld. e A. Malaine, Parizo, 1905(?) === [[Jeanne Dedieu]] === '''Jeanne DEDIEU''' estis franca instruistino kaj esperantistino. En 1949 ŝi estis unu el kvar estraranoj de la ĵus nove fondita [[Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj]]<ref>''Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj stariĝis!'' En: [http://www.gazetoteko.com/jv/jv4909.pdf ''La Juna Vivo,'' septembro 1949], paĝo 355.</ref>. En la sekva estraro de 1956 Jeanne Dedieu estis la prezidantino kaj plurajn jarojn gvidis la ligon.<ref>laŭ [[Humphrey Tonkin]], [[Poznano]], [[Pollando]] 8-an de februaro 2014</ref> ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} === [[Paul Degon]] === '''Paul DEGON''', franco, d-ro, advokato en [[Neuilly-sur-Seine]]. Ano de la [[Lingva Komitato]], UEA-delegito, kunlaboris je [[La Revuo]] kaj Jarlibro de UEA. ===[[Albert Delaunay]]=== '''Albert Delaunay''' estis esperantisto el [[Amiens]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Lucien Demarcy]]=== '''Lucien Demarcy''', filo de [[Léon Demarcy]], estis esperantisto el [[Beauvais]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n195 nov 1916</ref> === [[Louis Demarest]] === '''Louis DEMAREST''' (demare) estis franca instruisto kaj unu el la kunfondintoj de [[SPPE]] en [[1898]] kaj el la unuaj propagandistoj por Esperanto en Francio, nome en "Journal des instituteurs", 1899. Li prezidis la grupon de [[Reims]] ĝis 1902, poste li forveturis al [[Konakry]] ([[Gvineo]]). ===[[Lucien Deniau]]=== '''Lucien Deniau''' estis esperantisto militkaptita en 1916 dum la Unua mondmilito. <ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref> === [[Pol Denis]] === '''Pol DENIS''' estas franca esperantisto, delegito de [[UEA]]. Li jam longe aktivas en sia urbo [[Bar-le-Duc]] kaj por la regiona Esperanto-asocio "[[Espéranto France-Est]]" kiel prezidanto (1980-1983<!-- @EFE-anoj: bonvolu kontroli kaj korekti; mi prenis la informojn el http://esperanto.france.est.free.fr/historio.htm pri prezidantoj -->), komitatano kaj redaktoro de la komunikilo "[[La informilo]]". ===[[Paul Deschamps]]=== '''Paul Deschamps''' (mortis la 22-an de aŭgusto 1914) estis franca esperantisto el [[Rouen]] dum la Unua mondmilito ĉe Fillières (Meurthe-et-Moselle)<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. === [[Roger Despiney]] === '''Roger DESPINEY''' (1907-2003) estis franca delegito de [[UEA]], prezidanto de la Pariza Federacio, sideja direktoro de [[Espéranto-France]] (1978-1987) kaj ties honora prezidanto.<!-- Ĉu estas familia rilato al la pli juna esperantistino [[Barbara Despiney]], devene el Pollando? Ĉu ŝi povus esti lia bofilino? --> === [[Charles Devoucoux]] === '''Charles Devoucoux''' (mortis 1909<ref>[https://archive.org/details/BelgaEsperantisto_1909_n003_jan/page/n33/mode/2up?q=Charles&view=theater Belga Esperantisto n003] (jan 1909)</ref>) advokato, estis franca pioniro listita en la Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXIII ĉe [[Valognes]], Manche kaj prezidanto de la grupo de [[Charenton]]. Li ofte faris kursojn kaj paroladojn en la Pariza regiono. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===[[Henriette Diou-Trouillon]]=== '''Henriette Diou-Trouillon''' estis franca esperantistino en la komenco de la 20-a jarcento. ;Tradukoj: *'''Oficiala resumo de la teosofia doktrino'''. Eld. Preza Esperanta Societo, Parizo, 1912(?)<ref>Esperanto n135 dez 1912</ref> ===[[Xavier Dorion]]=== '''Xavier Dorion''' (mortis 1904) estis unu el la pioniroj de Esperanto en [[Roubaix]]. === [[Raymond Doury]] === '''Raymond DOURY''' (naskiĝis en [[1912]] kaj mortis [[4-an de marto]] [[2000]]) estis [[franca esperantisto]] kaj iama [[UEA-delegito]] pri [[mondcivitanismo]]. Li mortis la [[4-an de marto]] en vilaĝeto ''Combejean'', komunumo [[Pierrerue]], departemento [[Hérault]] en suda [[Francio]]. Ĝis la mezo de la [[1980-aj jaroj]] li aktivis en la [[Pariza regiono]], i. a. kiel delegito por [[Parizo]], gvidanto de konversaciaj rondoj kaj redaktoro de la [[gazeto]] [[Paris-Esperanto]]. ===[[Yvonne Dousset]]=== '''Yvonne DOUSSET''', esperantistino en Parizo en la komenco de 20-a jarcento. ===A. Dupuis === '''A. Dupuis '''(mortis 1915) estis esperantisto el [[Gipoy]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> === [[Marcel Dupuis]] === '''Marcel DUPUIS''' [dŭpŭi] (naskiĝis la {{daton|25|februaro|1880}} en [[Parizo]]) estis [[franca esperantisto]] kaj [[inĝeniero]] de [[fervojo]]j. Li propagandis ĉefe sur la kampo de fervojoj kaj [[turismo]] per artikoloj, paroladoj, organizo de karavanoj ktp. Li estis vicprezidinto de la [[Pariza Esperantista Grupo]] kaj ĝenerala sekretario de [[ISAE]]. ===[[Roland Dupuis]]=== '''Roland DUPUIS''' estis franca esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento. Tradukoj: * [[Georges Duhamel]]. ''Rakontoj pri Nederlando'', 1938 [https://www.amazon.fr/RAKONTOJ-NEDERLANDO-ESPERANTO-HISTOIRES-HOLLANDE/dp/B01I3YXTF2] * [[Georges Duhamel]]. ''Norda Kanto'', 1939 [http://retbutiko.be/de/ero/nork] * [[Guy de Maupassant]]. [[La Normandaj Rakontoj]]. Eld. [[Eldona Societo Esperanto]], 1953. ====Recenzoj==== Pri ''Rakontoj pri Nederlando'' {{citaĵo|Unuavide, oni povus supozi, ke ĉi tiu libreto estas nur riĉe ilustrita kaj altklasa gvidlibro al Nederlando. Sed ĝi estas multe pli, ol tio. Verkite de membro de la [[Franca Akademio]], ĝi konsistas el serio de 20 delikataj literaturaj skizoj, veraj [[prozpoemo]]j, kiuj spiras amon al Nederlando kaj instigas la leganton ŝati ĝiajn belaĵojn. La traduko estas bonega, kaj la verko tre rekomendinda. Notinda esprimo: ''Ĉiuj pecoj de la puzlo (ĵig-saw puzzle)''.|[[Montagu Christie Butler]] (M.C.B.) [[La Brita Esperantisto]] - Numero 405, januaro (1939) }} ==E== ===Louis Eschembrenner=== Serĝento '''Louis Eschembrenner''' estis esperantisto el [[Fresne-Nord]] militkaptita en 1916 dum la Unua mondmilito en [[Germanio]].<ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref> == F == ===[[Alexandre Fabre]]=== '''Alexandre Fabre''' (mortis 1915) estis esperantisto. eks-volapukisto, loĝanta en [[Toulon]] ekde 1907, kie li fondis esperanto-grupon, unu el la pioniroj de Esperanto en Francio<ref>Esperanto n186 feb 1915</ref>. ===F. Farjon=== '''F. Farjon''' (mortis 1916), prezidanto de la komerca ĉambro en [[Boulogne sur Mer]], estis unu el la organizintoj de la [[UK 1905|unua Universala Kongreso]].<ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref> === [[Germaine Faucher-Mahé]] === '''Germaine FAUCHER-MAHÉ''' (naskiĝis en [[1908]], mortis la [[3-a de aprilo|3-an de aprilo]] [[1994]]) estis vidvino de Jacques-Louis Mahé ([[Lorjak]]). === [[Marcelle Fauvart-Bastoni]] === '''Marcelle Fauvart-Bastoni''' estis franca esperantistino en la komenco de 20-a jarcento. Verko * '''Cours élémentaire pour apprendre l’Espéranto sans professeur'''.— Paris. Hachette & C°. 1912? {{Citaĵo|Tiu nova kurso estas speciale rekomendinda al la francparolantoj kiuj deziras lerni la lingvon Esperanto, ĉar la aŭtorino atentis pri multnombraj specialaj frazkonstruaĵoj kaj dirmanieroj de la franca lingvo. Kvankam ni ne plu bezonas francajn lernolibrojn ni devas tamen konfesi ke la nova metodo estas bona kaj tute rekomendinda.|[[Belga Esperantisto]] n046-047 (aŭg-sep 1912)}} === [[Juliette Fayot]] === '''Juliette FAYOT''' (1899-1995), dumviva membro de UEA kaj de Unuiĝo Franca por Esperanto, pentristino, kiu verkis kaj ilustris '''Gvidlibro tra Paris''' (1965), mortis la 4-an de aŭgusto 1995 en Parizo. === [[Maurice Feneyrol]] === '''Maurice FENEYROL''' (1924-2000), iama delegito pri elektrotekniko, dumviva membro de UEA kaj de Unuiĝo Franca por Esperanto, granda mecenato de la Esperanto-movado, forpasis junie en La Garde (Francio). == G == === [[François Garrique]] === '''François GARRIQUE''' (1911-2003) estis vicdelegito (1958-59) kaj delegito (1960-91), mortis en Rognes (Francio). === [[Madeleine Gibez]] === '''Madeleine GIBEZ''' (1902-1998), iama delegitino en Gargas (Francio) kaj pri turismo, mortis la [[9-a de decembro|9-an de decembro]]. ===[[René Giroux]]=== '''René Giroux''' estis esperantisto el [[Chartres]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Marcel Glon]]=== '''Marcel Glon''' estis esperantisto el [[Parizo]], kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. === [[Félix Gomez]] === '''Félix GOMEZ''' (naskiĝis en [[1920]]; mortis en [[2001]] en [[Les Cluses]]) estis franca esperantisto, membro de [[UEA]] dum duona jarcento, iama [[delegito de UEA]]. ===[[Henri Gourmand]]=== '''Henri Gourmand''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Germanio]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. ===[[Louis Gouchon]]=== '''Louis Gouchon''' estis esperantisto el [[Lyon]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito, arestita en [[Quedlinburg]]on <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[Léon Goudé]] === '''Léon GOUDÉ''' naskiĝis en [[1923]], delegito en [[Juigné-sur-Loire]] ([[Francio]]), katolika [[pastro]], kiu fondis la grupon en [[Baugé-en-Anjou|Baugé]] kaj gvidis multajn kursojn, mortis la [[8-an de aŭgusto]] [[1994]] en [[Anĝero]]. ===[[Henri Graër]]=== '''Henri Graër''' estis franca esperantisto el Lille, militkaptito ĉe Munster en 1915.<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref> === [[André Grossmann]] === '''André (Andreo) GROSSMANN''' (naskiĝis la {{daton|1942-11-17}}) estas franca esperantisto, delegito de [[UEA]], laŭ profesio [[informadiko|informadikisto]]. Li jam longe aktivas por Esperanto en sia urbo [[Mulhouse]] kaj por la regiona Esperanto-asocio "[[Espéranto France-Est]]" kiel komitatano, membroadministranto, kasisto kaj redaktoro de la dissendolisto "Alzaco-Loreno". ===[[Josée Guivy]]=== '''Josée Guivy''' estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Traduko: *[[Jacques Freneuze]].<small>^??</small> '''Per Telefono'''. Eld. Presejo S. Martino, [[Sainte-Radegonde]], 1907 <ref>([https://bibliotekoj.org/esperantajbitoj/PDF/Bibliografio%201888-1911%20Davidov.pdf Bibliografio 1888-1911 de Georg Davidov-Saratov, paĝo 26]</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} == H == === [[Alberic Humez]] === '''Alberic HUMEZ''' (ume) estis franca entreprenisto kaj esperantisto en [[Douai]]. De [[1908]] ĝis sia morto li seninterrompe estis UEA-delegito. Li elektiĝis [[honora membro de UEA]]. == J == === [[Pierre Jelenc]] === '''Pierre JELENC''' estas franca esperantisto, kiu estas inter la [[kunlaborintoj de PIV]], rilate al la fakoj [[histologio]], [[biologio]], [[fiziologio]] kaj [[kemio]]. En 1996 li kontribuis al la esperantlingva traduko de la romano [[Naskiĝo de la Rustimuna Ŝtalrato]] de [[Harry Harrison]], kiun publikigis la eldonejo [[Sezonoj]] en [[Jekaterinburg]].<!-- Ĉu estas familia rilato al la esperantisto [[Féodor Jelenc]], ankaŭ kunlaborinto de PIV? --> ===[[Ernest Joly]]=== '''Ernest Joly''' estis esperantisto militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito arestita en [[Ohrdruf]]on<ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[Roland Jossinet]] === '''Roland JOSSINET''', esperantisto ekde 1920, UEA-membro seninterrompe de 1937, iama delegito pri reviziado de manuskriptoj, mortis 1995 en Parizo. ===[[Emile Jourdan]]=== '''Emile Jourdan''' (mortis 1915) estis esperantisto el Marseille, mortinto dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. ===[[Georges Jullien]]=== '''Georges Jullien''' estis franca esperantisto el Nice, malaperinta la 10-an de septembro 1914 en [[Sonancourt]] dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref>. == K == === [[Katakana (Pafklik)]] === '''Katakana''' estas membro de la [[Pafklik]]. Li komponas repinstrumentarojn kaj repas. === [[Georges Kolowrat]] === '''Georges KOLOWRAT''', [[licencio|licenciito]] en beletristiko, estis pioniro de Esperanto en Francio. Li aktivis ĉefe kontraŭ la afero de [[Ido]]. Verkoj * ''Faut-il réformer l'Esperanto?''. [[Presa Esperantista Societo]], Parizo, 1908 (reeldono 1938). * ''Pri la derivo en Ido kaj en Esperanto''. [[Presa Esperantista Societo]], Parizo, 1909. == L == ===[[Charles Lacoche]]=== '''Charles Lacoche''' (1890?-1914) estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento en [[Poix]].<ref>Esperanto n166 apr 1914</ref> === [[Paul Lacroix]] === '''Paul LACROIX''' [paŭl lakrŭa] estis [[franca esperantisto]], [[komercisto]], kaj prezidento de la Asocio por Komerco kaj Industrio en Grenoble. Unu el la kunfondintoj de [[SPPE]], [[1898]]. Per lia apogo okazis la unua prop. en Sudoriento de Francio. ===[[Gilbert Lamondé]]=== '''Gilbert Lamondé''' estis esperantisto kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. ===[[Gabriel Lanoux]]=== '''Gabriel LANOUX''' (mortis la 29-an de aprilo 1955) estis franca esperantisto en [[Alès]], departemento [[Gard]] en [[Okcitanio]]. ===[[Gaston Laudrèat]]=== '''Gaston Laudrèat''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. === [[Noël Lecomte]] === '''Noël LECOMTE''', alie "Noĉjo Lagrafo", tradukis plurajn novelojn de [[Guy de Maupassant]]. Interalie rete legeblas: * Rozalia Prudent<ref name = "ipernity.com ROZALIA PRUDENT"> {{ Citaĵo el la reto | url = http://www.ipernity.com/blog/58225/4628494 | titolo = ipernity: ROZALIA PRUDENT - Guy de Maupassant by Noĉjo Lagrafo | alirdato = 2024-04-13 | aŭtoro = Noĉjo Lagrafo | dato = 2016-08-22 | verko = ipernity | lingvo = eo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20221126182434/www.ipernity.com/blog/58225/4628494 | arkivdato = 2022-11-26 | citaĵo = Karaj geamikoj, mi proponas al vi tiun novelon de Guy de Maupassant }} </ref> * La ermito<ref name = "ipernity.com La ermito"> {{ Citaĵo el la reto | url = http://www.ipernity.com/blog/58225/372345 | titolo = ipernity: La ermito -- Guy de Maupassant by Noĉjo Lagrafo | alirdato = 2024-04-13 | aŭtoro = Noĉjo Lagrafo | dato = 2012-01-23 | verko = ipernity | lingvo = eo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20221126182209/www.ipernity.com/blog/58225/372345 | arkivdato = 2022-11-26 | citaĵo = Karaj esperantlingvaj geamikoj, mi proponas al vi tiun novelon de Guy de Maupassant }} </ref> ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} === Sinjoro Lefebvre === Sinjoro '''LEFEBVRE''', (pseŭdonimo ''Ned Katryn''), franco, estis [[kapitano]] en [[Versailles]] antaŭ la [[Unua Mondmilito]]. Li verkis multajn artikolojn en la revuo "[[Lingvo Internacia]]". Aparte interesaj estis liaj humorplenaj raportoj pri [[Universalaj Kongresoj]]. === [[Michel Legris]] === '''Michel LEGRIS''' (n. en 1934, m. la 22-an de februaro 2000) estis franca esperantisto, iama [[delegito de UEA]] en Galan (departemento [[Altaj Pireneoj]] en [[Okcitanio]], Francio) kaj fakdelegito pri filatelo. === [[Armela LeQuint]] === '''Armela LEQUINT''' - la franca familia nomo skribeblas ''LeQuint'', ''Le Quint'' aŭ ''Lequint'' - estas franca esperantistino, redakciano de la satira gazeto ''[[La Kancerkliniko]]'' (LKK) kaj tradukistino kaj eldonintino de pluraj esperantlingvaj publikaĵoj. Ŝi estas la vivkunulino de [[Ĵak Lepŭil']], realnome ''Jacques Le Puil''. Grandan parton de sia vivo ŝi pasigis kaj pasigas kun li en la urbeto [[Thaumiers]] en la [[departemento Cher]].<ref>[[Grand Dictionnaire Français-Espéranto]], 1992, paĝo 5</ref>. Same kun la vivkunulo, ŝi plenumis gravajn tradukverkojn kiaj ''[[Vojaĝo ĝis noktofino]]'' laŭ ''Voyage au bout de la nuit'' de [[Louis-Ferdinand Celine]] en 2005.<ref>[https://www.amazon.com/Voja%C4%9Do-%C4%9Cis-Noktofino-Romano-Espera/dp/1595690220 Vojaĝo Ĝis Noktofino] kun esperanta recenzeto en la reta librovendejo ''[[Amazon.com]]''</ref> Pro tiu ĉi traduko la tradukistoj ricevis la [[OSIEK-premio|OSIEK-premion]] de la [[Organiza Societo de Internaciaj Esperanto-Konferencoj]] en [[2007]]. ===[[Joseph Lemière]]=== '''Joseph Lemière''' estis esperantisto el [[Caen]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===[[Armand Levoy]]=== '''Armand Levoy''' estis esperantisto el Pré-St-Gervais, militkaptito dum la Unua mondmilito en la koncentrejo Reserve-Lazarett II, ĉe Frankfurto.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref>. Li estis translokigita al [[Altengrabow]] en 1917. <ref>Esperanto n 200 apr 1917</ref> ===[[Emile Lhuissier]]=== '''Emile Lhuissier''' estis esperantisto el [[Le Mans]], kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref> === [[R. Louis]] === '''R. LOUIS''' (luis) estis franca esperantisto, kiu interalie konatis kiel kunfondinto de la asocio „Paco Libereco“. Li estis administranto kaj kunlaboranto de [[Internacia Socia Revuo]] inter la jaroj 1907 kaj 1909, kaj redaktoro de ''[[Le Travailleur Espérantiste]]'' inter la jaroj 1912 kaj 1914. Krome li interalie tradukis vastan gamon da broŝuroj pri Esperanto al la franca. === [[Pierre Louis]] === '''Pierre LOUIS''', en Esperanto '''Petro Luiso''' (naskiĝis en [[1911]], mortis en [[1998]] en [[Angulemo]] ([[Francio]]), estis verkinto kaj ilustrinto de la fama '''[[Junulkurso]] de [[SAT-Amikaro]]'''. Organizanto de kongresoj de [[SAT]] (en Nancio, 1954, kun 480 kongresanoj) kaj [[SAT-Amikaro]], li dum pluraj jaroj gvidis Esperanto-kursojn en [[Nancio]]. == M == ===[[Gaston de Maigret]]=== Grafo '''Gaston de MAIGRET''' (mortis en 1904) estis bonfaranta membro de la ''[[Société Pour la Propagation de l'Espéranto]]'', unu el la unuaj kiuj subtenis la [[Esperanto-movado en Francio|Esperanto-movadon en Francio]]<ref>La belga sonorilo - Numero 019, marto (1904)</ref>. '''Referencoj''' {{referencoj}} === [[Generalo Malraison]] === '''Generalo MALRAISON''' de la franca armeo (mortis en [[1965]]) lernis Esperanton en [[1909]] kaj ĉiam subtenis la movadon. === [[Valentin Mannevy]] === Leŭtenanto '''Valentin-Emile MANNEVY''' (naskiĝis en 1882 - mortis la 9-an de aprilo 1912) estis franca esperantisto, sekretario de esperanto-grupo de [[Condé-sur-l'Escaut]]. Li mortis sur la batalkampo en [[Maharidja]] ([[Maroko]])<ref>[https://archive.org/details/BelgaEsperantisto_1912_n044_jun/page/222/mode/2up?q=Valentin+Mannevy+&view=theater Belga Esperantisto n044] (jun 1912)</ref>. Lia [[epitafo]] en Esperanto ankoraŭ ekzistas. '''Referencoj''' {{referencoj}} === [[Fernand Maréchal]] === '''Fernand L. G. MARÉCHAL''' estis pioniro de Esperanto, franco loĝanta en [[Leeds]], aŭtoro de la apenaŭ konata pionira originala komedio "Ĉu Pumpilurbo havu pumpilon?"<ref>'Ni Festivalu' 09 aligxilo.doc</ref> Verkoj * ''La Tutmonda Lernolibro, por paroligi Esperanton, verkita laŭ la Gouín-metodo''. Eld. [[Northern Institute]], Leeds, 1906(?) * ''Trezoro de l’ Sorĉistoj''. Eldonejo Esperanto House, Leeds, 1908 (12x18), 64 paĝoj.<ref name = "esperanto.es"> {{ citaĵo el la reto | url = http://biblioteko.esperanto.es/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=557 | titolo = Details for: Trezoro de l' sorĉistoj. › Biblioteko Juan Régulo Pérez catalog | alirdato = 2024-04-13 | eldoninto = Esperanto House, Leeds | lingvo = eo | lingvo2 = en | lingvo3 = <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240412225434/http://biblioteko.esperanto.es/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=557 | arkivdato = 2024-04-12 | citaĵo = }} </ref> : Enhavo : :# Legendo pri la unua violono. :# Unuakta [[komedio]] originala: «La ensorĉigita Ringo». :# Vilhelmo Tell. :# Unuakta komedio originala «Ĉu Pumpilurbo havu Pumpilon?» ====Recenzoj==== Pri ''La Tutmonda Lernolibro, por paroligi Esperanton...'' {{citaĵo|Lernolibro verkita laŭ la Gouin metodo, ankaŭ nomata « natura metodo », nun multe uzata por instrui la fremd-naciajn lingvojn. La aŭtoro diras prave ke, por bone ellerni lingvon, oni bezonas koni multe da verboj. Tial, li priskribas la diversajn intersekvajn agojn de iu persono, kaj tio ŝajnas la plej bona maniero por facile memori la vortojn. La [[antaŭparolo]] de tiu libro estas leginda humorajn. Ni rekomendas la verkaĵon al ĉiuj esperantistaj profesoroj.|[[La belga sonorilo]] - Numero 046, Junio (1906)}} ---- Pri ''Trezoro de l’ Sorĉistoj'' {{Citaĵo|Grandampleksan kaj multekostan libron oni povas kompari kun grandega ŝipo kiu nur povas elŝipigi siajn komercaĵojn en granda haveno. Malgrandaj libroj similas al delikataj ŝipetoj kiuj povas penetri en la plej mallarĝajn golfeton por provizi ĉiujn partojn de la lando. Tiu estis sendube ankaŭ la opinio de Sro Maréchal kaj de liaj kunlaborantaj, kiam ili publikigis la ĉi supre cititajn literaturaĵetojn. Ilia celo estas tre laŭdinda kaj ilia libro estas rekomendinda; bedaŭrinde ĝi enhavas kelkajn lingvajn erarojn, kiujn ili espereble signalos en la 2-a numero de la kolekto.| [[Amatus Van der Biest-Andelhof]]. [[Belga Esperantisto]] n004 (feb 1909)}} '''Referencoj''' {{referencoj}} ===[[Alphonse Mairey]]=== Prof. '''Alphonse Mairey''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Dijon]] mortita dum la Unua mondmilito. Profesoro de [[historio]] kaj geografio ĉe la liceo kaj universitato de Dijon, unu el la kondukantoj de la socialista partio en Francujo.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> ===[[Albert Margot]]=== '''Albert Margot''' estis esperantisto el [[Namur]], militkaptito en 1915 en [[Chateauroux]] dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. ===[[Henri Marton]]=== '''Henri Marton''' (aŭ ''Martron''<ref>Esperanto n179 jul. 1915</ref>) estis esperantisto el [[Canholens]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===Martin=== '''Kapitano Martin''' (mortis 1915?) estis franca esperantisto el Nice, mortita dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref>. ===[[Albert Masselier]]=== '''Albert Masselier''' estis franca esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Li estis blindita dum la Unua Mondmilito. Verko *''Franca bukedo da dudek kantoj ĉerpitaj el nacia kaj regionaj literaturĝardeno''. Eld. [[Franca Asocio de Blindaj Esperantistoj]] (FABE), [[Neuilly-Plaisance]], 1937(?) {{citaĵo|[[Kolekto]] de dudek francaj kanzonoj, vendata por la profito de la [[Franca Asocio de Blindaj Esperantistoj]]. Kvankam sen la melodioj ĝi ne multe utilas al britaj legantoj [''tiel''], certe por la francaj samideanoj ĝi tre helpos. Laŭdire, kaj kiom ni povas kontroli, la traduko bone konvenas al la muziko. |[[La Brita Esperantisto]] - Numero 380, Decembro (1936)}} === [[Sébastien Merlet]] === '''Sébastien MERLET,''' kromnomita '''Sebeto,''' estas juna franca esperantisto. Dum du jaroj li estis vicprezidanto de [[JEFO]].<ref>''[http://www.esperantomondo.net/correspondants/utilisation_eo.php#qui Qui suis-je?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080305203234/http://www.esperantomondo.net/correspondants/utilisation_eo.php#qui |date=2008-03-05 }} (france)''</ref> '''Referencoj''' {{referencoj}} === [[François Mesplède]] === '''François MESPLÈDE''' ([[1904]]-[[2002]]) estis membro de 1973, fakdelegito pri [[turismo]] (1977-1999), mortis la 30-an de junio en [[Arcachon]] (Francio). === [[Pierre Métivier]] === '''Pierre MÉTIVIER''' naskiĝis [[1925]] kaj mortis la [[26-a de februaro|26-an de februaro]] [[2005]]. Profesie ĝardenisto, li estis delegito en [[Saint-Martin-de-la-Place]], [[Francio]], [[dumviva membro de UEA]] kaj regula membro en [[Societo Zamenhof]]. === [[Marie-Therese Micard]] === '''Marie-Thérèse MICARD''' (mortis la [[28-an de decembro]] [[1986]] en [[Caen]], [[Francio]] estis franca esperantistino. Kun sia edzo [[Henri Micard]] ŝi fondis la [[kastelo Grezijono|Kulturdomon de la Franclandaj Esperantistoj]] ([[kastelo Greziljono]]) en [[1952]]. === [[Suzanne Minault]] === '''Suzanne MINAULT''' (naskiĝis en [[1896]], mortis la [[21-an de junio]] [[1978]] en [[Niort]], [[Francio]]) estis franca esperantistino. Ŝi dum multaj jaroj estis delegito de [[UEA]]. Ŝi lernis Esperanton dum sia junaĝo en [[Parizo]] kaj poste gvidis multajn kursojn, ankaŭ korespondajn. ===[[Maurice Mongeois]]=== '''Maurice Mongeois''' (naskiĝis 1907, mortis septembro 1974) estis esperantisto en [[Épernay]] ekde 1920-a jardeko. Li gvidis la lokan Esperanto-grupon. === [[Robert Moraud]] === '''Robert MORAUD''' (naskiĝis en 1909, mortis la 5-an de oktobro 1998 en St-Yreix, Francio) estis tre agema inform-aktivulo, kiu fondis kaj gvidis Agad-Grupon por Esperanto. ===[[Gaston Moretti]]=== '''Gaston MORETTI''' (mortis en 1904) estis unu el la pioniroj en [[Nancy]]. ===[[Anselmo Morin]]=== '''Anselmo Morin''' (mortis 1916 en [[Barcelonette]]) estis franca esperantisto, ano de la [[Lingva Komitato]], iniciatinto de la Esperanta propagando en [[Meksikio]], kie [[Ambrosio Vargas]] estis esperantigita de li. ===[[Ultric Moulin]]=== '''Ultric Moulin''' estis esperantisto el [[Levallois-Perret]], maleperinta en 1915 dum la Unua mondmilito apud [[Arras]] <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. ===[[Yves Muffang]]=== '''Yves Muffang''' (mortis 1916), filo de [[Henri Muffang]], frato de la ŝakludanto André Muffang (1897-1989), kiu estis la unua franca internacia ŝak-majstro, estis esperantisto mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n197 jan 1917</ref> == N == ===[[Paul Nuyts]]=== '''Paul NUYTS''' (naskiĝis probable en 1869, mortis la 18-an de aŭgusto de 1925 en [[Lannion]]) Kavaliro de la [[Honora Legio]], Prezidanto de la societo «[[Esperanto kaj komerco]]», estis franca esperantisto dum la unua duono de 20-a jarcento. Li ludis gravan rolon en la agado por la internacia lingvo iniciatita en la [[Komerca Ĉambro de Parizo]]. == P == === [[Yvonne Paulier]] === '''Yvonne PAULIER''' aŭ '''PAULIEN''' (mortis 72-jara la [[1-an de aŭgusto]] [[1972]]) estis la sekretariino de [[Unuiĝo Franca por Esperanto]]. Ŝi servis al Espéranto-France dum kvaronjarcento. Ĉiam sindonema, ŝi donacis al medicina fakultato sian korpon. ===Th. Pénisson=== '''Th. (Theodor?) Pénisson''' estis esperantisto el [[Villeneuve-Saint-Georges]], militkaptito en koncentrejo Altengrabow ĉe Magdeburg.<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. Pri tio li verkis: {{citaĵo|La 27 aŭgusto 1914 mi estis militkaptito jam de tri tagoj, mi morale suferis, kaj mi malsatis, kiam venis al mi la ideo, uzi la elementojn de Esperanto, kiujn mi estis lerninta en Francujo. Mi turnas min al germana soldato kaj demandas: "Ĉu vi parolas Esperante?" Li nee respondas, mi demandas du aliajn; la tria, je mia granda surprizo, jese respondas; kvankam "malamikoj" ni interparolas kiei veraj kamaradoj; mi petas de li panon, kaj li malavare donas al mi sian porcion, kiun mi ne estus havinta, se mi ne povus min komprenigi. De tiam, mi, laŭ mia eblo, disvastigis Esperanton. En la sola kaptitejo de [[Altengrabow]], mi gajnis du cent adeptojn.|Esperanto, n195 nov. 1916}} La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref> ; Referencoj <references/> ===Pereira=== '''Komandanto Pereira''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Clermont-Ferrand]], mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto, n173 jan 1915</ref> ===[[Louis Perret]]=== '''Louis Perret''' estis esperantisto en la mezo de 20-a jarcento. Eldonanto de [[Feuillets Encyclopédiques de Documentation Espérantiste]]. ===[[Georges Petit]]=== '''Georges Petit''' estis franca esperantisto el Parizo, militkaptito en koncetrejo Gardelegen, [[Altmark]]<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. ===[[Henri Petit]]=== '''Henri Petit''' estis esperantisto el Parizo, militkaptito ĉe [[Göttingen]].<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref> ===J. Petit=== '''J. Petit''' estis esperantisto el [[Parizo]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Germanio]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref> === [[Henri Philippe]] === '''Henri PHILIPPE''' estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Pri li ĝis nun estas neniuj pliaj informoj, krom ke li estis [[Espéranto-France#prezizintoj|prezidanto]] de [[Unuiĝo Franca por Esperanto]] (UFE) inter 1951 kaj 1957, antaŭita de [[Georges Warnier]]] kaj sekvita de [[René Llech-Walter]]. === J. M. Picard === '''J. M. (Jean-Marie?) PICARD''' estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Verko: * ''L'Espéranto à l’École, ou l’enseignement méthodique de la Langue française aux enfants par l'Espéranto. ''. Eld. Imprimerie Paul Brodard, [[Coulommiers]], 1911 (18X11), 216 + XXVII pĝ. [https://www.abebooks.co.uk/LEsp%C3%A9ranto-l%C3%A9cole-PICARD.J.M-Instituteur-Professeur-diplom%C3%A9/30433398969/bd#&gid=1&pid=1 titolpaĝo] === [[Joseph Pinon]] === '''Joseph PINON''' (mortis 78-jara la [[23-a de aŭgusto|23-an de aŭgusto]] [[1965]] en [[Sallanches]]) estis franca esperantisto, Delegito de UEA en [[Sartrouville]]. ===[[Louis Poncet]]=== '''Louis PONCET''', kuracisto, estis franca esperantisto. La 8-an de majo 1925 li prezentis sian tezon al [[Universitato de Liono]] pri vakcinado en Eŭropo uzante enketon farita per Esperanto. Li estis aldona estrarano de UEA en 1932. ===G. Pourchelle=== '''G. (Georges?) Pourchelle''' estis esperantisto el Amiens, militkaptito en la koncentrejo Truppenubungsplatz <ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> kaj post en koncentrejo Zossen<ref>Esperanto n174 feb 1915</ref> ambaŭ ĉe Berlino. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref> === [[Paul Poisson]] === '''Paul POISSON''' naskiĝis en [[1917]] kaj mortis en [[1999]], aktivulo por la utiligo de [[Esperanto]] en la [[Freinet-instruado]], forpasis novembre en [[Tours]] ([[Francio]]). ===A. Ploussu=== '''A. PLOUSSU''' estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento, [[Honoraj membroj de UEA|honora membro de UEA]]. === [[Georges Pouchot]] === '''Georges POUCHOT''' (puŝo) estis franca [[profesoro]] kaj esperantisto. Naskiĝis la [[20-an de septembro]] [[1880]] en [[Caluire]] (apud [[Lyon]]). Laŭ la [[Enciklopedio de Esperanto - P|Enciklopedio de Esperanto]] de 1934 li estis sekretario kaj fondinto de „[[Amikaro Esperantista de Lyon]]“ ([[1904]]), sekretario de la [[Federacio Esperantista Rodana]] kaj administranto de [[SFPE]]. De [[1905]] gvidis multajn kursojn, publikajn kaj oficialajn (urbajn aŭ lernejajn) kaj per [[radio]] (TSF). ==Q== ===G. Queste=== '''G. Queste''' (mortis 1915?) estis esperantisto, fondinto de la grupo en [[Amiens]], mortita dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref>. == R == ===E. Ragon=== '''E. Ragon''' estis esperantisto el [[Grasse]], vundita kaj militkaptita en la koncentrejo Lager Lechfeld dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> === [[Alexandre Raymond]] === '''Alexandre RAYMOND''' (naskiĝinta en [[1988]]) estas franca esperantisto vivanta en [[Liono]]. Krom pri Esperanto li okupiĝas pri la [[arpitana lingvo]] kaj verkis vortaron pri ĝi. Neregule li kontribuetas al vikipedio per la uzantonomo [[:uzanto:Kaha|Kaha]]. === [[A. Rivier]] === '''A. RIVIER''' estis pioniro de Esperanto en [[Alĝerio]] en [[1899]]. Verko * [[En Rusujo per Esperanto]]. Eldonejo Moskva Librejo "Esperanto", Moskvo, 1911, (12 x 16 cm), 132 paĝoj. ===[[León Rebière]]]=== Kaporalo '''León Rebière''' estis esperantisto malaperita aŭgusto aŭ septembro 1916 dum la Unua mondmilito. <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> ===[[Marcelle Robineau]]=== '''Marcelle Robineau''' (naskiĝis en 1903, mortodato nekonata) estis esperantistino en [[Seignelay]], departemento [[Yonne]]<ref>[[Der Esperantist]] n124_feb. 1984</ref>. '''Referencoj''' {{referencoj}} === [[Théophile Rousseau]] === '''Théophile ROUSSEAU''' vivis de [[1880]] ĝis [[1916]], mortinta kiel soldato antaŭ [[Verdun]]. La matematikinstruisto estis de [[1908]] ĝis sia morto vicprezidanto de [[UEA]]. === [[Marcel Roux]] === '''Marcel ROUX''', prononco [marSEL RU] estis franca sekretario kaj fervora esperantisto. Li naskiĝis la [[3-an de majo]] [[1903]] en [[Liono]], mortodato ĝis nun ne estas notita. Sekretario de urba laborista Esperanto-grupo, li interalie estis organizinto de la [[7-a SAT-Kongreso 1927]]. Marcel Roux propagandis la disvastiĝon de Esperanto per franclingvaj artikoloj en naciaj gazetoj kaj kunlaboris per esperantlingvaj artikoloj al la revuo „[[Sennaciulo]]“ de [[SAT]]. === [[Gustave Roy]] === '''Gustave Roy''', framasono, instruisto pri la hispana kaj la germana, estis franca pioniro, kies pli granda kontribuo estis la partopreno en la kreado de [[Amikejo]] en [[Moresnet neŭtrala]] en 1908. [[Dosiero:Moresnet - Gustave ROY.jpg|alternative=Gustave Roy pri sendependa esperantista ŝtato|eta|Gustave Roy pri sendependa esperantista ŝtato|maldekstra]] Verko: * '''Kiel Neŭtra Moresneto fariĝis Amikejo'''. Parizo, ''Librairie de l’Esperanto'', 1908. {{Citaĵo|Mi tralegis kun granda intereso tiun ĉi broŝuron en kiu nia amiko kaj kunlaboranto Sro G. Roy pritraktas la projekton, kies unua, talenta iniciatoro li estas. S-ro Roy priskribas intersekve la gravecon de Amikejo, ĝia fondo, la ĝis nun faritajn penadojn kaj klopodojn kaj la estontecon de Amikejo. Li faras elokvantan alvokon al la esperantistoj, montras al ni la tri geniojn de Amikejo kaj prezentas fine gvideton por Fremduloj en la rava regiono, kiu estas Amikejo. La [[broŝuro]] estas skribita en korekta,entuziasta stilo; ĝi estas tute rekomendinda.|Amatus. [[Belga Esperantisto]] n.001-002 (nov-dec 1908) }} == S == ===[[Fernand Salles]]=== '''Fernand Salles''' estis esperantisto el Parizo militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Germanio]] <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> === [[Maurice Salzmann]] === '''Maurice SALZMANN''' estis esperantisto en [[Liono]], kiu internacie aparte konatiĝis pro lia traduko de la rakonto ''[[Al ĉiuj egale - mia utopio]]'' de la jidlingva verkisto [[Ŝalom Alejĥem]], kiu esperantlingve en unua eldono publikiĝis en 1928 ([https://search.worldcat.org/de/title/Al-iuj-egale-mia-utopio/oclc/1281807052 OCLC 1281807052]), sed laŭ libraj datumaroj ankaŭ en dua eldono en 1948.<ref>[https://tekstaro.com/t?nomo=esperanto-en-perspektivo&sekcio=eep-parto-2 eldonjaro 1948 estas konfirmita per la ĉapitro 7.2.26 "El la Jida Literaturo" de la verko] [[Esperanto en perspektivo]], paĝo 221</ref> La bulteno [[FranceEsperanto]] en [https://tempa.bitarkivo.org/gazetoj/FranceEsperanto/france-esperanto-monata-organo-de-francaj-esperantistoj-dua-serio-no-20-44-aug-sept-1923.pdf la eldono aŭgusto-septembro 2023, paĝo 149] gratule anoncigis ke al li naskiĝis filo Maks la 20-an de junio 1920. '''Referencoj''' {{referencoj}} ===[[Robert Sénéchal]]=== '''Robert Sénéchal''' estis esperantisto el [[Liévin]], kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. === [[Lucien Sergeant]] === '''Lucien Sergeant''', akvokato, estas pioniro en Francio. Li ĉeestis la Unuan Universala Kongreso de Esperanto en Boulogne-sur-Mer, kie li, kune kun Duchochois kaj Michaud elpensis la [[Esperanto-flago]]n. En aŭgusto 1914 li estis vokita al Unua mondmilito kaj lasis sian edzinon [[Alice Sergeant]] hejme kun sia 11-jara filo. Li revenis en januaro 1919. ===Servais=== '''Servais''' estis esperantisto el Pré-St-Gervais, militkapitito en koncentrejo ĉe [[Mecklenburg]] <ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Joseph Servais]]=== '''Joseph Servais''' estis esperantisto el [[Givet]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Rastatt]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. === [[Gérard Schneider]] === '''Gérard SCHNEIDER''' (naskiĝis en 1921, mortis la 4-an de junio 1995) estis franca katolika pastro. En sia paroĥo Saint-Clement<!-- Kiu Saint-Clement? Laŭ stato de somero 2015 estas 8 nunaj administraj komunumoj de tiu nomo en Francio, plus 8 iamaj... --> li plurfoje instruis Esperanton, kaj aranĝis per Esperanto multjaran rilatadon kun paroĥo en Germanio. === [[Dominique Simeone]] === '''Dominique SIMEONE''' estas franca esperantisto. Ekde somero 2006<ref>fonto [http://ateisto.org/arĥivujo/2007-04.pdf revuo "Ateisto" de aprilo 2007]{{404|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> li estis estrarano, ekde somero 2008 vicprezidanto, de [[Ateista Tutmonda Esperanto-Organizo]],<ref>[http://ateisto.org/arhxivujo/2013-11-ateo17.pdf informo "estraro de ATEO" en la revuo "Ateisto" de novembro 2013,]</ref><ref>[http://ateisto.org/estraro paĝo en la retejo de la organizaĵo, alirita la 30-an de novembro 2014, kontrolita la 15-an de marto 2016:] "prezidanto: [[Roland Schnell]], Germanio, vicprezidanto [[Dominique Simeone]], Francio, sekretario: [[Anna Löwenstein]], Italio, kasisto: [[Dieter Rooke]], Svislando, redaktoro: [[Christian Rivière]], Francio"</ref> kaj ekde somero 2006 ankaŭ funkciis kiel redakciano de la asocia revuo "Ateisto". === [[François Soubranne]] === '''François SOUBRANNE''' (subran) estis franca esperantisto kaj instruisto en [[Tulle]]. De l908 li seninterrompe estis UEA-delegito. == T == === [[Joël Thézard]] === '''Joël Thézard''' (naskiĝis la 24-an de februaro 1884 en [[Châtillon-sur-Loire]], mortis la 27-an de junio 1957 en [[Niort]]<ref>http://www.wiki-niort.fr/THEZARD_Joel_-_Artiste_Niortais</ref>), franca verkisto, pentristo kaj skulptisto, estis esperantisto en Francio ekde 1934. Li instruis desegnarton en [[Bastia]], [[Havre]] [[Guéret]] kaj fine ĉe la liceo ''Fontanes'' de [[Niort]] ekde 1919. ====Verkoj==== * 1. ''Polusaj glacioj sub noktomeza suno''. Eld. [[Franca Esperanto-Instituto]], 1937? * 2. ''La Bela Historio de Jozef'', de Zamenhof, ilustrita per 12 desegnaĵoj. Eld. Franca Esperanto-Instituto. * 3. ''Nordnordaj Fabeloj''. Eld. [[Muusses Esperanto-Biblioteko]], [[Purmerend]], 1937. ;Recenzoj Pri ''Polusaj glacioj sub noktomeza suno'' {{Citaĵo| La libreto priskribas krozadon al Islando kaj Spitzbergo kaj reveturon laŭlonge de la norvegaj fjordoj.|[[Aŭstria Esperantisto (revuo)]] n149 (dec 1937)}} {{citaĵo|Aperis en la Kolekto de Franca Esperanto Instituto tiu ĉi tre rekomendinda originala verketo konsistanta el mallongaj vojaĝnotoj ilustritaj per 30 ĉarmaj laŭnaturaj desegnoj, fotoj, [[bildo]]j laŭ [[akvarelo]]j, kaj du kartoj, ĉiuj de la aŭtoro mem. En taglibra formo ĝi priskribas krozadon al Islando kaj Spitsbergo kun reveturo laŭlonge de la fjorda [[norvega marbordo]]. Ĉiam denove la artista plumo scias kapti per kelkaj vortoj la mirindajn lumkaj kolorefekton de l' helaj arktaj vastejoj; bedaŭrinde nur, ke mankas koloro al la “akvareloj” ĉi tie represitaj. Neoficialaj estas la terminoj [[isbergo]] (iceberg), [[bankizo]] (coastal ice-pack), kaj [[tribordo]] (starboard).| M.M.D. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 391, Novembro (1937)}} ---- Pri ''Nordnordaj Fabeloj'' {{Citaĵo|La scenejo estas jam laŭ la titolo en la [[nordo]], en la plej alta nordo. La fabeloj estas belaj kaj lerte verkitaj. La verkisto, juna [[esperantisto]] (de 4 jaroj) esperigas, ke ni povas atendi de li ankoraŭ aliajn interesajn verketojn.|[[Aŭstria Esperantisto (revuo)]] n.152 (mar 1938)}} === [[Jean-Luc Thibias]] === '''Jean-Luc THIBIAS''' (naskiĝis la {{daton|1960-08-15}}) estas franca esperantisto, delegito de [[UEA]], laŭ profesio [[poŝtoficisto]]. Li jam longe aktivas por Esperanto en sia urbo [[Nancio]] kaj por la regiona Esperanto-asocio "[[Espéranto France-Est]]" kiel prezidanto, kasisto kaj [[libroservo|libroservisto]]. ===[[Jules Thiébault]]=== '''Jules Thiébault''' estis franca esperantisto en Carignan (Ardennes) dum la unua duono de 20-a jarcento. Verkoj: *[[La malaperinta amiko]]<ref>Eldonejo A. Suzaine, Sedan</ref>; (ĉ. 1920); *[[Materiiĝoj en Mantes]] (1925); ===[[Maurice Thomas]]=== '''Maurice Thomas''' estis esperantisto kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. === [[Claude Trésorier]] === '''Claude TRÉSORIER''' naskiĝis la [[4-an de majo]] [[1948]], mortis la [[5-an de decembro]] [[2013]], estis franca esperantisto vivanta en la germana urbo [[Göttingen]]. Li estas la filo de [[Jacqueline Trésorier]] kaj kiel ŝi aktivis por [[kastelo Greziljono]]. Li laboris kiel docento en la instituto pri [[romanistiko]] de la [[universitato de Göttingen]], kaj movade interalie estas delegito de UEA. === [[Gaston Turin]] === '''Gaston TURIN''' (naskiĝis en [[1910]], mortis la [[6-a de marto|6-an de marto]] [[1979]] en [[Pontarlier]], [[Francio]]) estis franca esperantisto. Li estis redaktoro de [[Internacia Pedagogia Revuo]], aktivulo de [[ILEI]] kaj multjara delegito pri instruado. == V == === [[Marie-Thérèse Valantin]] === '''Marie-Thérèse VALANTIN''' naskiĝis en [[1899]] mortis novembre [[1994]] en [[Bourges]], [[Francio]]. Dojeno de la franca movado, ŝi helpis la renaskiĝon de [[Unuiĝo Franca por Esperanto]] post la [[dua mondmilito]]. ===Sr-ino Vallienne=== '''Sr-ino Vallienne''' (mortis 1913), edzino de [[Henri Vallienne]], estis esperantistino en la comenco de la 20-a jarcento. Ŝi estis verkistino, kunlaborantino de pluraj francaj revuoj kaj verkistino de kelkaj propagandaj komedioj ludataj en Esperantaj festoj de sia tempo.<ref>Esperanto, n139 fev. 1913</ref> === [[Lionel Venon]] === '''Lionel VENON''' (naskiĝis en [[1921]] - pereis la [[4-a de aprilo|4-an de aprilo]] [[1993]] en aŭto-akcidento) estis vic-urbestro de [[Selles-sur-Cher]], la prezidanto de la franca sekcio de Internacia Ligo de Esperantistaj Radio-Amatoroj ([[ILERA]]). ===[[Félix Verlaguer]]=== '''Félix Verlaguer''' (ankaŭ nomata ''Verlaque''<ref>Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917</ref>) estis esperantisto el [[Marseille]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito de germanoj <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. Li estis citita de [[Léon Courtinat]] kiel proponanto de Esperanto-kurso por militkaptitoj<ref>Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917</ref>. ===[[Claude Vernay]]=== '''Claude Vernay''' estis franca esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento en [[Dunkerque]]. Verko: *''Historique du mouvement espérantiste à Dunkerque, précédé d 'un aperçu sur l'évolution du probleme de la langue auxiliaire''. 1938 (?) {{citaĵo|Jen sendube unu el la plej bonaj, plej efikaj propagandaj eldonaĵoj kiuj nacilingve aperis pri [[Esperanto]]. En la libreto, grandformata kaj 76-paĝa, ni trovas la kompletan evoluon de la ideo pri [[helplingvo internacia]] lerte redaktitan kaj bone prezentitan. La libreto ekde sia apero tiom bone impresis ke oni tuj uzis ĝin por efika [[propagando]] kaj eĉ por ĉerpi el ĝi regule dokumentajn gazetartikoloj. Tiu unua parto de la broŝuro, fakte la enkonduko, estas verkita de D-ro Degand, [[advokato]] kaj prezidanto de la grupo de Dunkerque. La dua parto skizas la historion, la evoluon kaj la intensan vivon de la tiea grupo. Ankaŭ tiu parto estas tre utila , ĉar ĝi montras kiamaniere akiri viv - kaj laborplenan grupon. La broŝuro estas dokumenta por ĉiuj kaj instiga precipe por grupanoj. Diversaj belaj fotografaĵoj pligrandigas ankoraŭ ĝian valoron. Inter tiuj portretoj ni precipe citu tiu jn de Zamenhof, Dumont, la nestoro de la movado en Dunkerque, Deligny, konata esperanto-profesoro, P. Benoit, prezidinto de la loka grupo, kaj plej simpatia samideano Archdeacon, granda batalanto por nia lingvo, ktp .| Hoso. [[Belga esperantisto]] n253 (mar 1938)}} {{citaĵo|Dokumentita historio pri la movado Esperanta en Nord, kaj aparte en Dunkerque, 1902-1935. Interesa raporto pri klopodo, laboro, kaj sukceso. Dek tri portretoj, kun biografiaj notoj, de lokaj [[pioniro]]j honorindaj. Unu ĉapitro montras la anglan devenon de [[Ernest Archdeacon]], prezidanto de S.F.P.E. Komence troviĝas skiza ''Aperçu sur l' Evolution du Probleme de la Langue Auxiliare''. |[[La Brita Esperantisto]] - Numero 413, Septembro (1939)}} === [[Gaston Veron]] === '''Gaston VERON''' (naskiĝis en [[1918]]; mortis en [[2001]]) estis [[franca esperantisto]] kaj [[delegito de UEA]] en [[Domfront]] dum kvardek jaroj, iama fakdelegito pri historio, juro kaj katolikismo. === [[Renée Volpeliere]] === '''Renée VOLPELIERE''' (naskiĝis en [[1902]], mortis la [[15-a de decembro|15-an de decembro]] [[1986]] en [[Nimes]], [[Francio]]) estis [[UEA]]-delegito. Dum dek kvin jaroj ŝi estis fakdelegito pri mondofederismo kaj mondocivitaneco, ŝi ankaŭ regule kaj malavare kontribuis al la Novjorka Oficejo de UEA por subteni la laboron ĉe UN. == Y == === [[Roger Yafil]] === '''Roger YAFIL''' (1921-1997), aktivulo en la Pariza regiono, delegito pri instruado de lingvoj, kiu partoprenis en multaj UK-oj, mortis en [[Chatou]] la 16-an de februaro. Li aŭtoris la infanan kurslibron '''La familio muso'''. ==Z== ===[[Eduard Zuber]]=== '''Eduard Zuber''' estis franca esperantisto, militkaptito 1915 en [[Königsbrück]].<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Francaj esperantistoj|*]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Francaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Francaj]] 81rhs4bcswba3x21ujg59im8yyg1bhx 0 122587 9483175 9453805 2026-09-28T11:54:19Z Sj1mor 12103 9483175 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |sen banderolo=jes |kategorio=Distrikto de Moskvo |lando = {{Rusio}} |regiono = Centra federacia regiono |regiono1 = {{Moskvo}} |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36}} |regiono-ISO = RU-MOW |mapo1 lokumilo = iso |kodo = |kodo tipo = |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |zomo = 12 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = }} '''Ostankino''' aŭ la '''Ostankina distrikto''' ({{lang-ru|''Останкинский район''}}) situas en la [[Nord-Orienta administra arondismento]] de [[Moskvo]]. La nomon “Ostankino” historiistoj interpretas kiel "La lasta restejo". Dum jarcentoj la areo estis kovrita per densaj, netraireblaj arbaroj, kiujn plejparte konsistigis kverkoj. En la [[18-a jarcento]] posedanto de la areo iĝis la grafo [[Nikolao Petroviĉ Ŝeremetev]], al kiu plaĉis la loko pro saniga klimato kaj bela lago. Por somera restado tie li ordonis konstrui nehajtigatan [[Ostankina bieno|palacon]] kaj renovigi tiean preĝejon. La ordonon perfekte realigis liaj rusaj servutuloj. Multaj nomoj de la objektoj situantaj en Ostankino distrikto rilatas al [[kosmo]] kaj ĝia esplorado, kiun grave efektivigis rusaj sciencistoj kaj konkerintoj de kosma spaco: la stratoj (La Stela Bulvardo, [[Sergio Koroljov| Akademiano Koroljov]], [[Fridriĥ Arturoviĉ Cander|Frederiko Cander]]), la hotelo “Kosmo”, la kinejo “Kosmo”, la muzeo de kosmonaŭtiko kaj la titana raketo, kies alteco superas 110 metrojn. Septembre de [[2008]] oni rekonstruis la muzeon mem, teritorion ĉirkaŭ la muzeo kaj aldonis multajn novajn monumentojn de kosmonaŭtoj, sciencistoj ktp. Apud ĝi staras grandega skulptaĵo de [[Konstantin Ciolkovskij]] - fame konata rusa teoriisto verkinta komence de la [[20-a jarcento]] pri estontaj spacaj flugoj. Li kromalie tre ŝatis [[Esperanto]]n. Ankaŭ bele aspektas skulptaĵoj de [[Sergio Koroljov]] (projektisto de la unuaj sovetiaj kosmaj ŝipoj kaj [[sputnik]]oj), Mstislavo Keldiŝ (sciencisto), [[Jurij Gagarin]] (la unua kosmonaŭto), Aleksio Leonov (la unua kosmonaŭto enirinta spacon el la kosma ŝipo), Paŭlo Beljaev (kosmonaŭto), [[Valentina Tereŝkova]] (la unua kosmonaŭtino) kaj aliaj. Proksime situas la domo-muzeo de [[Sergej Koroljov|Sergio Koroljov]], kiu dediĉis sian vivon al esplorado de [[ĉielo]] kaj [[kosmo]]. Li grave kontribuis al pliigo de potenco de [[Sovetunio]], kiam lia (kompreneble kun asistantoj) balistika [[raketo]] unufoje en la mondo traflugis inter [[kontinento]]j. Alia lia kreaĵo - la unua [[artefarita satelito]] de la [[Tero]] (la [[4-an de oktobro]] [[1957]]) havas rusan nomon, kiu eniris plurajn lingvojn inkluzive [[Esperanto]]n:"[[Sputnik]]o". La dekstra limo de la distrikto trapasas laŭ larĝa [[Prospekt Mira (Moskvo)|Prospekt Mira]] (Avenuo de Paco), kiun oni nomis tiel en [[1957]] omaĝe al tiama la 6-a Tutmonda Festivalo de junularo kaj studentaro. Norde de la muzeo troviĝas grandioza monumento "[[Laboristo kaj Kolĥozanino]]" (alteco de la figuroj egalas 24 m) kreita de la eminenta rusa skulptistino [[Vera Muĥina]]. La monumento farita el brila metalo prezentis [[USSR]]-on en la pariza tutmonda ekspozicio okazinta en [[1937]]. Ambaŭ gekamaradoj tenas enmane la krucigitajn serpon kaj martelon, kiuj estis simbolo de [[Sovetunio]]. Ĝi staras surfone de alia eksponejo revenigita [[Moskvo]]n el la montreala ([[Kanado]]) ekspozicio okazinta en [[1967]], kiu similas la grandegan startan instalaĵon por [[raketo|raketaj]] lanĉoj. Baldaŭ la monumento estos renovigita kaj starigita sur la novan piedestalon. [[dosiero:The Propylaea, the central gate entrance to VDNKh, Moscow, Russia.jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|Ĉefa eniro de [[Tutrusia Ekspozicia Centro|TEC]]}}]] Maldekstre de la muzeo vastegan kaj ampleksan terenon (ĉ.150 ha) okupas [[Tutrusia Ekspozicia Centro]] naskiĝinta la [[1-an de aŭgusto]] [[1939]], kiel Tutsovetunia Agrokultura Ekspozicio. Ĝia centra eniro tre similas al [[berlin]]a [[Brandenburga pordego]] aŭ [[Parizo|pariza]] [[Triumfa Arko de Parizo|Triumfa arko]]. Ĝin kronas same skulptaĵo prezentanta laboriston kaj kolĥozaninon ([[Kolĥozo]] signifas ruse kolektiva mastrumado aŭ kooperativo) farita el orkolora metalo. La [[16-an de junio]] [[1959]] la ekspozicio prenis alian nomon: Tutsovetunuia ekspozicio de la naciaj atingoj, per kio la soveta registaro volis aldoni ankaŭ prezentadon de industriaj atingoj. En la ekspozicio vizitintoj povis vidi, ekzameni praktike ĉiujn eksponaĵojn kaj akiri tiujn laŭplaĉe, interŝanĝi opiniojn pri modernaj teknikaj problemoj kaj elpreni plej taŭgajn rimedojn de la produktado. [[Dosiero:Ostankino vid.jpg|eta|Palaco Ostankino, kiu donis la nomon al la areo, posedata De La Ŝeremetjevoj]] Tra teritorio de la ekspozicio fluas la rivereto, kiu per akvobaraĵoj faras belajn vastajn lagojn taŭgajn por boatnavigado. Multaj diversspecaj arboj kaj floroj kreas nekompareblan sanigan klimaton, tre plezuran por ripozado. Ankaŭ tion kontribuas apuda Botanika ĝardeno, kiu specialiĝas pri kultivado kaj selektado de novaj plantoj. Dum lastaj jaroj gravan parton de ties agadoj okupas diversfakaj internaciaj foiroj, inter kiuj plej fama estas la libra. Tie okazas ĉiujare ĉirkaŭ 350 prezentadoj-foiroj. Ankaŭ tie situas la [[Ostankina televida centro]] kaj la 540-metra [[Ostankina turo]]. En la distrikto troviĝas [[Ostankina bieno|bieno]] de la grafo [[Nikolao Petroviĉ Ŝeremetev]], konstruita en la [[18-a jarcento]], en kiu nun funkcias tre populara historia muzeo. Tra la distrikto pasas la kvinkilometra [[unurela fervojo]], sola en [[Rusio]]. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ru}}) {{Projektoj}} [[Kategorio:Distrikto Ostankinskij (Moskvo)| ]] 9d6mi3vqkg0gemrgigbsxhh0mr6jaib 0 125719 9482923 8731531 2026-09-27T22:09:40Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482923 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Jaroslav Foglar''' (naskiĝis la [[6-an de julio]] [[1907]] en [[Praha]] - mortis la [[23-an de januaro]] [[1999]] en [[Praha]]) estis signifa ĉeĥa verkisto por geknaboj, eble la plej populara. Sub la kromnomo „Jestřáb“ ([[Akcipitro]]) li gvidis dum la tuta vivo [[skolto|skoltajn]] grupojn. [[Dosiero:Jaroslav-foglar.jpg|eta|150px]] Jaroslav Foglar naskiĝis en la Praga kvartalo [[Nusle]], studis Publikan Komercan Lernejon, laboris kiel oficisto, [[pedagogo]] kaj respondeca [[redaktoro]] de la [[gazeto]]j ''Mladý hlasatel'' (Juna heroldo), ''Junák'' (Junulo-skolto) kaj ''Vpřed'' (Antaŭen). En [[1911]] kiel 4-jara li perdis sian 39-jaran patron Jindřich (= Henriko) kaj vivis nur kun la patrino kaj pli aĝa frato. En [[1914]] la familio transloĝiĝis al la kvartalo [[Vinohrady (Prago)|Vihohrady]]. Kiel 13-jarulo en [[1920]] laŭ instigo de sia frato li eniris la skoltan klubon „Akcipitroj“ (laŭ kiu li post jaroj ricevis sian kromnomon) kaj samjare publikigis sian unuan literaturan provon, poemon „Lunaj noktoj“. En [[1921]] li transiras al la klubo „Ohnivci“ (Fajruloj) kaj en [[1923]] gazete aperas lia unua rakonto „Vítězství“ (Venko). En [[1925]] li finas komercan lernejon, nelonge laboras en informejo de firmao Wys Müller et Company kaj poste transiras por dek tri jaroj kiel oficisto al firmao Oskar Stein, grandkomerco pri papero. Dum ferioj li gvidas skoltan tendaron en la Suna Golfo de la rivero [[Sázava]]. Post sesdek jaroj de seninterrompa laboro inter skoltoj kiel Akcipitro li transdonas en [[1987]] la klubon al pli juna anstataŭanto kaj fariĝas unu el la plej maljunaj skoltestroj de la mondo. En [[1934]] la eldonejo Melantrich eldonis la unuan libron de Foglar „La haveno vokas“ (origina titolo „Blua vivo de Jiří Dražan“). Baldaŭ Foglar komencas labori en la redaktejo de la gazeto ''Mladý hlasatel'' (Juna Heroldo) kaj en [[1937]] alvokas fondi klubojn de legantoj de Juna Heroldo. Somere [[1937]] aperas lia plej fama libro - „Knaboj de la Kastora Rivero“ kun ilustraĵoj de [[Zdeněk Burian]]. Ekde novembro [[1938]] Foglar redaktas kune kun Karel Bureš kaj ekde la [[17-a de decembro]] aperas [[daŭrigote]] nun jam legenda komiksa serio Rapidaj Sagoj desegnita de d-ro Jan Fischer. En [[1941]] la [[nazio]]j haltigas la gazeton. Post la milito li redaktas la gazeton Junák, sed foriras pro konceptaj malakordoj kaj fondas gazeton „Vpřed“ (Antaŭen), kiu estis ĉesigita en [[1948]]. Ĝis tiu tempo aperis liaj plej famaj libroj. En la 1950-aj jaroj Foglar estas edukisto en junulara hejmo, li mem kontrolata de sekreta polico. Li ne ĉesas verki. En [[1965]] en la merkato aperas „Tajemná Řásnovka“ (Mistera kvartalo Řásnovka). En kultur-informilo de Ostrava aperas la komiso Rapidaj Sagoj kun novaj aventuroj desegnitaj de Marko Čermák. En [[1968]] dum politika malstreĉiĝo estas reeldonataj ĉiuj liaj verkoj kaj aperas novaj en speciala eldonserio. En la 1970-aj jaroj de politika „renormigo“ (komunistoj renovigis sian potencon) Foglar laboras precipe por sia skolta trupo, publikigas nur en gazetoj. Tiam li verkis, sed ne povis eldoni, libron „Nia trupo“ (pri lia duonjarcenta laboro por knaboj). Lia patrino mortis en [[1980]] en sia 102-a jaro. En la 1980-aj jaroj li kunlaboras kun desegnisto [[Karel Saudek]] kaj preparis desegnitajn seriojn „Blua ravino“ kaj „Perdita kamarado“. Okazas ankaŭ politikaj bataloj pri Foglar - kiam iu publike laŭdas liajn verkojn, tuj venas kontraŭ-atako flanke de komunismaj redaktoroj pri ideologiaj mankoj de liaj libroj. Post la „velura“ revolucio en [[1989]] Foglar havas liberan vojon al la publiko, liaj verkoj estas reeldonataj. Ekde printempo [[1995]] li estas enhospitaligita por longa tempo, tamen - se eble - li venas al kunvenoj kun legantoj. La [[Muzeo de Prago]] aranĝis ekspozicion „Laŭ spuroj de Rapidaj Sagoj“ omaĝe al lia 90-jariĝo kaj la neĝisvivita 90-jariĝo de Jan Fischere. En [[1999]] li mortas en la hospitalo Thomayer en [[Prago]]. == Eldonitaj libroj == * Přístav volá ('''Haveno vokas''', [[1934]]), * Boj o první místo ('''Batalo por la unua loko''', [[1936]]), * Hoši od Bobří řeky ('''Knaboj de la Kastora Rivero''', [[1937]]), * Tábor smůly ('''Tendaro de misŝanco''', [[1938]]), * Chata v Jezerní kotlině ('''Kabano en la Laga Valo''', [[1939]]), * Historie Svorné sedmy ('''Historio de la Fidela Sepo''', [[1940]]), * Pod junáckou vlajkou ('''Sub la skolta flago''', [[1940]]), * Záhada hlavolamu ('''Mistero de la kaprompilo''', [[1941]]), * Když duben přichází ('''Kiam aprilo venas''', [[1944]]), * Stínadla se bouří ('''Kvartalo Stínadla tumultas''', [[1947]]), * Tajemná Řásnovka ('''Mistera kvartalo Řásnovka''', [[1965]]), * Poklad Černého delfína ('''Trezoro de Nigra Delfeno''', [[1966]]), * Kronika Ztracené stopy ('''Kroniko de Perdita Spuro''', [[1967]]), * Dobrodružství v Zemi nikoho ('''Aventuro en la Neniesa Tereno''', [[1969]]), * Devadesátka pokračuje ('''La naŭdeko daŭras''', [[1969]]), * Tajemství Velkého Vonta ('''Sekreto de Granda Vonto''', [[1986]] - ĉeĥlingve en [[Germanio]]) * Dobrodružství v temných uličkách ('''Aventuroj en obskuraj stratetoj''', [[1990]], enhavas: Mistero de la kaprompilo, Stínadla tumultas, Sekreto de Granda Vonto) * Tajemství Velkého Vonta ('''Sekreto de Granda Vonto''', [[1992]]) * Život v poklusu ('''Trote rapida Vivo''', [[1990]]), * Nováček Bubáček píše deník ('''Novulo Bubulo skribas taglibron''', [[1990]]), * Jestřábe, vypravuj ('''Akcipitro, rakontu''', [[1990]]), * Strach nad Bobří řekou ('''Timo super la Kastora Rivero''', [[1990]]), * Náš oddíl ('''Nia trupo''', [[1992]]), * Modrá rokle ('''Blua ravino''', [[1994]]), * Kronika Hochů od Bobří řeky ('''Kroniko de Knaboj de la Kastora Rivero''', [[1996]]). * [[Rychlé šípy]] ('''Rapidaj Sagoj''', [[1998]] kompleto de la tuta desegnita serio) * Svorní gambusíni a jiné příběhy ('''Fidelaj gambusinoj kaj aliaj rakontoj''', [[1999]]) * Z Bobří hráze ('''De la Kastora Digo''', [[1999]]), * Hry Jaroslava Foglara ('''Ludoj de Jaroslav Foglar''', [[2000]]). Iuj liaj libroj estis eldonitaj ankaŭ en Slovakio, Germanio, Polio kaj Hungario. == En Esperanto aperis == * Knaboj de la Kastora Rivero (tr. [[Dieter Berndt]], Třebíč [[1996]]) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.spjf.cz Asocio de amikoj de Jaroslav Foglar] * [http://www.bohousek.cz Bohoušek] * Knaboj de la Kastora Rivero {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061019063950/http://www.dvojka.cz/hobr/ |date=2006-10-19 }} * [https://web.archive.org/web/20160814103446/http://foglar.ezin.cz/ Neoficiala retejo de Jaroslav Foglar] stránka nenalezena {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Foglar, Jaroslav}} [[Kategorio:Ĉeĥaj verkistoj]] [[Kategorio:Ĉeĥlingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Ĉeĥaj verkistoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Ĉeĥaj porinfanaj verkistoj]] [[Kategorio:Skoltoj]] lbe3594xi5y8jwcg2iffojpcqotwz22 0 128422 9483082 9185593 2026-09-28T10:35:16Z ThomasPusch 1869 9483082 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|teksto='''''Füssen''' ankaŭ estas la [[germana lingvo|germana]] nomo de la vilaĝo [[Feisa]] en [[Rumanio]]''}} {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = DEU Füssen COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = dosiero:Füssen in OAL.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Distriktaro Ŝvabio]] |distrikto = [[Distrikto Ostallgäu]] |alto = 808 |areo = 43,52 |poŝtkodo = 87629 |tel_antaŭkodo = 08362 |aŭtokodo = OAL (''antaŭe:'' FÜS) |oficiala_kodo = 09777129 |subdivido = 4 urbopartoj (''Stadtteile'') |adreso-komunumestraro = Lechhalde 3 |retpaĝaro = [https://www.stadt-fuessen.de/ www.stadt-fuessen.de] |komunumestro = Paul Jacob |komunumestro-partio = [[SDP]] }} '''Füssen''' estas urbo en [[Germanio]], en la regiono [[Algovio]] norde de la [[Alpoj]]. La urbo troviĝas en la [[distrikto Ostallgäu|distrikto ''Ostallgäu'']] (Orienta [[Algovio]]) kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Distriktaro Ŝvabio|Ŝvabio]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09777129}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La [[supermara alteco|alteco super la marnivelo]] estas inter 808 kaj 1288 metroj (la plej malalta punkto estas ĉe la lago ''[[Forggensee]]'', la plej alta la pinto de la monto ''Salober'') - tiu relative vasta amplitudo estas indiko ke la regiono [[Algovio]] jam konsideriĝas parto de la [[montaro]] [[Alpoj]]. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} [[Dosiero:Füssen - Kloster St. Mang.JPG|eta|maldekstra|300ra|<center>la urba kastelo super urbocentraj tegmentoj]] [[Dosiero:Fuessen um 1900.jpg|eta|maldekstra|300ra|<center>Füssen en [[1900]]]] [[Dosiero:Fluss-lech-bei-füssen.jpg|eta|maldekstra|300ra|<center>la rivero [[Lech]] en Füssen]] [[Dosiero:DSC02508 Füssen bei Nacht mit Tegelberg und Säuling.jpg|eta|maldekstra|300ra|<center>Füssen nokte; en la fono la montoj Tegelberg (1881 msm, maldekstre) kaj Säuling (2047 msm, dekstre), en la mezo kastelo [[Neuschwanstein]]]] {{-}} [[Dosiero:Fuessen Panorama 1.jpg|eta|600ra|centre|<center>panoramo urbocentra direkte al nordo]] [[Dosiero:Fuessen Panorama 2.jpg|eta|600ra|centre|<center>panoramo urbocentra direkte al nordoriento]] {{Projektoj}} {{Distrikto Ostallgäu}} {{Ĝermo|Germanio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Distrikto Ostallgäu]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] e5vinr85ruypiq90mnwxlqh2qclsg0f 0 130044 9482773 8530187 2026-09-27T12:15:43Z Sj1mor 12103 9482773 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[Ĉefepiskopo de Canterbury]] | dosiero = Arms ArchbishopOfCanterbury.svg | periodo = [[1162]] ĝis [[1170]] | antaŭ = | post = }} {{Informkestero sanktulo | dato de kanonizo = [[1173]] }} }} [[Dosiero:Thomas_Becket_Murder.JPG|eta|dekstra|250ra|[[13-a jarcento|13-a jarcenta]] miniaturo en manuskripto, bildiginta la murdon de Thomas Becket.]] [[Sanktulo|Sankta]] '''Thomas BECKET''' {{prononco|tomas '''bek'''et}} (naskiĝis la [[21-a de decembro|21-an de decembro]] [[1119]] en [[Londono]], mortis la [[29-a de decembro|29-an de decembro]] [[1170]] en [[Canterbury]]) estis la [[ĉefepiskopo de Canterbury]] ekde [[1162]] ĝis [[1170]]. Li spertis konflikton kun la [[Listo de britaj reĝoj|reĝo]] [[Henriko la 2-a (Anglio)|Henriko la 2-a de Anglio]] pri la rajtoj kaj privilegioj de la [[Katolikismo|katolika Eklezio]], kaj estis konsekvence murdita de anoj de la reĝo en la [[Katedralo de Canterbury]]. En 1173 li estis [[kanonizo|kanonizita]]. Li estas ankaŭ kelkfoje konata kiel '''Thomas à BECKET''', kvankam kelkaj historiistoj rigardas tion kiel nekorekta. Becket verŝajne akiris la ekstran "à" en sia nomo multaj jaroj post sia morto, eble por aludi [[Thomas à Kempis]] ([[1380]]-[[1471]]). == Frua vivo == Becket naskiĝis en Cheapside, Londono kaj estis la filo de riĉa komercisto, Gilbert Beket, kaj Matilda (kies familia nomo estis Roheise aŭ Rosea kaj kiu devenis de la regiono de [[Caen]]). Liaj gepatroj entombiĝis en la malnova [[Katedralo Sankta Paŭlo (Londono)]], detruata per fajro en 1666. Inter la amikoj de lia patro estis Richer l'Aigle, kiu ofte gastigis Becket ĉe siaj bienoj en [[Sussex]]. Tie Becket lernis rajdi, ĉasadi, turnire batali kaj konduti kiel ano de la supera klaso. Becket estis edukata en Priorejo Merton (proksime al Londono), [[Parizo]], [[Auxerre]] kaj [[Bolonjo]], kaj studis aparte la juron. Reveninte en Anglion, li altiris la favoron de la ĉefepiskopo de [[Canterbury]], [[Teobaldo (ĉefepiskopo de Canterbury)|Teobaldo]], kiu konfidis al li gravajn misiojn al [[Romo]] kaj fine nomumis lin ĉefpresbitero de Canterbury kaj preposto de [[Beverley]]. Kiam vakiĝis la posteno Lord-Kanceliero de Anglio, Teobaldo rekomendis Becket al reĝo [[Henriko la 2-a (Anglio)|Henriko la 2-a]]. Kiel kanceliero Becket klopodis pligrandigi la potencon de la reĝo, inkluzive rilate la eklezion, kaj pro tio akiris amikojn inter la anglaj ekleziuloj. Li iĝis malŝpara kortegano kiu ĝoje partoprenis la plezurojn de Henriko, kaj la du homoj forte amikiĝis. Henriko eĉ sendis sian filon [[Henriko la Juna Reĝo]] por edukiĝi inter la domanaro de Becket (tiutempe oftis ke aristokratoj kaj reĝoj edukis la idojn de aliaj aristokratoj kaj reĝoj). == Ĉefepiskopo == [[Dosiero:Becket-arms.jpg|eta|Blazono de Thomas Becket kun tri [[Ruĝbeka montokorvo|Ruĝbekaj montokorvoj]]]] En [[1162]], plurajn monatojn post la morto de Teobaldo, Becket estis nomumita ĉefepiskopo de Canterbury. Henriko esperis ke li daŭre malpligrandigus la rajtojn de la eklezio, sed tio ne okazis. Becket rezignis la postenon de kanceliero, forlasis siajn kortegajn plezurojn, iĝis asketo, kaj forte defendis la rajtojn de la eklezio kontraŭ la reĝo. Estiĝis fendo inter Becket kaj la reĝo. Ŝajne Henriko sukcese persvadis la aliajn anglajn episkopojn subteni lian politikon. Rezultis en 1164 akordo nomata la Konstitucioj de Clarendon (Clarendon estis reĝa palaco). Nur Becket kontraŭis, sed eĉ li fine decidis akcepti la esencon de la Konstitucioj. Tamen li rifuzis formale subskribi sian nomon. Henriko koleriĝis. Li alvokis Becket al Reĝa Konsilio la 8-an de oktobro 1164. Tie oni kondamnis Becket, kiu fuĝis al Francio, kie li ĝuis la protekton de reĝo [[Ludoviko la 7-a (Francio)|Ludoviko la 7-a]]. Becket pasis preskaŭ du jarojn en la cistercia Abatejo Poitigny, ĝis la minacoj de Henriko kontraŭ la cistercia ordeno igis lin translokiĝi al Sens. Li deziris uzi la tutan potencon de la eklezio kontraŭ Henriko - ekzemple ekskomuniki Anglion - sed la [[papo]] preferis pli mildan politikon, kvankam li simpatiis kun Becket. Tamen en 1170 la papo senpaciencis kaj minacis ekskomuniki Anglion. Tio devigis Henrikon permesi ke Becket revenus en Anglion. Tamen Becket kaj Henriko daŭre kverelis. En junio 1170 la ĉefepiskopo de [[Jorko]] kaj la episkopoj de Londono kaj [[Salisbury]] kronis Henrikon la Junan Reĝon. Tio uzurpis la potencojn de la ĉefepiskopo de Canterbury, kaj en novembro 1170 Becket ekskomunikis la tri ekleziulojn. Henriko estis en Normandio kiam li ricevis la novaĵojn, kaj parolis malprudentajn kaj kolerajn vortojn. Aŭdinte la vortojn de la reĝo, kvar kavaliroj (Reginald Fitzurse, Hugo de Moreville, Vilhelmo de Tracy, kaj Rikardo le Bretono) veturis al Canterbury, kie ili murdis Becket en la katedralo la 29-an de decembro 1170. La tombo de Becket, en Katedralo Canterbury, estis detruita en 1538, laŭ komando de [[Henriko la 8-a (Anglio)|Henriko la 8-a]]. == Sekvoj de la murdo == Komence la murdo malplifortigis Henrikon rilate la eklezion. En 1172 li faris publikan penton. En 1173 Becket estis [[kanonizo|kanonizita]], kaj Canterbury fariĝis tre grava pilgrimcelo. (La ''Canterbury Tales'' de [[Geoffrey Chaucer]] estis rakontataj dum pilgrimado al Canterbury.) == Teatraĵoj kaj filmo == La murdo de Becket inspiris al: * ''Murdo en la Katedralo'', teatraĵo de [[T. S. Eliot]] (1935) * ''Becket'', teatraĵo de [[Jean Anouilh]] (1959) * ''Becket'', filma version de la teatraĵo de Jean Anouilh (1964) {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Becket, Thomas}} [[Kategorio:Angloj]] [[Kategorio:Sanktuloj]] [[Kategorio:Ĉefepiskopoj de Canterbury]] [[Kategorio:Universitato de Bolonjo]] g6gmdqc8ero3uds0jxa3oc598r0pfh1 0 138932 9482980 9171601 2026-09-28T04:29:41Z Crosstor 3176 /* Famuloj */ 9482980 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=HU-SZ|zomo=11}} '''Tiszalök''' [tisalok] estas [[urbo]] en [[Hungario]] en [[regiono]] [[Norda Ebenaĵo]], en [[departemento]] [[Szabolcs-Szatmár-Bereg]], en [[Distrikto Tiszavasvári]]. [[Dosiero:Tiszatardos Fähre.JPG|eta|maldekstre|Pramo tra Tiso]] == Bazaj informoj == * [[Areo]]: {{unuo|59|km²}} * [[Loĝantaro]]: {{unuo|6020}}{{kiam?}} * [[Poŝtkodo]]: 4450 * [[Telefonprefikso]]: 42 == Geografio == Tiszalök situas sur [[ebenaĵo]], laŭ maldekstra flanko de [[Tiso]], laŭ flankovojoj, fine de [[fervojo]] el [[Nyíregyháza]]. [[Aŭtoŝoseo]] M3 el [[Budapeŝto]] estas proksime. [[Pramo]] funkcias tra la [[rivero]]. == Historio == Ĝia ĉirkaŭo estis loĝata ekde la hungara landokupo (895), arĥeologoj malkovris tie la unuan pruveble Arpad-epokan vilaĝon de la departemento, sed pli fruaj trovaĵoj devenas el la [[neolitiko]] kaj de [[avaroj]]. La loko estas menciita unufoje en [[1265]], ĝi havis rajtojn de [[kampara urbo]] ekde 1700-aj jaroj ĝis [[1893]]. En [[1870]] ĝi iĝis distriktejo de [[Szabolcs]], en [[1992]] urbo. La komunumo tutlande famiĝis danke al konstruo de la akvoŝtuparo kaj akvocentralo, apogante la ŝipveturadon sur la Tiso. La ŝveliga instalaĵo estis finkosntruita en [[1954]], la ŝipa [[kluzo]] en [[1958]], la turbinoj de la akvocentralo (11,5 megavattoj) funkcias ekde [[1959]]. Estas nepre menciinda, ke ĉirkaŭ [[1950]] inter la laboristoj troviĝis multnombre trudlaboristoj, kiuj nomiĝis tiutempe "malamikoj de la laborista popolo". [[Dosiero:Művelődési ház, Tiszalök.jpg|eta|Kulturdomo]] Parto de la ŝveligita akvo defluas tra la tie eliranta [[Orienta ĉefkanalo]], krome ekzista la alia Okcidenta ĉefkanalo. == Vidindaĵoj == * moderna [[preĝejo Nomo de Sankta Maria (Tiszalök)]] == Famuloj == En Tiszalök naskiĝis: * [[antropologo]] [[Ildikó Hankó]] * [[instruisto]]j [[József Cserép]] kaj [[Sámuel Tóth]] * [[ĵurnalisto]] [[Márton Holló]] * [[ministro]] [[István Simicskó]] * [[János Rácz (naĝisto)]] * [[Sándor Asztalos (redaktoro)]]. == Fontoj == * WikiTrans {{Szabolcs-Szatmár-Bereg}} [[Kategorio:Tiszalök]] [[Kategorio:Urboj ĉe Tiso]] 7bt427cnm9l0bounvjrwrzfqfup5rph 0 140930 9482782 9141905 2026-09-27T12:25:22Z Sj1mor 12103 9482782 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Finland-Location of Helsinki.png|eta|dekstra|Limoj de komunumoj de Finnlando]] '''Komunumo''' ({{lang-fi|kunta}}, {{lang-sv|kommun}} estas unuo de loka administrado en Finnlando. Laŭ la stato de 2024 Finnlando havas 309 komunumojn, el kiuj 108 estas urboj (vd. [[Listo de komunumoj de Finnlando]] kaj la liston de nombroj sube). Komunumoj varias tre multe inter si: la plej granda laŭ areo estas [[Inari]] 17.321 km² kaj la plej malgranda estas [[Kauniainen]] kun nur 6 km². La plej multajn loĝantojn havas [[Helsinko]] (576.632), dum la plej malmulte havas [[Sottunga]] (115). La komunumoj havas deputitaron elektitan ĉiun kvaran jaron. La nombro de seĝoj varias laŭ nombro de loĝantoj, kutime de 17 ĝis 85 (en plej malgrandaj eblas eĉ nur 9). Komunumoj havas rajton imposti siajn loĝantojn (kaj entreprenojn), sed en multaj komunumoj la plej signifa financa fonto estas subvencioj de la ŝtato. Komunumoj respondecas pri sanservoj, baza edukado, planado de ekonomio. La unuaj [[kampara komunumo (Finnlando)|kamparaj komunumoj]] (''maalaiskunta''/''landskommun'') estis fonditaj en 1865 laŭ nova komunuma leĝo. En la 1860–1880-aj jaroj la eksa kampara lokadministreja tio ''pitäjä''/''sock'' estis nuligita/''köping'') kaj anstataŭigita per kamparaj komunumoj. La urboj havis komunuman pozicion jam antaŭe. Krom la urboj kaj kamparaj komunumoj estis ĝis 1976 [[kampurbo]]j (''kauppala''). {| class=wikitable | colspan=21 align="center" | '''Nombro de komunumoj en Finnlando''' (laŭ la stato de 2024) |- !Jaro !1917 !1927 !1937 !1947 !1957 !1967 !1977 !1987 !1997 !2007 !2009 !2010 !2011 !2013 !2015 !2016 !2017 !2020 !2021 |- align="center" !Nombro |532 |585 |602 |547 |549 |537 |464 |461 |452 |414 |348 |342 |336 |320 |317 |313 |311 |310 |309 |- |} La nombro de komunumoj kreskis ĝis la Dua Mondmilito. En teritorio, kiun Finnlando perdis al [[Sovetio]] en la [[Dua Mondmilito]] restis 50 komunumoj. Ekde 1967 la kvanto de komunumoj rapide malkreskis pro kunigo de malgrandaj komunumoj inter si aŭ al pli grandaj komunumoj, ĝis en 1981 oni haltigis la reformocelon, kiu pleje malsukcesis. Poste la kunigojn oni faris malmulte, ĝis proksimume en 2005 komencis nova samtipa reformoprojekto kiel en la 1960-aj jaroj. Estis planoj laŭ kiuj komunumoj devus havi minimume 20 000 loĝantoj, kiu signifus ke la nombro de komunumoj falus eĉ pli. Ankaŭ tiu reformo pleje malsukcesis, kvankam en la dua duono de la 2000-aj jaroj kaj en la 2010 jaroj ĝis la jaro 2017 okazis eĉ pli komunumaj kunigoj ol en 1967–1981 La finna ĉefministro [[Jyrki Katainen]] anoncis en 2012, ke la ccelo de la registo estus redukti la finnajn komunumojn ĝis 2015 al la nombro 100.<ref>[https://web.archive.org/web/20120611114407/http://www.hs.fi/politiikka/Katainen+Talousel%C3%A4m%C3%A4ss%C3%A4+Hallitus+aikoo+v%C3%A4hent%C3%A4%C3%A4+kuntien+m%C3%A4%C3%A4r%C3%A4n+sataan/a1305553759763 laŭ artikolo el januaro 2012 el la gazeto] ''[[Helsingin Sanomat]]'', ĉi tie arkivigita laŭ stato de junio 2012 ({{}})</ref> En la 2020-aj jaroj la area administra reformo malpliigis taskojn de la komunumoj kaj tiel nun estas por la etaj komunumoj pli facile daŭrigi sian komunuman sendependecon ol plu en la 2010-aj jaroj. Nun la komunumaro de Finnlando estas relative stabila kaj apenaŭ en la proksima venonteco iĝas radikalaj ŝanĝoj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Listo de komunumoj de Finnlando]] * [[Listo de urboj de Finnlando]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Administraj unuoj de Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando| ]] 3ogtl4dpcuve0yny1ndbsqxxbzy801h 0 148553 9482791 8467681 2026-09-27T12:34:10Z Sj1mor 12103 9482791 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=UA-43|zomo=12}} {{Loĝloko de Krimeo | tipo = | eonomo = Sudako | runomo = Судак | uknomo = Судак | qrnomo = Sudaq | blazono =[[Dosiero:COA Sudak.svg|100ra]] | flago = | regiono = [[Sudaka municipo]] | latd=44 |latm=51 |lats=5 |latNS=N | longd=34 |longm=58 |longs=21 |longEW=E | alto = ~50 | areo = | loĝantaro = 14 800 | jaro = 2006 | denso = | poŝtkodoj = 98000 — 98015 | telefono = 6566 | eksnomoj = ''Soldaja'', ''Sugdea'', ''Sidagios'', ''Suroĵ'' | regionamapo = Sudaq | urbestro = ŜREMF Leonid Aleksandroviĉ | paĝaro = }}'''Sudako''' ({{lingvo-ru|Судак}}, {{lingvo-uk|Судак}}, {{lingvo-qr|Sudaq}}) estas ĉemara urbo en la sud-orienta parto de [[Aŭtonoma Respubliko Krimeo|Krimeo]], populara ripoz- kaj kurac-loko. Administre la urbo apartenas al la [[Sudaka municipo]], kiu krom la urbon havas ankoraŭ kelkajn negrandajn loĝlokojn. == Historio == La urbo estis fondita fare de alanoj (sarmat-devena iran-lingva tribo) supozate en la jaro 212 p.K. Dum la mez-epoko la urbo nomiĝis ankaŭ ''Suroĵ'' (fare de slavoj), ''Sugdea'', (''Σουγδαια'' - fare de grekoj) kaj ''Soldaja'' (''Soldaia'' - fare de italoj). Komence de la VIa jarcento laŭ la ordono de la Bizancia imperiestro Justiniano la Unua en Sudako estis konstruita fortikaĵo. La urbo iĝis grava komerca centro kaj signifa transita punkto sur la Granda Silka Vojo, la pleja prospero de la urbo venis en la XIIa-XIIIa jarcentoj. Ekde la jaro 1204 la urbo iĝis regata de venecianoj. En la XIIIa-XIVa jarcentoj la urbo estis kelkfoje prirabita kaj detruita de [[mongoloj]], tamen ĝi rapide renaskiĝis kaj rekreskis. En la 1365a jaro la urbo estis konkerita de ĝenovanoj kaj iĝis parto de ĝenovaj kolonioj sur la nordaj bordoj de la Nigra Maro. Tiutempe la urbo estis regata fare de ĉiujare elektata itala konsulo. En la jaro 1475 Sudako iĝis parto de la Otomana Imperio. Dum la tuta tempo de otomana regado la urbo estis centro de ''kadilik'' - la plej malgranda administra unuo de la Otomana Imperio. [[Dosiero:Bogaevsky Consul Tower Sudak.jpg|eta|maldekstra|Pentraĵo de K. Bogajevskij. La konsula turo de la ĝenova fortikaĵo.]] En la jaro 1783 Sudako (kune kun tuta Krimeo) transiris sub [[Rusia Imperio|Rusujan]] regadon. Pro amasa elmigrado de krime-tataroj la urbo preskaŭ plene senhomiĝis (en la jaro 1805 en la urbo loĝis nur 33 homoj). En la jaro 1804 en Sudako estis malfermita la unua en Rusujo lernejo de vinfarado. Pro manko de serioza industrio, dum la tuta XIXa kaj XXa jarcentoj la urbo malrapide evoluis kiel ĉemara kurac- kaj ripoz-loko. En la jaro 1982 la loĝ-loko ricevis statuson de urbo. Nuntempe en la urbo loĝas ĉirkaŭ 15 mil homoj. == Nuntempo == [[Dosiero:Genoese fortress tower.jpg|eta|maldekstra|La ĝenova fortreso]] En la urbo mankas iu serioza industrio. La ĉefaj sektoroj de ekonomio estas ripoz- kaj amuz-servoj kaj kuracado (la urbaj kuracejoj ĉefe specialiĝas pri kuracado de spira sistemo, nerva sistemo kaj kor-vaskula sistemo. Krome, en la urbo estas fama vinfarejo "''Novij Svet''" kaj esenc-produkta uzino. La urbo havas aŭtobusan stacidomon, kiu ligas ĝin kun ĉiuj aliaj urboj de Krimo. [[Dosiero:Sudak Bay in the evening.JPG|eta|maldekstra|La golfeto apud Sudako dum vespero]] == Vidindaĵoj == La urbo famas precipe pro bone konserviĝinta ĝenova fortreso (konstruita en la XIa-XIVa jarcentoj), kiu estas la plej granda el ĉiuj ĝenovaj fortresoj, kiuj konserviĝis. Krome, ĉirkaŭ la urbo belas la naturo mem. En la jaro 2003 ĉe la urbo ekfunkciis akvoparko. == Gefiloj == * [[Aron ben Josef]], kuracisto kaj biblifakulo == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://sudak-news.info Novaĵoj de la urbo (ruse)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201021210319/http://www.sudak-news.info/ |date=2020-10-21 }} * [http://www.sudak.net.ua/gallery.htm Fotoj de la urbo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://archeologia.narod.ru/krim/sudak.htm Historio kaj monumentoj de Sudako (ruse)] {{-}} {| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em;" |- | width="0" | | width="100%" | | width="0" | | width="40" | |- ! | <!-- [[Dosiero:Alushta-flag.gif|60ra]]| --> ! colspan="3" width="90%" align="center" style="background-color: #ddf" | <big>La loĝlokoj de la [[Sudaka municipo]]</big> |- |- ! style="background-color: #ddf" | '''Urbo:''' | colspan=3 align="center" style="background-color: #eee" | Sudako |- |- ! style="background-color: #ddf" | '''[[Urbotipa loĝloko]]''': | colspan=3 align="center" | [[Novosveto (Krimeo)|Novosveto]] |- |- ! style="background-color: #ddf" | '''Vilaĝoj''' | colspan=3 align="center" style="background-color: #eee" | ''Bogatovka'' • ''Daĉnoje'' • ''Gromovka'' • ''Gruŝevka'' • ''Ĥolodovka'' • ''Lesnoje'' • ''Meĵdureĉje'' • ''Morskoje'' • ''Perevalovka'' • ''Pribreĵnoje'' • ''Solneĉnaja&nbsp;Dolina'' • ''Veseloje'' • ''Voron'' |- |- ! style="background-color: #ddf" | '''[[Loĝloketo (teritoria unuo de Ukrainio)|Loĝloketo]]''': | colspan=3 align="center" | ''Mindalnoje'' |} {{Loĝlokoj de Krimeo}} [[Kategorio:Sudaka municipo]] [[Kategorio:Urboj de Krimeo]] [[Kategorio:Loĝlokoj de Krimeo]] 8omolzv4xr6o575tnepwa7gagxakfct 0 148931 9483048 6681015 2026-09-28T08:14:00Z Sj1mor 12103 9483048 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Mourad Benchellali''' estas [[francio|franca]] civitano kaj eks-malliberulo de la malliberejo [[Guantanamo]]. Li estis kaptita en decembro [[2001]] en [[Pakistano]] kaj translokita en Guantanamo en januaro [[2002]]. Li revenis en [[Francio]] en julio [[2004]]. Li estis liberigita el la franca malliberejo de [[Fleury-Mérogis]] la {{daton|12|januaro|2006}}. En libro, li parolis pri vivkondiĉoj en la usona malliberejo. {{bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Benchellali, Mourad}} [[Kategorio:Francaj islamanoj]] [[Kategorio:Alĝeridevenaj francoj]] [[Kategorio:Al-Kaida]] [[Kategorio:Malliberejo de Guantanamo]] gweasv10tqqnlld8bus3oxmmoc48rfp 0 161268 9482771 9140755 2026-09-27T12:15:31Z Sj1mor 12103 9482771 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|teksto=Ne konfuzu lin kun lia samnoma nepo, [[Rudolfo la 1-a (Bohemio)|Rudolfo la 1-a]], reĝo de Bohemio ([[1282]]-[[1307]])}} {{Informkesto gravulo | titolo = rom-germana reĝo | dato de naskiĝo = [[1218]] | kronado = [[1273]] | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[rom-germana reĝo]] | dosiero = | periodo = [[1292]]- [[1298]] | antaŭ = ''(Interregno)'' | post = [[Adolfo de Nassau]] }} }} [[Dosiero:Grabplatte Rudolfs von Habsburg im Dom zu Speyer.jpg|eta|Rudolfo de Habsburgo, tomboplato]] '''Rudolfo la 1-a''' aŭ '''Rudolfo de Habsburgo''' (naskiĝis en [[1218]], mortis en [[1291]]) estis [[rom-germana reĝo]] de la [[Sankta Romia Imperio]]. Li estis la filo de [[Alberto la 4-a de Habsburgo]] kaj ties edzino [[Hedvigo de Kiburgo]], la lasta heredantino de la [[Grafoj de Kiburgo]]. Rudolfo la 1-a per sia kroniĝo en la jaro [[1273]], per kiu finiĝis la 23-jara [[interregno]], fariĝis la 1-a [[imperiestro]] de la [[Sankta Romia Imperio]] el la familio de la [[Habsburgoj]]. == Vivo == Post la morto patra (13.12.1239) li heredis la duonon de la Graflando habsburga en [[Svislando]] kaj sekvis en la baptopatron [[Frederiko la 2-a (Sankta Romia Imperio)]] al [[Italujo]]. Tie li iĝis kavaliro. Danke al la edzinigo (1245) de Gertrud, la filino de grafo Burkhard von Hohenberg, Rudolfo akiris Kastelon Ortenbourg (apud [[Scherwiller]] en la departemento [[Bas-Rhin]]) kaj plurajn aliajn en [[Alzaco]] situantajn bienojn. En 1249 li ekskomunikitis fare de papo [[Inocento la 4-a]] estante ano de imperiestro Frederiko la 2-a kaj denove en 1254 pro bruligo de antaŭurbo [[bazelo|bazela]] okaze de kverelo kun la loka episkopo. Sed ambaŭfoje la ekskomuniko neniigitis. Dum senĉesaj kvereletoj li pligrandigis la posedaĵojn de sia dinastio. Estante aliancano de la urbo [[Strasburgo]] li venkis la urbmaleman episkopon Walter von Geroldseck proksime de Hausbergen en la jaro 1262. Post kiam forpasis grafo kaj onklo Hartmann von Kyburg gajnis li en 1264 pluse la Grafujon [[Grafoj de Kiburgo|kiburgan]]. Sekve Rudolfo iĝis la plej potenca suvereno en [[Ŝvabio]] kaj Supra [[Burgonjo]]. Estante en kverelo kun la episkopa moŝto de Bazelo kaj preparante la sieĝon de tiu urbo li ricevis la informojn fare de [[Frederiko la 4-a (Zollern)]], burggrafo de [[Nurenbergo]], pri la plano de la en [[Frankfurto ĉe Majno]] kolektiĝintaj princoj elekti lin je germana reĝo. La tagon post la elekto (1.10.1273) Rudolfo eniris solene Frankfurton kaj li kroniĝis en la 24.10. en [[Aachen]]. == Karaktero == Rudolfo estis de vera kavalireco, piulo kaj praktike saĝa kaj entreprenema. Pro la longa korpoformo kaj la agla nazo li tuj ekkonitis de ĉiuj. Tamen li ĉiam prezentis sin modesta. Por gajni la favoron de la papo je elektiĝo li devis konfirmi al la [[Apostola Seĝo]] ĉiujn privilegiojn iam ceditajn fare de [[Oto la 4-a (Sankta Romia Imperio)]] kaj Frederiko la 2-a. Ankoraŭ malakceptis la elekton lian la [[bohemio (lando)|bohemia]] reĝo [[Přemysl Otakar la 2-a]] se li ne ricevis la aŭstriajn landojn rekompence. Kiam Otokaro dum la dietoj aperis nek en Nurenbergo (1274), nek en [[Würzburg]] (1275) nek en [[Augsburg]] (1275) li forpuŝitis de Rudolfo en la 24.6.1276 kaj startis kampanjo kontraŭ li. La popolo bonvenigis lin krom la [[vieno|vienanoj]]. Antaŭ Vieno, en la 25.11.1277, Rudolfo kaj Otokaro interkonsentis ke Aŭstrujo, [[Stirio]], [[Karintio]] kaj [[Duklando Karniolo|Karniolo]] iĝu rudolfaj, Bohemio kontraŭe estu otokara. Sed samjare ankoraŭ Otokaro rompis la pacon kaj perdis kaj la batalon kaj la vivon en la 26.8.1278 sur la kamparo [[Marchfeld]] apud [[Dürnkrut]]. Bohemion donitis fare de Rudolfo al la neplenaĝa filo de Otokaro, [[Venceslao la 2-a (Bohemio)]]. Aŭstrujo, Stirio kaj Karniolo donitis - en konsento kun princaj elektistoj - al la filoj Albrecht kaj Rudolf. Karintion gajnis grafo Meinhard el [[Tirolo]]. Per ĉiuj tiaj Rudolfo ruze konstruis la necesan kaj multflankan influadon politikan. Arde li laboris poste por la restarigo de la paco en la regno. Jam en 1281 li sukcese peris pacon por [[Frankonio]] por la daŭro de kvin jaroj dum dieto en Nurenbergo. En 1286 la samo faritis por Ŝvabio kaj [[Bavario]]. En 1287 renovigitis la Majenca landpacleĝo de Frederiko la 2-a. Multaj burgoj de rabistaj kavaliroj detruitis kaj la nobeloj rompintaj pacon perforte regviditis je la vojo de paco. En 1289, dum dieto de [[Erfurto]], la ĝenerala landa paco proklamitis kaj Rudolfo tuj ekagis tiucelen. Nur en [[Turingio]] detruitis pli ol 60 burgoj de ŝtelemaj kavaliroj (ekz. apud [[reinsfeld (Arnstadt)|Reinsfeld]]) kaj 29 kavaliroj publike ekzekutitis. Post kiam en [[Speyer]] en 1291 faritis nova dieto porpaca, vokitis la princojn al alia dieto al Frankfurto por la monato majo. Tie elektiĝu la fio Albrecht reĝo. Sed tion la elektistoj malakceptis timante troan potencperdon voĉdonan. Sentante en [[Germersheim]] la alproksimiĝon de la morto li iris al Speyer, la entombigloko de multaj imperiestroj. Tie li mortis kaj entombigitis katedrale. [[Alexander Rost]] glorigis al vivon rudolfan per la verko ''Kaiser R. in Worms'', [[Justinus Kerner]] prikantis la morton en la poemo ''Kaiser Rudolfs Ritt zum Grabe''. == Fonto == ''Meyers Großes Konversations-Lexikon'', Band 17. Leipzig 1909, p. 233, kio relegeblas [http://www.zeno.org/nid/20007373120 tie ĉi interrete.] == Vidu ankaŭ == * [[Batalo sur Morava kampo]] * [[Habsburgoj]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo}} [[Kategorio:Habsburgoj]] [[Kategorio:Imperiestroj de la Sankta Romia Imperio]] bzxs25v0ju9mfj4v41sl8v6xmqqqest 0 168028 9483122 9019519 2026-09-28T11:26:08Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9483122 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = DEU Abensberg COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = dosiero:Abensberg in KEH.svg |situo-priskribo = |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |alto = 370 |areo = 60.28 |poŝtkodo = 93326 |tel_antaŭkodo = 09443 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273111 |subdivido = 7 urbopartoj (''Stadtteile'') |adreso-komunumestraro = Stadtplatz 1<br />93326 Abensberg |retpaĝaro = [https://www.abensberg.de/ www.abensberg.de] |komunumestro = Dr. Uwe Brandl |komunumestro-partio = CSU }} '''Abensberg''' estas urba komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} Abensberg havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273111}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Kiel la aliaj distriktaj komunumoj sude de la rivero [[Danubo]], Abensberg estas parto de la geografia kaj kultura regiono [[Hallertau]]. == Famuloj == * [[Johannes Thurmair]] == Partneraj urboj == * {{flago|Grekio}} [[Parga]], Grekio (1986) * {{flago|Italio}} [[Lonigo]], Italio (1999) == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {| style="float:left; background:transparent; padding:0px; margin:0px;" |- valign="top" |[[Dosiero:Abensberg Maderturm2.jpg|eta|maldekstra|{{centre|urba simbolo: la historia turo ''Madertrum''}}]] |[[Dosiero:Herzogskasten Abensberg.JPG|eta|maldekstra|{{centre|la urba muzeo}}]] |- valign="top" |[[Dosiero:Abensberg RegensburgerTor.jpg|eta|maldekstra|{{centre|la historia pordego ''Regensburger Tor''}}]] |[[Dosiero:Abensberg StBarbara.jpg|eta|maldekstra|{{centre|kirko ''St. Barbara''}}]] |} {{clear|left}} <center><gallery> Dosiero:Abensberg Stadtansicht.jpg|la historia urbocentro Dosiero:Abensberg Klosterkirche.jpg|la monaĥeja kirko Dosiero:Abensberg Stadtplatz.jpg|la urbocentra placo kun la urbodomo Dosiero:Abensberg Zollhäusl.jpg|doganeja domo ''Zollhäusl'' </gallery></center> {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Ĝermo|Germanio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] j2kqw6lsss2tg401s1cy3gpu48lalif 0 168163 9483116 9019786 2026-09-28T11:24:26Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9483116 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = DEU Aiglsbach COA.svg |blazono-ampl = 118 |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Aiglsbach in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |komunumaro = [[Verwaltungsgemeinschaft Mainburg]] |alto = 415 |areo = 39,97 |poŝtkodo = 84089 |tel_antaŭkodo = 08753 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273113 |adreso-komunumestraro = Regensburger Str. 1 <br />84048 Mainburg |komunumestro = Josef Hillerbrand |komunumestro-partio = Christlich Soziale Wählergem. }} '''Aiglsbach''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273113}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La komunumo apartenas al la administra [[komunumaro Mainburg]]. Kiel la aliaj distriktaj komunumoj sude de la rivero [[Danubo]], Aiglsbach estas parto de la geografia kaj kultura regiono [[Hallertau]]. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] 9g2a0pkvcto2dvta3789f6bb0bssbnj 9483149 9483116 2026-09-28T11:34:51Z ThomasPusch 1869 prononco 9483149 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = DEU Aiglsbach COA.svg |blazono-ampl = 118 |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Aiglsbach in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |komunumaro = [[Verwaltungsgemeinschaft Mainburg]] |alto = 415 |areo = 39,97 |poŝtkodo = 84089 |tel_antaŭkodo = 08753 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273113 |adreso-komunumestraro = Regensburger Str. 1 <br />84048 Mainburg |komunumestro = Josef Hillerbrand |komunumestro-partio = Christlich Soziale Wählergem. }} '''Aiglsbach''' {{prononco|AJglsbaĥ}} estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273113}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La komunumo apartenas al la administra [[komunumaro Mainburg]]. Kiel la aliaj distriktaj komunumoj sude de la rivero [[Danubo]], Aiglsbach estas parto de la geografia kaj kultura regiono [[Hallertau]]. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] 8wd06m0nx4041u0wo4xls5jgcpkdktd 0 168467 9483118 9019648 2026-09-28T11:24:44Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9483118 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = DEU Attenhofen COA.svg |blazono-ampl = 118 |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Attenhofen in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |komunumaro = [[Verwaltungsgemeinschaft Mainburg]] |alto = 465 |areo = 31,48 |poŝtkodo = 84091 |tel_antaŭkodo = 08751 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273115 |adreso-komunumestraro = Regensburger Str. 1 <br />84048 [[Mainburg]] |komunumestro = Josef Heidingsfelder sen. |komunumestro-partio = Unparteiische Wählergemeinschaft }} '''Attenhofen''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273115}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La komunumo apartenas al la administra [[komunumaro Mainburg]]. Kiel la aliaj distriktaj komunumoj sude de la rivero [[Danubo]], Attenhofen estas parto de la geografia kaj kultura regiono [[Hallertau]]. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] 8mnxdoctoibnhxz79ol42fuufg291o8 0 168539 9483125 7851371 2026-09-28T11:26:51Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9483125 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = Wappen von Bad Abbach.png |blazono-ampl = 97 |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Bad Abbach in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |alto = 371 |areo = 55,33 |poŝtkodo = 93074–93077 |tel_antaŭkodo = 09405 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273116 |subdivido = 6 komunumopartoj (''Ortsteile'') |adreso-komunumestraro = Raiffeisenstraße 72<br />93077 Bad Abbach |retpaĝaro = [http://www.bad-abbach.de/ www.bad-abbach.de] |komunumestro = Ludwig Wachs |komunumestro-partio = [[Freie Wähler|FW]] }} '''Bad Abbach''' estas banloka komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273116}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Kiel la aliaj distriktaj komunumoj sude de la rivero [[Danubo]], Bad Abbach estas parto de la geografia kaj kultura regiono [[Hallertau]]. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Ĝermo|Germanio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] cfq7o7th61bt6i9t8kpf3fehn5bkpt8 0 169409 9483126 9024147 2026-09-28T11:27:05Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9483126 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |nomo = Biburg |blazono = DEU Biburg COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Biburg in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |komunumaro = [[Verwaltungsgemeinschaft Siegenburg]] |alto = 376 |areo = 14,21 |poŝtkodo = 93354 |tel_antaŭkodo = 09444 (Dürnhart, Perka), 09443 (Biburg, Etzenbach, Rappersdorf, Altdürnbuch) |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273119 |adreso-komunumestraro = Hauptstr. 52<br />93354 Biburg |retpaĝaro = [http://www.gemeinde-biburg.de/ www.gemeinde-biburg.de] |komunumestro = Thomas Zachmayer |komunumestro-partio = Aktive Biburger Bürger }} '''Biburg''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273119}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La komunumo apartenas al la administra [[komunumaro Siegenburg]]. Kiel la aliaj distriktaj komunumoj sude de la rivero [[Danubo]], Biburg estas parto de la geografia kaj kultura regiono [[Hallertau]]. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] hhgxvb3no7wmblkjdpk7h4vuups91lw 0 174946 9483014 8918700 2026-09-28T06:06:24Z Sj1mor 12103 9483014 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Setleja komunumo (''Ortsgemeinde'') |nomo = |blazono = |blazono-ampl = |zomo = 10 |situo-bildo = {{#property:P242}} |situo-priskribo = |federacia_lando = [[Rejnlando-Palatinato]] |distrikto = [[Distrikto Cochem-Zell]] |komunumaro = [[Verbandsgemeinde Cochem-Land]] |alto = 99 |areo = 19,13 |loĝantaro = 1085 |loĝantaro-dato = [[30-a de junio]] [[2005]] |poŝtkodo = 56814 |poŝtkodo_malnova = |tel_antaŭkodo = 02675 |aŭtokodo = COC |oficiala_kodo = 07135024 |LOCODE = |NUTS = |subdivido = |adreso-komunumestraro = Ravenéstraße 61 <br /> 56812 Cochem |retpaĝaro = |komunumestro = Norbert Krötz |komunumestro-titolo = Ortsbürgermeister |komunumestro-partio = }} [[Dosiero:2006-07-10 ediger.jpg|eta|299px|urboparto Ediger]] '''Ediger-Eller''' estas [[Rejnlando-Palatinato|rejnland-palatinata]] [[komunumo]] en la [[distrikto Cochem-Zell]]. Ĝi estas parto de la [[komunumaro Cochem]]. Ediger-Eller estas ŝtate agnoskita [[turisma loko]] kaj estas laŭ la federacilanda plano [[baza centro]].<ref name="regionaldaten">[http://www.infothek.statistik.rlp.de/neu/MeineHeimat/detailInfo.aspx?topic=2047&ID=3537&key=0713501024&l=3 Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Regionaldaten]</ref> == Geografio == Ediger-Eller situas ĉe la rivero [[Mozelo]]. La urboparto Eller troviĝas piede de la monto [[Calmont]]. == Historio == La unuaj mencioj de ambaŭ lokoj estas dokumentitaj minimume ĝis la jaro 636. Verŝajne la lokoj jam ekzistis en la romia epoko. Oni trovis argilajn rompopecojn el romia manufakturo apud [[Treviro]]. Pli malnovaj setlejaj spuroj – restaĵoj de ŝtona remparo de fuĝburgo el kelta tempo – troviĝis sur la monto [[Hochkessel]] je la alia bordo de la rivero. Sur tiu flanko de la mozelo oni trovis ankaŭ romi-gaŭla tombejaro proksime de la kapelo en [[Neef]]. Malmultaj restaĵo oni trovis de posteno de romia legiono sur la kresto de la monto [[Calmont]]. En urboparto '''Eller''' jam troviĝis en la 5a jarcento, do en la [[Merovidoj|merovida]] tempo, monaĥejo konsekrita al [[Fridolin von Säckingen|sankta Fridoleno]]. Apud la malfruromana turo estas baroka navo, kiu estas bone ekipita. Inter alia ĝi havas orgenon de [[Stumm]]. En la vid-al-vida kapelo de St.-Arnulf pendas murpentraĵo el la 15a jarcento kies motivo estas la „mokado de Jesuo“ laŭ desegno de [[Martin Schongauer]]. La bienaj domoj de [[Burgo Pyrmont|Pyrmont]] kaj [[Treviro]] el la 16a jarcento, hodiaŭ genta domo de la sinjoroj de Landenberg-Trimborn. Malantaŭ la fervoja ponto troviĝas deklivo de 65° kruteco . La alsuda deklivo de la monto [[Calmont]] estas la plej kruta vitejo de la mondo. La monto altas 378 m super MN. Migrado laŭ la [[grimpopado]] sur la montkresto estas unu el la plej impresaj aventuroj ĉe Mozelo. Vid-al-vide sur la iama „Insula Sankt Nicolai“ staras la ruino de la monaĥeja preĝejo de la augustena kolegiato [[monaĥejo Stuben|Stuben]]. Ĝi fondiĝis en 1137. En la jaro 1794 [[franca revolucio|francaj revoluciaj]] trupoj okupis la du komunumojn kaj unuigis ilin. En 1815 la komunumoj fariĝis [[Prusio|prusaj]]. En 1877 la [[Kaiser-Wilhelm-Tunelo]] estis konstruita tra la monto inter Ediger kaj [[Cochem]]. La tunelo havas longecon de 4.205 m kaj estas la plej longa fervoja tunelo de Germanio kaj nomiĝas la [[imperiestro]] [[Vilhelmo la 2-a (Germana Regno)|Vilhelmo la 2a]]. La tunelo estas parto de la [[mozela linio]]. [[Dosiero:Panorama-Ediger-Eller-Bohn-Zell.jpg|eta|350px|maldekstre|panorama urboparto Ediger]] Ekde 1946 la du komunumoj estas parto de la federacia lando [[Rejnlando-Palatinato]]. La 7an de junio 1969 kadre de administra reformo el la du komunumoj Eller kaj Ediger fariĝis la komunumo Ediger-Eller.<ref>[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/nach_themen/verlag/verzeichnisse/AmtlichesGemeindeverzeichnis_2006.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Amtliches Gemeindeverzeichnis 2006] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150924110046/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/nach_themen/verlag/verzeichnisse/AmtlichesGemeindeverzeichnis_2006.pdf |date=2015-09-24 }}, Seite 175 (PDF; 2,6&nbsp;MB)</ref> La 10an septembro 2010 Ediger-Eller icevis la titolon „plej bela loko en Rejnlando-Palatinato. Poste ĝi ricevis oran medalon en la federacia konkuro [[Nia vilaĝo havas estonton]].<ref>[http://www.rhein-zeitung.de/regionales_artikel,-Goldmedaille-fuer-Ediger-Eller-im-Dorfwettbewerb-_arid,135116.html Rhein Zeitung 10. September 2010]</ref> <gallery> dosiero:Partie an der Mosel (1941) 001.jpg|Eller 1941 dosiero:2006-07-21 bahnhof ediger-eller.jpg|stacidomo Ediger-Eller, tunela portalo en la profundo dosiero:2006-07-09 kaiser-wilhelm-tunnel portal eller.jpg|tunela portalo ĉe Eller dosiero:Kaiser-Wilhelm-Tunnel Bau zweite Tunnelröhre Eller 06-2010.jpg|[[Kaiser-Wilhelm-Tunelo]] ĉe Eller, konstruo de la dua tunela tubo 06-2010 </gallery> [[Dosiero:2006-07-10 ediger kirche st martin.jpg|eta|upright|preĝejo St. Martin en Ediger]] == Konstruaĵoj == * en la urboparto Ediger ** katolika paroĥa preĝejo St. Martin: du navoj, [[gotiko|malfrugota]] preĝejo kun [[Romaniko|romanika]] baptoŝtono kaj baroka altaro. ** urbomuro ** kruckapelo (supre de la vitejoj) kun bareliefo „Kristo en la vinpremilo“ ** [[loĝturo bieno Lehmen]] ĉe sudorienta rando apud [[Nehren (Mozelo)|Nehren]] rande de la mozela bordo * en la urboparto Eller ** preĝejo St. Hilarius kun [[Romaniko|malfruromanika]] turo ** kapelo St. Arnulfs kun murpentraĵo „mokado de Kristo“ ** Rochus-Kapelle vid-al-vide de la preĝejo == Ekonomio kaj infrastrukturo == La du plej gravaj ekonomiaj branĉoj estas [[vinproduktado]] kaj [[turismo]]. La plej ofta vinkutivaro estas [[Rislingo]]. La vitejareo vastas 22 ha. Post longjara regreso sur la [[Calmont]]-deklivo, la kultivado de vitoj tie denove kreskas ekde 2005. Lokaj vinareoj estas [[Ediger Elzhofberg]] kaj [[Ediger Osterlämmchen]]. == Famaj Personoj == * [[Eduard David]], 11a de Junio 1863, 24/12/1930 en Berlino, germana politikisto == Vidu ankaŭ == * [[Imperiestro-Vilhelmo-tunelo]] == Literaturo == * Alfons Friderichs, Karl Josef Gilles, Wolfgang Wolpert: ''Ediger-Eller an der Mosel''. In: Rheinische Kunststätten, Heft 212, 1978. * Friedrich Jos. Franzen: ''Geschichte der Pfarrei Ediger/Mosel''. Selbstverlag Olpe 1963. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.ediger-eller.de/ Offizielle Internetseiten] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Vinlokoj en Rejnlando-Palatinato]] [[Kategorio:Lokoj en la distrikto Cochem-Zell]] [[Kategorio:Distrikto Cochem-Zell]] [[Kategorio:Urboj de Rejnlando-Palatinato]] n7gu1wv3xxezzg7oww4gxftu5ob2ino 0 175295 9483127 9032102 2026-09-28T11:27:14Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9483127 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = DEU Elsendorf COA.svg |blazono-ampl = 100 |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Elsendorf in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |komunumaro = [[Verwaltungsgemeinschaft Mainburg]] |alto = 397 - 490 |areo = 32,66 |poŝtkodo = 84094 |tel_antaŭkodo = 08753 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273163 |adreso-komunumestraro = Regensburger Str. 1 <br />84048 [[Mainburg]] |retpaĝaro = [http://www.elsendorf.de www.elsendorf.de] |komunumestro = Matthäus Faltermeier |komunumestro-partio = FW/ CSU/Parteifr.Wähler }} '''Elsendorf''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273163}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La komunumo apartenas al la administra [[komunumaro Mainburg]]. Kiel la aliaj distriktaj komunumoj sude de la rivero [[Danubo]], Elsendorf estas parto de la geografia kaj kultura regiono [[Hallertau]]. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] gnhy53vh8ohr1k7eepeqlgh7w2uwx5s 0 176048 9482970 9406610 2026-09-28T03:42:50Z Gliwi 110867 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Gorsleben.png]] → [[File:DEU Gorsleben (An der Schmücke) COA.svg]] PNG → SVG 9482970 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = DEU Gorsleben (An der Schmücke) COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = {{paĝonomo}} in KYF.png |federacia_lando = [[Turingio]] |distrikto = [[Distrikto Kyffhäuser]] |komunumo = [[An der Schmücke]] |loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} |loĝantaro-dato = fine de [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] |alto = 130 |areo = 10.78 |poŝtkodo = 06577 |tel_antaŭkodo = 0 34 673 |aŭtokodo = KYF }} '''Gorsleben''' estas loĝloko kaj eksa komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kyffhäuser]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Turingio]], kaj ekde januaro [[2019]] estas parto de la nove fondita urba komunumo [[An der Schmücke]]. Fine de la jaro [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] la loĝloko havis {{WikidataLoĝantaro}} loĝantojn. Ĝis la fino de 2018 la urbo estis la administra centro de samnoma [[komunumaro (Germanio)|komunumaro]], nomata ''Verwaltungsgemeinschaft An der Schmücke'' - la nova urba komunumo, el urbopartoj [[Heldrungen]], [[Bretleben]], Gorsleben, [[Hauteroda]], [[Hemleben]] kaj [[Oldisleben]], fakte ampleksas ses el la ok membroj de la antaŭa komunumaro. ==Gefiloj== *[[Seth Kallwitz]], kantoro, astronomo, matematikisto == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {{projektoj}} {{distrikto Kyffhäuser}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kyffhäuser]] [[Kategorio:Urboj de Turingio]] pgwlgd7ut5hjbd0ujw5iglr6z0f1cip 0 176472 9482888 8949878 2026-09-27T19:02:13Z Tirolischleioans 254019 /* Gravuloj */ 9482888 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = Stadtwappen Helmstedt.png |zomo = 10 |situo-bildo = dosiero:Helmstedt in HE.svg |federacia_lando = [[Malsupra Saksio]] |distrikto = [[Distrikto Helmstedt]] |alto = 123 |areo = 46,97 |poŝtkodo = 38350 |poŝtkodo_malnova = 3330 |tel_antaŭkodo = 05351 |aŭtokodo = HE |oficiala_kodo = 03154010 |subdivido = 4 urbopartoj (''Stadtteile'') |adreso-komunumestraro = Markt 1 |retpaĝaro = [https://www.stadt-helmstedt.de/ www.stadt-helmstedt.de] |komunumestro = Heinz-Dieter Eisermann |komunumestro-partio = Nepartia }} '''Helmstedt''' (prononco {{prononco|HELMŝtet}}) estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Helmstedt]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Malsupra Saksio]] kaj estas la administra centro de la distrikto. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Gravuloj == * [[Friedrich Wilhelm Schneidewin]], klasika filologo * [[Heinrich Ludolf Ahrens]], filologo * [[Lorenz von Crell]] == Vidu ankaŭ == * [[Universitato de Helmstedt]] {{-l}} == Bildaro == <gallery> Dosiero:Helmstedt Eulenturm.JPG|<center>"striga turo" de la mezepoka remparo Dosiero:Juleum Helmstedt.jpg|<center>renesanca palaco ''Juleum Novum'' de la eksa universitato (konstruita inter 1592 kaj 1597) Dosiero:Juleum Portalschmuck.JPG|<center>portala dekoro de la renesanca palaco ''Juleum Novum'' Dosiero:Helmstedt-Grenzdenkmal.jpg|<center>memorejo pri la eksa fortikita limo inter FRG kaj GDR apud Helmstedt </gallery> <gallery> Dosiero:Helmstedt Marktplatz.jpg|<center>merkata placo kaj urbodomo Dosiero:Helmstedt St Marienberg.jpg|<center>monaĥejo Sankt Marienberg Dosiero:Helmstedt Universitaetsgebaeude.jpg|<center>konstruaĵo de la eksa [[universitato de Helmstedt]] Dosiero:Klostergebaeude und Kirche St. Ludgeri.JPG|<center>monaĥejo Sankt Ludgeri </gallery> <gallery> Dosiero:Helmstedt Fussgaengerzone.jpg|<center>piedira zono Dosiero:Helmstedt Holzberg.JPG|<center>trabfakaj domoj Dosiero:Helmstedt Hoflager.JPG|<center>duka palaco ''Hoflager'' Dosiero:Helmstedt Amtsgasse.JPG|<center>strateto ''Amtsgasse'' en la historia urbocentro </gallery> {{Projektoj}} {{Distrikto Helmstedt}} {{Ĝermo|Germanio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Distrikto Helmstedt]] [[Kategorio:Urboj de Malsupra Saksio]] tsrcafbhvf6b59ny4kxjtbx5t3g6zib 0 176659 9483128 7593149 2026-09-28T11:28:17Z ThomasPusch 1869 9483128 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = Wappen von Herrngiersdorf.png |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Herrngiersdorf in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |komunumaro = [[Verwaltungsgemeinschaft Langquaid]] |alto = 405 |areo = 25,15 |poŝtkodo = 84097 |tel_antaŭkodo = 09452 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273127 |adreso-komunumestraro = Marktplatz 24 <br />84085 [[Langquaid]] |retpaĝaro = [http://www.herrngiersdorf.de www.herrngiersdorf.de] |komunumestro = Hubert Dallmaier sen. |komunumestro-partio = Freie Wähler }} '''Herrngiersdorf''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273127}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La komunumo apartenas al la administra [[komunumaro Langquaid]]. Kiel la aliaj distriktaj komunumoj sude de la rivero [[Danubo]], Herrngiersdorf estas parto de la geografia kaj kultura regiono [[Hallertau]]. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) [[Dosiero:Snowlake.JPG|eta|maldekstra|{{centre|lageto ĉe la komunumoparto Semmerskirchen}}]] {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] tbkh02v4wl4rdndbjysn8xid839wagm 0 176996 9483050 9307717 2026-09-28T08:17:57Z SteveK 12983 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Hof (Westerwald).svg]] → [[File:DEU Hof (Westerwald) COA.svg]] Removed (Uploaders Request) 9483050 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |nomo = Hof |blazono = DEU Hof (Westerwald) COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Hof im Westerwaldkreis.png |federacia_lando = [[Rejnlando-Palatinato]] |distrikto = [[Distrikto Westerwald]] |komunumaro = [[Verbandsgemeinde Bad Marienberg (Westerwald)]] |alto = 525 |areo = 8,09 <!-- loĝantaro el metadatuma listo --> |poŝtkodo = 56472 |tel_antaŭkodo = 02661 |aŭtokodo = WW |oficiala_kodo = 07143243 |adreso-komunumestraro = Kirburger Straße 4<br />56470 [[Bad Marienberg (Westerwald)]] |retpaĝaro = [http://www.bad-marienberg.de/verwaltung/hof.php www.bad-marienberg.de/verwaltung/hof.php] |komunumestro = Horst Brecher |komunumestro-titolo = Ortsbürgermeister }} '''Hof''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Westerwald]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Rejnlando-Palatinato]] kaj apartenas al la samnoma [[mezalta montaro]] [[Westerwald]]. Fine de la jaro [[{{#time: Y|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Rejnlando-Palatinato||STATO}}}}]] la komunumo havis {{formatnum:{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Rejnlando-Palatinato|{{#property:p439}}}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². {{paĝonomo}} apartenas al [[komunumaro (Germanio)|komunumaro]], administra ligo de 18 najbaraj, formale sendependaj politikaj komunumoj, [[germane]] nomata ''[[Verbandsgemeinde Bad Marienberg]]''. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{de}}) <br/> [[Dosiero:{{#invoke:Wikidata|claim|P18}}|eta|maldekstra|300ra|{{centre|vilaĝa panoramo}}]] {{projektoj}} {{distrikto Westerwald}} {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Westerwald]] [[Kategorio:Urboj de Rejnlando-Palatinato]] n9ia6ncg87bv5gxqb7givbgdajlzutw 0 177186 9483071 7593318 2026-09-28T09:14:59Z SteveK 12983 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Höhn.svg]] → [[File:DEU Höhn COA.svg]] Renamed (Uploaders Request) 9483071 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono =DEU Höhn COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Höhn im Westerwaldkreis.png |federacia_lando = [[Rejnlando-Palatinato]] |distrikto = [[Distrikto Westerwald]] |komunumaro = [[Verbandsgemeinde Westerburg]] |alto = 508 |areo = 13,69 <!-- loĝantaro el metadatuma listo --> |poŝtkodo = 56462 |tel_antaŭkodo = 02661 |aŭtokodo = WW |oficiala_kodo = 07143242 |subdivido = 4 komunumopartoj (''Ortsteile'') |adreso-komunumestraro = Neumarkt 1<br />56457 Westerburg |retpaĝaro = [http://www.gemeinde-hoehn.de/ www.gemeinde-hoehn.de] |komunumestro = Norbert Bresser |komunumestro-titolo = Ortsbürgermeister }} '''Höhn''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Westerwald]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Rejnlando-Palatinato]]. Fine de la jaro [[{{#time: Y|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Rejnlando-Palatinato||STATO}}}}]] la komunumo havis {{formatnum:{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Rejnlando-Palatinato|{{#property:p439}}}}}} loĝantojn. {{Projektoj}} {{ {{Distriktonomo}}}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Westerwald]] [[Kategorio:Urboj de Rejnlando-Palatinato]] 79kfcgj5q385kx05kd5hj1rgnh3ipol 0 177304 9483083 9455447 2026-09-28T10:36:42Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9483083 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = DEU Kelheim COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Kelheim - Lage im Landkreis.png |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |alto = 343 |areo = 76,79 |poŝtkodo = 93301–93309 |tel_antaŭkodo = 09441 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273137 |adreso-komunumestraro = Ludwigsplatz 16<br />93309 Kelheim |retpaĝaro = [https://www.kelheim.de/ www.kelheim.de] |komunumestro = Fritz Mathes |komunumestro-partio = [[FWG]] }} '''Kelheim''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]], kaj estas la administra centro de la distrikto. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la urbo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273137}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Akvovojoj == La urba teritorio situas borde la la riveroj [[Danubo]] ({{l-de|Donau}}) kaj [[Altmühl]], kaj krome tra la teritorio ankaŭ fluas la [[Majno-Danubo-Kanalo]], kiu kompletigas la naturajn [[akvovojo]]jn [[Rejno]], [[Majno (rivero)|Majno]] kaj [[Danubo]] al komplete ŝipe pasebla akvovojo inter la [[Norda Maro|Norda]] kaj la [[Nigra Maro]]j. ==Vidindaĵoj== * [[Liberiga halo Kelheim]] ==Gefiloj== *[[Albert Hunger]], romkatolika teologo == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) [[Dosiero:Kelheim Markt IMG 4375.JPG|maldekstra|eta|280ra|{{centre|en la urbocentro de Kelheim}}]] [[Dosiero:Befreiungshalle Kelheim Aussenansicht.jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la [[liberiga halo Kelheim]]}}]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] [[Kategorio:Opidumoj]] a43pw3dwz7705mgh9jmijg2fnrerg4g 9483084 9483083 2026-09-28T10:38:07Z ThomasPusch 1869 + navigilo 9483084 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = DEU Kelheim COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Kelheim - Lage im Landkreis.png |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |alto = 343 |areo = 76,79 |poŝtkodo = 93301–93309 |tel_antaŭkodo = 09441 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273137 |adreso-komunumestraro = Ludwigsplatz 16<br />93309 Kelheim |retpaĝaro = [https://www.kelheim.de/ www.kelheim.de] |komunumestro = Fritz Mathes |komunumestro-partio = [[FWG]] }} '''Kelheim''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]], kaj estas la administra centro de la distrikto. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la urbo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273137}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Akvovojoj == La urba teritorio situas borde la la riveroj [[Danubo]] ({{l-de|Donau}}) kaj [[Altmühl]], kaj krome tra la teritorio ankaŭ fluas la [[Majno-Danubo-Kanalo]], kiu kompletigas la naturajn [[akvovojo]]jn [[Rejno]], [[Majno (rivero)|Majno]] kaj [[Danubo]] al komplete ŝipe pasebla akvovojo inter la [[Norda Maro|Norda]] kaj la [[Nigra Maro]]j. ==Vidindaĵoj== * [[Liberiga halo Kelheim]] ==Gefiloj== *[[Albert Hunger]], romkatolika teologo == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) [[Dosiero:Kelheim Markt IMG 4375.JPG|maldekstra|eta|280ra|{{centre|en la urbocentro de Kelheim}}]] [[Dosiero:Befreiungshalle Kelheim Aussenansicht.jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la [[liberiga halo Kelheim]]}}]] {{Projektoj}} {{distrikto Kelheim}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] [[Kategorio:Opidumoj]] 5xz4cqpn2rcpwokziy2hcx5piphn5xi 9483085 9483084 2026-09-28T10:39:29Z ThomasPusch 1869 + prononco 9483085 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = DEU Kelheim COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Kelheim - Lage im Landkreis.png |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |alto = 343 |areo = 76,79 |poŝtkodo = 93301–93309 |tel_antaŭkodo = 09441 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273137 |adreso-komunumestraro = Ludwigsplatz 16<br />93309 Kelheim |retpaĝaro = [https://www.kelheim.de/ www.kelheim.de] |komunumestro = Fritz Mathes |komunumestro-partio = [[FWG]] }} '''Kelheim''' {{prononco|KEːLhajm}} estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]], kaj estas la administra centro de la distrikto. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la urbo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273137}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Akvovojoj == La urba teritorio situas borde la la riveroj [[Danubo]] ({{l-de|Donau}}) kaj [[Altmühl]], kaj krome tra la teritorio ankaŭ fluas la [[Majno-Danubo-Kanalo]], kiu kompletigas la naturajn [[akvovojo]]jn [[Rejno]], [[Majno (rivero)|Majno]] kaj [[Danubo]] al komplete ŝipe pasebla akvovojo inter la [[Norda Maro|Norda]] kaj la [[Nigra Maro]]j. ==Vidindaĵoj== * [[Liberiga halo Kelheim]] ==Gefiloj== *[[Albert Hunger]], romkatolika teologo == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) [[Dosiero:Kelheim Markt IMG 4375.JPG|maldekstra|eta|280ra|{{centre|en la urbocentro de Kelheim}}]] [[Dosiero:Befreiungshalle Kelheim Aussenansicht.jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la [[liberiga halo Kelheim]]}}]] {{Projektoj}} {{distrikto Kelheim}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] [[Kategorio:Opidumoj]] fpw7t99has10lsn0qy1hr9qxpno3xog 0 177472 9483112 7593458 2026-09-28T11:23:17Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9483112 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |nomo = Kirchdorf |blazono = Wappen von Kirchdorf Hallertau.png |blazono-ampl = 100 |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Kirchdorf in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |komunumaro = [[Verwaltungsgemeinschaft Siegenburg]] |alto = 412 |areo = 16,51 |poŝtkodo = 93348 |tel_antaŭkodo = 08783, 09444 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273139 |adreso-komunumestraro = Marienplatz 13 <br />93354 [[Siegenburg]] |retpaĝaro = [http://www.gemeinde-kirchdorf.de www.gemeinde-kirchdorf.de] |komunumestro = Alois Prantl |komunumestro-partio = FW }} '''Kirchdorf''' ([[germane]]: signifo "kirka vilaĝo") estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273139}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La komunumo apartenas al la administra [[komunumaro Siegenburg]]. Kiel la aliaj distriktaj komunumoj sude de la rivero [[Danubo]], Kirchdorf estas parto de la geografia kaj kultura regiono [[Hallertau]]. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] i0cumr4rc3h74b976tjcaj7t09w39tr 0 177675 9483129 8229066 2026-09-28T11:28:28Z ThomasPusch 1869 9483129 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = Wappen von Ihrlerstein.png |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Ihrlerstein in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |komunumaro = [[Verwaltungsgemeinschaft Ihrlerstein]] |alto = 482 |areo = 23,10 |poŝtkodo = 93346 |tel_antaŭkodo = 09441 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273133 |adreso-komunumestraro = Hauptstr. 15 |retpaĝaro = [https://www.ihrlerstein.de/ www.ihrlerstein.de] |komunumestro = Johann Schlamminger |komunumestro-partio = CSU/Unabhängige Wähler }} '''Ihrlerstein''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273133}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Samtempe la komunumo estas la administra centro de [[komunumaro (Germanio)|komunumaro]], nomata ''Verwaltungsgemeinschaft Ihrlerstein'', kiu krom la centra komunumo kovras nur unu plian komunumon: [[Essing]] okcidente. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] 11rqve4gyznmo2mtiyn3okh1uosful9 0 178481 9483130 8312910 2026-09-28T11:28:44Z ThomasPusch 1869 9483130 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = Wappen Langquaid.png |blazono-ampl = 115 |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Langquaid in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |komunumaro = [[Verwaltungsgemeinschaft Langquaid]] |alto = 389 |areo = 56,63 |poŝtkodo = 84083–84085 |tel_antaŭkodo = 09452 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273141 |subdivido = 8 komunumopartoj (''Ortsteile'') |adreso-komunumestraro = Marktplatz 24<br />84085 Langquaid |retpaĝaro = [http://www.langquaid.de/ www.langquaid.de] |komunumestro = Herbert Blascheck |komunumestro-partio = CSU }} '''Langquaid''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273141}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Samtempe la komunumo estas la administra centro de [[komunumaro (Germanio)|komunumaro]], nomata ''Verwaltungsgemeinschaft Langquaid'', kiu krom la centra komunumo kovras la du pliajn komunumojn [[Hausen (Malsupra Bavario)|Hausen]] okcidente kaj [[Herrngiersdorf]] sude. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] h2z5q3b43xbype26ss9u6wo62jriahm 0 182218 9483131 8341370 2026-09-28T11:29:04Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9483131 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = Mainburg.jpg |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Mainburg in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |alto = 422 |areo = 61,65 |poŝtkodo = 84042–84048 |tel_antaŭkodo = 08751 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273147 |adreso-komunumestraro = Marktplatz 1-4<br />84048 Mainburg |retpaĝaro = [http://www.mainburg.de/ www.mainburg.de] |komunumestro = Josef Egger |komunumestro-partio = [[Freie Wähler|FWG]] }} '''Mainburg''' estas urba komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273147}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Samtempe la komunumo estas la administra centro de [[komunumaro (Germanio)|komunumaro]], nomata ''Verwaltungsgemeinschaft Mainburg'', kiu kovras la komunumojn [[Aiglsbach]], [[Attenhofen]], [[Elsendorf]] kaj [[Volkenschwand]], sed ne inkluzivas la administran centron Mainburg. Kiel la aliaj distriktaj komunumoj sude de la rivero [[Danubo]], Mainburg estas parto de la geografia kaj kultura regiono [[Hallertau]]. {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Ĝermo|Germanio}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] ezpscoq89f5zgtjbkrqnxkjtz1wzyxt 0 182331 9483132 9270266 2026-09-28T11:29:46Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9483132 wikitext text/x-wiki {{Tiu-ĉi artikolo|pritraktas unu el pluraj samnomaj urboj kun la [[germana lingvo|germanlingva]] nomo ''Neustadt'' ("nova urbo") en [[Mezeŭropo]]. Pri la aliaj samnomaj urboj - cetere ekzistas formala komuna asocio de ĉiuj tiuj urboj - vidu la apartigilon [[Neustadt]].}} {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = Wappen Neustadt an der Donau.png |blazono-ampl = 116 |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Neustadt an der Donau - Lage im Landkreis.png |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |alto = 354 |areo = 93,57 |loĝantaro = 12789 |loĝantaro-dato = [[30-a de junio]] [[2005]] |poŝtkodo = 93333 |tel_antaŭkodo = 09445<br />09444 <small> (Mühlhausen)</small><br />08402 <small>(Schwaig, Umbertshausen)</small> |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09 2 73 152 |adreso-komunumestraro = Stadtplatz 1<br /> 93333 Neustadt a.d.Donau |retpaĝaro = [http://www.neustadt-donau.de/ www.neustadt-donau.de] |komunumestro = Thomas Reimer }} '''Neustadt an der Donau''' estas urbo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273152}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Gefiloj == * [[Eberhard von Biburg]], salcburga ĉefepiskopo kaj sanktulo * [[Georg Schwaiger]], eklezihistoriisto == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) [[Dosiero:GER Neustadt an der Donau, Rathaus 0004.jpg|eta|maldekstra|150ra|{{centre|la malfrugotika urbodomo}}]] [[Dosiero:Marching Neustadt Do Kirchberg.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|historia turo, kaj fone la urba preĝejo}}]] {{Projektoj}} {{Ĝermo|Germanio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] 979gqwpwl22p0y7kzvemra3pj8tcmxr 0 183207 9483075 9482454 2026-09-28T09:49:09Z Juan Emilio Prades Bel 146978 9483075 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = Wappen Mudersbach.jpg |latitudo = 50.82488 |longitudo = 7.94493 |zomo = 10 |situo-bildo = {{#property:P242}} |federacia_lando = [[Rejnlando-Palatinato]] |distrikto = [[Distrikto Altenkirchen]] |komunumaro = [[Verbandsgemeinde Kirchen (Sieg)]] |alto = 427 |areo = 9,42 |poŝtkodo = 57549–57555 |tel_antaŭkodo = 02745 |aŭtokodo = AK |oficiala_kodo = 07132072 |subdivido = 3 komunumopartoj (''Ortsteile'') |adreso-komunumestraro = Lindenstraße 1 <br> 57548 Kirchen (Sieg) |retpaĝaro = [http://www.kirchen-sieg.de/texte_mudersbach/index.php3 www.kirchen-sieg.de/texte_mudersbach/index.php3] |komunumestro = Maik Köhler |komunumestro-titolo = Ortsbürgermeister }} [[Dosiero:Municipio de Mudersbach, distrito de Altenkirchen, en Renania-Palatinado, al oeste de Alemania.jpg|eta|Mudersbach]] [[Dosiero:Koblenzer Straße, 57555 Mudersbach, Deutschland.jpg|eta|Mudersbach, Koblenzer Straße]] [[Dosiero:Municipio de Mudersbach, distrito de Altenkirchen, en Renania-Palatinado, Alemania.jpg|eta|Mudersbach]] '''Mudersbach''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Altenkirchen]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Rejnlando-Palatinato]]. Fine de la jaro [[{{#time: Y|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Rejnlando-Palatinato||STATO}}}}]] la komunumo havis {{formatnum:{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Rejnlando-Palatinato|{{#property:p439}}}}}} loĝantojn. {{Projektoj}} {{ {{Distriktonomo}}}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Altenkirchen]] [[Kategorio:Urboj de Rejnlando-Palatinato]] 77knzileffai3acmclhp094wwodl9xx 0 183726 9483133 8396254 2026-09-28T11:29:54Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9483133 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = Wappen von Painten.png |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Painten in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |alto = 490 |areo = 13,77 |poŝtkodo = 93351 |tel_antaŭkodo = 09499 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273159 |adreso-komunumestraro = Marktplatz 24 |retpaĝaro = [http://www.baykomm.de/kommune/painten www.baykomm.de/kommune/painten] |komunumestro = Willi Dürr |komunumestro-partio = SPD }} '''Painten''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273159}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] jiliv357c9ekmdf0vrm3zmxec9yv1sf 0 184736 9483134 9341199 2026-09-28T11:30:53Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9483134 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = DEU Riedenburg COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Riedenburg in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |alto = 360 |areo = 100,60 |poŝtkodo = 93339 |tel_antaŭkodo = 09442 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273164 |adreso-komunumestraro = St.-Anna-Platz 2 |retpaĝaro = [http://www.riedenburg.de www.riedenburg.de] |komunumestro = Michael Schneider |komunumestro-partio = CSU }} '''Riedenburg''' estas urba komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273164}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Riedenburg situas borde de la rivereto [[Altmühl]], kiu ĉi tie estas parto de la [[Majno-Danubo-Kanalo]]. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) [[Dosiero:Schloss Prunn Sued.jpg|eta|maldekstra|400ra|{{centre|kastelo ''Prunn''}}]] {| style="float:left; background:transparent; padding:0px; margin:0px;" |- valign="top" |[[Dosiero:Riedenburg Marktplatz 5 2012-09.jpg|eta|maldekstra|250ra|{{centre|urbocentre}}]] |[[Dosiero:Riedenburg - Archäologiepark Altmühltal 06.JPG|eta|maldekstra|320ra|{{centre|arkeologia parko "[[Altmühl]]"}}]] |} [[Dosiero:Burggraf von Riedenburg.jpg|eta|maldekstra|{{centre|bildigo de la grafo de Riedenburg en [[kodekso]] komence de la [[14-a jarcento]]}}]] {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] kbw1ac9aqezbverqoet2id1843xnvve 9483135 9483134 2026-09-28T11:31:23Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9483135 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = DEU Riedenburg COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Riedenburg in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |alto = 360 |areo = 100,60 |poŝtkodo = 93339 |tel_antaŭkodo = 09442 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273164 |adreso-komunumestraro = St.-Anna-Platz 2 |retpaĝaro = [http://www.riedenburg.de www.riedenburg.de] |komunumestro = Michael Schneider |komunumestro-partio = CSU }} '''Riedenburg''' estas urba komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273164}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Riedenburg situas borde de la rivereto [[Altmühl]], kiu ĉi tie estas parto de la [[Majno-Danubo-Kanalo]]. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) <br/> [[Dosiero:Schloss Prunn Sued.jpg|eta|maldekstra|400ra|{{centre|kastelo ''Prunn''}}]] {| style="float:left; background:transparent; padding:0px; margin:0px;" |- valign="top" |[[Dosiero:Riedenburg Marktplatz 5 2012-09.jpg|eta|maldekstra|250ra|{{centre|urbocentre}}]] |[[Dosiero:Riedenburg - Archäologiepark Altmühltal 06.JPG|eta|maldekstra|320ra|{{centre|arkeologia parko "[[Altmühl]]"}}]] |} [[Dosiero:Burggraf von Riedenburg.jpg|eta|maldekstra|{{centre|bildigo de la grafo de Riedenburg en [[kodekso]] komence de la [[14-a jarcento]]}}]] {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] bugovqkpplllajmv1fg7nr5q2os6wmj 0 184983 9483137 8430897 2026-09-28T11:31:34Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9483137 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = Wappen Rohr in Niederbayern.png |blazono-ampl = 120 |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Rohr in Niederbayern in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |alto = 426 |areo = 54,16 |poŝtkodo = 93352 |poŝtkodo_malnova = |tel_antaŭkodo = 08783 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273165 |subdivido = 15 komunumopartoj (''Ortsteile'') |adreso-komunumestraro = Marienplatz 1 <br />93352 Rohr i.NB |retpaĝaro = [http://www.markt-rohr.de www.markt-rohr.de] |komunumestro = Karl Gorbunov sen. |komunumestro-partio = Freie Wähler }} '''Rohr in Niederbayern''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273165}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] tn4vnnhx3j6mi1vblau0yx5g0aryfga 0 185277 9483140 8448914 2026-09-28T11:32:05Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9483140 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = Wappen Siegenburg.png |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Siegenburg in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |komunumaro = [[Verwaltungsgemeinschaft Siegenburg]] |alto = 392 |areo = 25,63 |poŝtkodo = 93354 |tel_antaŭkodo = 09444 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273172 |adreso-komunumestraro = Marienplatz 13 |retpaĝaro = [http://www.siegenburg.de/ www.siegenburg.de] |komunumestro = Franz Kiermaier |komunumestro-partio = CSU/ Unabhängige Wähler }} '''Siegenburg''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273172}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Samtempe la komunumo estas la administra centro de [[komunumaro (Germanio)|komunumaro]], nomata ''Verwaltungsgemeinschaft Siegenburg'', kiu krom la centra komunumo kovras la pliajn komunumojn [[Biburg (Malsupra Bavario)|Biburg]], [[Kirchdorf (Hallertau)|Kirchdorf]], [[Train (Malsupra Bavario)|Train]] kaj [[Wildenberg]]. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] r68fkai6tzx5eohorxk8egppvb0qt0k 0 185380 9483139 7595381 2026-09-28T11:31:42Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9483139 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = Wappen Saal an der Donau.png |blazono-ampl = 114 |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Saal an der Donau in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |komunumaro = [[Verwaltungsgemeinschaft Saal an der Donau]] |alto = 346 |areo = 44,11 |poŝtkodo = 93342 |poŝtkodo_malnova = 8424 |tel_antaŭkodo = 09441 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273166 |subdivido = 15 komunumopartoj (''Ortsteile'') |adreso-komunumestraro = Rathausstraße 4<br />93342 Saal a.d.Donau |retpaĝaro = [http://www.saal-donau.de/ www.saal-donau.de] |komunumestro = Peter Buberger |komunumestro-partio = Unabhängige Wähler }} '''Saal an der Donau''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273166}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Samtempe la komunumo estas la administra centro de [[komunumaro (Germanio)|komunumaro]], nomata ''Verwaltungsgemeinschaft Saal an der Donau'', kiu krom la centra komunumo kovras nur unu plian komunumon: [[Teugn]] oriente. Kiel la aliaj distriktaj komunumoj sude de la rivero [[Danubo]], Saal estas parto de la geografia kaj kultura regiono [[Hallertau]]. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] qpx15vhzua9ibfee34h1x6a176hipiw 0 186020 9483141 8477764 2026-09-28T11:32:13Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9483141 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = DEU Teugn COA.svg |blazono-ampl = 114 |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Teugn in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |komunumaro = [[Verwaltungsgemeinschaft Saal an der Donau]] |alto = 361 - 452 |areo = 17,08 |poŝtkodo = 93356 |tel_antaŭkodo = 09405 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273175 |adreso-komunumestraro = Rathausstr. 4 <br />93342 Saal a.d.Donau |retpaĝaro = [http://www.teugn.de www.teugn.de] |komunumestro = Anton Schweiger |komunumestro-partio = [[FW]] }} '''Teugn''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273175}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La komunumo apartenas al la administra [[komunumaro Saal an der Donau]]. Kiel la aliaj distriktaj komunumoj sude de la rivero [[Danubo]], Teugn estas parto de la geografia kaj kultura regiono [[Hallertau]]. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] nvqhy8md9s4bejbhu7k3rxxph2akasg 0 186269 9483142 8484997 2026-09-28T11:32:21Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9483142 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |nomo = Train |blazono = DEU Train COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Train in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |komunumaro = [[Verwaltungsgemeinschaft Siegenburg]] |alto = 422 |areo = 10,15 |poŝtkodo = 93358 |tel_antaŭkodo = 09444 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273177 |adreso-komunumestraro = Marienplatz 13 <br />93354 [[Siegenburg]] |retpaĝaro = [http://www.gemeinde-train.de/ www.gemeinde-train.de] |komunumestro = Gerhard Zeitler }} '''Train''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273177}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La komunumo apartenas al la administra [[komunumaro Siegenburg]]. Kiel la aliaj distriktaj komunumoj sude de la rivero [[Danubo]], Train estas parto de la geografia kaj kultura regiono [[Hallertau]]. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] 2pc9b2xe4v2iyod7xemly27ikgz2zhx 0 186336 9483169 8889567 2026-09-28T11:48:55Z Sj1mor 12103 9483169 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = Wappen Triptis.png |zomo = 10 |situo-bildo = {{paĝonomo}} in SOK.png |federacia_lando = [[Turingio]] |distrikto = [[Distrikto Saale-Orla]] |komunumaro = [[Verwaltungsgemeinschaft Triptis]] |alto = 358 |areo = 25.90 |poŝtkodo = 07819 |tel_antaŭkodo = 036482 |aŭtokodo = SOK |oficiala_kodo = 16075116 |subdivido = 6 urbopartoj (''Stadtteile'') |adreso-komunumestraro = Markt 1 |retpaĝaro = [https://www.triptis.de/ www.triptis.de] |komunumestro = Berthold Steffen }} '''Triptis''' estas urba komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Saale-Orla]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Turingio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Saale-Orla]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Turingio]]. Fine de la jaro [[{{#time: Y|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Turingio||STATO}}}}]] la komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Turingio|{{#property:p439}}}}}} loĝantojn. Samtempe la komunumo estas la administra sidejo de samnoma [[komunumaro (Germanio)|komunumaro]], germanlingve nomata ''[[Verwaltungsgemeinschaft Triptis]]''. Ĉe la suda periferio de la urbo fontas la rivereto [[Orla]], kiu post vojado de 35 kilometroj enfluas la pli grandan riveron [[Saale]] - ambaŭ riveroj donas sian nomon al la [[distrikto Saale-Orla]]. ==Historio== ===Komencoj ĝis Napoleono=== La unua mencio urba estis en kunteksto kun translokigo de benediktanina monaĥejo disde Triptis al Zwickau (en 1212; la frokulinoj jam en 1219 venis al la [[Kruco-monaĥinejo (Eisenberg)|Kruco-monaĥinejo]] en [[Eisenberg (Turingio)|Eisenberg]]). Eble la urbo Triptis estiĝis el tri burgoj, nome de Triptis, Mörla kaj Ronnenstein: de la unua ankoraŭ staras la [[belfrido]]. Mörla estis setlejo pli ueste kiu detruitis ne post 1447 (fare de la [[husanoj]]). Pri ĝi nuntempe nur grundonomo atestadas. Ronnestein eble estis ĉe la nuna tombejo. Burgomencio tamen neniam estis nek de Mörla nek de Ronnestein. Kaj sekve ĉiam la centro estis tie kie ankoraŭ hodiaŭ ĝi estas. Post potencakiro de la [[frankoj]] la [[Saale]]-linio plifortikigitis kiel landlimejo. De tie ĝenerale la ofta turokonstruo en la rivera ebenaro. En 1085 transdonis imperiestro [[Henriko la 4-a]] la regionon ĉirkaŭ Triptis al fidela kaj brava sekvanto sia Wiprecht el [[Groitzsch]] kies filino Bertha edzinigis al Deto de la [[dinastio Wettin]]. Post la morto de margrafo Dietrich en 1221 ekposedis la teritorion la senjoroj de [[kastelo Lobdeburg|Lobdeburg]]-[[Burgo Arnshaugk|Arnshaugk]]. En 1289 tiu ĉi lino formortis kaj refalis en la manojn de la dinastio Wettin. Landgrafo Albrecht estis ĉasante en aŭtuno 1293 ankaŭ en Triptis kaj vendis pro monomanko laŭ kontrakto de la 28.9.1293 [[Turingio]]n al sia dua filo Diezmann. Dum la kuratoreco por la nepo de Albrecht, de landgrafo Frederiko la 2-a, Triptis kune kun [[Auma]] kaj [[Ziegenrück]] venis en 1328 en la manojn de Henriko Reuß von [[Plauen]]: li sukcese konvinkis la sub kuratorecon metitan Frederikon cedi la tuton al li. En transdona dokumento de 1328 Triptis nomatas la duan fojon urbo. Detaloj pri la ĉirkaŭfortikaĵo malkonatas. Ja ekzistis fosoj (ĝis 1540) kaj muraro, norde remparo. Pordegoj enirejaj estis Neustädter-, Aumaer- kaj Weidaer-pordegoj. Aumaer-pordego malkonstruitis en 1837 dume la du aliaj brulkonsumiĝis en 1725 kaj 1775. Jam ekde 1367 la triptisanoj rajtis okazigi foiron semajnan malimpostitan. En 1373 malpermesitis en distanco de ĉ. 9 kilometroj la ekdeĵoro de fremdaj metiistoj kaj knajpistoj. La Ulrich-preĝejo estis ŝatata pereginejo; ĝi staris ĉe la nuna tombejo kapelo. Ĉe la enirejo tombeja ankoraŭ konserviĝis ŝtono el la malnova kirko. Ekde 1436 ĝis la fino de la 19-a jarcento neniam malpli ol du surlokaj animzorgantoj laboris. La unua protestantisma paroĥestro surlokis ekde 1523. Dum la t.n. Lepsika separiĝo (1485) Triptis kun la regiono de [[Neustadt an der Orla]] venis en la manojn de la [[ernestaj duklandoj|ernestidoj]]. La [[kamparanaj ribeloj]] en Triptis malardis. Pro la t.n. Grumbaĉ-kvereloj la ernestidoj enŝuldiĝis tiom ke ili devis en 1571 cedi la regadon pri la Neustadt-distrikto al la princelektistoj de [[Dresdeno]]. Inter 1657 kaj 1718 Triptis estis parato de la Dukujo [[Saksio-Zeitz]]. Tiam la urbo ofte devis pruntedoni monon al duko Maŭrico (kiu ne ĉiam sufiĉis el propraj fontoj). Ekde 1718 la tuta Neustadt-distrikto reapartenis al la [[Elektoprinclando Saksio]]. ===Ekde la 19-a jarcento=== Ĝis la fino de la 19-a jarcento estis Triptis ĉiam laŭstrukture urbeto de agrikulturistoj-burĝoj. La fajregoj multis: nome en la jaroj 1540, 1725, 1775, 1848. Pestepidemio teruris en 1598 kaj 1626. La [[Tridekjara milito]] venigis multon malbonan kaj marodojn al Triptis, kiel ankaŭ la [[Sepjara milito]]. Inter 1763 kaj 1778 Triptis estis loko garnizana; Elrabado ankaŭ okazis dum la tramarŝo de trupoj de [[Napoleono Bonaparte]], krome oni suferis je impostopostuloj troigitaj kaj ŝtelo de urbaj monrimedoj ŝparitaj por la novkonstruo de urbodomo. Post la [[Viena kongreso]] Triptis venis por kelkaj monatoj al [[Prusio]] antaŭ reveno al la Duklando [[Saksio-Vajmaro-Eisenach]]. Tio restis ĝis la kreo de [[Turingio]] en 1922. Inter 1821 kaj 1826 konstruitis ŝoseo inter Neustadt kaj [[Mittelpöllnitz]] rekte tra Triptis kaj en 1833 instalitis posta stacio. En 1842 novigitis la strato al Auma kaj en 1843 novaranĝitis la ĉefa bazarplaco; starigitis tiam ankaŭ bela fontano en ĝia mezo. La malnova urbodomo kiu estiĝis meze de la placo pro kaduko devis malkonstruiĝi en 1825. En 1844/45 konstruitis nova lernejo; nova urbodomo novgotikstila realiĝis ĝis 1856 kie komence gastis ankaŭ justica komisiono. Ekonomian ekfloron kaŭzis la konstruo de la fervojlinioj inter [[Gera]]-[[Eichicht]] (1869-71) respektive inter Triptis kaj [[Ziegenrück]] (1890-94; ĝi plilongiĝis poste tra [[Blankenstein (Saale)|Blankenstein]] ĝis [[naila|Naila-Marxgrün]]). Tre proksime de la stacidomo starigitis en 1891 porcelanaĵfabriko. Ankaŭ aliaj firmaoj tiutempe malfermitis - ekz. por ila, maŝina, tapiŝa fabrikadoj - kaj laktocentrejo. Inter 1934-36 konstruitis la aŭtoŝoseo A 9 kaj - je distanco de 18 kilometroj - la aŭtoŝoseo A 4. Dum la [[Dua mondmilito]] bombade damaĝitis la urbodomo kaj en la 10.4.1945 kaj komplete la stacidomo. Post 1945 la urbo evoluis je metia centro, ĉefe de porcelanaĵoj. En 1962 malfermitis nova porcelana firmao, kiu nun nomiĝas ''Neue Porzellanfabrik Triptis GmbH''. ===Evoluo post 1989 kaj komunumpligrandiĝo=== Jenas la iam memstaraj kaj nun al Triptis apartenantaj komunumoj kun dato de ilia enkorpiĝo entriptisa: 1950 - Oberpöllnitz kaj Döblitz; 1956 - Hasla; 1965 - Schönborn kaj Ottmannsdorf; 2012 - Pillingsdorf (kun Burkersdorf). Post [[Turniĝo]] alvenis 70 hektarojn granda nova industria kaj metia zono. Malgraŭ eblis kontinuigi strukturojn produktadajn pri porcelanaĵoj kaj metalprilaboranta industrio la plasto-prilaborado pliekgravis. Ekde 1992 Triptis estas sidejo de ''Verwaltungsgemeinschaft Triptis''. == Ĝemelurboj kaj ekleziaj partnerecoj == * [[Blovice]], en [[Distrikto Plzeň-sudo]], Ĉehujo * Quessy, (kvartalo de [[Tergnier]]), Franclando * [[Zell (Mosel)|Zell an der Mosel]], Rejnlando-Palatinato * La protestantisma eklezia komunumo havas tradiciajn kontaktojn kun la komunumoj Aichelberg ([[Bad Wildbad]]), Zwerenberg ([[Neuweiler]]) kaj kun Stammheim ([[Calw]]) kiuj ĉiuj troviĝas ĉe la [[Nigra Arbaro]]. == Vidindaĵoj == * [[Muzeo Haus Schwandke (Triptis)|Muzeo Haus Schwandke]] <!-- Bonvolu publikigi, post kiam estos artikoloj! == Elstaruloj == * [[Karl Nagler]] (1876–1938), dirigento kaj urba muzikdirektoro * [[Fritz Gumpert]] (1892–1933), kontraŭnazia rezistadisto * [[Albert Abicht]] (1893–1973), agrikulturisto kaj politikisto kiu estis lerninto en Triptis * [[Alfred Ehrhardt]] (1901–1984), fotisto kaj dokumentadfilmisto * [[Herbert Dassler]] (1902–1957), politikisto kaj parlamentano * [[Hans Kreher]] (* 1943), politikisto * [[Marlies Göhr]] (* 1958), malpezatletikistino * [[Carl Schmidt]], urbestro ĝis 1863 --> [[Dosiero:Freibad-Triptis.jpg|eta|maldekstra|la loka subĉiela naĝejo]] {{projektoj}} {{distrikto Saale-Orla}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Distrikto Saale-Orla]] [[Kategorio:Urboj de Turingio]] sw519d99exp0jjbkzo17fw95byyu09c 0 186651 9483148 8565722 2026-09-28T11:33:54Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9483148 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = DEU Volkenschwand COA.svg |blazono-ampl = 111 |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Volkenschwand in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |komunumaro = [[Verwaltungsgemeinschaft Mainburg]] |alto = 476 - 501 |areo = 29,24 |poŝtkodo = 84106 |tel_antaŭkodo = 08754 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273178 |adreso-komunumestraro = Regensburger Str. 1 <br />84048 [[Mainburg]] |retpaĝaro = [https://www.volkenschwand.de/ www.volkenschwand.de] |komunumestro = Albert Morasch |komunumestro-partio = CSU/Bürgerforum }} '''Volkenschwand''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273178}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La komunumo apartenas al la administra [[komunumaro Mainburg]]. Kiel la aliaj distriktaj komunumoj sude de la rivero [[Danubo]], Volkenschwand estas parto de la geografia kaj kultura regiono [[Hallertau]]. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) <br/> <gallery> Dosiero:Marienkapelle Volkenschwand 1991.jpg|eta|150ra|maldekstra|{{centre|maria kapelo en 1991}} Dosiero:Volkenschwand Luftbild.JPG|eta|maldekstra|150ra|{{centre|el birda perspektivo}} Dosiero:Pfarrkirche St. Ägidius.jpg|eta|maldekstra|150ra|{{centre|la katolika paroĥa kirko [[sankta Egidio]]}} </gallery> {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] g51spquk1zo4ex9o1os07fmwnjd3j3e 0 187709 9483113 8569235 2026-09-28T11:23:40Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9483113 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Wildenberg (apartigilo)}} {{Informkesto germania komunumo |blazono = DEU Wildenberg COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Wildenberg in KEH.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Bavario]] |distrikto = [[Distrikto Kelheim]] |komunumaro = [[Verwaltungsgemeinschaft Siegenburg]] |alto = 430 |areo = 18,13 |poŝtkodo = 93359 |tel_antaŭkodo = 09444 |aŭtokodo = KEH |oficiala_kodo = 09273181 |adreso-komunumestraro = Marienplatz 13 <br />93354 [[Siegenburg]] |retpaĝaro = [http://www.wildenberg.de www.wildenberg.de] |komunumestro = Erwin Filser |komunumestro-partio = Gemeindewohl/[[FW]] }} '''Wildenberg''' ([[germane]]: signifo pli-malpli "monto de sovaĝuloj") estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kelheim]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Bavario]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09273181}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La komunumo apartenas al la administra [[komunumaro Siegenburg]]. Kiel la aliaj distriktaj komunumoj sude de la rivero [[Danubo]], Wildenberg estas parto de la geografia kaj kultura regiono [[Hallertau]]. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {{Projektoj}} {{Distrikto Kelheim}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kelheim]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] bcbvmr225jbb98ucasm3fsc0oh4wtx8 0 196248 9482754 9482742 2026-09-27T12:01:37Z ~2026-51947-98 264085 9482754 wikitext text/x-wiki {{polurinda|la informoj ĉi tie estas de 2004, de antaŭ pli ol 20 jaroj|listigi=ne}} {{Informkesto urbo de Pollando | pola_nomo = Tomaszów Lubelski | slogano = Lubię To Miasto (esperante ''Mi ŝatas tiun ĉi urbon'') | genitivo = Tomaszowa Lubelskiego | blazono = File:POL Tomaszów Lubelski COA 1.svg | flago = | mapo = POL Tomaszów Lubelski map.svg | provinco = [[Lublinio]] | distrikto-rajta = | distrikto = [[Distrikto Tomaszowski (Lubelski)]] | komunumo = [[Komunumo Tomaszów Lubelski]] | komunumo-speco = Urba | estro-titolo = Urbestro | estro = Wojciech Żukowski | urba_komunumo = Jes | retpoŝto = | adreso-estraro = ul. Lwowska 57 | poŝtkodo-estraro = 22-600 | telefono-estraro = 84 664-37-40 | fakso-estraro = 84 664-22-43 | poŝto-estraro = umtomaszow@tomaszow-lubelski.pl | areo = 13.33 | alto = 258–307 | latitudo = 50/27 | longitudo = 23/25 | loĝantaro-dato = 2020 | loĝantaro = 17709 | denso = 1520 | tel_antaŭkodo = 84 | poŝtkodo = 22-600 | aglomeraĵo = | aŭtokodo = LTM | TERYT = 3060818011 | SIMC = | fondita = 1590 | urborajtoj = 1621 | ĝemelaj_urboj = ([[Ukrainio]]) [[Kiwerci]] | retpaĝaro = http://www.tomaszow-lubelski.pl | domajno = | vikinovaĵoj = }} '''Tomaszów Lubelski''' estas urbo en la provinco [[Lublinio]] de [[Pollando]]. Ĝi apartenas al samnoma komunumo kaj estas la administra centro de la [[distrikto Tomaszów (Lublinio)]]. Fine de 2019 en la urbo loĝis 19 035 personoj. Tradicie de dekkelkaj jaroj en la trian [[dimanĉo]]n de septembro okazas solenaĵoj kun rekonstruo de la [[batalo]]j apud Tomaszów dum la [[dua mondmilito]]. == Historio == Antaŭ urbiĝo en 1621, agnoskita de la reĝo [[Sigismondo la 3-a Vasa]], vivis ĉ. 400 familioj. Ĉirkaŭ 1630 estis preskaŭ 4 mil loĝantoj kaj kelkaj [[gildo]]j. Fine de la 17-a jarcento [[judoj]] konsistis ĉ. 50% de loĝantaro. Ili ĉefe okupiĝis pri [[komerco]]. En la dua duono de la 18-a jarcento, rezulte de la [[dispartigoj de Pollando]], Tomaszów ektroviĝis en la aŭstra aneksaĵo. En la jaroj 1794–1830 ekzistis tie konata produktejo de [[fajenco]]j. Dum [[Napoleonaj Militoj]] ektroviĝis en [[Varsovia Duklando]], post [[Viena kongreso]] – en [[Kongresa Pollando]]. Tiam sub la rusa [[anekso]]. En la 19-a jarcento dum la [[novembra ribelo]] kontraŭ la [[Rusa Imperio]] formiĝis volontula [[regimento]], kaj dum la [[januara ribelo]] estis [[sidejo]] de lokaj regopovoj de la [[insurekcio]]. La 20-an de januaro [[1863]] [[poloj]] okupis la strategie gravan urbon. Kvar tagojn poste eniris rusa taĉmento de [[kolonelo]] Emanov, kaj la 5-an de februaro 1863 [[masakro|masakris]] la loĝantojn. La 19-an de februaro estis elterigo. La komisiono konstatis morton de 23 personoj, pafmortigitaj, tranĉitaj per [[sabro]]j, pikitaj per [[bajoneto]]j, kelkiuj havis detranĉitajn [[fingro]]jn dum [[rabado]] de [[fingroringo]]j fare de [[kozakoj]]. Inter ili estis d-ro Żelkowski, kies korpon la mortigistoj ĵetis al flamanta domo kaj judino, mortinta pro [[vundo]]j. En 1867 Tomaszów iĝis sidejo de distriktaj regopovoj kaj nombris apenaŭ 3614 homoj. En 1890 loĝis jam 7277 personoj. En la 19-a jarcento ĉi tie estis [[garnizono]] de limgardantoj, nombranta fine de la jarcento 400 homoj kaj 300 [[ĉevalo]]j. Post la reakiro de sendependeco kaj la pola-bolŝevika milito, la urbon vizitis marŝalo [[Józef Piłsudski]]. Sekvis la ekonomia kaj kultura disvolviĝo de la urbo, oni vastigis la hospitalon, starigis merkathalo, konstruaĵon por la distrikta konsilantaro kaj gimnazion. Eldoniĝis loka sendependa gazeto. Tiutempe, plejparto de la loĝantoj estis judoj. En 1931 ili konsistis el 54% de la loĝantaro. Dum la germana [[invado en Pollandon]] la [[20-an de septembro]] 1939 la tritaga batalo de Tomaszów Lubelski finiĝis - armeoj "Kraków" kaj "Lublin" kapitulacis. Dum la [[germana okupado de Pollando]] preskaŭ duono de la loĝantoj estis murdita. Ĉi tiun batalon oni konsideras unu el la plej grandaj tankbataloj, kiujn la pola armeo partoprenis dum la dua mondmilito. Post la milito la urbo estis rekonstruita el la detruoj, kaj en la 60-aj kaj 80-aj jaroj de la 20-a jarcento ĝi estis vastigata, interalie konstrui urban kulturdomon. Samtempe oni demoligis interalie la merkatajn halojn sur la placo. == Monumentoj == Listo de monumentoj protektataj de la leĝo (registritaj): * urboplanado; * preĝejo paroĥa dediĉita al La Anuncio de Nia Sinjorino – lignopreĝejo de 1627, rekonstruita en 1727, en la altaro estas pentraĵo de la Patrino de Dio de la Skalpro; apud la preĝejo estas historia lignobruneja kampanilejo el la 18a jarcento kaj paroĥa tombo (str. Królewska 1); * ortodoksa katedralo dediĉita al Sankta Nikolao el 1889 (str. Rynek 13); * tombo de la familioj Bujalski kaj Bohlen el la fino de la 19a/komenco de la 20a jarcento, en la paroĥa tombejo; * vilao el 1934, nun stacio de la saninspektorato (str. Lwowska 51); * konstruaĵo de la Distrikta Konsilio de Tomaszów – konstruaĵo el 1925, nun registro civila kaj Fako pri Edukado, Kulturo, Sporto kaj Civitanaj Aferoj (str. Lwowska 53); * Domo de la Ligo de Terposedantoj, konstruaĵo el 1930, nun distrikta kortumo (str. Lwowska 55); * „Tetrinkejo” – lignodomo el 1895 sur la Merkatplaco; * lernejo, nun II Liceo Ĝeneraledukada, konstruaĵo konstruita inter 1923–1925 (str. Żwirki i Wigury 3). Monumentoj neregistritaj: * konstruaĵo de muzika lernejo. Monumentoj malekzistantaj: * juda preĝejo en Tomaszów Lubelski; * juda preĝejo ĉe la strato Bożnicza. == Turismo == Turismaj atrakcioj: * monumentoj de urbo, * preĝejo el la mezo de la 19-a jarcento, * Regiona Muzeo nome de Janusz Peter, * Ĉambro de la Memoro pri Komunisma Teroro (tiel nomata ''Smocza Jama'', eksa malliberejo de NKVD), * juda tombejo, * natura rezervujo ''Piekiełko'', * natura rezervujo ''Biała Góra'' (skiservo, vintraj konkursoj). == Partneraj urboj == * [[Grigiškės]], [[Litovio]] * pluraj urboj de [[Ukrainio]] [[Dosiero:Poland Tomaszów Lubelski - wooden church.jpg|300px|thumb|Tiel nomata ''malnova preĝejo'', konstruita en 1627, estas valora monumento kaj grava sanktejo por lokaj katolikoj]] [[Dosiero:EDYTA TURCZANIK.4 Tomaszów Kosciół p.w.Zwiastowania NMP.jpg|300px|thumb|Altaro de ''malnova preĝejo'' en Tomaszów]] [[Dosiero:Tomaszów Lubelski, cerkiew św. Mikołaja (HB1).jpg|300px|thumb|Ortodoksa preĝejo de sankta Nikolao la Mirakolfaranto, dediĉita en 1890, renovigita interalie per financoj de la pola ministerio de kulturo kaj senhalte servas al la kreduloj]] {{Ĝermo|Pollando}} [[Kategorio:Urboj de Lublina provinco]] [[Kategorio:Urboj en Pollando]] ns8yp9awcq97ob76hxvyubqnv1idlar 9482759 9482754 2026-09-27T12:06:43Z ~2026-51947-98 264085 9482759 wikitext text/x-wiki {{polurinda|la informoj ĉi tie estas de 2004, de antaŭ pli ol 20 jaroj|listigi=ne}} {{Informkesto urbo de Pollando | pola_nomo = Tomaszów Lubelski | slogano = Lubię To Miasto (esperante ''Mi ŝatas tiun ĉi urbon'') | genitivo = Tomaszowa Lubelskiego | blazono = File:POL Tomaszów Lubelski COA 1.svg | flago = | mapo = POL Tomaszów Lubelski map.svg | provinco = [[Lublinio]] | distrikto-rajta = | distrikto = [[Distrikto Tomaszowski (Lubelski)]] | komunumo = [[Komunumo Tomaszów Lubelski]] | komunumo-speco = Urba | estro-titolo = Urbestro | estro = Wojciech Żukowski | urba_komunumo = Jes | retpoŝto = | adreso-estraro = ul. Lwowska 57 | poŝtkodo-estraro = 22-600 | telefono-estraro = 84 664-37-40 | fakso-estraro = 84 664-22-43 | poŝto-estraro = umtomaszow@tomaszow-lubelski.pl | areo = 13.33 | alto = 258–307 | latitudo = 50/27 | longitudo = 23/25 | loĝantaro-dato = 2020 | loĝantaro = 17709 | denso = 1520 | tel_antaŭkodo = 84 | poŝtkodo = 22-600 | aglomeraĵo = | aŭtokodo = LTM | TERYT = 3060818011 | SIMC = | fondita = 1590 | urborajtoj = 1621 | ĝemelaj_urboj = ([[Ukrainio]]) [[Kiwerci]] | retpaĝaro = http://www.tomaszow-lubelski.pl | domajno = | vikinovaĵoj = }} '''Tomaszów Lubelski''' estas urbo en la provinco [[Lublinio]] de [[Pollando]]. Ĝi apartenas al samnoma komunumo kaj estas la administra centro de la [[distrikto Tomaszów (Lublinio)]]. Fine de 2019 en la urbo loĝis 19 035 personoj. Tradicie de dekkelkaj jaroj en la trian [[dimanĉo]]n de septembro okazas solenaĵoj kun rekonstruo de la [[batalo]]j apud Tomaszów dum la [[dua mondmilito]]. == Historio == Antaŭ urbiĝo en 1621, agnoskita de la reĝo [[Sigismondo la 3-a Vasa]], vivis ĉ. 400 familioj. Ĉirkaŭ 1630 estis preskaŭ 4 mil loĝantoj kaj kelkaj [[gildo]]j. Fine de la 17-a jarcento [[judoj]] konsistis ĉ. 50% de loĝantaro. Ili ĉefe okupiĝis pri [[komerco]]. En la dua duono de la 18-a jarcento, rezulte de la [[dispartigoj de Pollando]], Tomaszów ektroviĝis en la aŭstra aneksaĵo. En la jaroj 1794–1830 ekzistis tie konata produktejo de [[fajenco]]j. Dum [[Napoleonaj Militoj]] ektroviĝis en [[Varsovia Duklando]], post [[Viena kongreso]] – en [[Kongresa Pollando]]. Tiam sub la rusa [[anekso]]. En la 19-a jarcento dum la [[novembra ribelo]] kontraŭ la [[Rusa Imperio]] formiĝis volontula [[regimento]], kaj dum la [[januara ribelo]] estis [[sidejo]] de lokaj regopovoj de la [[insurekcio]]. La 20-an de januaro [[1863]] [[poloj]] okupis la strategie gravan urbon. Kvar tagojn poste eniris rusa taĉmento de [[kolonelo]] Emanov, kaj la 5-an de februaro 1863 [[masakro|masakris]] la loĝantojn. La 19-an de februaro estis elterigo. La 23 personoj estis mortigitaj, pafmortigitaj, tranĉitaj per [[sabro]]j, pikitaj per [[bajoneto]]j, kelkaj havis detranĉitajn [[fingro]]jn dum [[rabado]] de [[fingroringo]]j fare de [[kozakoj]]. Inter ili estis d-ro Żelkowski, kies korpon la mortigistoj ĵetis al flamanta domo kaj judino, mortinta pro [[vundo]]j. En 1867 Tomaszów iĝis sidejo de distriktaj regopovoj kaj nombris apenaŭ 3614 homoj. En 1890 loĝis jam 7277 personoj. En la 19-a jarcento ĉi tie estis [[garnizono]] de limgardantoj, nombranta fine de la jarcento 400 homoj kaj 300 [[ĉevalo]]j. Post la reakiro de sendependeco kaj la pola-bolŝevika milito, la urbon vizitis marŝalo [[Józef Piłsudski]]. Sekvis la ekonomia kaj kultura disvolviĝo de la urbo, oni vastigis la hospitalon, starigis merkathalon, konstruaĵon por la distrikta konsilantaro kaj gimnazion. Eldoniĝis loka sendependa gazeto. Tiutempe, plejparto de la loĝantoj estis judoj. En 1931 ili konsistigis 54% de la loĝantaro. Dum la germana [[invado en Pollando]] la [[20-an de septembro]] 1939 la tritaga batalo de Tomaszów Lubelski finiĝis - armeoj "Kraków" kaj "Lublin" kapitulacis. Dum la [[germana okupado de Pollando]] preskaŭ duono de la loĝantoj estis murdita. Ĉi tiun batalon oni konsideras unu el la plej grandaj tankbataloj, kiujn la pola armeo partoprenis dum la dua mondmilito. Post la milito la urbo estis rekonstruita el la detruoj, kaj en la 60-aj kaj 80-aj jaroj de la 20-a jarcento ĝi estis vastigata, interalie konstrui urban kulturdomon. Samtempe oni demoligis interalie la merkatajn halojn sur la placo. == Monumentoj == Listo de monumentoj protektataj de la leĝo (registritaj): * urboplanado; * preĝejo paroĥa dediĉita al La Anuncio de Nia Sinjorino – lignopreĝejo de 1627, rekonstruita en 1727, en la altaro estas pentraĵo de la Patrino de Dio de la Skalpro; apud la preĝejo estas historia trabar-kampanilejo el la 18a jarcento kaj paroĥa tombo (str. Królewska 1); * ortodoksa katedralo dediĉita al Sankta Nikolao el 1889 (str. Rynek 13); * tombo de la familioj Bujalski kaj Bohlen el la fino de la 19a/komenco de la 20a jarcento, en la paroĥa tombejo; * vilao el 1934, nun stacio de la saninspektorato (str. Lwowska 51); * konstruaĵo de la Distrikta Konsilio de Tomaszów – konstruaĵo el 1925, nun registro civila kaj Fako pri Edukado, Kulturo, Sporto kaj Civitanaj Aferoj (str. Lwowska 53); * Domo de la Ligo de Terposedantoj, konstruaĵo el 1930, nun distrikta kortumo (str. Lwowska 55); * „Tetrinkejo” – lignodomo el 1895 sur la Merkatplaco; * lernejo, nun II Liceo Ĝeneraledukada, konstruaĵo konstruita inter 1923–1925 (str. Żwirki i Wigury 3). Monumentoj neregistritaj: * konstruaĵo de muzika lernejo. Monumentoj malekzistantaj: * juda preĝejo en Tomaszów Lubelski; * juda preĝejo ĉe la strato Bożnicza. == Turismo == Turismaj atrakcioj: * monumentoj de urbo, * preĝejo el la mezo de la 19-a jarcento, * Regiona Muzeo nome de Janusz Peter, * Ĉambro de la Memoro pri Komunisma Teroro (tiel nomata ''Smocza Jama'', eksa malliberejo de NKVD), * juda tombejo, * natura rezervujo ''Piekiełko'', * natura rezervujo ''Biała Góra'' (skiservo, vintraj konkursoj). == Partneraj urboj == * [[Grigiškės]], [[Litovio]] * pluraj urboj de [[Ukrainio]] [[Dosiero:Poland Tomaszów Lubelski - wooden church.jpg|300px|thumb|Tiel nomata ''malnova preĝejo'', konstruita en 1627, estas valora monumento kaj grava sanktejo por lokaj katolikoj]] [[Dosiero:EDYTA TURCZANIK.4 Tomaszów Kosciół p.w.Zwiastowania NMP.jpg|300px|thumb|Altaro de ''malnova preĝejo'' en Tomaszów]] [[Dosiero:Tomaszów Lubelski, cerkiew św. Mikołaja (HB1).jpg|300px|thumb|Ortodoksa preĝejo de sankta Nikolao la Mirakolfaranto, dediĉita en 1890, renovigita interalie per financoj de la pola ministerio de kulturo kaj senhalte servas al la kreduloj]] {{Ĝermo|Pollando}} [[Kategorio:Urboj de Lublina provinco]] [[Kategorio:Urboj en Pollando]] 1hiby6c0q7nkaib08tvs0wectaz7iyh 9482761 9482759 2026-09-27T12:07:26Z ~2026-51947-98 264085 9482761 wikitext text/x-wiki {{polurinda|la informoj ĉi tie estas de 2004, de antaŭ pli ol 20 jaroj|listigi=ne}} {{Informkesto urbo de Pollando | pola_nomo = Tomaszów Lubelski | slogano = Lubię To Miasto (esperante ''Mi ŝatas tiun ĉi urbon'') | genitivo = Tomaszowa Lubelskiego | blazono = File:POL Tomaszów Lubelski COA 1.svg | flago = | mapo = POL Tomaszów Lubelski map.svg | provinco = [[Lublinio]] | distrikto-rajta = | distrikto = [[Distrikto Tomaszowski (Lubelski)]] | komunumo = [[Komunumo Tomaszów Lubelski]] | komunumo-speco = Urba | estro-titolo = Urbestro | estro = Wojciech Żukowski | urba_komunumo = Jes | retpoŝto = | adreso-estraro = ul. Lwowska 57 | poŝtkodo-estraro = 22-600 | telefono-estraro = 84 664-37-40 | fakso-estraro = 84 664-22-43 | poŝto-estraro = umtomaszow@tomaszow-lubelski.pl | areo = 13.33 | alto = 258–307 | latitudo = 50/27 | longitudo = 23/25 | loĝantaro-dato = 2020 | loĝantaro = 17709 | denso = 1520 | tel_antaŭkodo = 84 | poŝtkodo = 22-600 | aglomeraĵo = | aŭtokodo = LTM | TERYT = 3060818011 | SIMC = | fondita = 1590 | urborajtoj = 1621 | ĝemelaj_urboj = ([[Ukrainio]]) [[Kiwerci]] | retpaĝaro = http://www.tomaszow-lubelski.pl | domajno = | vikinovaĵoj = }} '''Tomaszów Lubelski''' estas urbo en la provinco [[Lublinio]] de [[Pollando]]. Ĝi apartenas al samnoma komunumo kaj estas la administra centro de la [[distrikto Tomaszów (Lublinio)]]. Fine de 2019 en la urbo loĝis 19 035 personoj. Tradicie de dekkelkaj jaroj en la trian [[dimanĉo]]n de septembro okazas solenaĵoj kun rekonstruo de la [[batalo]]j apud Tomaszów dum la [[dua mondmilito]]. == Historio == Antaŭ urbiĝo en 1621, agnoskita de la reĝo [[Sigismondo la 3-a Vasa]], vivis ĉ. 400 familioj. Ĉirkaŭ 1630 estis preskaŭ 4 mil loĝantoj kaj kelkaj [[gildo]]j. Fine de la 17-a jarcento [[judoj]] konsistis ĉ. 50% de loĝantaro. Ili ĉefe okupiĝis pri [[komerco]]. En la dua duono de la 18-a jarcento, rezulte de la [[dispartigoj de Pollando]], Tomaszów ektroviĝis en la aŭstra aneksaĵo. En la jaroj 1794–1830 ekzistis tie konata produktejo de [[fajenco]]j. Dum [[Napoleonaj Militoj]] ektroviĝis en [[Varsovia Duklando]], post [[Viena kongreso]] – en [[Kongresa Pollando]]. Tiam sub la rusa [[anekso]]. En la 19-a jarcento dum la [[novembra ribelo]] kontraŭ la [[Rusa Imperio]] formiĝis volontula [[regimento]], kaj dum la [[januara ribelo]] estis [[sidejo]] de lokaj regopovoj de la [[insurekcio]]. La 20-an de januaro [[1863]] [[poloj]] okupis la strategie gravan urbon. Kvar tagojn poste eniris rusa taĉmento de [[kolonelo]] Emanov, kaj la 5-an de februaro 1863 [[masakro|masakris]] la loĝantojn. La 19-an de februaro estis elterigo. La 23 personoj estis mortigitaj, pafmortigitaj, tranĉitaj per [[sabro]]j, pikitaj per [[bajoneto]]j, kelkaj havis detranĉitajn [[fingro]]jn dum [[rabado]] de [[fingroringo]]j fare de [[kozakoj]]. Inter ili estis d-ro Żelkowski, kies korpon la mortigistoj ĵetis al flamanta domo kaj judino, mortinta pro [[vundo]]j. En 1867 Tomaszów iĝis sidejo de distriktaj regopovoj kaj nombris apenaŭ 3614 homoj. En 1890 loĝis jam 7277 personoj. En la 19-a jarcento ĉi tie estis [[garnizono]] de limgardantoj, nombranta fine de la jarcento 400 homoj kaj 300 [[ĉevalo]]j. [[Dosiero:Poland Tomaszów Lubelski - wooden church.jpg|300px|thumb|Tiel nomata ''malnova preĝejo'', konstruita en 1627, estas valora monumento kaj grava sanktejo por lokaj katolikoj]] Post la reakiro de sendependeco kaj la pola-bolŝevika milito, la urbon vizitis marŝalo [[Józef Piłsudski]]. Sekvis la ekonomia kaj kultura disvolviĝo de la urbo, oni vastigis la hospitalon, starigis merkathalon, konstruaĵon por la distrikta konsilantaro kaj gimnazion. Eldoniĝis loka sendependa gazeto. Tiutempe, plejparto de la loĝantoj estis judoj. En 1931 ili konsistigis 54% de la loĝantaro. Dum la germana [[invado en Pollando]] la [[20-an de septembro]] 1939 la tritaga batalo de Tomaszów Lubelski finiĝis - armeoj "Kraków" kaj "Lublin" kapitulacis. Dum la [[germana okupado de Pollando]] preskaŭ duono de la loĝantoj estis murdita. Ĉi tiun batalon oni konsideras unu el la plej grandaj tankbataloj, kiujn la pola armeo partoprenis dum la dua mondmilito. Post la milito la urbo estis rekonstruita el la detruoj, kaj en la 60-aj kaj 80-aj jaroj de la 20-a jarcento ĝi estis vastigata, interalie konstrui urban kulturdomon. Samtempe oni demoligis interalie la merkatajn halojn sur la placo. == Monumentoj == Listo de monumentoj protektataj de la leĝo (registritaj): [[Dosiero:EDYTA TURCZANIK.4 Tomaszów Kosciół p.w.Zwiastowania NMP.jpg|300px|thumb|Altaro de ''malnova preĝejo'' en Tomaszów]] * urboplanado; * preĝejo paroĥa dediĉita al La Anuncio de Nia Sinjorino – lignopreĝejo de 1627, rekonstruita en 1727, en la altaro estas pentraĵo de la Patrino de Dio de la Skalpro; apud la preĝejo estas historia trabar-kampanilejo el la 18a jarcento kaj paroĥa tombo (str. Królewska 1); * ortodoksa katedralo dediĉita al Sankta Nikolao el 1889 (str. Rynek 13); * tombo de la familioj Bujalski kaj Bohlen el la fino de la 19a/komenco de la 20a jarcento, en la paroĥa tombejo; * vilao el 1934, nun stacio de la saninspektorato (str. Lwowska 51); * konstruaĵo de la Distrikta Konsilio de Tomaszów – konstruaĵo el 1925, nun registro civila kaj Fako pri Edukado, Kulturo, Sporto kaj Civitanaj Aferoj (str. Lwowska 53); * Domo de la Ligo de Terposedantoj, konstruaĵo el 1930, nun distrikta kortumo (str. Lwowska 55); * „Tetrinkejo” – lignodomo el 1895 sur la Merkatplaco; * lernejo, nun II Liceo Ĝeneraledukada, konstruaĵo konstruita inter 1923–1925 (str. Żwirki i Wigury 3). Monumentoj neregistritaj: * konstruaĵo de muzika lernejo. Monumentoj malekzistantaj: * juda preĝejo en Tomaszów Lubelski; * juda preĝejo ĉe la strato Bożnicza. == Turismo == Turismaj atrakcioj: * monumentoj de urbo, * preĝejo el la mezo de la 19-a jarcento, * Regiona Muzeo nome de Janusz Peter, * Ĉambro de la Memoro pri Komunisma Teroro (tiel nomata ''Smocza Jama'', eksa malliberejo de NKVD), * juda tombejo, * natura rezervujo ''Piekiełko'', * natura rezervujo ''Biała Góra'' (skiservo, vintraj konkursoj). == Partneraj urboj == * [[Grigiškės]], [[Litovio]] * pluraj urboj de [[Ukrainio]] [[Dosiero:Tomaszów Lubelski, cerkiew św. Mikołaja (HB1).jpg|300px|thumb|Ortodoksa preĝejo de sankta Nikolao la Mirakolfaranto, dediĉita en 1890, renovigita interalie per financoj de la pola ministerio de kulturo kaj senhalte servas al la kreduloj]] {{Ĝermo|Pollando}} [[Kategorio:Urboj de Lublina provinco]] [[Kategorio:Urboj en Pollando]] 3xzfqjp7lwozargz0msb6qw8l3c4ieo 9482762 9482761 2026-09-27T12:08:16Z ~2026-51947-98 264085 9482762 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo de Pollando | pola_nomo = Tomaszów Lubelski | slogano = Lubię To Miasto (esperante ''Mi ŝatas tiun ĉi urbon'') | genitivo = Tomaszowa Lubelskiego | blazono = File:POL Tomaszów Lubelski COA 1.svg | flago = | mapo = POL Tomaszów Lubelski map.svg | provinco = [[Lublinio]] | distrikto-rajta = | distrikto = [[Distrikto Tomaszowski (Lubelski)]] | komunumo = [[Komunumo Tomaszów Lubelski]] | komunumo-speco = Urba | estro-titolo = Urbestro | estro = Wojciech Żukowski | urba_komunumo = Jes | retpoŝto = | adreso-estraro = ul. Lwowska 57 | poŝtkodo-estraro = 22-600 | telefono-estraro = 84 664-37-40 | fakso-estraro = 84 664-22-43 | poŝto-estraro = umtomaszow@tomaszow-lubelski.pl | areo = 13.33 | alto = 258–307 | latitudo = 50/27 | longitudo = 23/25 | loĝantaro-dato = 2020 | loĝantaro = 17709 | denso = 1520 | tel_antaŭkodo = 84 | poŝtkodo = 22-600 | aglomeraĵo = | aŭtokodo = LTM | TERYT = 3060818011 | SIMC = | fondita = 1590 | urborajtoj = 1621 | ĝemelaj_urboj = ([[Ukrainio]]) [[Kiwerci]] | retpaĝaro = http://www.tomaszow-lubelski.pl | domajno = | vikinovaĵoj = }} '''Tomaszów Lubelski''' estas urbo en la provinco [[Lublinio]] de [[Pollando]]. Ĝi apartenas al samnoma komunumo kaj estas la administra centro de la [[distrikto Tomaszów (Lublinio)]]. Fine de 2019 en la urbo loĝis 19 035 personoj. Tradicie de dekkelkaj jaroj en la trian [[dimanĉo]]n de septembro okazas solenaĵoj kun rekonstruo de la [[batalo]]j apud Tomaszów dum la [[dua mondmilito]]. == Historio == Antaŭ urbiĝo en 1621, agnoskita de la reĝo [[Sigismondo la 3-a Vasa]], vivis ĉ. 400 familioj. Ĉirkaŭ 1630 estis preskaŭ 4 mil loĝantoj kaj kelkaj [[gildo]]j. Fine de la 17-a jarcento [[judoj]] konsistis ĉ. 50% de loĝantaro. Ili ĉefe okupiĝis pri [[komerco]]. En la dua duono de la 18-a jarcento, rezulte de la [[dispartigoj de Pollando]], Tomaszów ektroviĝis en la aŭstra aneksaĵo. En la jaroj 1794–1830 ekzistis tie konata produktejo de [[fajenco]]j. Dum [[Napoleonaj Militoj]] ektroviĝis en [[Varsovia Duklando]], post [[Viena kongreso]] – en [[Kongresa Pollando]]. Tiam sub la rusa [[anekso]]. En la 19-a jarcento dum la [[novembra ribelo]] kontraŭ la [[Rusa Imperio]] formiĝis volontula [[regimento]], kaj dum la [[januara ribelo]] estis [[sidejo]] de lokaj regopovoj de la [[insurekcio]]. La 20-an de januaro [[1863]] [[poloj]] okupis la strategie gravan urbon. Kvar tagojn poste eniris rusa taĉmento de [[kolonelo]] Emanov, kaj la 5-an de februaro 1863 [[masakro|masakris]] la loĝantojn. La 19-an de februaro estis elterigo. La 23 personoj estis mortigitaj, pafmortigitaj, tranĉitaj per [[sabro]]j, pikitaj per [[bajoneto]]j, kelkaj havis detranĉitajn [[fingro]]jn dum [[rabado]] de [[fingroringo]]j fare de [[kozakoj]]. Inter ili estis d-ro Żelkowski, kies korpon la mortigistoj ĵetis al flamanta domo kaj judino, mortinta pro [[vundo]]j. En 1867 Tomaszów iĝis sidejo de distriktaj regopovoj kaj nombris apenaŭ 3614 homoj. En 1890 loĝis jam 7277 personoj. En la 19-a jarcento ĉi tie estis [[garnizono]] de limgardantoj, nombranta fine de la jarcento 400 homoj kaj 300 [[ĉevalo]]j. [[Dosiero:Poland Tomaszów Lubelski - wooden church.jpg|300px|thumb|Tiel nomata ''malnova preĝejo'', konstruita en 1627, estas valora monumento kaj grava sanktejo por lokaj katolikoj]] Post la reakiro de sendependeco kaj la pola-bolŝevika milito, la urbon vizitis marŝalo [[Józef Piłsudski]]. Sekvis la ekonomia kaj kultura disvolviĝo de la urbo, oni vastigis la hospitalon, starigis merkathalon, konstruaĵon por la distrikta konsilantaro kaj gimnazion. Eldoniĝis loka sendependa gazeto. Tiutempe, plejparto de la loĝantoj estis judoj. En 1931 ili konsistigis 54% de la loĝantaro. Dum la germana [[invado en Pollando]] la [[20-an de septembro]] 1939 la tritaga batalo de Tomaszów Lubelski finiĝis - armeoj "Kraków" kaj "Lublin" kapitulacis. Dum la [[germana okupado de Pollando]] preskaŭ duono de la loĝantoj estis murdita. Ĉi tiun batalon oni konsideras unu el la plej grandaj tankbataloj, kiujn la pola armeo partoprenis dum la dua mondmilito. Post la milito la urbo estis rekonstruita el la detruoj, kaj en la 60-aj kaj 80-aj jaroj de la 20-a jarcento ĝi estis vastigata, interalie konstrui urban kulturdomon. Samtempe oni demoligis interalie la merkatajn halojn sur la placo. == Monumentoj == Listo de monumentoj protektataj de la leĝo (registritaj): [[Dosiero:EDYTA TURCZANIK.4 Tomaszów Kosciół p.w.Zwiastowania NMP.jpg|300px|thumb|Altaro de ''malnova preĝejo'' en Tomaszów]] * urboplanado; * preĝejo paroĥa dediĉita al La Anuncio de Nia Sinjorino – lignopreĝejo de 1627, rekonstruita en 1727, en la altaro estas pentraĵo de la Patrino de Dio de la Skalpro; apud la preĝejo estas historia trabar-kampanilejo el la 18a jarcento kaj paroĥa tombo (str. Królewska 1); * ortodoksa katedralo dediĉita al Sankta Nikolao el 1889 (str. Rynek 13); * tombo de la familioj Bujalski kaj Bohlen el la fino de la 19a/komenco de la 20a jarcento, en la paroĥa tombejo; * vilao el 1934, nun stacio de la saninspektorato (str. Lwowska 51); * konstruaĵo de la Distrikta Konsilio de Tomaszów – konstruaĵo el 1925, nun registro civila kaj Fako pri Edukado, Kulturo, Sporto kaj Civitanaj Aferoj (str. Lwowska 53); * Domo de la Ligo de Terposedantoj, konstruaĵo el 1930, nun distrikta kortumo (str. Lwowska 55); * „Tetrinkejo” – lignodomo el 1895 sur la Merkatplaco; * lernejo, nun II Liceo Ĝeneraledukada, konstruaĵo konstruita inter 1923–1925 (str. Żwirki i Wigury 3). Monumentoj neregistritaj: * konstruaĵo de muzika lernejo. Monumentoj malekzistantaj: * juda preĝejo en Tomaszów Lubelski; * juda preĝejo ĉe la strato Bożnicza. == Turismo == Turismaj atrakcioj: * monumentoj de urbo, * preĝejo el la mezo de la 19-a jarcento, * Regiona Muzeo nome de Janusz Peter, * Ĉambro de la Memoro pri Komunisma Teroro (tiel nomata ''Smocza Jama'', eksa malliberejo de NKVD), * juda tombejo, * natura rezervujo ''Piekiełko'', * natura rezervujo ''Biała Góra'' (skiservo, vintraj konkursoj). == Partneraj urboj == * [[Grigiškės]], [[Litovio]] * pluraj urboj de [[Ukrainio]] [[Dosiero:Tomaszów Lubelski, cerkiew św. Mikołaja (HB1).jpg|300px|thumb|Ortodoksa preĝejo de sankta Nikolao la Mirakolfaranto, dediĉita en 1890, renovigita interalie per financoj de la pola ministerio de kulturo kaj senhalte servas al la kreduloj]] {{Ĝermo|Pollando}} [[Kategorio:Urboj de Lublina provinco]] [[Kategorio:Urboj en Pollando]] 85znje1xxofhj5za2reu6fmx5y70o90 9482763 9482762 2026-09-27T12:08:46Z ~2026-51947-98 264085 9482763 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo de Pollando | pola_nomo = Tomaszów Lubelski | slogano = Lubię To Miasto (esperante ''Mi ŝatas tiun ĉi urbon'') | genitivo = Tomaszowa Lubelskiego | blazono = File:POL Tomaszów Lubelski COA 1.svg | flago = | mapo = POL Tomaszów Lubelski map.svg | provinco = [[Lublinio]] | distrikto-rajta = | distrikto = [[Distrikto Tomaszowski (Lubelski)]] | komunumo = [[Komunumo Tomaszów Lubelski]] | komunumo-speco = Urba | estro-titolo = Urbestro | estro = Wojciech Żukowski | urba_komunumo = Jes | retpoŝto = | adreso-estraro = ul. Lwowska 57 | poŝtkodo-estraro = 22-600 | telefono-estraro = 84 664-37-40 | fakso-estraro = 84 664-22-43 | poŝto-estraro = umtomaszow@tomaszow-lubelski.pl | areo = 13.33 | alto = 258–307 | latitudo = 50/27 | longitudo = 23/25 | loĝantaro-dato = 2020 | loĝantaro = 17709 | denso = 1520 | tel_antaŭkodo = 84 | poŝtkodo = 22-600 | aglomeraĵo = | aŭtokodo = LTM | TERYT = 3060818011 | SIMC = | fondita = 1590 | urborajtoj = 1621 | ĝemelaj_urboj = ([[Ukrainio]]) [[Kiwerci]] | retpaĝaro = http://www.tomaszow-lubelski.pl | domajno = | vikinovaĵoj = }} '''Tomaszów Lubelski''' estas urbo en la provinco [[Lublinio]] de [[Pollando]]. Ĝi apartenas al samnoma komunumo kaj estas la administra centro de la [[distrikto Tomaszów (Lublinio)]]. Fine de 2019 en la urbo loĝis 19 035 personoj. Tradicie de dekkelkaj jaroj en la trian [[dimanĉo]]n de septembro okazas solenaĵoj kun rekonstruo de la [[batalo]]j apud Tomaszów dum la [[dua mondmilito]]. == Historio == Antaŭ urbiĝo en 1621, agnoskita de la reĝo [[Sigismondo la 3-a Vasa]], vivis ĉ. 400 familioj. Ĉirkaŭ 1630 estis preskaŭ 4 mil loĝantoj kaj kelkaj [[gildo]]j. Fine de la 17-a jarcento [[judoj]] konsistis ĉ. 50% de loĝantaro. Ili ĉefe okupiĝis pri [[komerco]]. En la dua duono de la 18-a jarcento, rezulte de la [[dispartigoj de Pollando]], Tomaszów ektroviĝis en la aŭstra aneksaĵo. En la jaroj 1794–1830 ekzistis tie konata produktejo de [[fajenco]]j. Dum [[Napoleonaj Militoj]] ektroviĝis en [[Varsovia Duklando]], post [[Viena kongreso]] – en [[Kongresa Pollando]]. Tiam sub la rusa [[anekso]]. En la 19-a jarcento dum la [[novembra ribelo]] kontraŭ la [[Rusa Imperio]] formiĝis volontula [[regimento]], kaj dum la [[januara ribelo]] estis [[sidejo]] de lokaj regopovoj de la [[insurekcio]]. La 20-an de januaro [[1863]] [[poloj]] okupis la strategie gravan urbon. Kvar tagojn poste eniris rusa taĉmento de [[kolonelo]] Emanov, kaj la 5-an de februaro 1863 [[masakro|masakris]] la loĝantojn. La 19-an de februaro estis elterigo. La 23 personoj estis mortigitaj, pafmortigitaj, tranĉitaj per [[sabro]]j, pikitaj per [[bajoneto]]j, kelkaj havis detranĉitajn [[fingro]]jn dum [[rabado]] de [[fingroringo]]j fare de [[kozakoj]]. Inter ili estis d-ro Żelkowski, kies korpon la mortigistoj ĵetis al flamanta domo kaj judino, mortinta pro [[vundo]]j. En 1867 Tomaszów iĝis sidejo de distriktaj regopovoj kaj nombris apenaŭ 3614 homoj. En 1890 loĝis jam 7277 personoj. En la 19-a jarcento ĉi tie estis [[garnizono]] de limgardantoj, nombranta fine de la jarcento 400 homoj kaj 300 [[ĉevalo]]j. [[Dosiero:Poland Tomaszów Lubelski - wooden church.jpg|300px|thumb|Tiel nomata ''malnova preĝejo'', konstruita en 1627, estas valora monumento kaj grava sanktejo por lokaj katolikoj]] Post la reakiro de sendependeco kaj la pola-bolŝevika milito, la urbon vizitis marŝalo [[Józef Piłsudski]]. Sekvis la ekonomia kaj kultura disvolviĝo de la urbo, oni vastigis la hospitalon, starigis merkathalon, konstruaĵon por la distrikta konsilantaro kaj gimnazion. Eldoniĝis loka sendependa gazeto. Tiutempe, plejparto de la loĝantoj estis judoj. En 1931 ili konsistigis 54% de la loĝantaro. Dum la germana [[invado en Pollando]] la [[20-an de septembro]] 1939 la tritaga batalo de Tomaszów Lubelski finiĝis - armeoj "Kraków" kaj "Lublin" kapitulacis. Dum la [[germana okupado de Pollando]] preskaŭ duono de la loĝantoj estis murdita. Ĉi tiun batalon oni konsideras unu el la plej grandaj tankbataloj, kiujn la pola armeo partoprenis dum la dua mondmilito. Post la milito la urbo estis rekonstruita el la detruoj, kaj en la 60-aj kaj 80-aj jaroj de la 20-a jarcento ĝi estis vastigata, interalie konstrui urban kulturdomon. Samtempe oni demoligis interalie la merkatajn halojn sur la placo. == Monumentoj == Listo de monumentoj protektataj de la leĝo (registritaj): [[Dosiero:EDYTA TURCZANIK.4 Tomaszów Kosciół p.w.Zwiastowania NMP.jpg|300px|thumb|Altaro de ''malnova preĝejo'' en Tomaszów]] * urboplanado; * preĝejo paroĥa dediĉita al La Anuncio de Nia Sinjorino – lignopreĝejo de 1627, rekonstruita en 1727, en la altaro estas pentraĵo de la Patrino de Dio de la Skalpro; apud la preĝejo estas historia trabar-kampanilejo el la 18a jarcento kaj paroĥa tombo (str. Królewska 1); * ortodoksa katedralo dediĉita al Sankta Nikolao el 1889 (str. Rynek 13); * tombo de la familioj Bujalski kaj Bohlen el la fino de la 19a/komenco de la 20a jarcento, en la paroĥa tombejo; * vilao el 1934, nun stacio de la saninspektorato (str. Lwowska 51); * konstruaĵo de la Distrikta Konsilio de Tomaszów – konstruaĵo el 1925, nun registro civila kaj Fako pri Edukado, Kulturo, Sporto kaj Civitanaj Aferoj (str. Lwowska 53); * Domo de la Ligo de Terposedantoj, konstruaĵo el 1930, nun distrikta kortumo (str. Lwowska 55); * „Tetrinkejo” – lignodomo el 1895 sur la Merkatplaco; * lernejo, nun II Liceo Ĝeneraledukada, konstruaĵo konstruita inter 1923–1925 (str. Żwirki i Wigury 3). Monumentoj neregistritaj: * konstruaĵo de muzika lernejo. Monumentoj malekzistantaj: * juda preĝejo en Tomaszów Lubelski; * juda preĝejo ĉe la strato Bożnicza. == Turismo == Turismaj atrakcioj: * monumentoj de urbo, * preĝejo el la mezo de la 19-a jarcento, * Regiona Muzeo nome de Janusz Peter, * Ĉambro de la Memoro pri Komunisma Teroro (tiel nomata ''Smocza Jama'', eksa malliberejo de NKVD), * juda tombejo, * natura rezervujo ''Piekiełko'', * natura rezervujo ''Biała Góra'' (skiservo, vintraj konkursoj). == Partneraj urboj == * [[Grigiškės]], [[Litovio]] * pluraj urboj de [[Ukrainio]] [[Dosiero:Tomaszów Lubelski, cerkiew św. Mikołaja (HB1).jpg|300px|thumb|Ortodoksa preĝejo de sankta Nikolao la Mirakolfaranto, dediĉita en 1890, renovigita interalie per financoj de la pola ministerio de kulturo kaj senhalte servas al la kreduloj]] [[Kategorio:Urboj de Lublina provinco]] [[Kategorio:Urboj en Pollando]] czohiwq2qz5e5lovtqa5o0bwqbs5dh7 0 201773 9483017 9115153 2026-09-28T06:06:40Z Sj1mor 12103 9483017 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=CM-LT|situo sur mapo2=Douala|zomo=11}} [[Dosiero:Kameruno-okcidenta.jpg|eta|300ra|{{centre|'''Dualao''' en la regiono ''Littoral''}}]] '''Dualao''' ({{lang-fr|Douala}}) komence de [[2005]] havis {{formatnum:1338144}} loĝantojn (kvankam la vera nombro de loĝantoj supozeble pli grandas), kaj sendispute estas la plej granda urbo de la ŝtato [[Kameruno]] en okcidenta Afriko. Ĝis la jaro [[1920]] Dualao estis la politika ĉefurbo de la ŝtato, kaj ankoraŭ nun ĝi estas la financa, industria, komerca, kultura kaj trafika centro de Kameruno. Samtempe la urbo estas la administra centro de la ŝtata regiono [[Marborda Kameruno]] (france nomata ''Littoral''). == Geografio == === Situo === La urbo situas en distanco de 24 kilometroj de la bordo de la [[Atlantika Oceano]], borde de la delto de la rivero ''Wouri''. Ĝi troviĝas proksimume 13 metrojn super la [[marnivelo]]. En la rivera delto ekestis la plej grava kaj plej granda haveno de Kameruno. La plej granda parto de la urbo situas ĉe la suda riverbordo. La geografiaj koordinatoj de la urbo estas 4° 05' norde kaj 9° 70' oriente. === Klimato === Dualao situas en la tropika klimata zono. La averaĝa jara temperaturo estas 27,9&nbsp;{{GdC|}}, la [[precipitaĵo|meza jara pluvokvanto]] 1.012&nbsp;mm. La temperaturoj tutjare troviĝas inter 26 kaj 32&nbsp;{{GdC|}}. Plej multe pluvas inter junio kaj septembro - la monatoj inter novembro kaj marto estas sekaj. == Historio == La areo de la hodiaŭa urbo origine estis marĉo. Komence de la 18-a jarcento en la regiono ekloĝis la tribo ''Douala'', subgrupo de la kamerunaj marbordaj [[bantuo]]j. Ili interalie fondis la tri fiŝkaptistajn vilaĝojn ''Bonanjo, Bonaku'' kaj ''Bonabela'', kiuj iĝis la kerno de la hodiaŭa urbocentro de Dualao. Meze de la 19-a jarcento la loko iĝis strategia haveno por komercado kun [[sklavo]]j, precipe kun portugalaj sklavokomercistoj. Ekde la jaro 1860, [[palmoleo]] iĝis la plej grava komerca varo inter la urbanoj kaj komercistaj eŭropanoj. La komercon baldaŭ dominis negocistoj el la germana havena urbo [[Hamburgo]], kiuj dum la jaro [[1884]] atingis, ke la dualaaj tribestroj subskribu interkonsenton, kiu petis la [[Germana Regno|Germanan Regnon]] protekti la marbordon. Tio celis kaj bremsi la influon de la [[Britio|brita]] armeo kaj de britaj komercistoj. Ĝis la [[Unua Mondmilito]] Kameruno restis germana protektozono - komence la urbo Dualao estis ĝia centro, ekde 1902 la malpli tropike humida urbo [[Buea]] piede de la [[Monto Kameruno]], kies klimato pli taŭgis al la eŭropanoj. La germanoj tendencis doni areojn ĉe la dualaa haveno al industriaj entreprenoj, pliampleksigi la havenon mem kaj doni teritoriojn ankaŭ al fervojaj linioj. Tiukadre lokuloj perdis siajn tradiciajn loĝlokojn kaj akre protestis. Tiuj protestoj plej akriĝis dum la jaro 1914, kiam germana juĝejo kondamnis gravan lokan tribestron kaj sian sekretarion al morto - sekve de tio la plej multaj lokuloj dum la [[Unua Mondmilito]] subtenis la armeojn de [[Britio]] kaj [[Francio]], kiuj okupis la regionon. Post komence komuna brita-franca administrado la urbo dum la jaro [[1916]] iĝis nur france administrata. == Ekonomio == Plej gravaj produktaj branĉoj estas la fabrikado de kemiaj kaj [[aluminio|aluminiaj]] varoj, vestaĵoj, [[biero]] (ekzemple ''Brasseries du Cameroun'', ''[[Guinness]]'') kaj senalkoholaj trinkaĵoj, kaj la prilaboro de [[ligno]] kaj [[kakao]]. Grandan signifon havas la internacia haveno Dualao-Bonabéri, tra kiu sendiĝas pli ol 97 procentoj de la varoj de la ŝtato. La haveno entute kovras areon de 300 hektaroj, kaj enhavas plurajn subhavenojn, ekzemple pri [[kontenero]]j, fiŝkaptaj ŝipoj kaj ligno, pri oleo, bananoj kaj metaloj. == Vidindaĵoj == * eksa guberniestra palaco el la germana kolonia epoko, nuntempe ĉefa juĝejo * eksa malsanulejo el la germana kolonia epoko, nuntempe ĉefa policejo * eksa germana maristejo (Foyer du Marin) * la tiel nomata "pagodo", ĉinstila rezidejo de ''Rudolf Manga Bell'' * urba muzeo en la unua etaĝo de la urbodomo, kun etnografiaj objektoj el la tuta ŝtato * marista muzeo (''Musée de la Marine'') * urba katedralo, konstruita dum 1936 en novromana stilo * preĝejo ''Temple du Centenaire'', konstruita dum 1945 memore al la 100-jara jubileo de alveno de kristana misiisto ''Alfred Saker'' * tombejo el la germana kolonia epoko * sporta stadiono ''Akwa'' * memorejo ''Monument du Roi Akwa'' == Esperanto-movado == En Dualao estas sidejo de [[Asocio pri Esperanto en Kameruno]]. === Esperantistoj === * Jean-Marie Mboge Mbele == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=duala}} * [[Centrafrikaj mangrovoj]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Kameruno]] [[Kategorio:Milionurboj]] 3kkn3fxrrc5e11t3x2eifdplf3tf4f5 2 203534 9482853 9479070 2026-09-27T15:13:29Z Crosstor 3176 /* Kreitaj artikoloj */ 9482853 wikitext text/x-wiki {{Babel|eo2_esperanto|lando=Hungario|}} {{Uzantoskatolo|geografio|}} Mi pasigis pli ol 40 jarojn en la telefonio. Dume mi vivadis ankaŭ Esperante. Ĵus mi trovis ĉi tiun eblecon. Tial mi aldonos kelke de aldonaĵoj al la artikoloj. Mia gepatra lingvo estas la hungara.--[[Vikipediisto:Crosstor|Crosstor]] 04:41, 21. Jun 2007 (UTC) {{Honorigo |bildo= WAM logo without text.svg |teksto= Gratulon pro la '''2-a loko''' en la konkurso '''[[Projekto:Azia monato 2020|Azia monato 2020]]'''! |subskribo= --[[Uzanto:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF Hromoslav|diskuto]]) 17:40, 7 feb. 2021 (UTC) }} == Kreitaj artikoloj == Mi faris aŭ kompletigis la jenajn artikolojn: ''Por artikoloj (ĉ. 4200) inter 2007 kaj januaro 2009, vidu '''[[Vikipediisto:Crosstor/Arkivo]]''''' ''Por artikoloj (ĉ. 4400) inter 2009 kaj januaro 2011, vidu '''[[Vikipediisto:Crosstor/Arkivo2]]''''' ''Por artikoloj (ĝuste 4050) inter 2011 kaj majo 2013, vidu '''[[Vikipediisto:Crosstor/Arkivo4]]''''' ''Por artikoloj (ĝuste 4050) inter majo 2013 kaj printempo 2016, vidu '''[[Vikipediisto:Crosstor/Arkivo6]]''''' ''Por artikoloj (ĝuste 4050) inter printempo 2016 kaj 2019-03-04, vidu '''[[Vikipediisto:Crosstor/Arkivo7]]''''' ''Por artikoloj (ĝuste 4050) inter printempo 2019 kaj 2022-04-04, vidu '''[[Vikipediisto:Crosstor/Arkivo8]]''''' ''Por artikoloj (ĝuste 4050) inter 2022-04-04 kaj 2024-12-01, vidu '''[[Uzanto:Crosstor/Arkivo9]]''''' ''Por artikoloj (ĝuste 4050) inter 2024-12-01 kaj 2025 vidu '' [[Kalvinana preĝdomo (Táborfalva)]] [[Kalvinana preĝejo (Szentmártonkáta)]] [[Kalvinana preĝejo (Sződliget)]] [[Luterana preĝejo (Sződliget)]] [[Preĝejo Beatulo Eŭzebio (Békásmegyer)]] [[Preĝejo Ĉieliro de Maria (Sződliget)]] [[Preĝejo Naskiĝo de Maria (Szirmabesenyő)]] [[Preĝejo Marteno de Tours (Szentmártonkáta)]] [[Preĝejo Naskiĝo de Maria (Szegvár)]] [[Preĝejo Patrono de Hungaroj (Táborfalva)]] [[Preĝejo Stefano la 1-a (Szentistván)]] [[Preĝejo Sankta Anna (Taksony)]] [[Albert Bacsó]] [[Ambrus Burján]] [[Andor Hoffmann]] [[András Békéssy]] [[András Márkus (informatikisto)]] [[Antal Ács]] [[Árpád Juhász (agronomo)]] [[ĵurnalisto]] [[pentristo]] [[Árpád Juhász (sociologo)]] [[Ata Kandó]] [[Attila István Bartos]] [[Balázs Herpay]] [[Bálint Balogh (abelisto)]] [[Beatulo Eŭzebio]] [[Beatulo Gertrudo]] [[Beatulo Konstanca]] [[Béla Barna (matematikisto)]] [[Béla Brindza]] [[Béla Grega]] [[Béla Kádár (agronomo)]] [[Béla Kazó]] [[Béla Miklós Szőke]] [[Béla Szőke (arkeologo)]] [[Bertalan Baskay Tóth]] [[Buzád Hahót]] [[Dezső Bozzay]] [[Elemér Bálint]] [[Ernő Bocz]] [[Ernő Gesztelyi]] [[Éva Bónis]] [[Ferenc Bauer]] [[Ferenc Hepp (altlerneja instruisto)]] [[Ferenc Hepp (agronomo)]] [[Ferenc Horváth (aktoro)]] [[Ferenc Horváth (aktoro, 1939)]] [[Ferenc Horváth (geofizikisto)]] [[Ferenc Horváth (instruisto)]] [[Ferenc Horváth (radiologo)]] [[Ferenc Maksay]] [[George Szirtes]] [[Gergely Gyöngyösi]] [[György Járányi]] [[György Koppány (meteologo)]] [[György Rózsa (redaktoro)]] [[Gyula Altenburger]] [[Gyula Baranyai]] [[Gyula Kilb]] [[Ilona Bolla]] [[Imre Görög (agronomo)]] [[Imre Görög (tradukisto)]] [[Imre Pávó]] [[István Ecker]] [[István Herold]] [[István Isó]] [[István Joó (virusologo)]] [[István Ratkó]] [[Iván Bach]] [[János Brenner (beatulo)]] [[János Giber (pli aĝa)]] [[János Giber (pli juna)]] [[János Győrvári]] [[János Horváth (agronomo)]] [[János Keserű]] [[Jenő Bajai]] [[József Gerics]] [[József Heckenast]] [[Károly Biber]] [[Károly Hunyadi]] [[Klára Papp]] [[Lajos Ábrahám]] [[Lajos Balcza]] [[Lajos Borbás]] [[László Alpár]] [[László Beczner]] [[László Horváth (agronomo)]] [[László Huszthy]] [[László Kállai]] [[László Karsai]] [[Margit Altai]] [[Margit Bozzay (manekeno)]] [[Margit Bozzay (verkisto)]] [[Márton Herczegh]] [[Mihály Babinszky]] [[Mihály Balatoni]] [[Miklós Horn (instruisto)]] [[Miklós Horn (plibonigisto)]] [[Miklós Laurisin]] [[Pál Medgyessy (matematikisto)]] [[Rezső Altai]] [[Rezső Száday]] [[Sándor Bozó]] [[Sándor Fekete (redaktoro)]] [[Sándor Guba]] [[Sándor Gulyás (plantanatomo)]] [[Sándor Héjja (agronomo)]] [[Sándor Kászonyi]] [[Sarolta Barsy]] [[Tamás Ádám (agronomo)]] [[Tibor Bakos]] [[Tibor Balogh (filozofo)]] [[Tibor Balogh (kritikisto)]] [[Tibor Balogh (matematikisto)]] [[Tibor Szatmári]] [[Zoltán Bacskay]] [[Zoltán Barcsák]] [[Zoltán Bőjtös]] [[Zoltán Meszlényi (episkopo)]] [[Zsolt Baranyai]] [[Zsuzsa Lőrincz]] [[Belvedero de Miskolc]] [[Belvedero de Pécs]] [[Belvedero de Zalaegerszeg]] [[Belvedero Károly (Sopron)]] [[Belvedero beatulo Eŭzebio]] [[Belvedero Skribita ŝtono]] [[Higaŝimurajama]] [[Hungara Hortikultura Altlernejo]] [[Instruistoj de Ekonomia Universitato (Budapeŝto)]] [[Iruma]] [[Ivakuni]] [[Jonago]] [[Kastelo de Szegvár]] [[Kastelo de Szirmay (Szirmabesenyő)]] [[Kavaniŝi]] [[Komaki]] [[Listo de famuloj mortintaj en Kaposvár]] [[Nagarejama]] [[Naraŝino]] [[Niiza]] [[Noda]] [[Onomiĉi]] [[Sajama]] [[Sfera Belvedero]] [[Ŝunan]] [[Tama (Tokio)]] [[Urajasu]] [[Vinbergardista turo (Budapeŝto)]] 2025-01-05 [[Kalvinana preĝejo (Délegyháza)]] [[Kalvinana preĝejo (Taksony)]] [[Kalvinana preĝejo (Taktaharkány)]] [[Kalvinana preĝejo (Tápiószentmárton)]] [[Kalvinana preĝejo (Tiszebecs)]] [[Kalvinana preĝejo (Tuzsér)]] [[Kalvinana preĝejo (Tyukod)]] [[Kalvinana preĝejo (Vajszló)]] [[Kapelo Sankta Mikaelo (Vonyarcvashegy)]] [[Luterana preĝejo (Tápiószentmárton)]] [[Preĝejo Ĉieliro de Maria (Vajszló)]] [[Preĝejo Marteno de Tours (Tápiószentmárton)]] [[Preĝejo Patrono de Hungaroj (Délegyháza)]] [[Preĝejo Patrono de Hungaroj (Tiszadob)]] [[Preĝejo Reĝino de Rozario (Tárnok)]] [[Preĝejo Sankta Antonio (Üllés)]] [[Preĝejo Sankta Nikolao (Tápiószecső)]] [[Preĝejo Sanktaj Petro kaj Paŭlo (Taktaharkány)]] [[Preĝejo Sankta Spirito (Győr)]] [[Preĝejo Sankta Triunuo (Zalakomár)]] [[Ágnes Zsinka]] [[Ákos Kiss]] [[Albert Ajtai Kovách]] [[Albert Baczoni]] [[Ambrus Alaksza]] [[Andor Adorján]] [[András Gombás]] [[András Sirák]] [[Andrej Ľudovít Radlinský]] [[Antal Sujánszky]] [[Arnold Károly Börzsönyi]] [[Árpád Kiss (plibonigisto)]] [[Árpád Koltay]] [[Barnabás Lőrincz]] [[Beatulo Jolán]] [[Béla Abaffy]] [[Béla Ambrus]] [[Béla Bevilaqua-Borsodi]] [[Béla Bohus]] [[Béla Darnay]] [[Béla Husz]] [[Béla Lovas]] [[Cecília Müller]] [[Dénes Pázmándy (1781–1854)]] [[Dénes Pázmándy (1848–1936)]] [[Elemér Jónás]] [[Ernő Ábrahám]] [[Ernő Andrássy]] [[Erzsébet Bibó]] [[Erzsébet Vezér]] [[Éva Balogh (dermatologo)]] [[Ferdinánd Buday]] [[Ferenc Batári]] [[Ferenc Gimpl]] [[Ferenc Jenei]] [[Ferenc Kevei]] [[Ferenc Korell]] [[Ferenc Pongor]] [[Fülöp Grünwald]] [[Gábor Bándi]] [[Gábor Zombor]] [[Gedeon Ács]] [[Géza Kovács (agronomo)]] [[György Andersen]] [[György Árvay]] [[György Berencsi (bakteriologo)]] [[György Berencsi (virologo)]] [[György Gábry]] [[György Major (arkitekto)]] [[Gyula Széles (1914)]] [[Gyula Széles (1936)]] [[Ilona Csepreghyné Meznerics]] [[Imre É. Kiss]] [[Imre Szlovencsák]] [[István Dienes]] [[István Grezsa]] [[István Konecsni]] [[István Rédai]] [[Iván Kétyi]] [[Ján Hollý]] [[János Bándi]] [[János Györe]] [[Jolán Stiller]] [[József Bánhegyi]] [[József Höllrigl]] [[József Korek]] [[József Viber]] [[József Viktorián Pituk]] [[Judit Czeglédy]] [[Judith Koós]] [[Kajetán Banovits]] [[Kálmán Czógler]] [[Károly Ács (pastoro)]] [[Károly Ákos]] [[Károly Kovács (plibonigisto)]] [[Károly Perényi (agronomo)]] [[Károly Perényi (episkopo)]] [[Károly Santho]] [[Kornél Hidasy]] [[Lajos Barbarits]] [[Lajos Márton (arkeologo)]] [[Lajos Végvári]] [[László Abaffy]] [[László Barkóczi]] [[László Ruzsányi]] [[Margit Herrmann]] [[Marianna Szatmári]] [[Marianna Takács]] [[Martin Hattala]] [[Márton Bán]] [[Mihály Kecskés]] [[Miklós Horváth (bestokuracisto)]] [[Miklós Horváth (milita historiisto)]] [[Miklós Marián]] [[Nándor Kalicz]] [[Ödön Szarka]] [[Pál Ablonczy]] [[Pál Alpári]] [[Pál Kralovánszky]] [[Péter Török (pejzaĝarkitekto)]] [[Sándor K. Nagy]] [[Sándor Szakály (mikrobiologo)]] [[Tamás Csató]] [[Teréz Gerszi]] [[Tibor Antal Horváth]] [[Zoltán Beck (etnografo)]] [[Zoltán Gyulay (mininĝeniero)]] [[Zoltán Kalmár]] [[Zoltán Meszlényi (maŝininĝeniero)]] [[Zsigmond Ács]] [[Zsuzsanna Kötél]] [[Banlago de Gyömrő]] [[Ĝenerala kuracisto]] [[Ĝoecu]] [[Handa]] [[Inazava]] [[Isahaja]] [[Kakamigahara]] [[Karija]] [[Kastelo de Délegyháza]] [[Kastelo de Zalakomár]] [[Listo de lernantoj de Seminario Emericanum]] [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Kőszeg]] [[Listo de studentoj en Universitato de Sopron]] [[Mongola invado en Hungarujo]] [[Musaŝino (urbo)]] [[Seminario Emericanum]] [[Seto (Ajĉio)]] [[Tojokava]] [[Tokai (urbo)]] [[Vardarac]] 2025-02-16 [[Ekumena preĝejo (Bocskaikert)]] [[Kalvinana preĝejo (Mikepércs)]] [[Kalvinana preĝejo (Páty)]] [[Kalvinana preĝejo (Tahitótfalu)]] [[Kalvinana preĝejo (Üröm)]] [[Kapelo Helena de Konstantinopolo (Gyenesdiás)]] [[Kapelo Sankta Anna (Cserszegtomaj)]] [[Luterana preĝejo (Győrújbarát)]] [[Luterana preĝejo (Nagytarcsa)]] [[Maŭzoleo de Aleksandra Pavlovna]] [[Preĝejo Apoteozo de Sankta Kruco (Domaszék)]] [[Preĝejo Ĉieliro de Nia Sinjoro (Csemő)]] [[Preĝejo Johano Nepomuka (Ceglédbercel)]] [[Preĝejo Johano Nepomuka (Csolnok)]] [[Preĝejo Johano Paŭlo la 2-a (Páty)]] [[Preĝejo Koro de Jesuo (Erdőkertes)]] [[Preĝejo Nomo de Sankta Maria (Baracs)]] [[Preĝejo Patrono de Hungaroj (Baracs)]] [[Preĝejo Reĝino de Rozario (Cserszegtomaj)]] [[Preĝejo Sankta Anna (Balatonszabadi)]] [[Preĝejo Sankta Antonio (Balástya)]] [[Preĝejo Sankta Barbara (Csolnok)]] [[Preĝejo Stefano la 1-a (Tahitótfalu)]] [[Preĝejo Virgulino de Fátima (Ballószög)]] [[Ágnes Bakó]] [[Ágost Gyulai]] [[Andor Komáromy (dirigento)]] [[Andor Komáromy (inspektoro)]] [[András Barta]] [[András Károly Havas]] [[Angelo Brelich]] [[Anna Bede]] [[Anna Fazekas]] [[Anna Katona]] [[Ármin Barát]] [[Árpád Horvát (kuracisto)]] [[Béla Baternay]] [[Béla Tóth (teatrestro)]] [[Dániel Bachát]] [[Ede Margalits]] [[Emil Baleczky]] [[Emil Gyagyovszky]] [[Endre Gáspár]] [[Endre Havas]] [[Ernő Zórád]] [[Ervin Bán]] [[Erzsébet Fazekas]] [[Ferenc Hosszú]] [[Ferenc László (ĵurnalisto)]] [[Ferenc Mikulás]] [[Gábor Bereczki]] [[Gábor Hajnal]] [[Gábor Havas (sociologo)]] [[Géza Zórád]] [[György Balázs]] [[György Baló]] [[György Végh]] [[Gyula Alpári]] [[Gyula Aranyossy]] [[Gyula Lovass]] [[Henrik Béla]] [[Henrik Hajdu]] [[Ilona Varga (historiisto)]] [[Ilona Varga (ĵurnalisto)]] [[Imre Benkő]] [[Imre Bolgár]] [[Imre Gáspár]] [[István Baka]] [[István Bodnár (ĵurnalisto)]] [[István Jánosy]] [[István Károly Horváth]] [[István Kemény (sociologo)]] [[István Kormos]] [[István Kulcsár (psikiatro)]] [[Iván Béky-Halász]] [[Iván Boronkai]] [[János Balázs (lingvisto)]] [[János Barna (instruisto)]] [[János Hajdók]] [[Jenő Horovitz]] [[Jenő Kerpel]] [[Jenő Széll]] [[Jolán Mánn]] [[József Bakucz]] [[József Buday]] [[József Gelei (instruisto)]] [[József Kétszery]] [[Judit Kemenczky]] [[Júlia Baló]] [[Károly Báródi]] [[Károly Bakonyi (oficiro)]] [[Károly Berczeli Anzelm]] [[Klára Csűrös]] [[Kornél Döbrentei]] [[Lajos Bálint (kritikisto)]] [[Lajos Gogolák]] [[László András (verkisto)]] [[László Balássy]] [[László Baló]] [[László Bánóczi]] [[László Bús-Fekete]] [[László Geréb (tradukisto)]] [[László Gereblyés]] [[László Gyáros]] [[László Várady (apotekisto)]] [[László Várady (historiisto)]] [[Lili Bródy]] [[Magda Aranyossi]] [[Marcel Ferencz]] [[Mária Fagyas]] [[Mária Kecskési]] [[Mario Brelich]] [[Márton Holló]] [[Mihály Bába]] [[Mihály Balla]] [[Miklós Vida]] [[Pál Aranyossi]] [[Pál Kardos (literaturhistoriisto)]] [[Péter Balabán]] [[Péter Józsa]] [[Róbert Lénárd (grafikisto)]] [[Róbert Lénárd (reĝisoro)]] [[Rudolf Szántó]] [[Sándor Bogdánfi]] [[Sándor Lénárd]] [[Soma Braun]] [[Szilveszter Ördögh]] [[Tamás Alaksza]] [[Tamás Felkai]] [[Tibor Bábi]] [[Tibor Keszthelyi]] [[Tibor Tollas]] [[Valéria Burkus]] [[Zoltán Vas]] [[Zsigmond Bánfi]] [[Zsuzsa Kartal]] [[Ebina]] [[Fuĝieda]] [[Fuĝinomija]] [[Iĉinoseki]] [[Izuka]] [[Jacuŝiro]] [[Jaizu]] [[Karacu]] [[Kaŝihara]] [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Szarvas]] [[Niihama]] [[Nobeoka]] [[Okinava (urbo)]] [[Omuta]] 2025-03-23 [[Kalvinana preĝejo (Ebes)]] [[Kalvinana preĝejo (Gomba)]] [[Kalvinana preĝejo (Hajdúszovát)]] [[Kalvinana preĝejo (Hévízgyörk)]] [[Kalvinana preĝejo (Kápolnásnyék)]] [[Ortodoksa preĝejo Metamorfozo de Kristo (Deszk)]] [[Preĝejo Apoteozo de Sankta Kruco (Erdőtelek)]] [[Preĝejo Ĉiuj Sanktuloj (Ecséd)]] [[Preĝejo Johano Nepomuka (Dunabogdány)]] [[Preĝejo Koro de Jesuo (Kápolnásnyék)]] [[Preĝejo Mario Magdaleno (Felsőtárkány)]] [[Preĝejo Marteno de Tours (Halászi)]] [[Preĝejo Patrono de Hungaroj (Deszk)]] [[Preĝejo Sankta Andreo (Érsekvadkert)]] [[Preĝejo Sankta Jakobo (Dány)]] [[Preĝejo Sankta Jozefo (Hévízgyörk)]] [[Preĝejo Sankta Kruco (Kakucs)]] [[Preĝejo Sankta Laŭrenco (Ebes)]] [[Preĝejo Sankta Nikolao (Hosszúhetény)]] [[Preĝejo Sanktaj Petro kaj Paŭlo (Farmos)]] [[Preĝejo Sanktaj Petro kaj Paŭlo (Gönyű)]] [[Preĝejo Sankta Triunuo (Jászalsószentgyörgy)]] [[Ádám Áchim]] [[Ádám Bethlen (ĉefleŭtenanto)]] [[Ádám Forgách]] [[Aladár Andrássy]] [[Albert Bánffy]] [[Albert Zay]] [[Annamária Artner]] [[Antal Augusz]] [[Antal Sigray]] [[Antal Szapáry]] [[Asztrik Sándor Abday]] [[Balázs Bethlen]] [[Bálint Bethlen]] [[Béla Bacher]] [[Béla Barna (plibonigisto)]] [[Domonkos Zichy]] [[Ede Horn (agronomo)]] [[Edit Balás]] [[Edmund Zichy]] [[Elemér Batthyány]] [[Ernő Babos]] [[Eszter Vágó]] [[Ferenc Bakos]] [[Farkas Bethlen (politikisto)]] [[Ferenc Bethlen (verkisto)]] [[Ferenc Szent-Iványi]] [[Ferenc Szerafin Zichy]] [[Ferenc Sztarill]] [[Ferenc Zichy (konsilisto)]] [[Fidél Pálffy (trezormajstro)]] [[Frigyes Antal]] [[Frigyes Szapáry]] [[Fülöp Sigray]] [[Georgo Zrínyi (trezormajstro)]] [[Géza Balázs]] [[Géza Szapáry]] [[Guido Karátsonyi]] [[György Bánffy (senatano)]] [[György Mailáth (1854–1924)]] [[György Mailáth (1883–1967)]] [[Gyula Barla]] [[Gyula Bartalos]] [[Gyula Károlyi (maŝininĝeniero)]] [[Gyula Károlyi (senatano)]] [[Héder Viczay]] [[Hippolit Kázmér Zichy]] [[Ibolya Kiss]] [[Ignác Eötvös (pli aĝa)]] [[Ignác Eötvös (pli juna)]] [[Ilona Bajtay]] [[Ilona Balogh]] [[Imre Degenfeld]] [[Imre Károlyi]] [[István Bóna (restaŭristo)]] [[István Röck]] [[István Zichy (trezormajstro)]] [[Iván Ádám]] [[János Bethlen (liberecbatalanto)]] [[János Buttler]] [[János Horn]] [[János Keglevich]] [[János P. Balázs]] [[János Tibori]] [[Jenő Karátsonyi]] [[Jolán Balogh]] [[József Agnelli]] [[József Balassa (ĵurnalisto)]] [[József Balassa (lingvisto)]] [[József Bauer]] [[József Törley]] [[Judit Beczássy]] [[Kálmán Arady]] [[Kálmán Nákó]] [[Karl Joseph Rabl]] [[Károly Csáky (episkopo)]] [[Károly Tagányi (anestezisto)]] [[Károly Zay]] [[Katalin Bartha (lingvisto)]] [[Krisztina Kókay]] [[Lajos Álmos Lo-Presti]] [[Lajos Krausz]] [[László Bachát]] [[László Baránszky]] [[László Baránszky-Jób]] [[László Bezerédj]] [[László Csáky (pentristo)]] [[László Csáky (politikisto)]] [[László Serényi]] [[László Szapáry (generalo)]] [[László Szapáry (guberniestro)]] [[László Vajda (etnologo)]] [[Lipót Nádasdy]] [[Magda Oberschall]] [[Magdolna Kövesi]] [[Mária Aggházy]] [[Mária Modok]] [[Margit Artner]] [[Mihály Andrássy]] [[Mihály Csiby]] [[Nepomuk János Zichy]] [[Ödön Abaffy]] [[Ödön Batthyány-Strattmann]] [[Ödön Gábor Pogány]] [[Ödön Zichy]] [[Oszkár Ádám]] [[Pál Agócsy]] [[Pál Batthyány]] [[Pál Szapáry]] [[Péter Fried]] [[Rezső Szíj]] [[Rudolf Bedő]] [[Sándor Andrássy]] [[Sándor Balázs (instruisto)]] [[Sándor Brózik]] [[Tamás Lajos (kameraisto)]] [[Tivadar Artner]] [[Zsigmond Batthyány]] [[Zsigmond Károly Batthyány]] [[Akademio Ludovika]] [[Higaŝikurume]] [[Higaŝiomi]] [[Hofu]] [[Kastelo de Erdőtelek]] [[Nasuŝiobara]] [[Sakata]] [[Sanda]] [[Taĝimi]] [[Trezormajstro]] 2025-04-07 [[Baptista preĝdomo (Nyíracsád)]] [[Grek-katolika preĝejo Aŭspicio de Dipatrino (Kótaj)]] [[Grek-katolika preĝejo Aŭspicio de Dipatrino (Nyíracsád)]] [[Grek-katolika preĝejo Sankta Mikaelo (Napkor)]] [[Kalvinana preĝejo (Monorierdő)]] [[Kalvinana preĝejo (Nemesvámos)]] [[Kalvinana preĝejo (Orgovány)]] [[Kapelo Koro de Jesuo (Kulcs)]] [[Preĝejo Adorado de Du Koroj (Nyáregyháza)]] [[Preĝejo Apoteozo de Sankta Kruco (Ráckeresztúr)]] [[Preĝejo Ĉieliro de Maria (Nagyvenyim)]] [[Preĝejo Ĉieliro de Maria (Jászkarajenő)]] [[Preĝejo Ĉiuj Sanktuloj (Nyúl)]] [[Preĝejo Epifanio (Környe)]] [[Preĝejo Ignaco Lojola (Mende)]] [[Preĝejo Johano Baptisto (Öttevény)]] [[Preĝejo Koro de Jesuo (Kengyel)]] [[Preĝejo Maria Magdala (Sződ)]] [[Preĝejo Naskiĝo de Maria (Sóskút)]] [[Preĝejo Patrono de Hungaroj (Orgovány)]] [[Preĝejo Sankta Antonio (Röszke)]] [[Preĝejo Sankta Kruco (Nyíracsád)]] [[Preĝejo Sankta Mateo (Kóka)]] [[Preĝejo Sankta Mateo (Nemesvámos)]] [[Preĝejo Sanktaj Petro kaj Paŭlo (Kótaj)]] [[Preĝejo Stefano la 1-a (Szajol)]] [[Preĝejo Stefano la 1-a (Szatymaz)]] [[Ágnes Geréb]] [[Ákos Bertalan Apatóczky]] [[Ákos Gerhard]] [[Alajos Györkösy]] [[András Bognár]] [[András Egyed]] [[András László (budhisto)]] [[András László (kameraisto)]] [[András Martinkó]] [[Anna Mária Szász]] [[Antal Dobosy]] [[Árpád Berta]] [[Árpád Radnóti Kovács]] [[Balázs Major]] [[Barna Tálas]] [[Barnabás Csongor]] [[Béla Büky (bibliotekisto)]] [[Béla Büky (infankuracisto)]] [[Béla Büky (pentristo)]] [[Béla Kőhalmi]] [[Csilla Prileszky]] [[Dorottya Büky]] [[Ede Rehatsek]] [[Edit Hexendorf]] [[Elemér Pongrácz]] [[Endre Galla]] [[Endre Galla (pentristo)]] [[Ernő Hetényi]] [[Ernő Juhász]] [[Ernő Kenéz (bibliotekisto)]] [[Éva Kalmár]] [[Éva Korenchy]] [[Ferenc Mártonfi]] [[Ferenc Szilágyi (literaturhistoriisto)]] [[Ferenc Zajti]] [[Gábor Kósa]] [[Gergely Salát]] [[Gerzson Ádám]] [[Géza Bethlenfalvy]] [[Géza Uray]] [[György Geréb]] [[György Vajda (arabisto)]] [[Gyula Herczeg]] [[Gyula Jordán]] [[Huba Bartos]] [[Ildikó Ecsedy]] [[Imre Botos]] [[Imre Galambos]] [[Imre Hamar]] [[Imre Karácson]] [[István Balázs (ĉinologo)]] [[István Pongrácz (oficiro)]] [[István Pongrácz (sanktulo)]] [[Jolán Berrár]] [[János Bartók]] [[János Böhm]] [[János Gárdus]] [[János Ladó]] [[József Béla Nagy]] [[József Bihari (lingvisto)]] [[József Blaskovics]] [[József Hollósy]] [[Judit Bibó]] [[Judit Hidas]] [[Judit Hidasi (japanologo)]] [[Judit Hidasi (verkisto)]] [[Károly Czeglédy]] [[Katalin Soltész]] [[Klára Mészáros]] [[Lajos Bese]] [[Lajos Hegedűs (fonologiisto)]] [[Lajos Magyar]] [[Lajos Pál Bíró]] [[László Bárdi]] [[László Benkő (fasonisto)]] [[László Benkő (instruisto)]] [[László Grétsy]] [[László Gy. Horváth]] [[László Kubinyi]] [[László Ladányi (jezuito)]] [[László Ladányi (poeto)]] [[László Német]] [[Lipót Hirsch]] [[Lipót Réthy]] [[Magda Ádám]] [[Mária Ferenczy]] [[Marianna Kékes]] [[Marko Križevčanin]] [[Melchior Grodziecki]] [[Melinda Pap]] [[Mihály Gedényi]] [[Miklós Gara]] [[Miklós György Hutterer]] [[Miklós Kovalovszky]] [[Ottó Hoffmann]] [[Ottó Jávor]] [[Pál Beregszászi Nagy (lingvisto)]] [[Pál Miklós]] [[Péter Polonyi]] [[Péter Vámos]] [[Róbert Simon]] [[Róbert Suara]] [[Sándor Fodor (egiptologo)]] [[Sándor Fodor (skulptisto)]] [[Sándor Károly (lingvisto)]] [[Sándor P. Szabó]] [[Tamás Agócs]] [[Tibor Mikola]] [[Vera Kósáné Ormai]] [[Vilmos Pröhle (turkologo)]] [[Vilmos Zolnay]] [[Zoltán Horváth (budhisto)]] [[Zsigmond Telegdi]] [[Zsolt Tokaji]] [[Hakusan]] [[Kastelo de Nyíracsád]] [[Kastelo de Öttevény]] [[Kastelo de Sajókaza]] [[Kanoja]] [[Kasuga]] [[Mineja lago Mályi]] [[Miŝima (Ŝizuoka)]] [[Uruma]] 2025-06-08 [[Kalvinana preĝejo (Verőce)]] [[Preĝejo Ĉiuj Sanktuloj (Vámosszabadi)]] [[Preĝejo Emeriko de Hungario (Zagyvarékas)]] [[Preĝejo Johano Nepomuka (Törtel)]] [[preĝejo Naskiĝo de Maria (Vértesszőlős)]] [[Preĝejo Sankta Andreo (Verőce)]] [[Preĝejo Sankta Mikaelo (Tószeg)]] [[Preĝejo Senmakula Koncipiĝo (Tápióbicske)]] [[Preĝejo Stefano la 1-a (Telki)]] [[Ágnes Birtalan]] [[Aladár Sövény]] [[Alfréd Schőner]] [[Anna Valachi]] [[Antal Borsa]] [[Antal Renner]] [[Ármin Hoffer]] [[Attila Márton Farkas]] [[Balázs Sudár]] [[Béla Kelényi]] [[Bertalan Edelstein]] [[Borbála Obrusánszky]] [[Chaim Szófér]] [[Dávid Somfai Kara]] [[Dezső Valló]] [[Ede Agárdi]] [[Ede Neumann]] [[Edit Tasnádi]] [[Edith Varga]] [[Etelka Görgey]] [[Erika Hancz]] [[Eszter Bánffy]] [[Ferenc Hevesi]] [[Ferenc Ruzsa]] [[Frigyes Götz]] [[Gábor Karsai]] [[Gábor Lengyel]] [[Gábor Osváth (koreologo)]] [[Gábor Schreiber]] [[Gábor Terebess]] [[Gergely Csoma]] [[Géza Dávid]] [[Gusztáv Bayerle]] [[Gyöngyvér Vígh]] [[György Gábor (filozofo)]] [[György Götz]] [[György Szigeti (budhisto)]] [[Gyula Dessauer]] [[Gyula Fischer (rabeno)]] [[Gyula Káldy-Nagy]] [[Gyula Mészáros (turkologo)]] [[Gyula Wojtilla]] [[Herman Bauer-Márkfi]] [[Ildikó Puskás]] [[Imre Bangha]] [[Imre Ruzsa]] [[István Bechtold]] [[István Krausz]] [[Iván Szántó]] [[Izrael Bak]] [[Jakab Steinherz]] [[János Hóvári]] [[János Oláh (hebreisto)]] [[János Pentelényi]] [[János Szerb]] [[József Bergel]] [[József Ferenc Falkoner]] [[József Pandur]] [[József Samodai]] [[Sámuel Löwinger]] [[Judit Ungárné Komoly]] [[Júlia Bartha]] [[Károly Fendler]] [[Károly Lajos Fábri]] [[Károly Preis]] [[Károly Szandház]] [[Klára Sándor]] [[Lajos Lichtschein]] [[Lajos Naményi (psikiatro)]] [[Lajos Thury]] [[László Castiglione]] [[László Csanády (kulturhistoriisto)]] [[László Gaál (iranologo)]] [[László L. Lőrincz]] [[László Mireisz]] [[László Sári]] [[Leopold Bettelheim]] [[Mária Kenessey]] [[Márk Handler]] [[Márkus Horovitz]] [[Márton Görgey]] [[Michael Friedrich von Althann]] [[Michael Karl von Althann]] [[Miksa Klein (rabeno)]] [[Miksa Klein (skulptisto)]] [[Miksa Weisz]] [[Mózes Bloch]] [[Mózes Csoma]] [[Mózes Feldmann]] [[Norbert Németh (tibetologo)]] [[Ottó Komoly]] [[Pál Fodor (turkologo)]] [[Pál Hirschler]] [[Péter Kaplony]] [[Rezső Fábri]] [[Róbert Illa Hegedűs]] [[Salamon Áron Wertheimer]] [[Samu Bartsch]] [[Sámuel Krausz]] [[Sámuel Lőw Brill]] [[Sándor Büchler]] [[Sándor F. Kovács]] [[Sándor Feldmann]] [[Simon Hevesi]] [[Steffie Lerch]] [[Szefi Bohuniczky]] [[Tamás Bács]] [[Tamás Pentelényi]] [[Valéria Kováts]] [[Zoltán Dávid]] [[Zsigmond Csoma]] [[Zsuzsa Thury]] [[Zsuzsanna Renner]] [[Amasio]] [[Cizre]] [[College Station]] [[Cujama]] [[Erdenet]] [[Ergani]] [[Iida]] [[Jokote]] [[Kanuma]] [[Lakeland (Florido)]] [[Listo de instruistoj en Juda Universitato (Budapeŝto)]] [[Listo de studentoj en Juda Universitato (Budapeŝto)]] [[Listo de studentoj en Scienca Universitato Loránd Eötvös (L-Z)]] [[Macon]] [[Mihara]] [[Nizip]] [[Ödemiş]] [[Onoĝo]] [[Pearland]] [[Polatlı]] [[Rej]] [[Soma (Turkio)]] [[Saku]] [[Sanĝo]] [[Ŝibata]] [[Urasoe]] [[Yozgat]] [[Zombo (Malavio)]] 2025-07-13 [[Adorján Dienes]] [[Alajos Demeter]] [[Andor Stollmann]] [[András Stollmann]] [[Antal Acsay]] [[Antal Diénes]] [[Antal Wachenhusen]] [[Árpád Zsoldos (ornitologo)]] [[Béla Korpássy]] [[Béla Molnár (ornitologo)]] [[Béla Radnai (patologo)]] [[Béla Szende (patologo)]] [[Dénes Bara]] [[Dénes Jánossy (paleontologo)]] [[Dezső Hegymeghy]] [[Dezső Radetzky]] [[Edit Beregi]] [[Elek Cörver]] [[Elek Dobay]] [[Elemér Kenyeres]] [[Ernő Balogh (onkologo)]] [[Ferenc Bendik]] [[Ferenc Bokross]] [[Ferenc Both]] [[Ferenc Gerlei]] [[Gábor Kendrey]] [[Gábor Lusztig]] [[Gábor Kovács (ornitologo)]] [[Gedeon Erős]] [[Gusztáv Scheuthauer]] [[György Bulányi]] [[Gyula Agárdy]] [[Henrik Benedict]] [[Ignác Egervári]] [[Imre Erdősi]] [[Imre Farkas (episkopo)]] [[Imre Kenyeres (patologo)]] [[Imre Kenyeres (redaktoro)]] [[Imre Pátkai]] [[Ince Dezericzky]] [[István Albert (ĵurnalisto)]] [[István Albert (piaristo)]] [[István Bartók]] [[István Budavári]] [[István Földes (virologo)]] [[István Hőnig]] [[István Kádas]] [[István Sterbetz]] [[Iván Király]] [[Iván Reök]] [[János Alber]] [[János Endrődy]] [[János Fehér]] [[János Horányi]] [[János Sugár]] [[János Török (ornitologo)]] [[Jenő Greschik]] [[Jenő Nagy (ornitologo)]] [[Jenő Ormos]] [[Jenő Radetzky]] [[József Balogh (patologo)]] [[József Bán]] [[József Berkes (piaristo)]] [[József Budaváry]] [[József Büki]] [[József Cserép]] [[József Denderle]] [[József Farkas (piaristo)]] [[József Gyurácz]] [[József Hidasi]] [[József Lovrich]] [[József Szijj]] [[Karola Ábrahám]] [[Károly Békeffy]] [[Károly Kelecsényi]] [[Károly Kunszt]] [[Károly Lakatos]] [[Károly Minich]] [[Károly Streitman]] [[Lajos Alleker]] [[Lajos Csiba]] [[Lajos Molnár (ornitologo)]] [[Lajos Puhr]] [[László Agárdi]] [[László Epstein]] [[László Harsányi]] [[László Jankovich (prosektoro)]] [[László Jankovics]] [[László Matkó]] [[Márk Dományi]] [[Márton Bolla]] [[Márton Kühnel]] [[Mihály Bolgár]] [[Mihály Greisiger]] [[Mihály Imre Csősz]] [[Mihály Ország]] [[Nepomuk János Cörver]] [[Norbert Conradi]] [[Ödön Borsos-Nachtnébel]] [[Pál Zacher]] [[Péter Hoppál]] [[Sándor Cserép]] [[Sándor Palkó (ornitologo)]] [[Sándor Palkó (presisto)]] [[Tibor Csörgő]] [[Tibor Schvarcz]] [[Tibor Szép]] [[Vilmos Dékány]] [[Zoltán Siroki]] [[Zsigmond Baranyai]] [[Ahuachapán]] [[Allen (Collin)]] [[Anĝu]] [[Bacabal]] [[Balsas (Brazilo)]] [[Bor (Sud-Sudano)]] [[Choluteca]] [[Cibo]] [[Ĉikuŝino]] [[Elektitaj instruistoj de Universitato de Vieno]] [[Estelí]] [[Frederiksberg (urbo)]] [[Ĝunija]] [[Heroica Córdoba]] [[Heroica Guaymas]] [[Heroica Matamoros]] [[Heroica Nogales]] [[Hpaan]] [[Ĥenifra]] [[Iguala de la Independencia (urbo)]] [[Jaboatão dos Guararapes]] [[Kâhta]] [[Kampongcam (urbo)]] [[Karamaj]] [[La Paz (sidejo)]] [[Las Tunas]] [[Listo de studentoj, poste instruistoj en Universitato Semmelweis]] [[Manzanillo]] [[Marbordurbo]] [[Midyat]] [[Nabatieh]] [[Obregónurbo]] [[Prosektoro]] [[Puerto Ayacucho]] [[Sajĝo]] [[San Fernando ĉe Apure]] [[Sinop (Brazilo)]] [[Sinpho]] [[Tepic (urbo)]] [[Tuy Hòa]] 2025-08-24 [[Ádám Szakál]] [[Adolf Nemcsényi]] [[Adolf Szabóky]] [[Alajos Antal László]] [[Alajos Könnye]] [[Alajos Lapónyi]] [[Alajos Nagy]] [[Alajos Vashegyi]] [[Albert Thótt]] [[András Jallosics]] [[András Pallyó]] [[Antal Simon]] [[Antal Tóth (piaristo)]] [[Béla Tagányi]] [[Celesztin Piller]] [[Dezső Kontraszty]] [[Ede Ivánfi]] [[Ede Polák]] [[Ede Kapronczay]] [[Elek Nagyvendégi]] [[Elek Pintér]] [[Emil Kállay]] [[Endre Kalmár]] [[Ernő Szolcsányi]] [[Ferenc Klohammer]] [[Ferenc Sebes]] [[Ferenc Szabó (piaristo)]] [[Ferenc Ugróczy]] [[Gábor János Szigly]] [[Gábor Magyar (piaristo)]] [[Gáspár Oswald]] [[Gellért Váry]] [[Gergely Tapolcsányi]] [[Glicér Spányik]] [[György Jácint Virág]] [[Gyula Zimányi]] [[Henrik Pales]] [[Ignác Pivár]] [[Imre Lévay]] [[Imre Szemes]] [[Ince Magyarász]] [[Ince Vida]] [[István Frank (piaristo)]] [[István Gáspár Hájos]] [[István Mustos]] [[István Kiss (piaristo)]] [[István Pállya]] [[István Szűcs (piaristo)]] [[Jácint Valla]] [[Jakab Antal Valero]] [[Jakab Zimmermann]] [[János Dezső Pap]] [[János Károly Széky]] [[János Karsay]] [[János Krizosztom Hannulik]] [[János Matusik]] [[János Nedolyi]] [[János Polák]] [[János Poór]] [[János Reisinger (piaristo)]] [[János Szaiff]] [[János Varjú]] [[Jeromos Nécsey]] [[Joseph Christian Fengler]] [[József Majoros]] [[József Maywald]] [[József Révai (piaristo)]] [[Kajetán Poor]] [[Kálmán Pintér]] [[Károly Koppi]] [[Károly Krasznyánszky]] [[Károly Mertz]] [[Károly Német]] [[Károly Váradi]] [[Ker. János Tóth]] [[Ker. János Valentini]] [[Konstantin Halápy]] [[Lajos Kerényi]] [[Lajos Ocskó]] [[Lajos Tőkés]] [[Lajos Tóth (piaristo)]] [[Lajos Zimányi]] [[László Haskó]] [[László Irányi]] [[László Perendy]] [[László Szilvásy (piaristo)]] [[László Varga (piaristo)]] [[László Vízvári]] [[Mátyás Vertler]] [[Mihály Dénes Katona]] [[Mihály Kovács (piaristo, pli aĝa)]] [[Mihály Kovács (piaristo, pli juna)]] [[Mihály Perlaky]] [[Nepomuk János Raffay]] [[Ödön Lénárd]] [[Pál Pruzsinszky]] [[Paulin Lihán]] [[Péter Nagy (piaristo)]] [[Pongrác Varsányi]] [[Remig Miklós Temlényi]] [[Rezső Jászai]] [[Sándor Horvát (piaristo)]] [[Sándor Horváth (piaristo)]] [[Sándor Kucserik]] [[Sándor Piusz Horváth]] [[Sándor Tóth (piaristo)]] [[Tibor Kapu]] [[Viktor Zsódi]] [[Vince Tomek]] [[Zoltán Fórián-Szabó]] [[Zsigmond Orosz]] [[Zsolt Labancz]] [[Anŝun]] [[Baĝun]] [[Bragança (Parao)]] [[Brusque]] [[Carmenurbo]] [[Collegium Oeconomicum]] [[Ĉamdo]] [[Ĉofu]] [[Gujgan]] [[Ĝonŝan]] [[Hopi]] [[Huludao]] [[Hunĉun]] [[Hŭajhŭa]] [[Ĵiĝao]] [[Leŝan]] [[Lincan]] [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Jászberény]] [[Lonan]] [[Luan]] [[Maricá]] [[Minatitlán (urbo)]] [[Nanjan]] [[Nanping]] [[Ninte]] [[Paço do Lumiar]] [[Panĝihua]] [[Parauapebas]] [[Putjen]] [[Rezső]] [[Sanmin]] [[Sujnin]] [[Ŝanlo]] [[Ŝigace]] [[Telin]] [[Três Lagoas]] [[Tubarão]] [[Vejhaj]] [[Ágnes Binét]] [[Ágnes Lukács]] [[Ágnes Marik]] [[Albert Szobor]] [[Alice Bálint]] [[Alice Hermann]] [[Alice Pártos]] [[András Fejes]] [[András Saxlehner]] [[András Stark (psikiatro)]] [[András Veér]] [[Antal Bálint (psikologo)]] [[Attila Lipcsey]] [[Balázs Kézdi]] [[Carmen Elena Rendiles Martínez]] [[Cecil Pál Bognár]] [[Csaba Adorjáni]] [[Ede Kvassay]] [[Emil Schnirch]] [[Endre Gyökössy (pastro)]] [[Endre Gyökössy (poeto)]] [[Ervin Bellák]] [[Erzsébet Baranyai]] [[Erzsébet Dolch]] [[Eszter Berán]] [[Éva Bányai (psikologo)]] [[Éva Braun (komunisto)]] [[Ferenc Bakonyi]] [[Ferenc Erős]] [[Ferenc Túry]] [[Ferenc Völgyesi]] [[Fülöp Schey]] [[Fülöp Stein]] [[Géza Haits]] [[György Barra]] [[György Borgos]] [[György Brem]] [[György Hidas]] [[György Kiss (psikologo)]] [[Gyula Lenz]] [[Hedvig Justné Kéry]] [[Hildebrand Dezső Várkonyi]] [[Ignatius Ŝoukrallah Malojan]] [[Ilona Barkóczi]] [[Ilona Huszár]] [[Imre Hermann]] [[István Ákos]] [[István Czigler]] [[István Hárdi]] [[István Kappéter]] [[István Samu]] [[István Sárospataky]] [[István Szára]] [[Iván Böszörményi-Nagy]] [[Iván Kertész]] [[Jakab Salgó]] [[János Vizúr]] [[Jenő Konrád]] [[José Gregorio Hernández]] [[József Lenz]] [[József Szabó (kuracisto)]] [[Kálmán Babay]] [[Károly Ballai]] [[Károly Bolyó]] [[Károly Eke]] [[Katalin Balogh (aktoro)]] [[Katalin Balogh (psikologo)]] [[Katalin Benson]] [[Klára Faragó]] [[Klára Hamburger]] [[Lajos Bartha (psikologo)]] [[lajos Duró]] [[Lajos Romsauer (psikiatro)]] [[László Gábor Horváth]] [[László Medura]] [[László Nádori]] [[László Tringer]] [[Ludwig Barnay]] [[Luigia Poloni]] [[Mária Neményi]] [[Maria Troncatti]] [[Márta Csabai]] [[Mátyás Trixler]] [[Mihály Arató]] [[Mihály Csaba Bánki]] [[Móric Ullmann]] [[Ottilia Boross]] [[Pál Prónay]] [[Péter Bergendy (reĝisoro)]] [[Péter Gaszner]] [[Péter György]] [[Péter Hunčík]] [[Péter Tariska]] [[Peter To Rot]] [[René Spitz]] [[Róbert Bak]] [[Róbert Büchler]] [[Sándor Braun (patologo)]] [[Sándor Illyés]] [[Sándor Pál Gábor]] [[Sarolta Absolon]] [[Tamás Bereczkei]] [[Tamás Tényi]] [[Tibor Braun]] [[Tibor Hódos]] [[Tivadar Hüttl (kirurgo)]] [[Tivadar Hüttl (pograndisto)]] [[Zelka Baktay]] [[Zoltán Böszörmény (politikisto)]] [[Zoltán Rihmer]] [[Zsuzsa Alpár]] [[Zsuzsanna Kulcsár (historiisto)]] [[Zsuzsanna Kulcsár (psikologo)]] [[Boĝou]] [[Ĉande]] [[Ĉifen]] [[Ĉiĝou]] [[Ĉuĝou]] [[Daĝou]] [[Donguan]] [[Eĝou]] [[Ganĝou]] [[Gujan]] [[Ĝaĉaĉi]] [[Ĝaoĉin]] [[Ĝaotong]] [[Heĝou]] [[Hejuan]] [[Huangan]] [[Huangŝan (urbo)]] [[Huĝou]] [[Hujĝou]] [[Jiĉun (Ĝjangŝjio)]] [[Jiĉun (Hejlongĝjango)]] [[Jujao]] [[Julin (Gvanŝio)]] [[Julin (Ŝenŝjio)]] [[Junfu]] [[Ljangĝou]] [[Longjen]] [[Mejĝou]] [[Nanĉon]] [[Panĝihua]] [[Puer]] [[Pinlian]] [[Suĝou (Anhujo)]] [[Ŝijan]] [[Taĉeng]] [[Tianŝui]] [[Vuĝou]] 2025-11-02 [[Ágnes Szokolszky]] [[Ágnes Vida]] [[Ágota Lénárt]] [[Alajos Kannás]] [[András Hegedűs]] [[András Zakar (pastro)]] [[András Zakar (psikologo)]] [[Andrea Szenes]] [[Anna Géczy]] [[Anikó Kónya]] [[Anna Fűri]] [[Anna Kende]] [[Aranka Böhm]] [[Árpád Mezei]] [[Attila Forgács]] [[Attila Krajcsi]] [[Attila Oláh (kirurgo)]] [[Attila Oláh (psikologo)]] [[Aurél Abafi]] [[Béla Lederer]] [[Csaba Szummer]] [[Dénes Lukács (psikologo)]] [[Dóra Perczel-Forintos]] [[Edit Gyömrői]] [[Elvira Lux]] [[Endre Gergő]] [[Erzsébet Kardos]] [[Erzsébet Keményné Gyimes]] [[Erzsébet Radó-Révész]] [[Eszter György (historiisto)]] [[Éva Gyarmathy]] [[Éva Zsuzsanna Szabó]] [[Fanni Hann]] [[Ferenc Lénárd]] [[Ferenc Szakács]] [[Gábor Máté (kuracisto)]] [[Gábor Orosz]] [[Gábor Szendi]] [[Gergely Imre Burány]] [[György Gergely]] [[György Legeza]] [[Imre Pán]] [[István Borsody]] [[István Síklaki]] [[István Szokolszky]] [[István Winkler]] [[János László]] [[Jenő Balaskó]] [[Jenő Gergely (historiisto)]] [[Jenő Gergely (psikologo)]] [[Jenő Gergely (pulmonologo)]] [[Jenő Heimler]] [[Jenő Putnoky]] [[Jolán Jacobi]] [[József Veczkó]] [[Judith Dupont]] [[Julianna Sáray]] [[Károly Ballagi]] [[Katalin Lévy]] [[Katalin Varga (psikologo)]] [[Katalin Varga (ŝnurfaristo)]] [[Katalin Varga (verkisto)]] [[Klára Kokas]] [[Lajos Lévy]] [[Lajos Pressing]] [[László Bujtás (ekonomo)]] [[László Dormándi]] [[László Kelemen (altlerneja instruisto)]] [[László Nagy (inspektoro)]] [[László Nagy (psikologo)]] [[László Nógrády]] [[Lilla Wagner]] [[Lillian Rotter]] [[Lívia Mohás]] [[Lívia Nemes]] [[Magda Kalmár (psikologo)]] [[Magda Ligeti]] [[Margit Dubovitz]] [[Mária Szatmáriné Balogh]] [[Márta Fülöp]] [[Mihály Komóczi]] [[Mihály Racsmány]] [[Mihály Szentmártoni]] [[Miklós Bezegh-Huszágh]] [[Nándor Fodor]] [[Noémi Orvos-Tóth]] [[Olga Dormándi]] [[Pál Harkai Schiller]] [[Pál Rókusfalvy (psikologo)]] [[Péter Búsbach]] [[Péter István Nagy]] [[Péter Popper]] [[Peter Schiller (neŭrologo)]] [[Rezső Szokolszky]] [[Róbert Urbán]] [[Rumen István Csörsz]] [[Sándor Féjja]] [[Sándor Klein]] [[Sándor Radó (psikanalizisto)]] [[Sári Balkányi]] [[Tamás Keczer]] [[Tamás Kolos]] [[Tamás Vekerdy]] [[Teodóra Tomcsányi]] [[Teréz Virág]] [[Tibor Kökény]] [[Tihamér László Kiss]] [[Vilma Kovács]] [[Zoltán Kovács (psikologo)]] [[Zoltán Kőváry]] [[Zoltán Vass (psikologo)]] [[Zsuzsa F. Várkonyi]] [[Zsuzsa Kertész]] [[Zsuzsanna Vajda]] [[Bajin]] [[Baoŝan]] [[Ĉaojan]] [[Czijan]] [[Ĉenĝou]] [[Ĉongĝu]] [[Danĝou]] [[Ĉinĝou]] [[Gvanjuen]] [[Ĝanje]] [[Ĝoŭŝan]] [[Ĝunvej]] [[Jonĝou]] [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Ózd]] [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Rákospalota]] [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Sárvár]] [[Listo de instruistoj en Gimnastika Universitato de Budapeŝto]] [[Ljupanŝuj]] [[Loha]] [[Lonan (Gansuo)]] [[Loudi]] [[Manĝur]] [[Mjanjan]] [[Njinĉi]] [[Suĉjan]] [[Sujhua]] [[Ŝanvej]] [[Ŝicujŝan]] [[Ŝuanjaŝan]] [[Ŝuoĝou]] [[Tunĉuan (Ŝenŝjio)]] [[Tunĵen]] [[Tunljao]] [[Uĝun]] [[Uvej (Gansuo)]] [[Vejnan]] 2025-12-14 [[Adolf Árpási]] [[Ákos Görgényi]] [[Ákos Kiss (maŝininĝeniero)]] [[Aladár Henszelmann]] [[Albert Bogsch]] [[Albin Lajos Balogh]] [[Alfonz Sándor Freh]] [[András Gaál (radiologo)]] [[Antal Leszler]] [[Ármin Vendel Várszély]] [[Arnold Kiss]] [[Ármin Weisz]] [[Arnold Árpád Pauer]] [[Árpád Csák]] [[Asztrik János Barbély]] [[Árpád Fábián]] [[Attila Kiss (arkeologo)]] [[Béla Gimes]] [[Béla Miksa Bánhegyi]] [[Béla Töttössy]] [[Bonifác István Gidró]] [[Dezső Markó]] [[Emilián Béla Gacs]] [[Endre József Pintér]] [[Endre Mester]] [[Ernő Berentey (filo)]] [[Ernő Berentey (patro)]] [[Ernő Koppenstein]] [[Ernő Schiffer]] [[Ervin Aba]] [[Ervin Sövényi]] [[Erzsébet Kálmán]] [[Erzsébet Patek]] [[Éva Kis (geografo)]] [[Éva Kis (radiologo)]] [[Farkas Ignác Fenix]] [[Ferenc Ervin Fáy]] [[Ferenc Orbán Fedák]] [[Ferenc Rudolf Kádas]] [[Frigyes Kőszegi]] [[Gábor Jóna]] [[Gábor Vékony]] [[Gáspár András Fektor]] [[Gellért József Békés]] [[Gizella Erdélyi]] [[György Almássy (elektrinĝeniero)]] [[György Almássy (radiologo)]] [[György Benkő (radiologo)]] [[György Berentey]] [[György Csákány]] [[György Kárpáti (radiologo)]] [[György Luzsa]] [[Győző Gerő]] [[Henrik Bródy]] [[Ida Kutzián]] [[Ilona Oláhné Béládi]] [[Imre Endre Kovács]] [[Imre Hajdú]] [[Imre Holl]] [[Imre Hutás (radiologo)]] [[István Ferenc Borhegyi]] [[István Jóna]] [[István Méri]] [[István Szlávik (radiologo)]] [[Iván Bélai]] [[Jakab Zsigmond Ferenczy]] [[János Bárány (radiologo)]] [[János Damáz Fehér]] [[János Kende (premonstrato)]] [[Jenő Fitz]] [[Jenő Forrai]] [[Judit Gönczi]] [[Jusztin János Fink]] [[Kálmán Hüttl]] [[Károly Garay]] [[Katalin H. Gyürky]] [[Kelemen Kárpáti]] [[Klára Póczy]] [[Lajos Balla]] [[László Berek]] [[László Farádi]] [[László Levente Kasza]] [[László Tibor Kocsár]] [[László Zolnay]] [[lajos Tallián]] [[M. György Csákány]] [[Mária Gődény]] [[Márk Antal Kovách]] [[Melinda Kaba]] [[Menyhért Ferenc Takács]] [[Mihály Barabás (instruisto)]] [[Mihály Barabás (radiologo)]] [[Mihály Fóti]] [[Miklós Gábori]] [[Mihály Medárd Juhász]] [[Mihály Pál Soós]] [[Miklós Farkas (premonstrato)]] [[Miklós Kárpáti]] [[Mór Klein]] [[Nándor Lajos Gosztonyi]] [[Norbert Jakab Francsics]] [[Ödön Gohl]] [[Pál Deák]] [[Pál Lajkó]] [[Pál László Gerinczy]] [[Péter Fitz]] [[Sándor Altmann]] [[Sándor Gallus]] [[Sándor Károly Klempa]] [[Tamás Alajos Füssy]] [[Teofil Ferenc Balás]] [[Tivadar Bársony]] [[Valér Ferdinánd Ballay]] [[Veronika Csánk]] [[Vidor Révész]] [[Zoltán Kádár (arthistoriisto)]] [[Acuña (urbo)]] [[Bicje]] [[Cinĝun]] [[Cinĝou]] [[Cinjan]] [[Cinjuan (Gŭangdongo)]] [[Citajhe]] [[Cjuĉuan]] [[Cjuĝou]] [[Cjujczin]] [[Dejang]] [[Dinsi]] [[Dunjin]] [[Fanĉengan]] [[Gŭan En]] [[Hesano]] [[Huajan]] [[Ja'an]] [[Janczian]] [[Jintan (Ĝjangŝjio)]] [[Keĉhon]] [[Lienjunan]] [[Nagĉu]] [[Piedras Negras (urbo)]] [[Pinsjan (Ĝjangŝjio)]] [[Pisco (urbo)]] [[San Carlos (Cojedes)]] [[Sanmensja]] [[Sienin]] [[Sinju]] [[Sjaogan]] [[Sujĝou]] [[Ŝancjo]] [[Tanĉhon]] 2026-01-18 [[Adolf Vilmos Werner]] [[Ábel József Buzássy]] [[Alán Gyula Kalocsay]] [[Albin Ferenc Kiss]] [[Amand Mészáros]] [[András József Szennay]] [[Antal Cziráky]] [[Antal Imre Rezutsek]] [[Antal János Dréta]] [[Anzelm Kálmán Szentes]] [[Anzelm Sándor Nagy]] [[Arnold Mihály Marosi]] [[Árpád Kálmán Thurzó]] [[Árpád Sixtus Dékány]] [[Aurél Gergely Erdős]] [[Aurél József Ángyán]] [[Balázs Jenő Borsányi]] [[Bekény József Lóskay]] [[Béla Norbert Legányi]] [[Benedek Sajghó]] [[Bernát Antal Takács]] [[Bertalan Sándor Badalik]] [[Bertalan Vid Molnár]] [[Bonifác János Maar]] [[Bonifác Lancsics]] [[Caesar János Vagács]] [[Ciprián Gáspár Halbik]] [[Donát Bálint Szívós]] [[Egyed János Vaszary]] [[Endre Lajos Horváth]] [[Elemér Károly Lovas]] [[Emilián János Mann]] [[Emilián Pál Mórocz]] [[Endre Gergely Kovács]] [[Engelbert Nándor Mázy]] [[Etel József Méry]] [[Ferdinánd János Villax]] [[Ferenc Levente Hervay]] [[Gáspár György Dornis]] [[Géza Ferenc Karsai]] [[Gusztáv József Kalmár]] [[György Gábor Ihász]] [[Gyula Hagyó-Kovács]] [[Gyula Werner]] [[Henrik Jakab Saád]] [[Henrik Benedek Takács]] [[Hugó Ferenc Kamiss]] [[Illés Ede Kemenes]] [[Imre Flóris Szabó]] [[Imre Sixtus Debreczeni]] [[István Károly Pontelly]] [[Iván János Orsonics]] [[Izidor Sándor Szinek]] [[János Károly Kerekes]] [[Jeromos Antal Supka]] [[Jeromos István Szalay]] [[Jeromos Károly Fenyvessy]] [[József Dóczy (monaĥo)]] [[József Vaszary Dózsa]] [[Julián Imre Ágoston]] [[Jusztin Gyula Baranyay]] [[Kasszián Kázmér Mattyasovszky]] [[Kázmér Antal Zsilinszky]] [[Kornél Albert Bárdos]] [[Krizosztom József Novák]] [[Lajos Czakó Ambró]] [[László Bernát Bérczi]] [[László Bertalan Vass]] [[Leó Nándor Kuncze]] [[Lipót Márton Somogy]] [[Lőrinc Bogovich]] [[Marian Lajos Prikkel]] [[Márk János Kovács]] [[Maurus István Nyiredy]] [[Maurus Pál Pataki]] [[Mihály János Rimely]] [[Miklós Andrássy]] [[Miklós József Sárkány]] [[Miklós Orbán Arató]] [[Miklós Richárd Korzenszky]] [[Móric Csák]] [[Nándor János Lájer]] [[Norbert János Juhász]] [[Ödön Pál Vajda]] [[Oszvald János Tury]] [[Ottokár Lajos Székely]] [[Pál Horváth (abato)]] [[Placid Károly Olofsson]] [[Polikárp Ferenc Zakar]] [[Rajmund Sándor Molnár]] [[Róbert István Horváth]] [[Romuáld János Németh]] [[Sándor József Karle]] [[Sándor Teodóz Jáki]] [[Szaléz Gyula Tomanik]] [[Szaniszló Béla Villányi]] [[Szaniszló Győző Kühn]] [[Szörény Pál Schmidt]] [[Szulpic Dezső Molnár]] [[Tamás Horváth Dori]] [[Tibor Vendel Hajdu]] [[Timót József Horváth]] [[Tóbiás Mollik]] [[Valér Ignác Maczki]] [[Valerián József Ramóczy]] [[Vidor János Pataki]] [[Viktor Alfonz Récsei]] [[Vilmos Mihály Németh]] [[Vitál János Rózsa]] [[Xavér Ferenc Zsoldos]] [[Zoltán Elizeus Bán]] [[Zoltán György Zemplén]] [[Zsigmond Antal Simon]] [[Zsigmond Lajos Horváth]] [[Anĉin]] [[Bajse]] [[Binĝou]] [[Cjuĉuan]] [[Ĉejan]] [[Ĉianan]] [[Ĉiandongnan]] [[Ĉiansinan]] [[Ĉijuan]] [[Ĉinĉan]] [[Ĉinĉen]] [[Ĉindeĝen]] [[Ĉinhua]] [[Ĉinmen]] [[Ĉisi]] [[Ĉunzo]] [[Deĝou]] [[Fuĝou]] [[Gannan]] [[Ĝoukou]] [[Ĝumadian]] [[Hece]] [[Heĉi]] [[Junĉen]] [[Lajbin]] [[Liaoĉeng]] [[Linfen]] [[Linsja]] [[Listo de famuloj mortintaj en Pannonhalma]] [[Lulian]] [[Mejŝan]] [[Rábca]] [[Sanja]] [[Sanŝa]] [[Sjuanĉen]] [[Ŝanĵao]] 2026-02-22 [[Ádám Bernát Károlyi]] [[Ádám Kereskényi]] [[Ádám Nyirő]] [[Ágoston István Kovács]] [[András Lux]] [[Antal Ambschell]] [[Antal Arzén Karcsú]] [[Antal Gabon]] [[Antal Mindszenti]] [[Antal Muszka]] [[Attila András]] [[Attila Miklósházy]] [[Béla Bangha]] [[Benedek Kisdy]] [[Bertalan Farkas (monaĥo)]] [[Cirjék János Piry]] [[Dániel Hunya]] [[Dávid Alajos Fáy]] [[Ede Jacobi Lányi]] [[Elek Okolicsányi]] [[Erzsébet Tóth]] [[Farkas Tóth]] [[Ferenc Babai]] [[Ferenc Csepelényi]] [[Ferenc Fáicser]] [[Ferenc Patsch (jezuito)]] [[Ferenc Salbeck]] [[Ferenc Vágó]] [[Ferenc Xavér Demeter]] [[Gábor Hevenesi]] [[Gábor Jób]] [[Gábor Szerdahelyi (episkopo)]] [[Gábor Szerdahelyi (jezuito)]] [[Gedeon László Gál]] [[Gergely Malomfalvay]] [[Gergely Peltzmann]] [[György Árvai]] [[György Imrikovics]] [[György Szegedi]] [[György Tyukodi]] [[Gyula Morel]] [[Ignác Bärenkopf]] [[Ignác Szentmártonyi]] [[Imre Jeromos Huszár]] [[Imre Kelcz]] [[Imre Mócsy]] [[Imre Tolvay]] [[István Csete]] [[István Hajas]] [[István Kaprinai]] [[István Kereskényi]] [[István Komárik]] [[István Landovics]] [[István Pál (pentristo)]] [[István Szabó (agronomo)]] [[István Szabó (jezuito)]] [[István Tarnóczi]] [[István Tattay]] [[Jakab Németh]] [[Jakab Raile]] [[János Fonovich]] [[János Fridvalszky]] [[János Hevenesi]] [[János Illei]] [[János Labos]] [[János Lackfi]] [[János Lukács (jezuito)]] [[János Molnár (1708)]] [[János Molnár (1728)]] [[János Szegedi]] [[János Szegedy]] [[János Tersztyánszky]] [[Jenő Kerkai]] [[Jenő Vácz]] [[József Balogh (jezuito)]] [[József Kenyeres]] [[József Osvald Oslay]] [[Juraj Turković]] [[Kálmán Mészáros (monaĥo)]] [[Kálmán Mészáros (verkisto)]] [[Károly Salbeck]] [[Károly Tóth (monaĥo)]] [[Krizosztom Imre Körösztös]] [[László Boros (teologo)]] [[László Kőszeghy]] [[László Molnár (jezuito)]] [[László Őrsy]] [[László Thuróczy]] [[Levente Gyöngyösi]] [[Magdolna Rúzsa]] [[Márton Cseles]] [[Márton Takáts]] [[Máté Pankl]] [[Matthias Faber]] [[Matthias Piller]] [[Mátyás Pock]] [[Mátyás Sámbár]] [[Mihály Árvay]] [[Mihály Godó]] [[Mihály Lipsicz]] [[Mihály Salbeck]] [[Mihály Szegedi (jezuito)]] [[Mike Mihály Tóth]] [[Miklós József Lepsényi]] [[Miklós Muszka]] [[Mónika Fischl]] [[Nepomuk János Adami]] [[Pál Arató]] [[Pál Balassa]] [[Pál Bertalanfi]] [[Pál Hicsoldt]] [[Pál Kovács (jezuito)]] [[Pál Napholcz]] [[Pál Pereszlényi]] [[Péter Ágoston (monaĥo)]] [[Péter Mustó]] [[Robert Lantos]] [[Sándor Balogh (jezuito)]] [[Sándor Szörény]] [[Szabolcs Sajgó]] [[Szaléz László Kiss]] [[Tamás Beőthy]] [[Tamás Gergely Forrai]] [[Tóbiás Dirner]] [[Töhötöm Sándor Nagy]] [[Ulrich Kiss]] [[Vazul László Végvári]] [[Xavér Ferenc Éder]] [[Ankang]] [[Bajanur]] [[Bajĉen]] [[Bajŝan]] [[Daĉin]] [[Daŝjinganlin]] [[Golmud]] [[Ĝian' (Ĝilinio)]] [[Hajdun]] [[Hajŝji]] [[Hami]] [[Jezuita Universitato (Kassa)]] [[Juŝji]] [[Liaojuan]] [[Liŝuj]] [[Sunjuan]] [[Ŝanan]] [[Ŝjinĝou]] [[Taojuan (Ĉande)]] [[Tonghua]] [[Turfan]] [[Ulanĉabo]] 2026-04-05 [[Ágnes Dékány]] [[Ágoston Benkovich]] [[Albert Kemény]] [[Andor Borbély (kartografo)]] [[Anita Orbán]] [[Antal Affray]] [[Árpád Daczó]] [[Artúr Probstner]] [[Bálint Hadnagy]] [[Bálint Ruff]] [[Béla Zsolnai]] [[Bernát Mária Bauer]] [[Bernát Sartori]] [[Bertalan Förderer]] [[Boldizsár Marcell Marton]] [[Callistus Ambrus]] [[Damaszcén Gaál]] [[Demeter Ágotha]] [[Dezső Kamocsay]] [[Dezső Kemény (dentkuracisto)]] [[Dezső Kemény (verkisto)]] [[Didák Sámuel Kelemen]] [[Dömjén Paulovics]] [[Elek János Csató]] [[Elemér Vízi]] [[Emil Ábrányi (pli aĝa)]] [[Endre Bán (ginekologo)]] [[Endre Bán (pastro)]] [[Erika Lázár]] [[Ernő Kartal]] [[Ernő Nyáry]] [[Ervin Hruby]] [[Ete Burg]] [[Félix Gál]] [[Félix Szarvas]] [[Ferenc Ádám Bocskor]] [[Ferenc Kósa (pastro)]] [[Ferenc Rogács]] [[Gábor Mészáros (ceramikisto)]] [[Gábor Mészáros (ginekologo)]] [[Gábor Pósfai]] [[Gellért Mihály Pongrátz]] [[Gergely Szegedi (franciskano)]] [[Gergely Szegedi (kalvinisto)]] [[Géza István Kaáli Nagy]] [[Géza Kulitzy]] [[Gusztáv Gaal]] [[György Bártfai]] [[György Békés]] [[György Euszták Sujánszky]] [[György Ferenc Vezér]] [[György Gaal (bibliotekisto)]] [[György Illei]] [[György Kese]] [[György Mosshammer]] [[György Neubauer]] [[György Orbán (ginekologo)]] [[György Tarján]] [[Gyula István Bálint]] [[Ilda Fodor]] [[Ildikó Kamocsay]] [[Imre Aszódi (ginekologo)]] [[Imre Berczeller]] [[Imre Tamás Kreskay]] [[Imre Vajkovics]] [[Imre Zsoldos (misiisto)]] [[István Kapitány]] [[István Martzy]] [[István Polgár (obstetrikisto)]] [[István Soós (pastro)]] [[János Batizfalvy]] [[János Berecz]] [[János Szőke]] [[Jenő Gaál (monaĥo)]] [[Jenő Szili]] [[József Aszalay]] [[József Fleischer]] [[József Kausz]] [[József Tersztyánszky]] [[Judit Lannert]] [[Kálmán Lehoczky-Semmelweis]] [[Károly Burger]] [[Károly Újhelyi]] [[Károly Wagner (jezuito)]] [[Katalin Cseh (politikisto)]] [[Klári Szarvas]] [[Lajos Ábrányi]] [[Lajos Bódis]] [[Lajos Földes]] [[Lajos Kondor (monaĥo)]] [[Lajos Paksi]] [[László Aszalay]] [[László Berczeller]] [[László Gajdos]] [[László Gerő (kartografo)]] [[László Hencz]] [[László Lajos]] [[László Lampé]] [[László Miklós (ginekologo)]] [[László Tiszlavicz]] [[Lázár László]] [[Lóránt Bodnár]] [[Lőrinc Forintos]] [[Márton Billisics]] [[Márton József Keresztes]] [[Márton Melléthei-Barna]] [[Máté Simon]] [[Menyhért Táncz]] [[Miklós Nagy (ginekologo)]] [[Miklós Rosty]] [[Mór Grünwald]] [[Mór Liebmann]] [[Noémi Tiszlavicz]] [[Ödön Tuszkai]] [[Osvát Laskai]] [[Ottó Lakatos]] [[Ottó Mosshammer]] [[Pál Kubinyi]] [[Pál Salacz]] [[Rezső Gimes]] [[Rezső Temesváry]] [[Román Mosshammer]] [[Romulusz Ruszin-Szendi]] [[Sándor Árvay (ginekologo)]] [[Sándor Ferkó]] [[Szabolcs Bóna]] [[Szerafin Ferenc Farkas]] [[Tamás Tapody]] [[Tibor Bedő]] [[Tivadar Kézmárszky]] [[Tivadar Nemecskay]] [[Tóbiás Ferenczi]] [[Vazul Alexovics]] [[Vilmos Kátay-Németh]] [[Viktória Lőrincz]] [[Vince Árva]] [[Vida Szakácsy]] [[Viktor Császár]] [[Zoltán Tanács]] [[Zsolt Hegedűs]] [[Zsolt Intődy]] [[Enŝi]] [[Enŝi Tucja kaj Miao]] [[Gaoĝou]] [[Kabineto Magyar]] [[Lodin]] [[Lufen]] [[Punin]] [[Ŝjantao]] [[Tianmen]] 2026-05-10 [[Ádám Anderle]] [[Ágnes Bakó (komunisto)]] [[Alice Judit Balázs]] [[Andor Almásy]] [[Andor Borbély (ĵurnalisto)]] [[András Babics]] [[András Bokrétás]] [[Antal Bartha]] [[Antal Lábady]] [[Árpád Hudy]] [[Béla Avasi]] [[Béla Balázs (historiisto)]] [[Béla Bellér]] [[Bence Kovrig]] [[Benő Rátóti]] [[Borisz Balla]] [[Csaba Csorba]] [[Dániel Cornides]] [[Dániel Csatári]] [[Dénes Mosolygó]] [[Ede Atzél]] [[Edgár Székely]] [[Egyed Berzeviczy]] [[Elemér Fogassy]] [[Emil Bognár]] [[Emil Csonka]] [[Emil Korpás]] [[Endre Bakay]] [[Endre Csobán]] [[Enikő Anderléné Sajti]] [[Enikő Csukovits]] [[Ernő Béki]] [[Ervin Raisz]] [[Erzsébet Ábrahám]] [[Eszter Ráday]] [[Ferenc Dunai]] [[Ferenc Falus]] [[Ferenc Falus (ĵurnalisto)]] [[Florio Banfi]] [[Gábor Alexander]] [[Gábor Barta]] [[Gábor Bikich]] [[Gábor Czoch]] [[Gábor Horniák]] [[Gedeon Almásy]] [[Géza Gáli]] [[Gizella Apor]] [[György Balázs (historiisto)]] [[György Balázs (lokhistoriisto)]] [[György Borsányi (historiisto)]] [[György Fekete (kirurgo)]] [[György János]] [[György Kerényi (ĵurnalisto)]] [[György Kozma L.]] [[Gyula Belényi]] [[Gyula Dessewffy]] [[Ida Bobula]] [[Imre Áldor]] [[Imre Bánkúti]] [[Imre Boba]] [[Imre Vas (pulmonologo)]] [[Imre Vass]] [[Irén Barát]] [[István Andik]] [[István Barta (historiisto)]] [[István Dobrossy (advokato)]] [[István Dobrossy (muzeologo)]] [[István Tringli]] [[Iván András Bojár]] [[Iván Bertényi (pli aĝa)]] [[Iván Bertényi (pli juna)]] [[Iván Bojár]] [[János Barta (pli juna)]] [[János Csokits]] [[János Drábik]] [[János Tardy]] [[János Tomka Szászky]] [[Jenő Csuday]] [[Jenő Gárdi]] [[Jenő Hofhauser]] [[Jenő Molnár (advokato)]] [[Jenő Molnár (ĵurnalisto)]] [[József Ambrus Bontz]] [[József Borus]] [[József Gáli]] [[József Sartory (inĝeniero)]] [[József Teleki (krongardisto)]] [[Károly Buday]] [[Károly Kett]] [[Keresztély Raisz]] [[Lajos Ábrai]] [[Lajos Vargyas]] [[László Barta (arkivisto)]] [[László Benczédi]] [[László Borbély (ĵurnalisto)]] [[László Borbély (sportĵurnalisto)]] [[László Czoma]] [[László Irmédi-Molnár]] [[László Katona (pulmonologo)]] [[László Korpás]] [[László Vörös (kartografo)]] [[Leono la 8-a]] [[Margit Balogh (geografo)]] [[Margit Balogh (historiisto)]] [[Mária Ács]] [[Mária Busai]] [[Márta Görög]] [[Miklós Besnyő]] [[Miklós Böszörményi]] [[Miklós Lányi]] [[Miklós Tállyai Róth]] [[Oszkár Országh]] [[Pál Bács]] [[Pál Fábry]] [[Péter Balázs (historiisto)]] [[Péter Vargyas]] [[Róbert Halmi]] [[Rudolf Kós]] [[Sándor András (poeto)]] [[Sándor Balogh (historiisto)]] [[Sándor Bezdán]] [[Sándor Csekey]] [[Sándor Marberger]] [[Sándor Mihály Bordás]] [[Sándor Puder]] [[Tamás Bogyay]] [[Tibor Baráth]] [[Tibor Egri Kiss]] [[Tibor Glück]] [[Tibor Hajnal]] [[Tibor Hanák]] [[Tibor Riskó]] [[Tivadar Ács]] [[Vera Bácskai]] [[Vilmos Müller]] [[Zalán Bognár]] [[Zoltán Adonyi]] [[Zoltán Ander]] [[Zoltán Badó]] [[Zoltán Baksay]] [[Zoltán Barcsay-Amant]] [[Zoltán Erdős]] [[Zoltán Ernő Ajkay]] [[Zoltán István Ajkay]] [[Zsuzsanna Boros]] [[Zsuzsanna Csató]] [[Aral (Ĉinio)]] [[Elektitaj membroj de hungara dissendo de Radio Libera Eŭropo]] [[Listo de famuloj naskiĝintaj en iama urbo Rákospalota]] [[São Lourenço da Mata]] 2026-06-14 [[Ádám Erdész]] [[Ágnes Forsthoffer]] [[Ágnes Sztankay]] [[András Fejérdy]] [[András Gergely]] [[András Gerő]] [[András Giró-Szász]] [[András Oszkár Jászi]] [[András Szitányi]] [[Antal Fekete Nagy]] [[Árpád Földeák]] [[Bence Fehér]] [[Christian Pomarius]] [[Csaba Borsodi]] [[Csaba Skultéty]] [[Csilla Csorba]] [[Dániel Bolgár (historiisto)]] [[Dezső Dányi]] [[Dezső Dümmerth]] [[Edina Bozóky]] [[Endre Ferenczy (historiisto)]] [[Endre Ferenczy (juristo)]] [[Endre Friedreich]] [[Endre Radnai]] [[Erik Fügedi]] [[Erzsébet Hanák-Ruttkay]] [[Éva Bóka]] [[Ferenc Bőzsöny]] [[Ferenc Fallenbüchl]] [[Ferenc Gazdag]] [[Gábor Erdődy]] [[Gábor Hanák]] [[Gabriella Erdélyi]] [[Géza Boross (pastro)]] [[Géza Eperjessy]] [[Géza Forgó]] [[Gizella Ambrus]] [[György Dupka]] [[György Fehér (historiisto)]] [[György Feiszt]] [[György Földes]] [[György Granasztói]] [[György Haraszti]] [[György Kemény (ĵurnalisto)]] [[György Schöpflin]] [[Gyula Erdmann]] [[Gyula Erdődy]] [[Gyula Schöpflin]] [[Ilona Duczyńska]] [[Imre Ferenczi (etnografo)]] [[Imre Ferenczi (sociologo)]] [[Imre Gonda]] [[Imre Szente]] [[Imre Vámos]] [[István Erdélyi (arkeologo)]] [[István Éri]] [[István Fazekas (arkivisto)]] [[István Halis]] [[István Lovas (ĵurnalisto)]] [[Iván Harsányi]] [[János Buza (historiisto)]] [[János Buza (instruisto)]] [[János Esterházy (historiisto)]] [[János Estók]] [[János Genersich]] [[János Gömöri]] [[János Gyurgyák]] [[János Keresztély Engel]] [[János Ölvedi]] [[József Bodonhelyi]] [[József Botlik]] [[József Dusnoki]] [[József Fára]] [[József Galántai]] [[József Molnár (eldonisto)]] [[Judit Hammerstein]] [[Judit Károlyi]] [[Judit Selymes]] [[Júlia Lángh]] [[Kálmán Boldisár]] [[Kálmán Demkó]] [[Kálmán Konkoly]] [[Károly András]] [[Károly Fábián (pastro)]] [[Károly Szerencsés]] [[Károly Zoltán Kovács]] [[Keresztély Genersich]] [[Klára Fejér]] [[Lajos Szávay]] [[László Béry]] [[László Böőr]] [[László Bukovszky]] [[László Eörsi]] [[László Földes (politikisto)]] [[László Gálffy]] [[László Gonda (instruisto)]] [[László Göncz]] [[László Gulyás (historiisto)]] [[László Gulyás (pentristo)]] [[László Hangodi]] [[László Harsányi Sulyom]] [[László Nagy (skoltestro)]] [[Lenke Csíkhelyi]] [[Lestár Gyulaffy]] [[Margit Földesi]] [[Mátyás Triznya]] [[Mihály Császár]] [[Mihály Ferdinandy]] [[Mihály Forgon]] [[Miklós Halász]] [[Miklós Lázár]] [[Nóra Gózonné Etényi]] [[Ödön Boncz]] [[Ottó Domonkos]] [[Pál Germuska]] [[Pál Hatos]] [[Péter Donáth]] [[Péter Erdélyi]] [[Péter Gosztonyi]] [[Péter Hahner]] [[Réka Földváryné Kiss]] [[Róbert Gyula Dudás]] [[Róbert Hermann]] [[Sándor Frisnyák]] [[Sándor M. Kiss]] [[Szabolcs Vajay]] [[Tamás Fügedi]] [[Tamás Molnár (grafikisto)]] [[Tibor Erényi]] [[Tibor Filep]] [[Tibor Hajdu (historiisto)]] [[Vilmos Gál]] [[Zoltán Fallenbüchl]] [[Zoltán Gál (geografo)]] [[Zoltán Hangay]] [[Zoltán Sebők]] [[Zoltán Szabó (verkisto)]] [[Zoltán Thury (ĵurnalisto)]] [[Zsuzsa Frisnyák]] [[Zsuzsa Szőnyi]] [[Zsuzsanna Borvendég]] [[Aksu]] [[Altaj]] [[Bajingolin]] [[Bole (Ŝinĝango)]] [[Fudin]] [[Fukan]] [[Jinin (Ŝinĝango)]] [[Kokdala]] [[Korla]] 2026-07-26 [[Ágnes Tóthné Horváth]] [[Aladár Mód]] [[Andor Leszih]] [[András Lehotzky]] [[András Molnár (arkivisto)]] [[András Ortutay]] [[András Pálóczi Horváth]] [[András Patay-Horváth]] [[Anna Perczel]] [[Antal Mocsáry]] [[Antal Molnár (eklezihistoriisto)]] [[Antal Pálkövi]] [[Áron Máthé]] [[Attila Kovács (Slovakio)]] [[Attila Környei]] [[Attila Kovács (Slovenio)]] [[Attila Marosvári]] [[Béla Makkai]] [[Attila Pók]] [[Dávid Kaufmann]] [[Dolores Hegyi]] [[Ede Ormos]] [[Egon Kunz]] [[Emil Jurkovich]] [[Emil Lengyel]] [[Emil Palotás]] [[Ernő Kammerer]] [[Ernő Lorsy]] [[Ervin Pamlényi]] [[Erzsébet Perczel]] [[Éva Kiss]] [[Éva Nyulásziné Straub]] [[Ferenc Kaló]] [[Ferenc Makk]] [[Ferenc Mitták]] [[Ferenc Mukics]] [[Ferenc Oslay]] [[Ferenc Patek]] [[Ferenc Piti]] [[Gábor Kiszely]] [[Gábor Klaniczay]] [[Géza Pálffy (historiisto)]] [[György Amadé Németh]] [[György Kerekes (instruisto)]] [[György Kerekes (instruisto)]] [[György Kerekes (redaktoro)]] [[György Litván]] [[György Módy]] [[Gyula Kedves]] [[Gyula Kereskényi]] [[Gyula Kocsis (etnografo)]] [[Gyula Lázár]] [[Gyula Mokos]] [[Ildikó Horn]] [[Ildikó Lipcsey]] [[Ilona Sz. Jónás]] [[Imre Körmöczy]] [[Imre Molnár (sociologo)]] [[Imre Niedermann]] [[Imre Ódor]] [[István Delhaes]] [[István Iványi (aktoro)]] [[István Iványi (instruisto)]] [[István Kállay]] [[István Kertész (historiisto)]] [[István Kollega Tarsoly]] [[István Kovács (poeto)]] [[István Majoros (historiisto)]] [[István Miskolczy]] [[István Nagy-Luttenberger]] [[István Németh (historiisto)]] [[István Perczel]] [[János Illésy]] [[János Jemnitz]] [[János Lukács (historiisto)]] [[János Mogyoróssy]] [[Jenő Horváth (historiisto, 1881)]] [[Jenő Horváth (historiisto, 1941)]] [[József Alajos Keresztury]] [[József Hudi]] [[József Kanyar]] [[József Lukcsics]] [[József Migray]] [[József Mikulik]] [[József Molnár (instruisto)]] [[József Ö. Kovács]] [[József Perényi]] [[József Pokoly]] [[Judit Klement]] [[Julianna Örsi]] [[Károly Ferenc Palma]] [[Károly Kapronczay]] [[Károly Perczel]] [[Lajos Kerekes]] [[Lajos Kiss (instruisto)]] [[Lajos Labádi]] [[Lajos Olasz]] [[Lajos Olasz (historiisto)]] [[László Hubai]] [[László J. Nagy]] [[László Katus]] [[László Kosján]] [[László Koszta]] [[László Marjanucz]] [[László Nagy (historiisto)]] [[Lilla Krász]] [[M. Mária Kovács]] [[Mária Anna Móró]] [[Melinda Kalmár]] [[Mihály Mózes]] [[Miklós Istvánffy]] [[Miklós Koroda]] [[Miklós Lackó]] [[Miklós Mitrovits]] [[Nándor Hummer]] [[Ödön Kárffy]] [[Pál Koroda]] [[Pál Kriston]] [[Pál Lukcsics]] [[Péter Konok]] [[Péter Tibor Nagy]] [[Richárd Hörcsik]] [[Róbert Kun]] [[Sámuel Kohn]] [[Sándor Kollega Tarsoly]] [[Sándor Kávássy]] [[Sándor Mike]] [[Sándor Őze]] [[Sándor Papp (historiisto)]] [[Szilveszter Póczik]] [[Tamás Katona (historiisto)]] [[Tamás Katona (statistikisto)]] [[Tamás Krausz]] [[Tamás Meszerics]] [[Tamás Molnár (filozofo)]] [[Teréz Oborni]] [[Zita Horváth]] [[Zoltán Horváth (ĵurnalisto)]] [[Zoltán Kovács (astronomo)]] [[Zoltán Kovács (subministro)]] [[Zoltán Nagygyörgy]] [[Zsolt Pákay]] [[Anda]] [[Elektitaj studentoj de Universitato Komenio en Bratislavo]] [[Fulin]] [[Listo de elektitaj muzeanoj de Hungara Nacia Muzeo]] [[Listo de elektitaj personoj, kiuj ligiĝis al la Hungara Televido]] [[Listo de elektitaj reĝisoroj de la Hungara Televido]] [[Listo de instruistoj en Mez-Eŭropa Universitato]] [[Nanan]] 2026-09-20 [[]] [[]] [[Aladár Radnóti]] [[András Reszler]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[Beatrix F. Romhányi]] [[Béla Radványi]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[Ede Reiszig (pli aĝa)]] [[Ede Reiszig (pli juna)]] [[]] [[]] [[]] [[Ernő Raffay]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[Ferenc Pollmann]] [[Ferenc Ribáry]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[Imre Polányi]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[István Rácz (instruisto)]] [[István Rév (historiisto)]] [[István Rév (pupisto)]] [[István Révay]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[János Radványi]] [[János Rézbányay]] [[Jenő Rácskay]] [[József Rézbányay]] [[József Vazul Salamon]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[Konrád Salamon]] [[]] [[]] [[]] [[Lajos Serédi]] [[László Pósán]] [[László Salgó (ĵurnalisto)]] [[László Salgó (rabeno)]] [[Mária Radnóti-Alföldi]] [[Mária Schmidt]] [[Márton Schmidt]] [[Marianne Sághy]] [[Miklós Sárközy]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[Pál Pritz]] [[Zoltán Ripp]] [[Gualeguaychú]] [[Itaituba]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] jlhqzcc81unpdyfiyxmoeetlze248ry 0 207860 9482937 9270462 2026-09-27T23:03:03Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482937 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Jeffrey Burton RUSSELL''' estas profesoro pri [[historio]] en la [[universitato de Kalifornio]] ĉe [[Universitato de Kalifornio, Santa-Barbara|Santa-Barbara]]. Li ankaŭ instruis historion kaj religion en la [[Universitato de Kalifornio, Berkeley|universitato de Berkeley]]. Li verkis entute deksep librojn kaj multajn artikolojn, plejmulto el ili temante pri lia favorata fako, la historio de [[teologio]]. Li estas precipe famkonita pro kvinvoluma historio de la koncepto de la [[Diablo]]. == Eksteraj ligiloj == *'''(an)''' [https://web.archive.org/web/20180518064445/http://www.veritas-ucsb.org/library/russell/home.html Jeffrey Burton Russell, akademia kariero] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Usonaj historiistoj|Russell, Jeffrey]] rm4bwely0vn5a51ubl9rggnh50ryndi 0 214020 9483033 9437719 2026-09-28T06:15:12Z Sj1mor 12103 9483033 wikitext text/x-wiki '''[[Rekordo]]j de [[serpento]]j''' == La plej malgranda serpento == Eble la plej malgranda terserpenteto, apartenanta al la familio [[leptotiflopidedoj]] (''Leptotyphlops bilineata''), kiu troviĝas nur sur la insulo [[Sankta Lucio]], [[Martiniko]] kaj [[Barbadoso]]. Tiu ĉi serpenteto, kiu havas neevoluintajn okulojn kaj rozkoloran haŭton, estas simila pli al [[lumbriko]] ol al serpento. Ŝajnas, ke ĝia maksimuma longeco nur malofte superas 10&nbsp;cm. == La plej longa serpento == Rekorda longeco (verkontrolita fare de fakuloj) de dum la plej longa serpento ĉasita en la naturo estas 9,76 m. Tenas ĝin [[pitono]] (''Python reticulatus''), mortigita en la jaro [[1912]] sur insulo [[Celebes]]. La plej longa bredata en kaptitejo estas denove pitono. En [[zoo]] en [[Pittsburgh]] ili bredis serpenton de nomo "Monstro", kiu atingis longecon 9,15 m. Zoologia kompanio en [[New York]] jam antaŭ multaj jaroj skribis rekompencon 5000 dolarojn por tiu, kiu alportos serpenton pli longan ol 10 m. Ĝis hodiaŭ neniu anoncis sin por tiu ĉi bela sumo. == La plej longa venena serpento == La plej longa venena serpento estas [[kobro]] (''Ophiophagus hannah'') el Sudorienta Azio. En la jaro 1930, ekzemplero bredata en londona zoo atingis grandecon 5,71 m, dum pezo preskaŭ 12&nbsp;kg. [[Tajpano]] (''Oxyuranus scutellatus''), kvankam laŭ antaŭaj fontoj oni indikis ĝian kutiman longecon pli ol 4 metroj, fakte artingas mezproksime nur ĉirkaŭ du, malofte ĝis 2,5 m. Maksimume verkontrolita longeco de tajpano estis 276&nbsp;cm, neoficialaj fontoj indikas preskaŭ pli ol 3 metroj. == Evolue la plej malnovaj serpentoj == Inter evolue la plej malnovaj kaj la plej primitivaj serpentoj en la planedo apartenas reprezentantoj de [[leptotiflopidedoj]] (''Leptotyphlopidae''), [[tiflopidedoj]] (''Typhlopidae''), [[cilindrofidedoj]] (''Cylindropheidae'') kaj eblas diri ankoraŭ [[boadedoj]] (''Boidae'') kaj [[pitonedoj]] (''Pythonidae''). == La plej malnova konata serpento == La plej malnova konata serpento estas surtera specio konata sub nomo [[Lapparentophis defrennei]], kiu vivis sur teritorio de hodiaŭa norda Afriko antaŭ 150 - 100 milionoj da jaroj. Pluan rekordon tenas mara specio de serpento [[Simoliophis]], kiu aperis proksimume antaŭ 100 milionoj da jaroj kaj priloĝis maran fundon en ĉirkaŭaĵo de Eŭropo kaj norda Afriko. Poste la evolua vico estas interrompita kaj pluaj trovitaĵoj devenas nur el tempo multe pli malfrua, proksimume antaŭ 65 milionoj da jaroj. == Evolue la plej novaj serpentoj == Male, evolue la plej novaj estas [[viperedoj]] (''Viperidae''), inter kiuj apartenas ankaŭ [[krotalo]]j (''Crotalinae''). Ni trovos viperedojn preskaŭ sur ĉiuj mondpartoj krom [[Aŭstralio]], kio atestas pri tio, ke ili evoluis nur post ties apartiĝo de la ceteraj mondpartoj. == La plej maljuna serpento == La longeco de la vivo ĉe serpentoj diferenciĝas de specio al specio. Malgraŭ tio eblas diri, ke serpentoj kiel tiaj estas proporcie longaĝaj. Krotaloj ĝisvivas en kaptiteco mezproksime 10-15 jarojn, unu [[ruĝkolora elapo]] (''Elaphe guttata'') ĝisvivis en kaptiteco nekredeblajn 21 jarojn. Grandaj serpentoj en kaptiteco, kie ili havas idealajn kondiĉojn, ĝisvivas preskaŭ kelke da dekoj de jaroj. Masklo de kutima specio de [[boao]] (''Boa constrictor''), pereis en la jaro 1977 en la aĝo de 40 jaroj, 3 monatoj kaj 14 tagoj en zoo [[Philadelphia]], en [[Pensilvanio]] en [[Usono]]. == La plej peza serpento == Sendube la plej peza serpento estas [[anakondo]] (''Eunectes murinus''), vivanta en [[Sud-Ameriko]] kaj sur [[Trinidado]]. Dum la plej longa dokumentita mezurita ekzemplero longa 9,15 m pezis nekredeblaj 227&nbsp;kg. Sudamerikaj indianoj ĉasas anakondojn pro viando. == La plej peza venena serpento == La plej peza venena serpento estas onidire krotalo (''Crotalus adamanteus''), kiu ĉe proksimume 2,5 metra longeco, povas atingi preskaŭ 13&nbsp;kg. == La plej longa krotaleda serpento == Kun siaj preskaŭ 360&nbsp;cm la plej longa krotaleda serpento estas amerika [[Muta sonserpento|lakeso]] (''Lachesis muta''), kiu havas ankoraŭ unu unuaecon. Tio estas unusola krotalo en la mondo, kiu ne estas vivnaska, sed ĝi demetas ovojn. Ĝi priloĝas pli humidajn praarbarojn kaj ĝi vivas per surtera maniero. == La plej ega vipereda serpento == La plej ega vipereda serpento ne nur de [[Afriko]], sed fakte de la tuta mondo, estas sendube [[gabona vipuro]] (''Bitis gabonica''). Ĝi ĝiskreskas longecon pli ol du metroj kaj ĝi povas esti pli forta ol homa [[femuro]]. == La plej malofta krotaleda serpento == La plej malofta krotaleda serpento estas evidente ''Corallus cropanii'', konata nur laŭ tri ekzempleroj ĉasitaj proksime de [[Sao-Paŭlo]]. == La plej venenaj serpentoj == La plej multe venena mara serpento estas evidente [[hidropso]] (''Hydropsis belcheri'') kaj [[enhidrino]] (''Enhydrina schistosa''). Tiuj ĉi serpentoj havas tre abruptan venenon. Inter la plej venenaj surteraj serpentoj apartenas sendube serpento [[tajpano]] (''Oxyuranus scutellatus''), kies venenaj glandoj povas atingi kvanton preskaŭ 400&nbsp;mg da veneno, kaj tio estas en alikalkulo 94 112 mortaj dozoj por [[muso]]j. (Oni indikas la dozojn en mg de seka veneno je 100 g da muso subhaŭte.) Laŭ plene plej novaj esploroj kiel la plej venena serpento en la mondo estas konsiderata aŭstralia serpento de specio ''[[Parademansia microlepidota]]''. La efikeco de ĝia veneno estis perlaboratorie konfirmita nur en la jaro [[1975]]. Ĝi vivas en maldense loĝataj regionoj de sudokcidenta [[Queensland]] kaj ĝia veneno estas onidire 4-foje pli efika ol la veneno de [[tajpano]]. Inter la plej venenaj serpentoj de la mondo apartenas ankoraŭ ''Notechis scutatus'', aŭ elapideda serpento ''Acanthophis antarcticus''. La timigata [[nigra mambo]] (''Dendroaspis polylepis'') estas sur ŝtupetaro de venenco proksimume nur sur la kvina loko. == La plej granda disvastiĝo de venenaj serpentoj == Unuaecon en kvanto de venenaj serpentoj havas sendispute [[Aŭstralio]]. Tiu ĉi kontinento havas tre riĉan kaj tre nekutiman serpentan faŭnon, kiu diametre diferenciĝas de la ĉirkaŭa mondo - cetere tiel kiel ankaŭ la cetera faŭno de Aŭstralio. El 143 specioj ĉi tie vivantaj serpentoj estas nur 11 specioj de [[natrikenoj]], kvankam sur ĉiuj ceteraj kontinentoj la [[natriko]]j dominas. Sed ĉi tie vivas ĉirkaŭ 65 specioj de [[elapidedoj|elapidedaj]] serpentoj, kio estas plena triono de ilia tutmonda nombro. Tiuj ĉi serpentoj eluzis konvenajn kondiĉojn kaj neĉeeston de naturaj predantoj kaj loĝigis preskaŭ ĉiun liberan biotopon. Aŭstralio tiel fariĝis kontinento, kie aperas plej multe da specioj de venenaj serpentoj en la mondo. == La plej longaj venenigaj dentoj == La plej longaj venenigaj dentoj havas [[viperedoj]] kaj [[boaedoj]] (''Solenoglypha''). Ili troviĝas antaŭe sur [[makzelo]], ili estas kavaj kiel injektilo kaj en trankvilo ili celas malantaŭen. Nur mordinte, kiam la serpento malfermos faŭkon, la dentoj elstaros en vertikalan pozicion. Rekordulo en la longeco de la venenigaj dentoj estas [[gabona vipuro]] (''Bitis gabonica''), kiu estas preterpase ankaŭ la plej ega vipuro de la mondo. Ĝiaj dentoj atingas longecon preskaŭ 50&nbsp;mm! == La plej granda imuneco kontraŭ serpenta veneno == El mamuloj kaj reptilioj estas nature la plej rezistemaj tiuj specioj, kiuj rekte vivtenas sin per serpentoj. Ekz. kontraŭ la veneno de [[kobro]] (''Naja nivea'') estas tre rezistema [[mungoto]], kiu eltenas dozon preskaŭ 20&nbsp;mg da veneno de tiu ĉi serpento. Tio prezentas dozon proksimume 100-foje pli granda, ol kia mortigus [[kavio]]n kun la sama pezo. Sed la plej rezistema el la mamuloj kontraŭ la veneno de [[elapidedoj]] estas sudafrika ĉasbesteto [[surikato]] (''Suricata suricata''), kiu estas en proporcio al la pezo nur 500 g, ĝi eltenas sen kiaj ajn simptomoj dozon preskaŭ 10&nbsp;mg da veneno de [[kobro]]. Ankaŭ [[eŭropa erinaco]] (''Erinaceus europaeus''), kiu tre ofte ĉasas [[vipuro]]jn (''[[Vipera berus]]'') estas kontraŭ iliaj venenoj tre rezistema, kaj ĝi eltenas preskaŭ 40-foje pli grandan dozon ol kavio. Grandan rezistemon havas ankaŭ [[melivoro]] (''Mellivora capensis''). El serpentoj estas denove specioj, ĉasantaj venenajn serpentojn. Ekz. usonaj [[lampropeltedoj]] (''Lampropeltis'') estas pli ol 100-foje rezistemaj kontraŭ la veneno de krotaloj ol muso. Proksimume same rezistema estas sudamerika [[musurano]] (''Clelia clelia'') kaj ankoraŭ kelke da specioj. Sed nenia animalo ne estas absolute rezistema kontraŭ la serpenta veneno kaj eĉ la venenaj serpentoj mem ne estas plene imunaj kontraŭ la propra veneno. Sed ilia rezistemo estas granda. == La plej rapida serpento == [[Nigra mambo]] (''Dendroaspis polylepsis'') el Afriko estas onidire la plej rapide moviĝanta serpento. Ĝi povas atingi por mallongaj tempo kaj distanco rapidecon 14-19&nbsp;km/horo. La plej rapide naĝantaj serpentoj estas maraj hidropsoj el hindopacifika regiono. Unu el ili, ''Pelamis platurus'', kapablas mallongtempe dum persekutado naĝi per rapideco preskaŭ 16&nbsp;km/h. == Plej alte vivanta serpento == Serpentoj estas dependaj je temperaturo de ĉirkaŭa medio kaj altaj supermaraj altecoj do tro ne taŭgas por ili. Malgraŭ tio kelkaj serpentoj kapablis akomodiĝi eĉ al tiuj ĉi kondiĉoj. Plej bone kapablis adaptiĝi al la montara medio vipuroj kaj krotaloj. Ekz. vipuro (''[[Vipera berus]]'') vivas en [[Skandinavio]] kaj en [[Alpoj]] preskaŭ en alteco 3000 metroj kaj mezamerika krotalo (''Crotalus triseriatus'') suprenrampas ĝis limo de 4400 metroj. Sed absoluta rekordulo estas verŝajne krotaleda serpento ''Agkistrodon himalayanus'', kiu vivas ĉe montarpiedo de [[Himalajo|himalaja]] glacimontoj en alteco preskaŭ 4900 metroj! Al la vipuro (''Vipera berus'') apartenas plie ankoraŭ unu unuaeco: temas pri serpento kun la plej norda regiono de apero. Kelkaj ĝiaj populacioj en Skandinavio vivas malantaŭ [[arkta cirklo]]! == Rekorduloj en naĝado == Ĉiuj serpentoj senescepte scias naĝi. Ĉe maraj serpentoj la naĝado estas memkomprenebleco, sed ankaŭ sekteraj aŭ arbaj serpentoj estas eminentaj naĝantoj. Unu [[boao]] (''Boa constrictor'') ĝisnaĝis el sudamerika kontinento ĝis insulo [[St. Vincent]], kio estas distanco pli ol 320&nbsp;km. Post tiu ĉi plenumo la serpento estis en tre bona korpa stato. == Majstroj en malsatigado == Serpentoj post la satiĝo digestas kelke da tagoj aŭ semajnoj (laŭ la pezo de ĉasita ĉasakiraĵo). Sed ofte ili ne akiras nutraĵon regule kaj multfoje ili estas devigataj malsatiĝi longan tempon. Grandaj serpentoj eltenos sen nutraĵo multe pli longe. Ezemple [[birma pitono]] (''Python molurus molurus'') ne akceptis nutraĵon 149 tagojn kaj dum tiu periodo ĝi perdis nur 10 % de sia pezo. En praga zoo ne akceptis nutraĵon [[retikulata pitono]] (''Python reticulatus'') 270 tagojn kaj dum tio ĝi perdis sole 12 % de sia pezo. En frankfurta zoo ne voris retikulata pitono plenajn 500 tagojn, poste mallongan tempon ĝi akceptis nutraĵon, por ke poste ĝi fastu pluajn 450 tagojn. [[Gabona vipuro]] (''Bitis gabonica'') ne voris 679 tagojn kaj [[brazila krotalo]] (''Crotalus durissus'') dum 780 tagoj. [[Seba pitono]] (''Python sebae'') eltenis sen nutraĵo plenajn 870 tagojn! Sed la mondan rekordon tenas eble retikulata pitono (''Python reticulatus''),mezuranta 6,45 m kun la pezo komence de la fasto 75&nbsp;kg. Tiu ĉi serpento ne akceptis nutraĵon plenajn 910 tagojn, ĝis kiam ĝi mortis. Post sia morto ĝi estis nur 27&nbsp;kg peza. == Unuseksa serpento == Ne ĉiuj serpentoj devas nepre kopulacii por sukcesa reprodukto. En [[Barato]], sudorienta [[Azio]], sed ankaŭ en suda [[Afriko]] kaj [[Aŭstralio]] vivas specio de primitiva serpento - ''Ramphotyphlops braminus'', kiu estas unusola konata, [[partenogenetiko|partenogenetike]] reproduktianta serpento en la mondo. Ĉe tiu ĉi serpento aperas sole [[femalo]]j, kiuj en la tempo de maturiĝado komencos aŭtomate demeti fekundigitajn ovojn eĉ ne kopulaciinte antaŭe. Sed el tiuj ĉi ovoj denove elkoviĝos nur femaloj, kiuj estas perfektaj genetikaj kopiaĵoj de siaj patrinoj. Sed tiu ĉi interesa ludo de la naturo ne havas el longdaŭra vidpunkto tro da espero por sukceso. La genetika variableco, tiel grava por akomodiĝado de ŝanĝiĝantaj vivkondiĉoj, ĉi tie nome tute mankas. ==Fontoj== *Bestoj de la tuta mondo - Serpentoj (Jiří Felix) 1978 SZN Praha *Libro pri serpentoj (John A. Burton) 1998 Svojtka&Co. Praha *Interneto == Rilataj temoj == *[[Rekordoj de mamuloj]] *[[Rekordoj de birdoj]] {{Portalo|Zoologio}} [[Kategorio:Serpentoj]] [[Kategorio:Rekordoj|S]] 2d1vmtd4pc4pte8fwopyryqcgy96pn6 0 232917 9482755 9470273 2026-09-27T12:03:07Z Sj1mor 12103 9482755 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero:Metropoliteno-legado-Berlin-2002.jpg|eta|250ra|Membroj de la Esperanto-Ligo Berlin. De maldekstre Fritz Wollenberg, Henryk Wenzel, Roland Schnell, Peter Kühnel en "Café Mittendrin" 2002]] '''Fritz WOLLENBERG''' (naskiĝis la {{daton|16|novembro|1948}} en Berlino-Friedrichshain) estas [[Germanio|germana]] [[pedagogo]], [[Ĉiĉerono|urbogvidanto]], [[esperantisto]], [[Esperantologio|esperantologo]], [[aŭtoro]], eldonisto kaj aktivulo en la Esperanto-Ligo Berlin ([[ELB]]). Li publikigis diversajn librojn kaj multajn artikolojn pri la historio de Esperanto ĉefe en [[Berlino]] kaj [[Brandenburgio]], kaj pri konataj esperantistoj, ekzemple pri [[Adolf Schmidt]] kaj [[Wilhelm Ostwald]]. Li regule kontribuas al la simpozioj de la [[Gesellschaft für Interlinguistik]] (GIL – Societo pri Interlingvistiko), kies fonda membro li estas ekde 1991.<ref>Gesellschaft für Interlinguistik: ''Interlinguistische Informationen'' 1/1992</ref> == Vivo == Post dekjara vizito de ĝenerala lernejo de 1965 ĝis 1969 li studis ĉe la ''Instituto por Instruista Klerigo'' en Berlin-Köpenick. Li sukcese ekzameniĝis kaj laboris en Berlinaj lernejoj. Plue li studis kaj diplomiĝis en la ''Pedagogia Altlernejo en [[Lepsiko]]''. De 1979 ĝis la emeritiĝo en 2014 li laboris en libertempa domo por infanoj. Lia ĉefokupo estis la urboesplorado kun infanoj. Ekde 2014 Wollenberg agadas kiel urbogvidanto kaj preleganto pri berlinaj temoj. En 2021 li fondis propran eldonejon kaj de tiam eldonas prefere urbogvidilojn esperant- kaj germanlingvajn. == Esperanta agado en GDR == Esperanton Wollenberg lernis en 1966 en [[Kulturligo_de_GDR|Kulturliga]] kurso. Li membriĝis en konversacia grupo sub gvido de [[Karl Maier]] en Berlin-Prenzlauer Berg kaj fariĝis membro de la ''Germana Kulturligo'', sekcio Esperanto. Li aktivis en la grupo kaj kunlaboris en la Distrikta Laborrondo Esperanto Berlino. La nove bakita esperantisto ekde tiam partoprenis Esperanto-aranĝojn en GDR kaj eksterlande, kaj partoprenis pluajn kursojn laŭ diversnaciaj lernolibroj, ekzemple en 1967 en Szeged (Hungario) kaj en 1974 en Pisanica (Bulgario). La kurson dum la 4-a Pedagogia Esperanto-Seminario en Szeged (Hungario), dum kiu li profundiĝis en la Esperanto-historion kaj -literaturon, li finis sukcese. La ekzamenan dokumenton subskribis inter alie la fama prof. István Szerdahelyi. En Pisanica (Bulgario) Wollenberg vizitis kurson, gviditan de Nikolaj Bojaĝiev.<ref>Fritz Wollenberg: “Lernolibroj en Orienta Berlin meze de la 60-aj jaroj” en: ''Jubilea Libro 2006'', p. 257–259</ref> Li partoprenis interalie la TEJO-Kongreson en 1972 en Toruń (Pollando) kaj la Universalan Kongreson de Esperanto en 1983 en Budapeŝto. GDREA komisiis lin membro de la ekzamena komisiono por la Sprachkundigenprüfung 1 (LIngva Kapableco 1) en 1988 kaj 1989. En [[GDREA]] Wollenberg estis membro de la Centra Estraro de 1981 ĝis 1990 kaj respondeca pri la laboro kun infanoj. Li i.a. organizis diversajn tre sukcesajn aranĝojn. Li iniciatis en 1981 la unuan GDR-an Esperanto-Renkontiĝon de Gelernejanoj kaj organizis la unuajn kvin renkontiĝojn en Berlino kaj Strausberg. Ekde 1986 la renkontiĝoj estis organizitaj en diversaj lokoj de la lokaj grupoj. En 1983 la geestroj de la gelernejanaj grupoj kaj aliaj interesitoj fondis la ''Komisionon Esperanto-laborgrupoj de gelernejanoj'' en GDREA, kies prezidanto fariĝis Fritz Wollenberg. La komisiono organizis la sekvajn renkontiĝojn, interŝanĝon de spertoj de la prizorgantoj, kaj zorgis pri materialoj por Esperanto-instruado kaj -agado kun infanoj.<ref>Fritz Wollenberg: “Esperanto-Schüler-Arbeitsgemeinschaften in GDREA”. en: Detlev Blanke (red.) ''Beiträge zur Geschichte des Esperanto-Verbands im Kulturbund der DDR''. Arbeitsgruppe zur Erforschung der Geschichte des Esperanto-Verbandes im Kulturbund der DDR (AGG), Berlin 2003</ref> Alia agado de Wollenberg ekde 1984 estis dediĉata al la historio de Esperanto, speciale al interesaj personoj. Dum la [[4-a Centra Renkontiĝo de GDREA]] en Dresdeno li prelegis okaze de la 125-a datreveno de la naskiĝo de [[Zamenhof]] pri ties humanisma mesaĝo.<ref>Fritz Wollenberg: “La humanisma mesaĝo de LL Zamenhof”. en ''der esperantist'' 6/1984, p. 122-125</ref> Poste li studis ekzemple en la Akademia Arkivo en Berlino (hodiaŭ Arkivo de la [[Akademio_de_Sciencoj_de_Berlino_kaj_Brandenburgio|Berlina-Brandenburgia Akademio de Sciencoj]]), samkiel ankaŭ en [[Wilhelm_Ostwald|Ostwald]]-Memorejo kun arkivo en Großbothen. Pri la rezultoj li prelegis en diversaj aranĝoj kaj publikigis diversajn artikolojn. De 1988 ĝis 1990 la germanlingva Esperanto-revuo ''Die rationelle Sprache'' publikigis lian serion ''Rückblicke'' (Retrorigardoj) pri kelkaj Esperanto-historiaj temoj. ''La juna Zamenhof'' estis titolo de prelego, kiun Wollenberg faris dum Zamenhoffesto de junuloj en Biesenthal kaj de artikolo, kiu estis publikigita en la ''Junulara Cirkulero'' 4/5 de la 21-a de januaro 1987.<ref>Torsten Bendias: ''Die Esperanto-Jugend in der DDR'', p. 195</ref> == Esperanta agado post 1990 == Post la unuiĝo de GDR kun FRG Wollenberg dum multaj jaroj estis estrarano, de 1992 ĝis 2001 kaj de 2005 ĝis 2006 prezidanto de ELB. En antaŭrimarko de libreto, kiun li verkis kaj eldonis okaze de la jubileo, ''90 jarojn Esperanto en Berlino'', kun la jubilea emblemo de Michael Peters sur la titolpaĝo, li malkaŝas gravan motivon por sia organiza, esplora kaj eldona agado en tiu tempo: “La malfermo de la Berlina muro en novembro 1989 malfermis ankaŭ novan ĉapitron en la Berlina Esperanto-historio. La 3-an de februaro 1991 en jarĉefkunveno la orientberlina grupo de GDREA aliĝis al la Esperanto-Ligo Berlin, kaj depost tiam denove agadas komuna Esperanto-organizaĵo en Berlin. Reciproka interkonatiĝo ankaŭ kondiĉas scion pri la historio de la Esperanto-movado en la respektiva alia urboparto. En oriento kaj en okcidento ni konstatis, ke ni multe pli sciis pri la Esperanto-movado en aliaj landoj ol pri tiu en la alia urboparto de Berlin. Min interesis tiu fenomeno, kaj mi kolektis materialojn, intervjuis esperantistojn en ambaŭ urbopartoj unue nur pensante pri reciproka kompreno de la Esperanto-historio en orienta kaj okcidenta Berlino post la milito, sed mia scivolemo pelis min paŝo post paŝo ankaŭ en la tempojn antaŭajn. La 90-jariĝo de la Esperanto-movado en Berlin ŝajnas al mi konvena evento, komenci la prezentadon de la ĝisnunaj rezultoj.”<ref>Fritz Wollenberg: ''El la historio de la Esperanto-movado en Berlin''. Esperanto-Ligo Berlin, Berlin 1993</ref> Kiel Ligo-prezidanto, sed ankaŭ poste, li iniciatis kaj ĉeforganizis multajn gravajn aranĝojn de Esperanto-Ligo Berlino (respektive Esperanto-Asocio Berlino-Brandenburgio kaj Esperanto-LIgo Berlino-Brandenburgio), ekzemple la [[Johano_Amoso_Komenio|Komensky]]-[[L._L._Zamenhof|Zamenhof]]-honorigon okaze de la 400-a naskiĝtago de la granda klerulo kaj de la 75-a mortotago de la inventinto de Esperanto kun gvido tra la estiĝanta Komenia Ĝardeno kaj plantado de la Zamenhof-kverko sur la [[Esperantoplaco_(Berlino)|Esperanto-placo]] en Neukölln (1992)<ref>Ina Tautorat: “Komensky-Zamenhof-honorigo”. en: ''Berlina Informilo'', aprilo 1992, p. 1</ref>, voĉlegadon el verkoj de berlinaj Esperanto-verkistoj kaj -tradukintoj en la Nikodemus-preĝejo en Berlin-Neukölln (1993) <ref>Gerd Bussing: “Berlinaj verkistoj estas vivantaj”. en: ''Berlina Informilo'', oktobro 1993, p. 1</ref>, festaranĝon ''90 jarojn Esperanto en Berlin'' en la Najbareca Domo ĉe la lago Lietzensee (1993)<ref>“90-a jubileo de Esperanto Ligo Berlin”. en: ''Berlina Informilo'', oktobro 1993, p. 1</ref>, Adolf-Schmidt-Honorigon okaze de la 50-a datreveno de la mortotago de la fama geofizikisto kaj esperantisto en la Adolf-Schmidt-Observatorio por Geomagnetismo en Niemegk (1994)<ref>Fritz Wollenberg: “Zwischen Geomagnetismus und Esperanto”. en: ''Esperanto aktuell'' 7/94, p. 4-5)</ref>, Wilhelm-Ostwald-Kolokvon en la Humboldt-Universitato de Berlino (1996)<ref>Holger Netzel: “Multflanka memoro pri Wilhelm Ostwald”. en: ''Berlina Informilo'' 12/96, p. 1</ref>, Fethke-omaĝon okaze de la 100-a datreveno de la naskiĝo de la Esperanto-verkisto, scenaristo kaj reĝisoro Jan Fethke en la Pola Instituto Berlino kun simpozio, ekspozicioj kaj retrospektivo de Fethke-filmoj (2003)<ref>Fritz Wollenberg: “Sukcesa omaĝo al Jan Fethke”. en: ''Berlina Informilo'' 4/2003, p. 1-3</ref>, festaranĝon okaze de la jubileo 100 jarojn Esperanto en Berlino en la Pola Instituto (2003)<ref>Fritz Wollenberg: “Ni kune festu nian jubileon!”. en: ''Berlina Informilo'' 11/2003, p. 1-4</ref>, kulturaranĝon rilate al la UK de Esperanto en [[Jokohamo]] (Japanio) en la [[Mori_Ogai|Mori-Oogai]]-Memorejo (2007)<ref>“Festu la 120-an jubileon de Esperanto kun kulturo de la kongreslando!” en: ''Berlina Informilo'' 7/2007, p. 1</ref>, kulturaranĝon kun koncerto en la estonta [[Zamenhof-parko_(Berlino)|Zamenhofparko]] en Lichtenberg, tramveturadon memore al la berlina kunveno post la UK en Dresdeno, kiun Zamenhof partoprenis, kaj prezenton de la germanlingva traduko de la libro La Zamenhofstrato fare de la aŭtoro [[Roman Dobrzyński]] en la Pola Instituto (2008)<ref>Roland Schnell: “Per tramo tra la historio de Esperanto”. en: ''Berlina Informilo'' 9/2008, p. 1-3</ref>, historie biografian aranĝon pri la Esperanto-poeto, metiisto, laborista esperantisto, ELB-prezidanto kaj komunuma parlamentano [[Adolf Sproeck]] (2011)<ref>Fritz Wollenberg: “Dokumente eines Lebens”. en ''Jubilea Libro 2003–2014'', p. 258-261</ref>. Laŭ instigo de [[John Wells]] en salutletero okaze de la jubileo ''90 jarojn Esperanto en Berlino'' Wollenberg gvidis en 1994/1995 la komisionon “Universala Kongreso de Esperanto en Berlino” por esplori la demandon, sub kiuj kondiĉoj eblas okazigi [[Universala_Kongreso_de_Esperanto|UK]] en Berlino. En sia raporto al la jarĉefkunveno de ELB en februaro 1995 li rekomendis “la kandidatiĝon de Berlino por Universala Kongreso de Esperanto”. En la provizora LKK, fondita en oktobro 1995, kaj ekde 1997 en la LKK li estis vicprezidanto kaj respondeculo por informado. Kiel ELB-prezidanto li subskribis apud Frank Stocker (GEA-prezidanto) kaj Detlef Hofmann (prezidanto de Brandenburgia Esperanto-Asocio) la inviton de la Universala Kongreso de Esperanto por la jaro 1999 al Berlino.<ref>Bericht zur Tätigkeit der Kommission „Esperanto-Weltkongress in Berlin“ an die Jahreshautpversammlung der ELB am 5.2.1995 (Raporto pri la agado de la komisiono). en: ELB-arkivo</ref> Dum la UK li gvidis kune kun [[Katalin Smidéliusz]] (Katalin Kováts) tra la programo de la Internacia Arta Vespero. Alia kulmino de la berlina Esperanto-vivo estis la jubileo ''100 jarojn Esperanto en Berlino'' en 2003. En 2002 jam sin konstituis komisiono por preparado de la jubilea jaro, kiun gvidis Fritz Wollenberg. La Fethke-omaĝo kaj la festaranĝo en la Pola Instituto en novembro elstariĝis. Okazis aldone memoraranĝoj por la lingvisto Viktor Falkenhahn, la tradukinto Karl Schulze, la verkisto Louis Beaucaire kaj pri la iama laborista esperantisto Ludwig Schödl. Frukto de ĉi tiu jaro ankaŭ estis la ''[[Jubilea_Libro_1903_-_2014_(Berlino-Brandenburgio)|Jubilea Libro 1903–2003]]'' kun diversspecaj kontribuoj pri la Esperanto-movado en Berlino. Wollenberg kompilis ĝin, skribis proprajn kontribuojn kaj instigis pli ol 50 personojn, kiuj vivis en Berlino aŭ estis ligitaj kun la urbo, verki kontribuojn. Li multon faris kaj daŭre faradas por la intelekta “verda vivo” en Berlino, zorgante i.a. pri interesa programo en loka Esperanta grupo. Li gvidis multajn ekskursojn tra Berlino pritraktante berlinajn kvartalojn aŭ konstruaĵojn, kiuj estis gravaj en la historio de Esperanto. De 1997 ĝis 2019 li organizis kune kun Gerd Bussing la temajn vesperojn en Kafejo Mittendrin, Kafejo Multikulti kaj en la Kulturdomo Danziger50. Li estas ekde 1990 fonda membro de Kulturligo Prenzlauer Berg e.V. kaj gvidis ĝis 2019 ĝian fakgrupon Esperanto<ref>Monataj programoj de la Kulturunuiĝo</ref>. De 2013 ĝis 2019 Wollenberg organizis kunlabore kun la unuiĝoj kaj institucioj ĉirkaŭ la [[Esperantoplaco_(Berlino)|Esperanto-placo]] la somerajn festojn sur la placo. En 2019 li kune kun la Muzeo Lichtenberg kaj la Staddtteilkoordination Lichtenberg Mitte (Kvartala Kunordigo Lichtenberg Mezo) okazigis por festi la jubileon ''10 jarojn Zamenhofparko'' en Lichtenberg ekspozicion kun malferma prelego en la urbodomo de Lichtenberg kaj muzike kulturan aranĝon en la Zamenhofparko. Wollenberg kreis ankaŭ la ekspoziciojn ''90 jarojn Esperanto en Berlino'' en 1993 en la Najbareca Dome ĉe Lietzensee en Berlin-Charlottenburg, ''Vivo kaj verko de Jan Fethke'' kune kun Gerd Bussing en 2003 en la Pola Instituto Berlino, ''Adolf Sproeck – Distrikta parlamentano, metiisto kaj Esperanto-poeto'' en la Kulturdomo Danziger50 en 2011, ''Reformpedagogo ne rezignas'' pri Wilhelm Wittbrodt sur la Esperantoplaco en 2013, ''111 jarojn Esperanto en Berlino kaj Brandenburgio'' sur la Esperantoplaco en Berlin-Neukölln kaj en la Oranĝerio en Berlin Lichtenberg en 2014, ''Zamenhof – inventinto de Esperanto'' en 2016 kaj 2017 sur la Esperantoplaco kaj ekde 2017 en la Esperanto-butiko (Oficejo de GEA), Katzbachstraße 25, kaj ''10 jarojn Zamenhofparko'' en 2019 en la Zamenhofparko kaj poste en la Esperanto-butiko. De aŭgusto 2004 ĝis oktobro 2006 Wollenberg invitis al 25 Berlinaj Esperanto-ekskursoj en lokoj de Esperanto-kulturo en la berlinaj urbokvartaloj Prenzlauer Berg, Mitte, Charlottenburg, Tiergarten, Friedrichsfelde, Friedrichshain, Neukölln, Köpenick, Kreuzberg, kaj Schöneberg. De marto 1995 ĝis novembro 1997 li redaktis 11 aldonojn al la ''Berlina Informilo'', nome ''Berlina Esperanto-kulturo'' pri personoj, eventoj kaj eldonaĵoj. Li partoprenis en ''[[En la mondon venis nova lingvo]]'', festlibro por [[Ulrich Lins]], kaj kontribuis al la festlibroj por [[Detlev Blanke]]. == Interlingvistika agado == Wollenberg ankaŭ estas aŭtoro pri interlingvistikaj kaj aliaj temoj, aparte historiaj. Tion i.a. ankaŭ dokumentas la jubileaj libroj de ELB (''Esperanto. Lingvo kaj Kulturo en Berlino'') kaj de EABB (''Esperanto. Lingvo kaj Kulturo en Berlino kaj Brandenburgio''), kiujn li redaktis. Krome aperis nur ĝis 2008 pli ol 90 fakaj kontribuoj de li. Li estas aktiva membro de "Gesellschaft für Interlinguistik e.V." ([[GIL]], Societo pri Interlingvistiko r.a.), en kies sciencaj konferencoj li kelkfoje prelegis (la tekstoj aperis en la ''Aktoj de GIL''). == Eldona agado == Ekde 2021 Wollenberg en sia propra eldonejo eldonas du seriojn de urbogvidiloj – unu germanlingvan serion de memverkitaj libroj pri urbokvartaloj en Berlino-Friedrichshain kaj unu serion de memverkitaj dulingvaj libroj (esperant- kaj germanlingvaj) pri urbokvartaloj de Berlino, kiuj intime rilatas al la Esperanto-movado kaj -kulturo. Aldone aperis en lia eldonejo en 2025 lia germanlingva libro pri la 100 germanaj Esperanto-kongresoj de 1906 ĝis 2023, kiu povas esti rigardata historio de la germana Esperanto-movado inkluzive GEA kaj GDREA. Ĝi estis publikigita kiel volumo 9 de la serio Esperanto-Dokumente de Germana Esperanto-Instituto.<ref>Ulrich Brandenburg: “Von 1906 bis 2023: Hundert Deutsche Esperanto-Kongresse”. en: ''Esperanto aktuell'' 2/2025, p. 23</ref> == Honorigoj == * Honorinsigno de GDREA 1984<ref>''Der Esperantist'', n-ro 129 (1/1985), p. 13</ref> * Johannes-R-Becher-medalo en arĝento 1987<ref>''Der Esperantist'', n-ro 143 (3/1987), p. 64</ref> * Silberne Ehrennadel des Paritätischen Wohlfahrsverbandes (DPW) (Arĝenta Honorpinglo de Der Paritätische Wohlfahrtsverband) 2010<ref>''MITTENDRIN – Nachrichten und Informationen rund um den Kulturverein Prenzlauer Berg e.V.'', n-ro 12 en marto 2010, p. 2</ref> == Verkoj (elekto) == === Germanlingvaj libroj rilate al Esperanto === * ''El la historio de la Esperanto-movado en Berlin. Unua Parto 1903–1918,'' Esperanto-Liga Berlin, Berlin 1993, 77 p. * kun Karl Hansel (Eld.): ''Aus dem Briefwechsel Wilhelm Ostwalds zur Einführung einer 'Weltsprache''. En: Mitteilungen der Wilhelm-Ostwald-Gesellschaft zu Großbothen e.V., Sonderheft 6, Großbothen 1999. 149 p. * ''Chronik zur Geschichte des Esperanto in Ostberlin 1945–1991. Ein Arbeitsmaterial.'' Arbeitsgruppe zur Erforschung der Geschichte des Esperanto-Verbandes im Kulturbund der DDR (Eld.), Berlin 2002, 85 p. * ''100 DEUTSCHE ESPERANTO-KONGRESSE 1906–2023. Ereignisse – Personen – Diskussionen – Entscheidungen''. Esperanto-Dokumente 9, Deutsches Esperanto-Institut (Eld.), Berlin 2025, ISBN 9783982396569. === Dulingvaj libroj (esperant- kaj germanlingva) === * ''Intervjuo kun Ludwig Schödl''. Kun enkonduko de Detlev Blanke / La intervjuon realigis Fritz Wollenberg / Tajpita kaj esperantigita de Sebastian Hartwig). Arbeitsgruppe zur Erforschung der Geschichte des Esperanto-Verbandes im Kulturbund der DDR, Berlin 2008. * ''De Zamenhofparko al Rummelsburger See / Vom Zamenhofpark zum Rummelsburger See. Serio: Vojaĝo tra Berlino kaj ĝia Esperanto-kulturo / Reise durch Berlin und seine Esperanto-Kultur'' 1, Eldonejo Fritz Wollenberg, Berlin 2021, kolorilustrita urbogvidilo, ISBN 9783982396507. * ''De Esperantoplaco al Hasenheide / Vom Esperantoplatz zur Hasenheide. Serio: Vojaĝo tra Berlino kaj ĝia Esperanto-kulturo / Reise durch Berlin und seine Esperanto-Kultur'' 2, Eldonejo Fritz Wollenberg, Berlin 2022. kolorilustrita urbogvidilo, ISBN 9783982396521. * ''De Aleksandra Placo al Marx-Engels-Forumo / Vom Alexanderplatz zum Marx-Engels-Forum. Serio: Vojaĝo tra Berlino kaj ĝia Esperanto-kulturo / Reise durch Berlin und seine Esperanto-Kultur'' 3, Eldonejo Fritz Wollenberg, Berlin 2023. kolorilustrita urbogvidilo, ISBN 9783982396545. === Esperantlingvaj artikoloj === * ''La humanisma mesaĝo de Zamenhof - Okaze de la 125-a naskiĝtago de la iniciatinto de Esperanto 15-a de dec. 1984.'' En: der esperantist 6/1984, p. 122–125. * ''La naskiĝa dokumento de Esperanto.'' En: der esperantist, 6/1987, p. 121–127. * ''La Berlinaj esperantistoj kaj la 750-jariĝo de Esperanto.'' En: PACO, GDR-eldono, Berlin 1987, p. 33–35. * ''Wilhelm Foerster - eminenta sciencisto kaj esperantisto.'' En: PACO, GDR-eldono, Berlin 1989, p. 31–35. * ''90 jaroj Esperanto-movado en Berlin – De Jean Borel ĝis la jubilea kunveno en 1993''. En: Esperanto aktuell, p. 6–9. * ''Wilhelm Wetekamp kaj la Werner-Siemens-Realgymnasium en Schöneberg.'' En: Berlina Esperanto-kulturo 2, aldono al la Berlina Informilo en aprilo 1995. * ''La Esperanto-movado en Berlino.'' En: Kongresa Libro de 84-a Universala Kongreso de Esperanto. Unviersala Esperanto-Asocio, Rotterdam 1999, p 42–46. * ''Sukcesa omaĝo al Jan Fethke.'' En: Berlina Informilo 4/2003. * ''La vivo de Jan Fethke (1903-1980), alinome Jean Forge, filmisto kaj Esperanto-verkisto.'' En: Esperanto aktuell 3/2003, p. 16. * ''La kuraĝulo el Neuruppin. Ludwig Schödl – elstara germana esperantisto kaj pedagogo kun civitana kuraĝo''. En: En la mondon venis nova lingvo. Festlibro por la 75-jariĝo de Ulrich Lins, Universala Esperanto-Asocio, Rotterdam 2018. === Germanlingvaj artikoloj === * ''Prof. Adolf Schmidt – der erste Vorsitzende der Berliner Esperanto-Gruppe (1903-1908).'' En: Esperanto in Berlin 10 en majo 1993, p. 7–9. * ''Wilhelm Wittbrodt – der erste Vorsitzende der Esperanto-Liga in Berlin (1949–1950).'' En: Esperanto in Berlin, speciala numero la 3-an de julio 1994, p. 4–6. * ''Die interlinguistischen Auffassungen Adolf Schmidts und sein Engagement für die internationale Sprache Esperanto''. En: Adolf Schmidt 1860–1944. Zum 50. Todestag des Geophysikers und Esperantisten am 17.10.1994. GeoForschungsZentrum Potsdam unter Mitwirkung der Esperanto-Liga Berlin (Eld.), Potsdam 1994, p. 15–29. * ''Der Briefwechsel Wilhelm Ostwalds zu interlinguistischen Problemen.'' En: Fritz Wollenberg / Ulrich Becker (Red.): ''Eine Sprache für die Wissenschaft''. Beiträge und Materialien des Interlinguistik-Kolloquiums für Wilhelm Ostwald am 9. November 1996 an der Humboldt-Universität zu Berlin, Interlinguistische Informationen, Mitteilungsblatt der Gesellschaft für Interlinguistik e.V., Beiheft 3, Detlev Blanke (Eld.), Berlin 1998, p. 32–107. * ''Erfahrungen bei der Erforschung und Darstellung der Berliner Esperanto-Geschichte.'' En: Sabine Fiedler, Liu Haitao (Eld.): Studoj pri Interlingvistiko.Festlibro omaĝe al la 60-jariĝo de Detlev Blanke, Kava Pech, Dobřichovice, p. 487–503 * ''Eine Chronologie zur Geschichte des Esperanto in Berlin (Kronologio pri historio de Esperanto en Berlino)''. En: Blanke, Detlev (2003, Red.): Beiträge zur Geschichte des Esperanto-Verbandes im Kulturbund der DDR (von Rolf Beau, [[Ulrich Becker]], [[Torsten Bendias]], Dirk Bindmann, [[Detlev Blanke]], Wolfgang Both, Rudolf Burmeister, [[Till Dahlenburg]], Rainer Knapp, [[Linde Knöschke]], Helmut Krone, Max Hans-Jürgen Mattusch, Monika Ludewig, Achim Meinel, [[Werner Pfennig]], [[Marcus Sikosek]], Janos Sipos, Fritz Wollenberg). Arbeitsgruppe zur Erforschung der Geschichte des Esperanto-Verbandes im Kulturbund der DDR, Berlin 2003, p.56–59. * ''Plansprachen im Archiv der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften''. En: Plansprachliche Bibliotheken und Archive – Beiträge der 17. Jahrestagung der Gesellschaft für Interlinguistik e. V., 23.–25. November 2007 in Berlin. Interlinguistische Informationen, Beiheft 15, Detlev Blanke (Eld.), Berlin 2008, S. 45–56. * ''Adolf Schmidt – ein Pionier der Geophysik und des Esperanto als literarische Figur''. En: Fiedler, Sabine (eld.). Die Rolle von Persönlichkeiten in der Geschichte der Plansprachen. [[GIL]], Berlin 2010, p. 133–162. * ''Ein Novum mit Tradition – die deutschsprachige Biografie des Begründers der Sprache Esperanto, Lejzer Ludwik Zamenhof.'' En: Florilegium Interlinguisticum – Festschrift für Detlev Blanke zum 70. Geburtstag. Cyril Brosch, Sabine Fiedler (eld.), Peter Lang, Frankfurt am Main, Berlin 2011, p. 381–406. * ''Wie die Schauspielerin Tilla Durieux ihre Sprache verlor''. En: Sabine Fiedler, Cyrill Brosch (Hrsg.): ''Flucht, Exil, Emigration. Sprachliche Herausforderungen''. Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2018, p. 119–129. * ''Viktor Falkenhahn und die Gründung der Fachgruppe Interlinguistik/Esperantologie vor 50 Jahren''. En: Esperanto aktuell Nr. 264 (6/2020), Deutscher Esperanto-Bund (Hrsg.) Berlin. * ''Persönlichkeiten der Interlinguistik in der Wikipedia''. En: Cyril Robert Brosch und Sabine Fiedler (Hrsg.): Jahrbuch der Gesellschaft für Interlinguistik 2021. Leipziger Universitätsverlag GmbH 2021, p. 130–144. === Redaktitaj libroj === * Fritz Wollenberg / Ulrich Becker (Red.): ''Eine Sprache für die Wissenschaft''. Beiträge und Materialien des Interlinguistik-Kolloquiums für Wilhelm Ostwald am 9. November 1996 an der Humboldt-Universität zu Berlin, Interlinguistische Informationen, Mitteilungsblatt der Gesellschaft für Interlinguistik e.V., Beiheft 3, Detlev Blanke (Eld.), Berlin 1998, p. 32–107. * ''Esperanto – Lingvo kaj Kulturo en Berlino: Jubilea Libro 1903 – 2003; Enrigardo, Rerigardo, Antaŭrigardo = Esperanto - Sprache und Kultur in Berlin.'' Esperanto-Ligo Berlino r.A. (Eld.), [[Mondial]], Novjorko - Berlino: 2006, 367 p. (en la germana kaj Esperanto) – ISBN 1-59569-043-3. * ''Esperanto. Lingvo kaj kulturo en Berlino kaj Brandenburgio 111 jaroj, Jubilea Libro 1903-2014'', Esperanto-Asocio Berlino-Brandenburgio (Eld.), Mondial, Novjorko – Berlino 2017 (Kontribuoj en la germana kaj en Esperanto), ISBN 978-1-59569-340-2. === Germanlingvaj libroj ne rilate al Esperanto === Libroserio ''Friedrichshain – vertraut und doch geheimnisvoll'': * Volumo1: ''Samariterkiez''. Verlag Fritz Wollenberg, Berlin 2022, ISBN 9783982396514. * Volumo 2: ''Weberwiese-Kiez''. Verlag Fritz Wollenberg, Berlin 2022, ISBN 97839823965138. * Volumo 3: ''Andreaskiez''. Verlag Fritz Wollenberg, Berlin 2024, ISBN 97839823965152. * Volumo 4: ''Boxhagener Kiez''. Verlag Fritz Wollenberg, Berlin 2025, ISBN 97839823965176. == Literaturo == * 2008: [[Detlev Blanke|Blanke, Detlev]]. ''Bibliografio de la verkaro de Fritz Wollenberg''. En: "Interlinguistische Informationen" (Interlingvistikaj informoj) kajero 68 (3/2008). * Detlev Blanke: Postdate gratuolon! Nia Fritz fariĝis 60… En: der esperantist 12/2008, p. 2–3. * Helga Plötner: ''Esperanto por mi : 16 geesperantistoj , portretitaj de Helga Plötner''. Hori Yasuo (Hrsg.), Horizonto, Maebaŝi 2025. * Karin Raphael: ''Geschichte in Geschichten. Vorgestellt: Fritz Wollenberg und die Stadtdetektive''. En: Friedrichshain-Kreuzberg. Ein Bezirk mit vielen Gesichtern. Bezirksamt Friedrichshain-Kreuzberg (Hrsg.), Berlin 2014, p. 38. * ''Eine Sprache für Völkerverständigung, für Frieden, für Kulturaustausch''. Interview von Friederike Schmidt von der Abteilung Medien und Kommunikation der Stiftung Preußischer Kulturbesitz mit Fritz Wollenberg, Referent beim Werkstattgespräch in der Staatsbibliothek zu Berlin am 21.9.2017. In: spk newsletter 2017. [https://blog.sbb.berlin/eine-sprache-fuer-voelkerverstaendigung-fuer-frieden-fuer-kulturaustausch SBB-Blog am 31.08.2017]. == Eksteraj ligiloj == * [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,Fritz%20Wollenberg&tab=onb_books&search_scope=ONB_books&vid=ONB&offset=0 Österreichische Nationalbibliothek – verkoj de kaj pri Fritz Wollenberg] * [https://portal.dnb.de/opac/simpleSearch?query=%22Fritz%22+and+%22Wollenberg%22&cqlMode=true Deutsche Nationalbibliothek – verkoj de Fritz Wollenberg] * [https://stabikat.de/Search/Results?lookfor=Fritz+Wollenberg&type=Author Staatsbibliothek Berlin – verkoj de Fritz Wollenberg] * [https://www.bibkat.de/deb/search/?author=Fritz+Wollenberg Deutsche Esperanto-Bibliothek – verkoj de Fritz Wollenberg] == Fontoj == <references/> {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Wollenberg, Fritz}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1948]] [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Viroj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 16-an de novembro]] [[Kategorio:Germanaj esperantistoj]] [[Kategorio:Esperantologoj]] [[Kategorio:Esperanto en Berlino]] [[Kategorio:Esperanto-movado en GDR]] kba1rdxln5x05ts7bzg1k8fxkyid1on 0 233964 9483015 9456285 2026-09-28T06:06:29Z Sj1mor 12103 9483015 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|parko |bildo = Altes Museum & Lustgarten.jpg |priskribo de bildo=La Lustgarten kun la granita pelvo, fone la "Malnova Muzeo", maldekstre iam estis la [[Palast der Republik]], dekstre la konstruaĵo de la ŝtata konsilio ''(Staatsrat)'' de [[GDR]] |kategorio = |lando = Germanio |regiono = Berlino |regiono_tipo = |situo = |regiono-ISO = DE-BE |mapo lokumilo = Centra Berlino |Mapo en angulo = Berlino |zomo = 13 |establita = 1658 |establita tipo = Kreo |establita1 = 1831, 1871, 1905, 1936, 1998 |establita1 tipo = Rearanĝo |libera = Marx-Engels-Platz |libera tipo = Historia nomo (1951-1990) |areo = 2 |areo unuo = ha }} [[Dosiero:Lustgarten_1.JPG|eta|250px|La ''Lustgarten'' en Berlino, malantaŭe la [[Altes Museum (Berlino)|Altes Museum]] (Malnova Muzeo) ]] [[Dosiero:Lustgarten, 1913.jpg|eta|250px|En la jaro 1913 kun la [[urba kastelo de Berlino]] en la fono]] [[Dosiero:Lustgartenvdom.jpg|eta|rigardo de la [[Berliner Dom]] al la Lustgarten]] [[Dosiero:Johann Erdmann Hummel Granitschale im Berliner Lustgarten 1831.jpg|eta|250px|Situacio 1831 kun la pli malgranda [[Berliner Dom|preĝejo]]]] La '''Lustgarten''' - [[germane]] "distra ĝardeno" aŭ [[plezurĝardeno]] - estas [[Lustgarten|parko]] sur la [[Muzea Insulo de Berlino|Museumsinsel]] en la urbodistrikto [[Berlin-Mitte|Mitte]] de [[Berlino]], kiu apartenis al la [[urba kastelo de Berlino]]. La norda parto de la insulo en la rivero [[Spree]] estis marĉa grundo. En la suda parto de la insulo ekestis en la 13-a jarcento la loĝloko ''Cölln'' kaj poste estis konstruita norde la kastelo de la nobeluloj de [[Brandenburgio]]. Verŝajne la tereno tiam estis uzata kiel ĝardeno. Ekde 1573 ĝi estis uzata kiel ĝardeno por fruktoarbaroj kaj herboj, kiuj estis bezonataj en la kastela kuirejo. En 1649 oni kreskigis la unuan fojon [[terpomo]]jn kaj konstruis specialan ejon por [[tomato]]j. Komence de la 19-a jarcentoj la Lustgarten iĝis la ejo por diversaj muzeoj kaj fine de la 19-a jarcento oni forigis la malgrandan preĝejon kaj anstataŭigis ĝin per la nuna [[katedralo]] ''[[Berliner Dom]]''. La larĝa placo ofte estis uzata por amaskunvenoj. == En Esperanto == En la romano [[Metropoliteno (romano)|Metropoliteno]] okazas amasa kunveno en Lustgarten, kie oni festas la liberigon de la komunisto [[Max Hoelz]] en julio 1928. La aŭtoro eble partoprenis. {|style="background-color:#f0f0f0; padding:6px;margin:6px" ||Hieraŭ mi estis renkontanta Max'on Hoelz'on. Sub molaj sonoj de blankaj orkestroj kun centoj da purpuraj standardoj estis venantaj la demonstrantoj. La [[Stadtschloss (Berlin)|grandega reĝa placo]], vidinta Wilhelmajn paradojn, barikadojn de revoluciuloj kaj sangon de laboristoj, mortpafitaj el sonorilejo de la [[Berliner Dom|obskura katedralo]], estis ensuĉanta la homamasojn, kvazaŭ la maro — sablon. Kaj tamen, milo post milo enfluiĝis ĉi tien homoj en grizaj ĉemizoj kaj kun rimenoj sen armiloj, kaj baldaŭ jam mankis libera loko sur la vastega placo. La imperiestra palaco, muzeoj, galerioj, kun impona kolonaro, premataj de centmilhoma amasego, tambura murmurado, blankinstrumenta tondrego kaj purpurstandarda ruĝo, malĝoje amasiĝis ĉe la randoj de la placo. Policanoj en aŭtomaŝinoj, sur ĉevaloj kaj motocikloj maltrankvile aŭskultis la bruegon, skuantan la aeron. Erich estris taĉmenton de ruĝfrontbatalantoj. Mi staris sur balkono de ŝtona konstruaĵego kaj divenis liajn ordonojn nur laŭ movoj, kiujn estis faranta la taĉmento. En la maro de kapoj, mi serĉis kapon de Alice. Ĉi tio estis malfacile farebla. La placo ŝajnis esti nemezurebla kaj la standardoj kovris ĝin preskaŭ la tutan. Oratoroj parolis samtempe en diversaj lokoj. Multfoje ekaŭdiĝis la «[[Internacio]]» kaj kolektivaj ekkrioj: — Vivu [[Sovetunio]]! — Vivu [[Kominterno]]! Subite, tute proksime, super la homamaso aperis mezkreska figuro. El-sub griza jako estis videbla blanka ĉemizo. Sur ĝi forestis la tradicia kravato. La nigraj haroj buklis sur la granda larĝa frunto, la saĝaj okuloj lumis varme. Kaj la grandaj lipoj kun iom levitaj randetoj afable ridetis sub nigraj lipharetoj. Mi tuj lin rekonis. Ŝtormo de aplaŭdado, kvazaŭ bruego de tertremo, ekskuis la placon. La homamaso ĝemkriis entuziasme, salutante sian liberigitan heroon. — Vivu [[Max Hoelz]]! Vivu la komunista partio! En la aero leviĝis dekmiloj da pugnoj. Kelke da miloj estis etenditaj al Hoelz kaj li klinis sin al la homamaso, etendante siajn brakojn. Tiam mi ekvidis Alice'n. Ruĝiĝinte, ŝi penis trairi pli proksime al la tribuno. Ŝia kapo kun peza bulo de orkoloraj haroj vidiĝis inter laboristaj ĉapoj kaj kasketoj de la ruĝfrontbatalantoj. En la mano ŝi tenis grandegan bukedon de la kampaj floroj. Du kamaradoj, starintaj apud Hoelz, unu en jungŝturma uniformo, la alia en blanka ĉemizo sub mallonga griza jaketo, kareseme rigardis ŝin. Mi forsaltis de la balustrado kaj komencis traŝovi min ankaŭ al la tribuno. Ĉi momente Alice enmanigis al Hoelz la bukedon kaj nova eksplodo de la aplaŭdoj ekskuis la placon. Alice sin turnis al la homamaso kaj, ridetante, renkontiĝis kun mi per la rigardoj. Apogante je mia brako, ŝi saltis sur la teron. Nun ni staris unu apud la alia kaj mi estis sentanta ŝian korpon, alpremitan al mi de la homamaso. Mi klinis min al ŝi. — Alice, vi aĉetis la bukedon por Max Hoelz. Mi scias, tio estas kosta bukedo, sed salajro de la laboristino ne estas granda! Ŝi demande ekrigardis min, daŭrigante samtempe aŭskulti la oratorojn. — Vi estas sentema knabino! — ekmurmuris mi. — Mi tre dezirus interparoli kun vi pri diversaj aĵoj. Sed ni malofte restas solaj! Alice ne respondis. |} {{Granda dosiero|Panorama berlin lustgarten.jpg|800px}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Parkoj en Berlino]] ncrbd9a5m4xwsrd91t784picohkce7u 0 234058 9483123 5070725 2026-09-28T11:26:30Z Sj1mor 12103 9483123 wikitext text/x-wiki '''A tempo''' (ital. por "(reen) al tempo") estas ludinstrukcio en la [[muziko]], kiu postulas, ke antaŭa tempoŝanĝo – tiu povas esti [[ritardando]] (malakcelante) oder [[Agogik#Accelerando|accelerando]] (akcelante) – estu neniigita kaj ke oni revenu al la antaŭa [[Tempoindiko (muziko)|tempo]]. Oni ne konfuzu tiun instrukcion kun ''Tempo I'' resp. ''[[Tempo primo]]''; jen oni reekprenu la unuan bazan tempon de peco aŭ movimento. '''A battuta''' estas pli antikva nomo por a tempo. ---- Ĉe [[skermo|skermado]] '''a tempo''' signifas la samtempan batadon aŭ puŝadon de ambaŭ kontraŭuloj. [[Kategorio:Muzika notacio]] [[Kategorio:Skermado]] gqf6ou3rtluq13sol15u297bj7wggz9 0 234514 9483019 8989645 2026-09-28T06:06:51Z Sj1mor 12103 9483019 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Frontignan (stacidomo)}} {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} ·<br /><small>{{lang|oc|·}}</small> | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Okcitanio}} | titolo de provinco = Eksa regiono | provinco = {{Langvedoko-Rusiljono}} | departemento = {{Hérault}} | arondismento = [[arondismento Montpeliero|Montpeliero]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO=FR-34 | tipo1 = reliefo | tipo2 = reliefo | situo sur mapo2=Francio | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = | zomo = 10 }} [[Dosiero:Frontignan Penitents portail.jpg|eta|maldekstra|200ra|{{centre|eniro al la Muzeo, la eksa ''Chapelle des Pénitents''}}]] '''{{paĝonomo}}''' (jen [[france]], {{lang-oc|Frontinhan}}) estas urbo kaj [[Komunumo (Francio)|komunumo]] en suda [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Hérault|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] ''[[Hérault]]'', en la nuna administra regiono [[Okcitanio (franca regiono)|Okcitanio]] ({{lang-fr|Occitanie}} [ɔksitaˈni], {{lang-oc|Occitània}} [utsiˈtanjɔ], {{lang-ca|Occitània}} [uksiˈtanjə]) kaj en la historia regiono [[Langvedoko-Rusiljono]] ({{lang-oc|Lengadòc-Rosselhon}}). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Montpeliero|Montpeliero]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. Ekde la 1-a de januaro 2003 ĝi apartenis al la [[komunumaro]] ''Bassin de Thau'', ekde la 1-a de januaro 2017 apartenas al iom pli vasta komunumaro ''Sète Agglopôle Méditerranée''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. La nomo de la urbo devenas de la romia [[Konsulo (Romia historio)|konsulo]] ''Sextus Julius Frontinus'', france nomata "Frontin", kiu posedis bienon ĉi tie. Tutmonde konata estas speciala vino ''muscat'' ([[muskatelo]]). La legendo rakontas, ke [[Herkulo]] donis la specialan formon al la botelo, kiam li volis elpremi la lastan guton. La loĝantoj france nomiĝas ''frontignanais'', sed en la loka folkloro ili estas nomitaj ''frontipèche'', kio rilatas al la pasinteco de multaj loĝantoj. Kromnomo estas ''les ventres bleus'' (la bluventruloj). En la centro de Frontignan estas movebla ponto por la strata trafiko. Ĝi leviĝas nur dum certaj horoj kaj blokas la trafikon sur la ''[[Canal du Rhône à Sète]]'', ĉefe turismaj boatoj. La tempo de la deviga atento estas kutime uzata por aĉeti la faman vinon en la proksima vendejo de la kooperativo. {{-l}} [[Dosiero:Frontignan,_Hérault_12.jpg|eta|maldekstra|400ra|{{centre|la ''[[Canal du Rhône à Sète]]'' kaj la movebla ponto}}]] {{-l}} == Vidindaĵoj == * katolika preĝejo ''Église de la Conversion de Saint-Paul'' (12-a jarcento) * Muzeo en la ''Chapelle des Pénitents Blancs'' (kun muzeo) : La konstruaĵo estas el la 17-a jarcento. Estas prezentaĵoj pri la laboro en la vinberejo kaj la produktado de vino, pri submara [[arkeologio]], pri la regiono kaj pentraĵoj de lokaj artistoj. * Le ''Pont de la Peyrade'' * La [[turisma haveno]] ''(Port de plaisance)'' : 600 lokoj por boatoj ĝis 18 m, akvo kaj elektra kurento. Vendejoj kaj restoracioj estas proksimaj. * Plaĝoj == Muscat de Frontignan == ''Muscat de Frontignan'' estas dolĉa vino el la familio de ''Vin Doux Naturel''. Ĝi estas produktita en la komunumoj de Frontignan kaj [[Vic-la-Gardiole]]. Vino el Frontignan estis eksportita en la tempo de [[Karolo la Granda]]. Ekde la 13-a jarcento ĝi ĝuis altan reputacion en la reĝa kortumo de [[Francio]]. Karlo la 11-a de Francio<ref>Tiu informo '''ne''' povas esti ĝusta. La tabelo {{ŝ|francaj reĝoj}} klare montras ke antaŭ [[Henriko la 2-a (Francio)]] estis maksimume Karlo la 8-a, aŭ se la numero ĝustas, Ludoviko la 11-a</ref> laŭdire donis al la vinberkulturistoj la senlimigitan rajton por transporti la vinon sur stratoj kaj akvovojoj. Ĉi tiun [[privilegio]]n konfirmis la reĝoj [[Henriko la 2-a (Francio)]] kaj [[Henriko la 3-a (Francio)]]. [[Dosiero:Frontignan vue generale vignes.JPG|eta|maldekstra|300ra|{{centre|[[vitejo]]j apud Frontignan}}]] Ĉiu tio sukceso instigis ankaŭ aliajn regionojn al la produktado de [muskatelo|muskatela] vino kaj ili provis utiligi la prestiĝan nomon. La parlamento de [[Toulouse]] tial certigis la 18-an de julio 1665 la markon "Frontignan" kaj aliflanke malpermesis al la vinberkultivistoj enmiksi fremdan vinon por vendi. La vino havas de la 31-a de majo 1936 sian propran [[Nomo de Origino|Nomo de Origino ''(AOC, Appellation d'Origine Contrôlée)'']], kiu ekskluzive permesas vinberojn de la speco ''Muscat blanc à petits grains''. Ekde la enkonduko la areo de la vinberejoj doubliĝis. En la jaro 2002 sur 790 ha estis produduktitaj 21.568 [[hekto]][[litro]]j da vino. La [[vinberejo]]j troviĝas sur la inklinoj de la montmasivo ''de la Gardiole''. La sudaj terenoj estas gardataj de montetoj kontraŭ la akraj nordaj ventoj de la regiono. La grundo apartenas al la [[Malm]] (Kimmeridgium kaj Oxfordium) kaj konsistas el feroplena argilo, kiu aperas ruĝe. En la argilo estas kalkŝtono. En la suda parto de la regiono oni devas elekti vinberplantojn, kiuj toleras kalkon. 275 produktantoj estas membro de la ''Coopérative de Frontignan'', la loka [[kooperativo]] kaj 24 vinberkulturistoj produktas sian propran vinon. La ordono postulas ke la [[mosto]] devas enteni minimume 252 g/l da sukero. La [[alkohola fermentado]] estas interrompita per aldono de 95-procenta pura alkoholo. Devas resti 125 g/l da zukero en la vino. La rikolto estu 26 hl/ha, kiu estas tre malalta kaj superigata regule dum la lastaj jaroj. [[Dosiero:Frontignan Eglise St Paul.jpg|eta|maldekstra|{{centre|Kristana preĝejo de S-ta Paŭlo}}]] == Ĝemelaj urboj == * [[Gaeta]] ([[Italio]]) * [[Vizela]] ([[Portugalio]]) [[Dosiero:Frontignan mairie Peyrade.JPG|eta|300ra|{{centre|la moderna, nova urbodomo}}]] [[Dosiero:Frontignan mairie illuminee.jpg|eta|300ra|{{centre|kaj la malnova, historia urbodomo, vespere lumigita}}]] == Blazono == La urba blazono - videbla en la informkesto supre dekstre - montras, sur ruĝa fono, blankan turon kun kreneloj kaj tri malgrandaj turetoj supre. == Historio == * unua konstruaĵoj en la 11-a jarcento: preĝejo kaj turo. * post la edziĝo de ''Maria de Montpeliero'' Frontignan apartenas al la regantoj de [[Barcelono]] * [[1349]] Ĝi revenas al la [[krono]] de [[Francio]] * [[1361]] okupita kaj detruita de la [[Grandes Compagnies|''Routiers'']], grupoj de [[soldulo]]j, kiuj vagis tra [[Francio]] dum la pacaj tempoj de la [[centjara milito]] * [[1362]] plifortigo de la urbo kaj konstruo de muroj * [[1560]] atakita kaj detruita de la [[protestanto]]j * [[1567]] post la atako en la katedralo de [[Montpellier]] la katolikaj klerikuloj rifuĝis en la urbon * [[1629]] kardinalo [[Richelieu]] vizitas la urbon kaj partoprenas en naŭtika ludo. * 16-a de junio [[1642]]: La reĝo [[Ludoviko la 13-a (Francio)|Ludoviko la 13-a]] kaj [[Richelieu]] renkontiĝas en Frontignan. * [[1679]] La angla filozofo [[John Locke]] pasigas tempon kaj laŭdas la blankan vinon "Frontiniac".<ref>[[John Locke]]: "Observations Upon the Growth and Culture of Vines and Olives", en : ''The Works of John Locke in Nine Volumes'', Rivington, Londono, 1824, 12-a eldono, vol. 9</ref> * [[1787]] [[Thomas Jefferson]], posta prezidento de [[Usono]], mendas 250 botelojn da vino post restado<ref>James M. Gabler, Passions: The Wines and Travels of Thomas Jefferson, Bacchus Press Ltd., 1995, ISBN 0961352531</ref> * 25-a de junio [[1944]]: Aeratako al la [[rafinejo]], la stacidomo kaj la centro de la urbo per la [[usona aerarmeo]] kun pli ol 40 viktimoj. === Literaturo === * Pierre Galet: Cépages et Vignobles de France. Eldonejo Lavoisier, Parizo 2004, ISBN 2-7430-0585-8. * Benoît France: Grand Atlas des Vignobles de France. Éditions SOLAR, Parizo 2002, ISBN == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Hérault]] * [[Frontignan (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.ville-frontignan.fr/ Oficiala retpaĝo de la komunumo] ({{fr}}) * [http://www.tourisme-frontignan.com/ turisma oficejo] ({{fr}}) * [https://web.archive.org/web/20090111025450/http://www.polar-frontignan.org/page.php?id_rubrique=1&id_fichier=183 informoj pri la urbo], france, arkivigita decembre 2008 * [https://web.archive.org/web/20090111025450/http://www.polar-frontignan.org/page.php?id_rubrique=1&id_fichier=183 "internacia festivalo de [[nigra romano]] FIRN"], france, arkivigita januare 2009 * [https://web.archive.org/web/20220611182148/http://www.geocities.com/siteappf/ asocio pri la La turisma haveno de Frontignan], same france, arkivigita junie 2022 * [https://web.archive.org/web/20080206203142/http://frontignan.bbfr.net/index.htm malnova coka civitana retejo de Frontignan], france, arkivigita februare 2008 {{Departemento Hérault}} {{Ĝermo|Francio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Frontignan| ]] [[Kategorio:Urboj de Francio]] [[Kategorio:Komunumoj de Hérault]] [[Kategorio:Langvedoko-Rusiljono]] 5wie6d2ik95an2wi4xov2f5mw9y9d6p 0 237033 9483045 8874894 2026-09-28T08:12:15Z Sj1mor 12103 9483045 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Beijing Olympic Green.jpg|maldekstre|eta|380ra|{{centre|la [[Pekina Olimpika Parko]] el birda perspektivo, fone centre la [[Nacia stadiono de Pekino]]}}]] {{Olimpiko |Emblemo = Olympic_flag.svg |InformoPriEmblemo = |Cifero = 29 |Tipo = Somera |NomoDeOlimpiko = XXIX Somera Olimpiko |Urbo = Pekino |Ŝtato = CHN |Stadiono = [[Olimpika stadiono en Pekino]] |AliajKandidatojUrbo = Toronto |AliajKandidatojŜtato = {{CAN}} |AliajKandidatojUrbo2 = Parizo |AliajKandidatojŜtato2 = {{FRA}} |AliajKandidatojUrbo3 = Istanbulo |AliajKandidatojŜtato3 = {{TUR}} |AliajKandidatojUrbo4 = Osaka |AliajKandidatojŜtato4 = {{JPN}} |KomencaTago = 8 |KomencaMonato = aŭgusto |KomencaJaro = 2008 |FinaTago = 25 |FinaMonato = aŭgusto |FinaJaro = 2008 |Nacioj = 201 |Sportistoj = 10 500 |SportistojViroj = |SportistojVirinoj = |Sportoj = 302 |Disciplinoj = 28 |Malfermanto = HU Jintao |OlimpikaĴuro = ZHANG Yining |OlimpikaĴuro2 = HUANG Liping |OlimpikaFlamo = LI Ning |AntaŭaSomera = 2004 |SekvaSomera = 2012 |AntaŭaVintra = 2006 |SekvaVintra = 2010 }}<ref>[https://olympics.com/fr/olympic-games/beijing-2008 komparu la informojn en ''olympics.com''], retejo de la [[IOK]] (jen {{fr}})</ref> La somera olimpiko de 2008 ([[ĉine]]: 2008年北京夏季奥运会 aŭ 2008年北京夏季奧運會, [[Pinyin]]: 2008 Běijīng Xiàjì Àolínpǐkè Yùndònghuì) alinome la '''ludoj de la XXIX-a [[Olimpikaj ludoj|Olimpiko]]''', estis la 29-aj ludoj organizitaj kaj okazis en [[Pekino]] (''Beijing'' en [[mandarena ĉina]]), en [[Ĉinio]], inter la [[8-a de aŭgusto|8]] kaj la [[24-a de aŭgusto]]. La malferma ceremonio komenciĝis je la 8-a horo 8 minutoj kaj 8 sekundoj de la vespero, la 8-an de aŭgusto 2008 (08-08-08 08:08:08, la [[ok]] estanta simbolo de prospero kaj senfineco en la [[ĉina kulturo]]). Kelkaj konkursoj okazis ekster Pekino, la ŝipaj ĉe [[Cindao]], je 690&nbsp;km de Pekino, piedpilka renkonto en [[Tjanĝino]], [[Ŝanhajo]] kaj [[Ĉinhŭangdaŭo]], kaj fine la ĉevalaj, rajdaj konkursoj okazis en [[Honkongo]]. Ĉefa ejo estis la [[Pekina Olimpika Parko]]. == Kalendaro == Dum la Somera Olimpiko de Pekino okazis 302 eventoj en 28 sportoj. Jen detalas la diversaj eventoj kun la tagoj de finaj konkursoj. [[Dosiero:Birdsclosing.jpg|eta|dekstre|300ra|{{centre|Atletoj kuniĝas en la stadiono dum la ferma ceremonio de la Somera Olimpiko 2008 en [[Pekino]].}}]] {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse; margin:0 auto;" |- align="center" bgcolor="lightsteelblue" ! Evento !! 06 !! 07 !! 08 !! 09 !! 10 !! 11 !! 12 !! 13 !! 14 !! 15 !! 16 !! 17 !! 18 !! 19 !! 20 !! 21 !! 22 !! 23 !! 24 !! Sume |- align="center" | align="left" | Malfermo || || || bgcolor="#3399ff" | || || || || || || || || || || || || || || || || |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/atletismo|-->Atletismo]] || || || || || || || || || || bgcolor="#3399ff" | 3 || bgcolor="#3399ff" | 4 || bgcolor="#3399ff" | 5 || bgcolor="#3399ff" | 6 || bgcolor="#3399ff" | 5 || bgcolor="#3399ff" | 3 || bgcolor="#3399ff" | 7 || bgcolor="#3399ff" | 6 || bgcolor="#3399ff" | 7 || bgcolor="#3399ff" | 1 || 47 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/badmintono|-->Badmintono]] || || || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || || || || || || || || 5 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/korbopilkado|-->Korbopilkado]] || || || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || 2 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/manpilkado|-->Manpilkado]] || || || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || 2 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/bazpilkado|-->Bazpilkado]] || || || || || || || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 1 || || 1 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/boksado|-->Boksado]] || || || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 5 || bgcolor="#3399ff" | 6 || 11 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/biciklado|-->Biciklado]] || || || || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || || || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 3 || bgcolor="#3399ff" | 3 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || || 18 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/skermo|-->Skermo]] || || || || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || || || || || || || || 10 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/futbalo|-->Futbalo]] || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || || 2 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/gimnastiko|-->Gimnastiko]] || || || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 4 || bgcolor="#3399ff" | 4 || bgcolor="#3399ff" | 4 || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || 18 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/-->pezlevado|Pezlevado]] || || || || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || || || || || || 15 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/rajdado|-->Rajdado]] || || || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 1 || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 1 || || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || || || 6 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/hokeo|-->Hokeo]] || || || || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || || 2 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/ĵudo|-->Ĵudo]] || || || || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || || || || || || || || || || 14 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/lukto|-->Lukto]] || || || || || || || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 3 || || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 3 || || || || 18 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/naĝado|-->Naĝado]] || || || || bgcolor="#3399ff" | 4 || bgcolor="#3399ff" | 4 || bgcolor="#3399ff" | 4 || bgcolor="#3399ff" | 4 || bgcolor="#3399ff" | 4 || bgcolor="#3399ff" | 4 || bgcolor="#3399ff" | 4 || bgcolor="#3399ff" | 4 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 3 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 1 || 46 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/moderna pentatlono|-->Moderna pentatlono]] || || || || || || || || || || || || || || || || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || || || 2 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/kanuado|-->Kanuado]] || || || || || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 2 || || || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 6 || bgcolor="#3399ff" | 6 || || 16 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/remado|-->remado]] || || || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || || bgcolor="#3399ff" | 7 || bgcolor="#3399ff" | 7 || || || || || || || || 14 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/molpilkado|-->Molpilkado]] || || || || || || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 1 || || || || 1 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/tekvondo|-->Tekvondo]] || || || || || || || || || || || || || || || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || || 8 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/teniso|-->Teniso]] || || || || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || || || || || || || || 4 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/tabloteniso|-->Tabloteniso]] || || || || || || || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || || 4 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/pafado|-->Sporta pafado]] || || || || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 1 || || || || || || || || 15 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/arkpafado|-->Arkpafado]] || || || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || || || || || || || || || || 4 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/triatlono|-->Triatlono]] || || || || || || || || || || || || || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || || || || || || 2 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/velado|-->Velado]] || || || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || bgcolor="#3399ff" | 2 || || || || 11 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/flugpilkado|-->Flugpilkado]] || || || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | 1 || bgcolor="#3399ff" | 1 || 4 |- align="center" | align="left" | Fermo || || || || || || || || || || || || || || || || || || || bgcolor="#3399ff" | || |- ! Aŭgusto !! 06 !! 07 !! 08 !! 09 !! 10 !! 11 !! 12 !! 13 !! 14 !! 15 !! 16 !! 17 !! 18 !! 19 !! 20 !! 21 !! 22 !! 23 !! 24 !! |} {{-}} == Partoprenantaj naciaj teamoj == [[Dosiero:2008 Summer Olympic games countries.svg|eta|350ra|centre|Partoprenantaj nacioj]] {{-}} <!-- Tiu sistemo de ordigo laŭ nevideblaj nomoj en fremda lingvo kaj laŭ kodo foje similaj al landonomo, foje tute ne, estas maksimume malpraktika. Sed per granda fortostreĉo nur krom tri plej etaj teamoj ĉiuj ligiloj nun estas bluaj, kaj ĉiuj titoloj estas permane alfabetigitaj, ĉi-tie kaj en la aliaj jaroj. --> {{Div col|cols = 4}} * ''{{flagoIOK|AFG|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Afg.. --> * ''{{flagoIOK|ALB|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Alb.. --> * ''{{flagoIOK|ALG|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Alĝerio --> * ''{{flagoIOK|AND|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Andoro --> * ''{{flagoIOK|ANG|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Angolo --> * ''{{flagoIOK|ANT|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Antigvo-Barbudo --> * {{flagoIOK|ARG|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Arg. --> * ''{{flagoIOK|ARM|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Arm. --> * ''{{flagoIOK|AND|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Arubo --> * {{flagoIOK|AUS|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Aŭstralio --> * {{flagoIOK|AUT|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Aŭstrio --> * ''{{flagoIOK|AZE|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Azerb. --> * ''{{flagoIOK|BAH|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Bahamoj --> * ''{{flagoIOK|BAN|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Bangl. --> * {{flagoIOK|IND|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Barato sub B --> * ''{{flagoIOK|BAR|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Barbado --> * ''{{flagoIOK|BRN|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Barejno --> * {{flagoIOK|BEL|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Belgio --> * ''{{flagoIOK|BIZ|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Belizo --> * ''{{flagoIOK|BLR|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Belorusio --> * ''{{flagoIOK|BEN|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Benino --> * ''{{flagoIOK|BER|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Bermudo --> * * ''{{flagoIOK|BHU|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Butano --> * ''{{flagoIOK|BOT|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Bocvano, antaŭ "Bol.." --> * ''{{flagoIOK|BOL|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Bolivio --> * ''{{flagoIOK|BIH|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Bosnio k. H. --> * {{flagoIOK|BRA|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Brazilo --> * {{flagoIOK|GBR|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Britio, sub B --> * ''{{flagoIOK|IVB|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Britaj Virg. --> * <!-- Brunejo ne ĉi-jare --> * {{flagoIOK|BUL|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Bulg. --> * ''{{flagoIOK|BUR|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Burkino --> * ''{{flagoIOK|BDI|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Burundo --> * {{flagoIOK|CAF|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Centrafrika R. --> * ''{{flagoIOK|CHA|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Ĉado --> * {{flagoIOK|CZE|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Ĉeĥio antaŭ "Ĉi..." --> * {{flagoIOK|CHI|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Ĉilio --> * {{flagoIOK|CHN|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Ĉinio --> * {{flagoIOK|TPE|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Ĉina Tajvano --> * {{flagoIOK|DEN|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Danio --> * ''{{flagoIOK|DMA|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- kodo DMA, Dominiko --> * ''{{flagoIOK|DOM|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- kodo DOM, Dominika R. --> * ''{{flagoIOK|CIV|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Eburbordo, sub E --> * ''{{flagoIOK|EGY|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Egiptio --> * ''{{flagoIOK|ECU|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Ekvadoro --> * ''{{flagoIOK|GEQ|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Ekvatora Gv. --> * ''{{flagoIOK|ERI|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Eritreo --> * {{flagoIOK|EST|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Estonio --> * ''{{flagoIOK|ETH|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Etiopio --> * ''{{flagoIOK|FIJ|Somera Olimpiko 2008}}'' Fiĝioj <!-- Fiĝioj --> * ''{{flagoIOK|PHI|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Filipinoj sub F --> * {{flagoIOK|FIN|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Fin. --> * {{flagoIOK|FRA|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Fra. --> * ''{{flagoIOK|GAB|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Gabono --> * ''{{flagoIOK|GAM|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Gambio --> * {{flagoIOK|GER|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Germ. --> * ''{{flagoIOK|GHA|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Ganao --> * {{flagoIOK|GRE|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Grekio --> * ''{{flagoIOK|GRN|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Grenado --> * ''{{flagoIOK|GUM|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Gvamo --> * ''{{flagoIOK|GUA|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Gvat. --> * ''{{flagoIOK|GUI|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Gvineo --> * ''{{flagoIOK|GBS|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Gvineo B. --> * ''{{flagoIOK|GUY|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Gujano --> * ''{{flagoIOK|DJI|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Ĝibutio, sub Ĝ --> * ''{{flagoIOK|HAI|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Haitio --> * {{flagoIOK|ESP|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Hispanio sub Hi --> * ''{{flagoIOK|HON|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Honduro --> * ''{{flagoIOK|HKG|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Honkongo --> * {{flagoIOK|HUN|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Hungario --> * ''{{flagoIOK|INA|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Indonezio --> * ''{{flagoIOK|IRQ|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Irako antaŭ Irano --> * ''{{flagoIOK|IRN|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Irano --> * ''{{flagoIOK|IRL|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Irl. --> * {{flagoIOK|ISL|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Isl. --> * {{flagoIOK|ITA|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Ita. --> * {{flagoIOK|JAM|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Jam. --> * {{flagoIOK|JPN|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Jap. --> * ''{{flagoIOK|YEM|Somera Olimpiko 2008}}'' <!--Jemeno sub J--> * ''{{flagoIOK|JOR|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Jor. --> * ''{{flagoIOK|CPV|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Kaboverdo, sub K --> * ''{{flagoIOK|CAY|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Kajmana insularo, kodo CAY --> * ''{{flagoIOK|CAM|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Kamboĝo sub K --> * ''{{flagoIOK|CMR|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Kameruno sub K --> * {{flagoIOK|CAN|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Kanado, sub K --> * ''{{flagoIOK|GEO|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Kartvelio, sub K --> * ''{{flagoIOK|QAT|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Kataro sub Kat --> * ''{{flagoIOK|KAZ|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Kazaĥio --> * {{flagoIOK|KEN|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Kenjo --> * ''{{flagoIOK|CYP|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Kipro, sub K --> * ''{{flagoIOK|KGZ|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Kirgizio, sub Kirg --> * ''{{flagoIOK|KIR|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Kiribato --> * ''{{flagoIOK|COL|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Kolombio, sub K --> * ''{{flagoIOK|COM|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Komoroj, sub K --> * ''{{flagoIOK|COD|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- kodo COD, ĉi tie ordigita laŭ Kongo, sub K --> * ''{{flagoIOK|CGO|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- kodo CGO, ĉi tie ordigita laŭ Kongo, sub K --> * ''{{flagoIOK|PRK|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Koreio norda --> * {{flagoIOK|KOR|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Koreio suda --> * ''{{flagoIOK|CRC|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Kostariko, sub K --> * ''{{flagoIOK|CRO|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Kroatio, sub K --> * {{flagoIOK|CUB|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Kubo, sub K --> * ''{{flagoIOK|COK|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Kukinsuloj --> * ''{{flagoIOK|KUW|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Kuvajto --> * ''{{flagoIOK|LAO|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Laoso --> * {{flagoIOK|LAT|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Latvio --> * ''{{flagoIOK|LES|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Lesoto, kodo LES --> * ''{{flagoIOK|LIB|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Libano sub Li ne sub Le --> * ''{{flagoIOK|LBR|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Liberio --> * ''{{flagoIOK|LBA|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Libio sub Li ne sub Ly --> * ''{{flagoIOK|LIE|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Liĥt. --> * {{flagoIOK|LTU|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Litovio --> * {{flagoIOK|LUX|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Luks. --> * ''{{flagoIOK|MKD|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Nord-Makedonio --> * ''{{flagoIOK|MAD|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Mad. --> * ''{{flagoIOK|MAS|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Malajzio antaŭ Malavio --> * ''{{flagoIOK|MAW|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Malavio --> * ''{{flagoIOK|MDV|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Maldivoj --> * ''{{flagoIOK|MLI|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Malio --> * ''{{flagoIOK|MLT|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Malto --> * ''{{flagoIOK|MAR|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Maroko sub Mar --> * ''{{flagoIOK|MHL|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Marŝala ins. sub "Mar" --> * ''{{flagoIOK|MRI|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Maŭricio --> * ''{{flagoIOK|MTN|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Maǔritanio post Maŭric --> * {{flagoIOK|MEX|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Meks. --> * ''{{flagoIOK|FSM|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- kodo FSM, Fed. Mikronezio --> * ''{{flagoIOK|MYA|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Mjanmao=Birmo --> * ''{{flagoIOK|MDA|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Moldavio --> * ''{{flagoIOK|MON|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Monako --> * ''{{flagoIOK|MGL|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Mongolio --> * ''{{flagoIOK|MNE|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Montenegro --> * ''{{flagoIOK|MOZ|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Mozam. --> * ''{{flagoIOK|NAM|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Namibio --> * ''{{flagoIOK|NRU|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Nauro --> * {{flagoIOK|NED|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Nederlando --> * ''{{flagoIOK|AHO|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Nederlandaj Antiloj --> * ''{{flagoIOK|NEP|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Nepalo --> * ''{{flagoIOK|NCA|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Nikaragvo --> * ''{{flagoIOK|NIG|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Niĝero --> * ''{{flagoIOK|NGR|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Niĝerio --> * {{flagoIOK|NOR|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Nor. --> * {{flagoIOK|NZL|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Novzelando --> * ''{{flagoIOK|OMA|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Omano --> * ''{{flagoIOK|PAK|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Pak. --> * ''{{flagoIOK|PLW|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Palaŭo --> * ''{{flagoIOK|PLE|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Palestino --> * ''{{flagoIOK|PAN|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Panamo --> * ''{{flagoIOK|PNG|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Papuo --> * ''{{flagoIOK|PAR|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Paragvajo --> * {{flagoIOK|PER|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Peruo --> * {{flagoIOK|POL|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Poll. --> * {{flagoIOK|POR|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Port. --> * ''{{flagoIOK|PUR|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Portoriko --> * ''{{flagoIOK|RWA|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Ruando sub Rua --> * ''{{flagoIOK|ROU|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Rumanio --> * {{flagoIOK|RUS|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Rusio --> * ''{{flagoIOK|SOL|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Salomonoj --> * ''{{flagoIOK|ESA|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Salvadoro, sub S --> * ''{{flagoIOK|SAM|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Samoo antaŭ San--> * ''{{FlagoIOK|SKN|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Sankta-Kito k. Neviso --> * ''{{FlagoIOK|LCA|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Sankta Lucio --> * ''{{FlagoIOK|VIN|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Sankta Vincento k. Grenadinoj --> * ''{{flagoIOK|STP|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Santomeo kaj Principeo --> * ''{{flagoIOK|SMR|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- San-Marino --> * ''{{flagoIOK|KSA|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Sauda Arabio --> * ''{{flagoIOK|SEY|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Sejŝ. --> * ''{{flagoIOK|SEN|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Senegalo --> * ''{{flagoIOK|SRB|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Serbio --> * ''{{flagoIOK|SLE|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Sieral- --> * ''{{flagoIOK|SIN|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Singapuro --> * ''{{flagoIOK|SYR|Somera Olimpiko 2008}}'' <!--Sirio sub Si--> * {{flagoIOK|SVK|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Slovak --> * ''{{flagoIOK|SLO|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Sloven --> * ''{{flagoIOK|SOM|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Somalio --> * ''{{flagoIOK|SRI|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Srilanko --> * ''{{flagoIOK|SUD|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Sudano --> * {{flagoIOK|RSA|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Sudafriko --> * ''{{flagoIOK|SUR|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Surinamo --> * ''{{flagoIOK|SWZ|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Svazilando --> * {{flagoIOK|SWE|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Svedio --> * {{flagoIOK|SUI|Somera Olimpiko 2008}} <!-- Svisio --> * ''{{flagoIOK|TJK|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Taĝ.. --> * ''{{flagoIOK|TLS|Somera Olimpiko 2008}}'' <!--Orienta Timoro laŭplace sub O aŭ sub Ti, sed ne sub To --> * ''{{flagoIOK|THA|Somera Olimpiko 2008}}'' <!--Tajlando sub Taj, antaŭ Tan--> * ''{{flagoIOK|TAN|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Tanzanio --> * ''{{flagoIOK|TOG|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Tog.. --> * ''{{flagoIOK|TGA|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Tongo --> * ''{{flagoIOK|TRI|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Trinidado+Tobago --> * ''{{flagoIOK|TUN|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Tun.. --> * ''{{flagoIOK|TUR|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Turkio --> * ''{{flagoIOK|TKM|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Turkm.. --> * ''{{flagoIOK|TUV|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Tuvalo --> * ''{{flagoIOK|UGA|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Ugando --> * ''{{flagoIOK|UAE|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Unuiĝ. A. E. --> * ''{{flagoIOK|URU|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Urugvajo --> * {{flagoIOK|USA|Somera Olimpiko 2008}} <!--Usono post Ur--> * ''{{flagoIOK|ISV|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Usonaj Virgulininsuloj --> * ''{{flagoIOK|SAM|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Usona Samoo --> * ''{{flagoIOK|UZB|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Uzbekio --> * ''{{flagoIOK|VAN|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Vanuatuo --> * ''{{flagoIOK|VEN|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Venezuelo --> * ''{{flagoIOK|VIE|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Vjetnamio --> * ''{{flagoIOK|ZAM|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Zambio --> * ''{{flagoIOK|ZIM|Somera Olimpiko 2008}}'' <!-- Zimbabvo --> {{Div col end}} Klarigo: Teamoj kun ''klinitaj literoj'' havas kolektan subpaĝon por la partopreno en kelkaj jaroj kaj teamoj kun rektaj literoj eĉ havas apartan subpaĝon nur pri tiu-ĉi jaro. == Homaj Rajtoj == Diversaj protestoj jam okazis kontraŭ Ĉinio en la tuta pardo de la mondo ĉefe por defendi la [[homaj rajtoj|rajtojn]] de la tibetanoj aŭ [[civilaj rajtoj|civilajn rajtojn]]. En la ĉefurbo de Tibeto, multaj tibetanoj protestis. Jam Ĉinio kondamnis [[Hu Jia]] al malliberejo. === Internaciaj Protestoj === En [[Eŭropo]] ekde la eklumo de la flamo, la iniciato [[Raportistoj sen limoj]] organizis protestojn kontraŭ la ĉinia politiko [[Tumultoj de Tibeto en 2008|rilate al Tibeto]], kaj ekzemple en [[Londono]] multaj protestantoj provis estingi la flamon. En [[Francio]], ''David Douillet'' proponis<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.rtl.fr/fiche/82990/david-douillet-on-ne-resout-rien-avec-la-violence-et-la-provocation.html|titolo=David Douillet on ne resout rien avec la violence et la provocation|lingvo={{fr}}|eldonisto=|alirdato=|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080407234937/http://www.rtl.fr/fiche/82990/david-douillet-on-ne-resout-rien-avec-la-violence-et-la-provocation.html|arkivdato=2008-04-07}}</ref> al la sportistoj kiuj dezirus montri sian tiuteman opinion vesti etan insignon anstataŭ perforte protesti.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.rtl.fr/fiche/81487/jo-les-athletes-francais-porteront-un-badge-pour-un-monde-meilleur.html|titolo=Les athletes francais porteront un badge pour un monde meilleur|lingvo={{fr}}|eldonisto=|alirdato=|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080409004554/http://www.rtl.fr/fiche/81487/jo-les-athletes-francais-porteront-un-badge-pour-un-monde-meilleur.html|arkivdato=2008-04-09}}</ref> === Sportistoj === Pluraj ŝtataj registaroj alvokis la sialandajn sportistojn ne partopreni en iu formo de protesto, sed kelkaj personoj tamen agis. Ekzemple * la germana [[skermo|skermistino]] [[Imke Duplitzer]] deklaris la [[1-an de aprilo]] 2008, ke ŝi ne partoprenos en la malferma ceremonio.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.rsf.org/article.php3?id_article=25233 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2008-01-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080130085551/http://www.rsf.org/article.php3?id_article=25233 |arkivdato=2008-01-30}} ({{fr}})</ref> * ''Bhaichung Bhutia'', la ĉefo de la [[Barato|barata]] piedpilka skipo, rifuzis porti la [[olimpika torĉo|Olimpikan torĉon]]. === Rilatoj al Esperanto === En 2008 okaze de la somera olimpiko aperis kvarlingva Manlibro pri Olimpikaj vortoj, disdonita en la evento. Unu el la lingvoj estis Esperanto.<ref>en [[Bernd Krause]]: [https://www.academia.edu/41491126/Esperanto_und_Olympia_Aspekte_einer_Ber%C3%BChrung "''Esperanto und Olympia - Aspekte einer Berührung''" (germane: "Esperanto kaj la Olimpikoj - aspektoj de tuŝo")] en ''Jahrbuch der [[Gesellschaft für Interlinguistik]] 2019'', citaĵo ''"Spite de diversaj publikaj diskutoj pri la verŝajne positivaj efikoj rezultontaj el la uzado de la internacia lingvo, Esperanto neniam trovis sian vojon en sporton mem. Ĉar la Olimpika Komitato ĉiam persistis pri la uzado de la angla kaj la franca kiel oficialaj lingvoj, fiaskis klopodoj establi Esperanton kiel internacian Olimpikan lingvon. Almenaŭ en 2008 kvarlingva Manlibro pri Olimpikaj vortoj aperis, unu el la lingvoj estis Esperanto."'' [https://geschichtswissenschaften.academia.edu/BerndKrause - resumo pli bone legebla ĉi tie]</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} {{Landoj en la Somera Olimpiko 2008}} ---- ---- {{NavigacioEnVintrajOlimpikoj}} {{NavigacioEnSomerajOlimpikoj}} ---- ---- {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:2008 en Ĉinio]] [[Kategorio:Pekino]] kze80m4comf3fws188ok9fyx7n6wvty 0 239354 9483102 9389982 2026-09-28T11:00:02Z Sj1mor 12103 9483102 wikitext text/x-wiki [[Karaĉio]] estas la plej granda urbo de [[Pakistano]]. Ĝi situas en provinco [[Sindo]] sur la marbordo de la [[Hinda oceano]]. '''Karaĉio havas 18 urbokvartalojn'''. Ĉi tie estas priskribata la rezultoj de la balotado de 2005. == La urbokvartaloj de Karaĉio == En la municipaj balotadoj de 2005, Syed Mustafa Kamal estis elekt Urbo Nazim de Karaĉio al sukces Naimatullah Khan & Nasreen Jalil estis elektiĝ kiel la Urbo Naib Nazim. Mustafa Kamal estis la provinca Ministro por informadiko en Sindh antaŭ enoficiĝ kiel la urba urbestro. Li antaŭulo, Naimatullah Khan estis elektita ĉar unu el la plej bonaj urbestroj en Azio. Mustafa Kamal estas antaŭeniro la evoluado vojo las de Naimatullah Khan, kaj estas aktive sin okup pri daŭriganta prizorgon de la urbaj urbaj sistemoj. 1. Baldia Town 2. Bin Qasim Town 3. Gadap Town 4. Gulberg Town 5. Gulshan Town 6. Jamshed Town 7. Kemari Town 8. Korangi Town 9. Landhi Town 10. Liaquatabad Town 12. Lyari Town 13. Malir Town 14. New Karachi Town 15. Orangi Town 16. Saddar Town 17. Shah Faisal Town 18. SITE Town Noto: Defendo (en)loĝig Socion Karaĉion estas troviĝ en Karaĉio sed estas ne urbo de Karaĉio nek parto de iu urbo de Karaĉio. estas administrita de la Defendo (en)loĝig Aŭtoritaton, Karaĉion de Pakistano Armeo. == Baldia Urbo == Baldia Urbo estas urbo, kiu troviĝas en la okcidenta parto de Karaĉio, Sindh, Pakistano, kun loĝantaro de pli ol 400,000 ĉe la 1998 censo. estas randirita de EJO Urbo kaj Orangi oriente kaj de Kiamari Urbo norde kaj okcidento, kun la plimulto de la okcidenta limo kiun formis parton de la RCD Ŝoseo. La loĝantaro estas 97% Islamano kaj inkluzive kelkaj etnoj - Urdu parol, Panĝabanoj, Balochs, Seraikis, Kaŝmiranoj, Pakhtuns, Sindhis, Memons, Bohras, kaj Ismailis. '''Loĝantaro''' (1998): 406,165, '''Urbo Nazim''' (Urbestro): Kamran Akhtar, '''Naib Nazim''' (Sub-urbestro): Zahid Mehmood, Urba Oficiro: Ghulam Shabbir, Unio Konsilioj: 8 == Kiamari Urbo == Kiamari Urbo (ankaŭ literum Keamari kaj Kemari) estas la ĉefa marborda urbo de Karaĉio, troviĝ en la centra kaj okcidentaj partoj de la urbo, interalie la Haveno de Karaĉio kaj vasta marbordo kun sablecaj plaĝoj, malgrandaj insuloj kaj mangrove arbaroj. ĝi jes ne inkluzivi la sudan insulon de Manora kiu estas sub kvartiro administro pro la maramea bazo eltrov tie. La urbo formoj granda triangulo kun tre difinitajn limojn - la RCD Ŝoseon kaj la Lyari Rivero form la nordorienta landlimo, la Nabo Rivero form la nordokcidenta landlimo kaj la Arabia Maro form la suda landlimo. La loĝantaro de Kiamari Urbo estis de proksimume pri 380,000 ĉe la 1998 censo, el kiu(j) 99% estas Islamano. estas kelkaj etnoj inkluzivanta Urdu parol, Panĝabanoj, Sindhis, Kaŝmiranoj, Seraikis, Pakhtuns, Balochis, Memons, Bohras kaj Ismailis. '''Loĝantaro''' (1998): 383,778, '''Urbo Nazim''' (Urbestro): Humayun Khan, '''Naib Nazim''' (Sub-urbertro) :Ameer Hamza, Urba Oficiro: Muhammad Latif Lodhi, Unio Konsilioj: 8 == Nova Karaĉi-urbo == Nova Karaĉio Urbo estas malgranda dense enloĝata urbo en la norda parto de Karaĉio, eltrov inter la Lyari Rivero, la Manghopir Montetoj kaj du gravaj vojoj - Surjani Vojo norde kaj Shahrah-e-Zahid Hussain sude. norde kaj okcidento restas la urbo Gadap, kaj sude rest la urboj Gulberg kaj Norda Nazimabad. La loĝantaro de Nova Karaĉio Urbo estis de proksimume pli ol 680,000 ĉe la 1998 censo, el kiu(j) 99% estas Islamano. estas kelkaj etnoj inkluzivanta Urdu parol, Panĝabanoj, Sindhis, Kaŝmiranoj, Seraikis, Pakhtuns, Balochis, Memons, Bohras kaj Ismailis. '''Loĝantaro''' (2006): 240,000, '''Urbo Nazim''' (Urbestro): Muhammad Hanif Surti, '''Naib Nazim''' (Sub-urbestro) : Muhammad Shakil-ur-Rehman, Urba Oficiro: Saeed Akhter, Unio Konsilioj: 13 == Bin Qasim Urbo == Bin Qasim Urbo estas urbo troviĝ en la sudorienta parto de Karaĉio laŭ la Arabia Maro kaj la Indus Rivero delto. La urbo kaj la apuda Haveno Qasim estas nomita pro Muhammad Bin Qasim kiuj(n) konkeris grandajn partojn de Pakistano en la oka jarcento CE. Bin Qasim estas randirita de Gadap Urbo norde, Thatta Distrikto kaj la Indus Rivero oriente, la Arabia Maro sude kaj la Malir Rivero kaj la urboj Landhi, Malir, kaj Korangi Kvartiro okcidente. La urbo havis loĝantaron de proksimume 315,000 ĉe la 1998 censo, el kiu(j) 97% estas Islamano kaj inkluziv kelkaj etnoj - Urdu parol, Panĝabanoj, Sindhis, Kaŝmiranoj, Seraikis, Pakhtuns, Balochs, Memons, Bohras kaj Ismailis. '''Loĝantaro''' (1998): 315,684, '''Urbo Nazim''' (Urbestro): Muhammad Umar Jat, '''Naib Nazim''': Yousuf Shah, Urba Oficiro: Manzoor Ahmed Abbassi, Unio Konsilioj: 7 == Korangi Urbo == Korangi Urbo estas urbo en la orientaj partoj de Karaĉio, Pakistano, sude de la Malir Rivero. estas randirita de Faisal Kvartiro kaj Shah Faisal Urbo norde, Bin Qasim kaj Landhi oriente kaj suda, Korangi Kvartiro la sudokcidento kaj Jamshed Urbo okcidente trans la Malir Rivero. La loĝantaro de Korangi Urbo estis de proksimume pri 550,000 ĉe la 1998 censo, el kiu(j) 99% estas Islamano. estas kelkaj etnoj inkluzivanta Urdu parol, Panĝabanoj, Sindhis, Kaŝmiranoj, Seraikis, Pakhtuns, Balochis, Memons, Bohras kaj Ismailis. '''Loĝantaro''' (1998): 546,504, '''Urbo Nazim''' (Urbestro): Muhammad Arif Khan, '''Naib Nazim''': Muhammad Asghar Qureshi, Urba Oficiro: Dr. Mukhtar, Unio Konsilioj: 9 == Orangi Urbo == Orangi Urbo estas malgranda dense enloĝata urbo en la nordokcidenta parto de Karaĉio, estis samlima kun de Nova Karaĉio Urbo norde trans la Shahrah-e-Zahid Hussain, Gulberg Urbo oriente trans la Gujar Nala rivereto, Liaquatabad Urbo sude, kaj EJO Urbo okcidente. La loĝantaro de Orangi Urbo estis de proksimume pli ol 720,000 ĉe la 1998 censo. Orangi estas pleje konsistanta (el) Urdu parol habitants kies prauloj plejparte estis ..ano Biharo. Tamen, estas kelkaj aliaj etnoj inkluzivantaj Pakhtuns, Sindhis, Balochs, Begnalis, Panĝabanoj kaj Seraikis. '''Loĝantaro''' (1998): 723,694, '''Urbo Nazim''' (Urbestro): Abdul Haq, '''Naib Nazim''' (Sub): Shahid Bashir, Urba Oficiro: Qamaruddin Shaikh, Unio Konsilioj: 13 == Godap Urbo == Gadap Urbo estas urbo troviĝ en la nordokcidenta parto de Karaĉio kun la Nabo Rivero sur ĝiaj okcidentaj limoj ankaŭ form la provinca landlimo inter Sindh kaj Balochistan, dum norde kaj orienta estas Dadu Distrikto kaj la Kirthar Montoj. Ĝi havis loĝantaron de proksimume 290,000 ĉe la 1998 censo, el kiu(j) 97% estas Islamano kaj inkluziv Urdu parol, Panĝabanoj, Sindhis, Kaŝmiranoj, Seraikis, Pakhtuns, Balochis, Memons, Bohras kaj Ismailis. '''Loĝantaro''' (1998): 289,564, '''Urbo Nazim''' (Urbestro): Ghulam Murtaza Baloch, '''Naib Nazim:''' Abdul Sattar Brohi, Urba Oficiro: Imran Aslam, Unio Konsilioj: 8 == Landhi Urbo == Landhi Urbo estas granda industria urbo en la orienta parto de Karaĉio, Pakistano. estas randirita de la Faisal Kvartiro kaj Shah Faisal Urbo norde trans la Malir Rivero, Ujo Qasim Urbo sude kaj orienta, kaj Korangi Urbo okcidente. La loĝantaro de Landhi Urbo estis de proksimume super 660,000 ĉe la 1998 censo, el kiu(j) 99% estas Islamano. estas kelkaj etnoj inkluzivanta Urdu parol, Panĝabanoj, Sindhis, Kaŝmiranoj, Seraikis, Pakhtuns, Balochis, Memons, Bohras, Ismailis. '''Loĝantaro''' (1998): 666,748, '''Urbo Nazim''' (Urbestro): Dro Irshad Ahmed, '''Naib Nazim''': Syed Arif Hasnain, Urba Oficiro: Mahmood-ul-hassan, Unio Konsilioj 12 == Saddar Urbo == Saddar Urbo estas malgranda dense enloĝata urbo en la centra parto de malnova Karaĉio. La vorto Saddar ĝenerale signifas la “centron” (de kolonio) kaj ankaŭ “kapo” (de grupo de homoj aŭ organizo). En Urdu, Saddar signifas “prezidanton” kiel en Saddar-e-Pakistan—the Prezidanto de Pakistano. La urbo estas randirita de Jamshed Urbo kaj Clifton Kvartiro oriente, Kiamari Urbo kaj la Arabia Maro sude kaj Lyari Urbo okcidente. La loĝantaro de Saddar Urbo estis de proksimume pri 620,000 ĉe la 1998 censo, el kiu(j) 99% estas Islamano. estas kelkaj etnoj inkluzivanta Urdu parol, Panĝabanoj, Sindhis, Kaŝmiranoj, Seraikis, Pakhtuns, Balochis, Memons, Bohras kaj Ismailis. '''Loĝantaro''' (1998): 616,151, '''Urbo Nazim''' (Urbestro): Muhammad Dilawar, '''Naib Nazim''': Nasir Khan Taimori, Urba Oficiro: Mukhtar Hussain, Unio Konsilioj: 11 == Gulberg Urbo == Gulberg Urbo estas unu el la urboj de Karaĉio, Pakistano. Georaphically estas troviĝita en la norda parto de la urbo sed antaŭe falis en ..n la jurisdikcio de Distrikto Centra. Gulberg estas randirita de la Lyari Rivero kaj Gulshan Urbo oriente kaj la Gujar Nala rivereto kaj Norda Nazimabad Urbo okcidente. Ankaŭ najbara Gulberg estas Nova Karaĉio kaj Gadap norde kaj Liaquatabad sude. '''Loĝantaro''' (1998); 453,490, '''Urbo Nazim''' (Urbestro); Syed Maud Ahmed Hayat, '''Naib Nazim'''; Syed Sohail Ansar Zaidi, Urba Oficiro; Raza Abbas Rizvi, Unio Konsilioj; 8 == Liaquat Abad Urbo == Liaquat Abad Urbo estas urbo en la centra parto de Karaĉio, Pakistano nomita pro Liaquat Ali Khan, la unua Ĉefministro de Pakistano. estas randirita de la urboj Norda Nazimabad norde, Gulberg kaj Gulshan oriente, Jamshed sude trans la Lyari Rivero, kaj EJO Urbo okcidente trans la Orangi Nala rivereto. La loĝantaro de Liaquatabad Urbo estis de proksimume pri 650,000 ĉe la 1998 censo, el kiu(j) 99% estas Islamano. estas kelkaj etnoj inkluzivanta Urdu parol, Panĝabanoj, Sindhis, Kaŝmiranoj, Seraikis, Pakhtuns, Balochis, Memons, Bohras, Ismailis. '''Loĝantaro''' (1998); 649,091, '''Urbo Nazim''' (Urbestro); Osama Qadri, '''Naib Nazim'''; Tasnimul Hassan Farooqui, Urba Oficiro; Ghufran Ahmed, Unio Konsilioj; 11 == Shah Faisal Urbo == Shah Faisal Urbo estas malgranda, dense enloĝata urbo en orienta Karaĉio kaj estas nomita pro la forpasinta Reĝo Faisal de SaŭdArabio. La urbo estas randirita de Malir Urbo la nordoriento, Bin Qasim Urbo oriente, Korangi Urbo kaj Landhi Urbo sude, kaj Faisal Kvartiro kaj Malir Kvartiro okcidente kaj nordokcidenta. La Malir Rivero formoj la suda limo de la urbo kaj la Shahrah-e-Faisal ŝoseo formoj grandan parton de la norda limo kun la Jinnah Internacia Flughaveno ĉe la norda fino de la urbo. La loĝantaro de Shah Faisal Urbo estis de proksimume pri 330,000 ĉe la 1998 censo, el kiu(j) 99% estas Islamano. estas kelkaj etnoj inkluzivanta Urdu parol, Panĝabanoj, Sindhis, Kaŝmiranoj, Seraikis, Pakhtuns, Balochis, Memons, Bohras kaj Ismailis. '''Loĝantaro''' (1998); 335,823, '''Urbo Nazim''' (Urbestro); Muhammad Imran, '''Naib Nazim'''; Ali Akbar, Urba Oficiro; Dro. Zafar Zaidi, Unio Konsilioj; 7 == Gulshan Urbo == Gulshan Urbo estas unu el la urboj en Karaĉio, Sindh, Pakistano. Ĉi tiu urbo estis nomita honore al Pakistana nacia poeto Allama Muhammad Iqbal. Gulshan-e-Iqbal laŭvorte traduk Ĝardeno de Iqbal'. La urbo estas randirita de Gadap Urbo norde, la Faisal kaj Malir Kvartiroj oriente, Jamshed Urbo la sudokcidento, kaj Gulberg kaj Liaquatabad okcidente. La loĝantaro de Gulshan Urbo estis de proksimume pri 650,000 ĉe la 1998 censo, el kiu(j) 99% estas Islamano. estas kelkaj etnoj en Gulshan Urbo inkluzivanta: Urdu parol, Panĝabanoj, Sindhis, Kaŝmiranoj, Seraikis, Pakhtuns, Balochs, Memons, Bohras kaj Ismailis. '''Loĝantaro''' (1998); 646,662, '''Urbo Nazim''' (Urbestro); Muhammad Wasay Jalil, '''Naib Nazim'''; Shoib Akhtar, Urba Oficiro; Muhammad Shafiqur Rehman, Unio Konsilioj; 13 == Lyari Urbo == Lyari Urbo estas la plej malgranda urbo de loko en la urbo Karaĉio, sed ankaŭ la plej dense enloĝata urbo. estas randirita de la urboj EJO Urbo norde trans la Lyari Rivero, Jamshed kaj Saddar oriente, kaj Kiamari okcidente trans la ĉefa haveno de Karaĉio. La loĝantaro de Lyari Urbo estis de proksimume super 600,000 ĉe la 1998 censo, el kiu(j) 99% estas Islamano. estas kelkaj etnoj inkluzivanta Urdu parol, Panĝabanoj, Sindhis, Kaŝmiranoj, Seraikis, Pakhtuns, Balochis, Memons, Bohras kaj Ismailis. '''Loĝantaro''' (1998); 607,992, '''Urbo Nazim''' (Urbestro); Malik Muhammad Fayyaz, '''Naib Nazim'''; Abdullah Rahim Balouch, Urba Oficiro; khurshid Ali, Unio Konsilioj 11 == SITE Urbo == SITE Urbo estas malgranda, dense enloĝata urbo en okcidenta parto de Karaĉio, Pakistano kaj estas nomita pro la Sindh Industria Komerc bieno, kiu formoj la koro de la urbo. La urbo estas randirita de Gadap Urbo norde, Liaquatabad kaj Norda Nazimabad oriente trans la Orangi Nala rivereto, Lyari kaj Saddar sude trans la Lyari Rivero kaj Kiamari okcidente. Ankaŭ najbara la urbo estas Baldia kaj Orangi la nordokcidenta. La loĝantaro de EJO Urbo estis de proksimume pri 470,000 ĉe la 1998 censo, el kiu(j) 99% estas Islamano. estas kelkaj etnoj inkluzivanta Urdu parol, Panĝabanoj, Sindhis, Kaŝmiranoj, Seraikis, Pakhtuns, Balochis, Memons, Bohras kaj Ismailis. '''Loĝantaro''' (1998); 467,560, '''Urbo Nazim''' (Urbestro); Izharuddin Ahmad Khan, '''Naib Nazim'''; Syed Badshah, Urba Oficiro; Tariq Hussain, Unio Konsilioj; 9 == Jamshed Urbo == Jamshed Urbo estas la plej granda de la urboj en Karaĉio, Sindh, Pakistano kaj rest en la centra parto de Karaĉio. La nordokcidenta estas Liaquatabad Urbo trans la Lyari Rivero, dum oriente estas Gulshan Urbo kaj la sudorienta estas Korangi Urbo trans la Malir Rivero. Jamshed estas randirita de Karaĉio Kvartiro kaj Clifton Kvartiro okcidente. La loĝantaro de Jamshed Urbo estis de proksimume pri 730,000 ĉe la 1998 censo, el kiu(j) 99% estas Islamano. estas kelkaj etnoj en Jamshed Urbo inkluzivanta Urdu parol, Panĝabanoj, Sindhis, Kaŝmiranoj, Seraikis, Pakhtuns, Balochs, Memons, Bohras kaj Ismailis. '''Loĝantaro''' (1998); 733,821, '''Urbo Nazim''' (Urbestro); Muhammad Arif Aajakia, '''Naib Nazim'''; Zia Uddin Blok, Urba Oficiro; Ashfaque Ahmed Mallah, Unio Konsilioj; 13 == Malir Urbo == Malir Urbo estas malgranda dense enloĝata urbo troviĝ en la Orienta parto de Karaĉio, Sindh, Pakistano. Malir urbo randirita de Jinnah Internacia Flughaveno, Malir Kvartiro Okcidente kaj Norda, la Malir Rivero kaj Shah Faisal Urbo Sude kaj Gadap Urbo Oriente trans la Thado Nallo rivereto. Modelo Kolonio (Unio Konsilio Ne. 1) estas reten kiel tuta unuo kiu rezultigis 60,000 loĝantarojn simile, la aliajn lokojn kiu havas identecon la propran estas reten kiel tutaj unuoj kiel la homoj de ĉi tiuj lokoj identig sin kun ĉi tiuj lokoj. la tuta urbo konsistas (el) de evoluigitajn lokojn kaj la fizikaj ĉefaĵoj havas difinitan ĝin tiel ke ĝi estas farebla daŭrigi ĝin kiel urbo malgraŭ la taks loĝantaro estanta ĉirkaŭ 400,000, ĉe la 1998 censo, el kiu(j) 99% estas Muslim.There estas kelkaj etnoj interalie Urdu parol, Panĝabanoj, Sindhis, Seraikis, Pakhtuns, kaj Balochis. Malir iam estis fama por sia(n) densa legomo frukto kaj legomo bienoj, sed aktuale pro severa malabundeco de grundakvo ĉi tiuj agraroj estas ..ata rapide transformanta en loĝdomaj lokoj, tiel pliig urbanizadon kaj degenerado de la ekologio. Socio por Konservado kaj Protekto de Natura medio (AMPLEKSO) estas ..n zorgig senpluveco kaj dezertiĝo en Malir distrikto kaj lanĉ kampanjo kontraŭ kontraŭleĝa sablo kaj ŝtonetaro minado en seka rivero litoj de Malir kaj ĝia diversaj distributories. Aktuale AMPLEKSO estas evoluiganta pluvakvon reservois en senpluveco influ kamparaj lokoj. '''Loĝantaro''' (1998); 398,289, '''Urbo Nazim''' (Urbestro); Ansar Ahmed, '''Naib Nazim'''; Sharafat Ali, Urba Oficiro; Munawar Ali Syed, Unio Konsilioj; 7 {{Pluraj problemoj|fontoj|vikiigu|informkesto|bildo}} [[Kategorio:Karaĉio]] aq2ho1bkmfp2721zg0f1xb68muteqvi 0 242069 9482807 9311697 2026-09-27T12:48:20Z Boivie 1827 statuso ref 9482807 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Krestarbapuso |koloro = pink |dosiero=Crested Treeswift (Hemiprocne coronata) in Kawal WS, AP W IMG 2115.jpg |dosiero2 = Crestedtreeswift.jpg | dosiero larĝo=240px | dosiero2 larĝo=240px |priskribo de dosiero = Krestarbapuso, masklo |priskribo de dosiero2 = Krestarbapuso, ino |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Hemiproknedoj]] ''Hemiprocnidae'' |genro = [[Hemiproknoj]] ''[[Hemiprocne]]'' |specio = '''Krestarbapuso''' ''H. coronata'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2018 |title=''Hemiprocne coronata'' |volume=2018 |article-number=e.T22686891A130112154 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22686891A130112154.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Hemiprocne coronata'' |dunomo aŭtoritato = ([[Samuel Tickell|Tickell]], 1833) |vikispecio = ''Hemiprocne coronata'' |komunejo = ''Hemiprocne coronata'' |sinonimo=''Dendrochelidon coronatus''<br/> ''Hirundo coronata'' {{small|Tickell, 1833}}<br/> ''Hemiprocne longipennis dryas'' {{small|Ripley, 1950}}<br/> ''H. l. coronata'' |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Krestarbapuso''' (''Hemiprocne coronata'') estas specio de [[arbapuso]]. Arbapusoj estas tre aeremaj preskaŭpaserinaj [[birdo]]j, tre rilataj, sed distingaj disde la [[apusoj]]. Ili estas limigitaj al sudorienta [[Azio]] kaj [[Aŭstralazio]]. Tiu birdo estas ofta loĝanto kaj reproduktanto el [[Barato]] orienten ĝis [[Tajlando]]. Ĝi estis iam konsiderata [[samspecia]] kun ties orienta parenco, la [[Grizpuga arbapuso]] (''Hemiprocne longipennis''), sed ili ne interreproduktiĝas kie la teritorioj koincidas. [[Dosiero:Crested treeswift (Hemiprocne coronata) Male Female Photographs by Shantanu Kuveskar.jpg|maldekstra|eta|Diferencoj en la kapoj de masklo kaj ino.]] [[Dosiero:Crested_Treeswift_(Hemiprocne_coronata)_in_Kawal_WS,_AP_W_IMG_2133.jpg|maldekstra|eta|Pareja en la reserva de vida silvestre de Kawal, en la India.]] Tiuj estas birdoj de [[Duonarbaro|malfermaj arbaroj]]. La Krestarbapuso konstruas etan [[nesto]]n kiu estas gluita al atingebla arbobranĉo. La ino demetas unu blugrizan ovon, kiu estas kovata de ambaŭ gepatroj. La nesto estas tiom malgranda ke kovantaj birdoj ripozas rekte sur la bordo de la nesto, kovrante la ovon per la plumoj de siaj subaj partoj. La Krestarbapuso estas mezgranda svelta birdo 23cm longa. Tiu specio estas perlogriza supre kaj blanka sube kaj la tre longaj reenkurbaj flugiloj estas iom pli malhelgrizaj supre kaj ripoze kuniĝas kiel tondilo multe pli malantaŭ la vostofino. Tiu arbapuso havas kreston kaj longan, tre forkoforman voston. La maskla plenkreskulo havas oranĝecajn flankojn en la vizaĝo. Junuloj havas malhelgrizajn kapon kaj flugilojn, sed la cetero de la milda plumaro estas multe pli strieca ol tiu de plenkreskuloj. La Krestarbapuso manĝas en aero la insektojn kiujn prenas per sia beko. Ĝi aspektas pli kiel [[hirundo]] dumfluge ol apuso, sed ĝi estas nerilata al tiu grupo. Malkiel la veraj apusoj, la arbapusoj facile ripozas sur nudaj arbobranĉoj. La voĉo de tiu [[Orientaliso|orientalisa]] specio estas akra ''kii-kiuuu''. == Vidu ankaŭ == * [[Gir-Arbaro]] == Referencoj == <references /> * {{IUCN2006|assessors=BirdLife International|year=2004|id=48195|title=Hemiprocne coronata|downloaded=09a de Majo 2006}} Ne minacata * ''Birds of India'' de Grimmett, Inskipp kaj Inskipp, ISBN 0-691-04910-6 * ''Swifts'' de Chantler kaj Driessens, ISBN 1-873403-83-6 <br /> {|align="left" |{{Portalo Birdoj}} |} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Orientalisa faŭno]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] qubgrm66qb6ni6nckbpp6np0si56m1r 0 242861 9483136 8520365 2026-09-28T11:31:27Z Sj1mor 12103 9483136 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''ANDRÁS János''' (andraŝ), [[plumnomo]] ''Vistai''; post [[1993]] ''Vistai András János'' estis rumanuja hungara redaktoro, tradukisto naskita en [[Viştea]] la [[5-an de aprilo]] [[1926]] kaj mortinta en [[Bukareŝto]] la [[25-an de februaro]] [[2006]]. == Biografio == János András studis en reformita kolegio de [[Kluĵo]], la universitaton li finis en Kluĵo kaj [[Bukareŝto]]. Li estis ano de [[Móricz Zsigmond Kollégium]]. Unue li publikis en [[Világosság]] ([[1946]]). Kiel aganto de [[MNSZ]] li interesiĝis al kulturaj problemoj. Unue li estis redaktoro de [[Művelődési Útmutató]], poste [[Tanügyi Újság]] kaj [[Îndrumătorul Cultural]]. Inter [[1969]] kaj [[1974]] li estis la ĉefredaktoro de [[Művelődés]]. Intertempe (1952-68) li estis lektoro de ''Literatura Eldonejo''. Ekde [[1975]] li estis kontrolleganto de la [[Kriterion Könyvkiadó]]. == Verkoj == * ''Román népballadák és népdalok'', red. (kun [[János Domokos]]), Bk., 1961 [= ''Kihajtott a bükk levele'', Bp., 1961. Kizöldült a bükk levele.; * ''A román irodalom kis tükre'', antol., 2-4. köt., szerk. (kun Mihai Gafiţă), Bk., 1962-1964; * ''Romániai elbeszélők'' (kun [[György Belia]]), 1965; * [[Mihail Sadoveanu]]: ''Válogatott művek'', elektis, redaktis. [Kun Domokos János], 1-3. köt., Bk., 1966; * [[Mór Jókai|Jókai Mór]]: Kelet királynéja, elektis, notadis., Bk., 1990; * [[Kálmán Mikszáth|Mikszáth Kálmán]]: Vidéki alakok, 1-2. köt., elektis, notadis., Kvár, 1991, 1992. == Tradukaĵoj == * N. Bălcescu: Válogatott munkái (kun [[Béla Kelemen]]), Bk., 1956; * L. Rebreanu: Parasztok, postparolo, Bk., 1956; * G. Coşbuc: A pásztorlány (red. kun [[Zoltán Jékely]], tred. kun aliaj), Bp., 1958 [= Költemények, Bk., 1958]; * L. Rebreanu: Leszámolás, redaktis, Bk., 1958; * A. Sahia: Az élő üzem, rakontoj (kun [[Rózsa Ignácz]]), Bk., 1960; * M. Preda: Merészség, romano, Bk., 1960; * Z. Stancu: Zivatar, romano, Bk., 1961; * N. D. Cocea: A hosszú élet bora, romano, Bp., 1962; * N. Bălcescu: A románok Vitéz Mihály vajda idejében, jegyz., Bk., 1963; * Z. Stancu: Játék a halállal, romano, Bk., 1964; * M. Sadoveanu: Perzsa díván, postparolo, Bk., 1980; * Ş. Pascu: Mit jelent Erdély?, Bk., 1984; * L. Rebreanu: Tallérok, Bk., 1985; * V. Voiculescu: Bölényfej, rakontoj, Bk., 1988; * Z. Stancu: Uruma, Bk., 1990; * V. Eftimiu: Bécsi szerelem, Bk., 1991. == Fontoj == * [http://mek.oszk.hu/03600/03628/ Romániai magyar irodalmi lexikon] {{Bibliotekoj}} {{Unua}} [[Kategorio:Hungaraj verkistoj|Andras, J]] [[Kategorio:Rumanujaj hungaraj poetoj kaj verkistoj|Andras, J]] jny1qctc2n9k8jyf9x0n81na56dum2l 0 245665 9483011 8975416 2026-09-28T06:06:15Z Sj1mor 12103 9483011 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Degersheim (stacidomo)}} {{Informkesto komunumo en Svislando |nomo=Degersheim |blazono=[[Dosiero:CHE Degersheim COA.svg|120ra|centre|Blazono de Degersheim]] |priskribo de blazono=Blazono de Degersheim |bildo=[[Dosiero:Degersheim.jpg|285ra|centre|Centro de Degersheim]] |priskribo de bildo=<small>Centro de Degersheim</small> |kantono=Sankt-Galo |distrikto=[[Wil (elektodistrikto)|Elektodistrikto Wil]] |koord={{Koordinatoj gms|47|22|21|N|9|11|48|E}} |loĝantoj=3861 |areo=14,46 |alteco=800 |poŝtkodo=9113 |kodo=3401 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Degersheim 2013.png|285ra|centre|<small>Mapo de Degersheim</small>]] |priskribo de mapo = Mapo de Degersheim }} '''Degersheim''' (en la alemana lingvo '''Tëgersche''') estas komunumo en la [[Wil (elektodistrikto)|elektodistrikto Wil]], [[Kantono Sankt-Galo]], [[Svislando]]. Ĝi havis 3861 loĝantojn je la 31-a de decembro 2007. == Geografio == Degersheim situas en monteta kamparo norde de la [[Togenburgo]]. Al Degersheim apartenas krom la municipo Degersheim mem ankaŭ la municipoj [[Magdenau]] kun la [[Monaĥejo Magendau]], [[Wolfertswil]], [[Hinterschwil]], la eksklavon [[Obergampen]] kaj multnombrajn izolitaj bienoj kaj malgrandaj setlejoj. <ref>Fonto: [http://map.geodataviewer.admin.ch/geodatenviewer.php?x=732766&y=248349 Reta mapo 1:20000 de Swisstopo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 14,46 km², de kiuj 35,3% estas kovritaj de [[arbaro]], 52.8% servas por [[agrikulturo]] kaj 11,1% por [[setlado]]. <ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.html Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 5-an de novembro 2011]</ref> == Trafiko == Degersheim situas ĉe la trajnlinio de la [[Svisaj Sudorientaj Fervojoj]] de [[Sankt-Galo]] tra [[Wattwil]] kaj [[Rapperswil]] al [[Lucerno]]. == Historio == [[Dosiero:Degersheim Protestanta Preghejo (Foto Dietrich Michael Weidmann).jpg|eta|maldekstra|150ra|<small>Protestanta preĝejo de Degersheim</small>]] La unua dokumenta mencio de Degersheim kiel ''Tegerascai'' datiĝas el la jaro [[837]], de Wolfertswil sub ''Wolfridenswilare'' el la [[838]]. En la 13-a jarcento estis ekkonstruita la [[Monaĥejo Magdenaŭ]], kiu situas en la triangulo inter Degersheim, [[Flawil]] kaj [[Uzwil]]. En la 17-a jarcento la monaĥejo ricevis la infrastrukturon, kiu ankoraŭ hodiaŭ ekzistas. En la 17-a jarcento estis fondita la protestanta eklezia komunumo de Degersheim kaj en la jaro [[1763]] la katolika. Ek de [[1803]] Degersheim estas politika komunumo en [[Kantono Sankt-Galo]]. En [[1804]] la komunumoj ''Magdenau'' kaj ''Degersheim'' kuniĝis. En [[1818]] inscendio detruis 40 domojn, 15 garbejojn kaj la preĝejon. 200 personoj perdis sian hejmon. == Ekonomio == En [[mezepoko]] la popolo de Degersheim vivis ĉefe de la bovbredado kaj agrikulturo. En la jaro [[1447]] estis menciita [[muelejo]]. En de la mezo de la 18-a jarcento en Degersheim ekzistas kotonŝpinindustrio. Ekde la jaro [[1860]] Degersheim spertis ekonomian progreson dank al la brodaĵindustrio, en kiu laboris dumtempe ĝis 900 personoj. En la jaro 1910 estis malfermita la trajnlinio de Sankt-Galo al Wattwil. Post krizo de la brodaĵindustrio en la 30-aj jaroj de la 20-a jarcento la ĉefa industrio de Degersheim fariĝis la metal- kaj lignoindustrio. == Famuloj == Mortis en Degersheim hungara [[grafo]] [[János Teleki (pli juna)]]. == Komunuma Partnereco == La komunumo Degersheim havas [[partnera urbo|komunuman partnerecon]] kun [[Chamoson]] en [[Kantono Valezo]] en [[Svislando]]. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Vidu ankaŭ == * [[Degersheim (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.degersheim.ch Oficiala retejo de la komunumo Degersheim] * [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D1392.php Degersheim en la Historia Leksikono de Svislando] {{Projektoj}} <br /> {{Navigilo:Komunumoj de la elektodistrikto Wil}} [[Kategorio:Togenburgo]] 3moqcgpn6sa5fnwq3m80g577e3c88yf 0 247370 9483101 9452071 2026-09-28T10:59:46Z Sj1mor 12103 9483101 wikitext text/x-wiki '''Syllable''' estas [[Libera programaro|libera]] [[operaciumo]] por [[Pentium]] kaj kongruaj procesoroj. == Kreintoj == Kristian Van Der Vliet, Kaj de Vos, Riĉjo Caudill, Arno Klenke, Henrik Isaksson == Priskribo == Syllable estas volontula projekto por krei liberajn operaciumajn sistemojn por Pentium kaj kongruaj procesoroj. La intenco estas krei facile uzeblan liberan operaciumon por hejmaj kaj malgrandoficejaj uzantoj. Ĝi debranĉiĝis de la haltinta projekto [[AtheOS]] en julio 2002. Ĝi havas * indiĝenan retumilon bazitan sur [[WebKit]] ([[ABrowse]] aŭ Webster), * retpoŝtan klienton (Whisper), * sonludilon, spektilon, konvertilon bazitajn sur bibliotekaro kiu uzas etendaĵojn kiel [[FFmpeg]] aŭ rimedon por ludo de [[Ogg Vorbis]], * IDE, ktp. == Proprecoj == {{Esperantigu sekcion|https://syllable.metaproject.frl}} Ĉefaĵoj laŭ la Oficiala Retejo inkluzive: * Indiĝena Peco revuo dosiersistemo, la AtheOS Dosiersistemo (kutime nom AFS, kiu ne estas la sama kiel la Andrew Dosiersistemo) * C++ orient API * Kontraŭasorient grafika surtabla natura medio sur indiĝena GUI arkitekturo * Plejparte POSIX observema * Softvaro havenoj, inkluzivanta Emacs, Vim, Perl, Python, Apache kaj aliuloj. * GNU toolchain (GCC, Glibc, Binutils, Far) * Preventa multitasking kun multithreading * Symmetric multiprocessing (multoblaj procesoro) subten * Aparato aŭtistoj por plimulto de ofta komputila aparataro (video, sono, reto pecetoj) * dosiersistemo aŭtistoj por GRASA (leg/skrib), NTFS (leg) kaj subnumero2 (leg) * REBOL kiel sistemo skribo lingvo La lasta versio estas 0.6.5, liberig sur Januaro 8, 2008. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * https://syllable.metaproject.frl {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061010130904/http://www.syllable.org/ |date=2006-10-10 }} [[Kategorio:Libera programaro]] 7a4j1gumarb2gagvtjgrdd793nqhzm5 0 248059 9482767 9435544 2026-09-27T12:13:07Z Sj1mor 12103 9482767 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nacia teamo de futbalo | nomo = Hispanio | bildo =<!-- Ne forigu!!! Maksimume metu pli novan emblemon! -- krokodile: ¡No lo borres! ¡Como mucho, pon un logo nuevo! No ho esborris!!! Com a màxim, posa un logo més nou! Ez ezabatu!!! Gehienez ere, jarri logotipo berriagoa! --> | bilda grandeco = 150 | asocio = <small>''Real Federación Española de Fútbol'' <br /> ''Reial Federació Espanyola de Futbol'' <br /> ''Espainiako Futbol Errege Federakundea'' <br /></small> [[Reĝa Federacio Hispania de Futbalo]] | konfederacio = UEFA | manaĝero = ĉeftrejnisto {{#invoke:Wikidata|claim|P286|parameter=link}} | golreĝo = [[David Villa]] (59, stato de somero 2024) | stadiono = | kodo = ESP | unua matĉo = {{HispanioFB}} 1-0 <br /> {{Danio}} <br /> ''1920'' | plej granda gajno = {{HispanioFB}} 13-0 <br /> {{Bulgario}} <br /> ''1933'' | plej granda perdo = {{AnglioFB}} 7-1 <br /> {{HispanioFB}} <br /> ''1931'' | aperoj = 16 (unua en [[Futbala Mondpokalo 1934|1934]]) | plej bona rezulto = Ĉampiono <br /> [[Futbala Mondpokalo 2010|2010]] | turniro = Eŭropa Futbal-Ĉampionado | aperoj-t = 12 (unua en [[1964]]) | plej bona rezulto-t = Ĉampiono <br /> [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 1964|1964]], [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2008|2008]], [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2012|2012]] kaj [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2024|2024]] <!-- ĉio laŭ stato de 2024-07-15 --> }} La '''Hispana nacia teamo de futbalo''', [[hispane]] «La Selección española de fútbol», estas la [[Hispanio|landa]] vira teamo de la Reĝa Federacio Hispana de Futbalo ([[hispane]] «Real Federación Española de Fútbol». Laŭ la rangolisto de la internacia federacio [[FIFA]] la teamo estas inter la dek plej bonaj de la mondo. Ekde la {{#invoke:Wikidata|claim|P286|qualifier=P580}}, la trejnisto de la teamo estas ''{{#invoke:Wikidata|claim|P286|parameter=link}}''. Laŭ la stato de somero 2024 la entute plej multajn golojn (59) atingis [[David Villa]] kaj la plej multajn internaciajn matĉojn (180) kadre de la hispana teamo partoprenis la futbalisto [[Sergio Ramos]]. La kromnomon ''La Furia Roja'' ("la furiozo ruĝa") la teamo ekhavis dum la [[Somera Olimpiko 1920]] en [[Antverpeno]], kie la hispana teamo, en grandparte ruĝaj sportaj vestaĵoj, surprize atingis la arĝentan medalon. La teamo ankaŭ partoprenis en la [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2008]] - kaj gajnis ĝin la [[29-an de junio]] [[2008]]. En la [[Futbala Mondpokalo 2010]] la teamo (vidu la navigilan informkeston sube) unuafoje atingis la finalon kaj la [[11-an de julio]] [[2010]] venkis kontraŭ la [[nederlanda nacia teamo de futbalo]]. Post tio okazis enorma celebrado unue en [[Madrido]] kun akcepto ĉe la palacoj kaj de la reĝo kaj de la prezidento kaj poste surstrate la [[12-an de julio]]. Poste la futbalistoj ekferiis kaj veturis al iliaj naskiĝlokoj por respektivaj omaĝoj. Tiu venko havis eĉ politikajn kaj ekonomiajn sekvojn: konsumado kreskis kaj eĉ multaj entreprenoj promesis redonon de pagoj se Hispanio venkos kiam tio ne estis tiom certa kaj nun ili devas redoni tion, sed ankaŭ la vendado kreskis danke al tia promeso kaj ili pli malpli povos plenumi ĝin. Same la teamo venkis en la [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2012]] en [[Pollando]] kaj [[Ukrainio]]. En la [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2016]], la teamo nur avancis al la okonfinalo, do estis inter la lastaj 16 teamoj, [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2021]] avancis al la duonfinalo, do kun la dana teamo ricevis la trian lokon kaj en la [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2024]] ĝi ankoraŭ luktas pri plej bona loko. En la [[Futbala Mondpokalo 2014]], la teamo nur atingis la grupan fazon, do estis en la malpli sukcesa duono de la partoprenintaj teamoj, en la [[Futbala Mondpokalo 2018]], la teamo avancis al la okonfinalo, malvenkante kontraŭ la tiujare gastiganta rusa teamo, do estis inter la lastaj 16 teamoj, kaj en la [[Futbala Mondpokalo 2022]] same nur avancis al la okonfinalo. Daŭre la subtenantaj spektantoj revas pri triumfo simila al tiu en [[Futbala Mondpokalo 2010|2010]]. Aktuale, la trejnisto de la nacia teamo daŭre estas {{#invoke:Wikidata|claim|P286|parameter=link}}, kaj la teamestro estas {{#invoke:Wikidata|claim|P634|parameter=link}}. La nacia teamo konkuras kadre de la [[Reĝa Federacio Hispania de Futbalo]]. == Vidu ankaŭ == * [[Hispana virina nacia teamo de futbalo]] * [[kataluna nacia teamo de futbalo]] * [[Paŭlo (polpo)]] == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{es}}) {| |[[Dosiero:Spain Euro 08 celebration 3.jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|teamanoj celebras la gajnon de la [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2008]] en [[Madrido]]}}]] |[[Dosiero:Vuelo a la Eurocopa 2012.jpg|eta|maldekstra|320ra|{{centre|la hispana nacia teamo antaŭ la ekflugo al la [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2012]]}}]] |} {{Hispana nacia teamo - Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2008}} {{Hispana nacia teamo - Futbala Mondpokalo 2010}} {{Hispana nacia teamo - Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2012}} {{Hispana nacia teamo - Futbala Mondpokalo 2014}} {{Hispana nacia teamo - Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2016}} {{Hispana nacia teamo - Futbala Mondpokalo 2018}} {{Hispana nacia teamo - Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2021}} {{Hispana nacia teamo - Futbala Mondpokalo 2022}} {{Hispana nacia teamo - Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2024}} {{Hispana nacia teamo - Futbala Mondpokalo 2026}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Hispana nacia teamo de futbalo| ]] [[Kategorio:Naciaj teamoj de futbalo]] [[Kategorio:Hispanaj futbalteamoj]] 28dyes2cfz5xyculspighku2jr5u2sk 0 252667 9482802 8239230 2026-09-27T12:42:56Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482802 wikitext text/x-wiki {{Informkesto kantisto | nomo = Ingrid Alberini | dosiero = | priskribo de dosiero = In-Grid en Varsovio | grandeco de dosiero = | larĝa dosiero = | fono = soloa kantisto | naskonomo = | alie nomata = In-grid | kromnomo = | naskiĝo = [[11-an de septembro]] [[1973]]<br />{{flagicon|Italio}} [[Guastalla]], [[Italio]] | morto = | deveno = | instrumento = | tipo de voĉo = | ĝenro = [[dancmuziko]] | profesio = [[kantistino]], [[Dancistino]] | aktivaj jaroj = [[2001 en muziko|2001]] - nuntempo | eldoninto = | parencaj temoj = [[Lamur]] | ttt = [http://www.in-grid.it in-grid.it] | nuntempaj membroj = | antaŭaj membroj = | signifa instrumento = |kesteroj= {{Informkesto homo |subŝablono=jes }}}} '''In-Grid''' estas [[italoj|itala]] kantistino, propranome '''Ingrid Alberini'''. Ŝi naskiĝis la {{daton|11|9|1973}}<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.bbc.co.uk/music/artists/94b9d46e-9b13-4707-9b54-b9c4888b5c1c|titolo=Ingrid Alberini|verko=[[BBC Music]]|eldoninto=[[BBC]]|lingvo=en|alirdato=2016-01-20|arkivurl=https://web.archive.org/web/20161014171052/http://www.bbc.co.uk/music/artists/94b9d46e-9b13-4707-9b54-b9c4888b5c1c|arkivdato=2016-10-14}}</ref> aŭ [[1978]]<ref name="bio">{{citaĵo el la reto|url=http://schurzhs.org/Wadycki/In-Grid%20Bio.pdf|titolo=In-Grid - Biography|verko=[[Carl Schurz High School|Schurz High School]]|eldoninto=[[Chicago Public Schools]]|lingvo=en|alirdato=2016-01-20}}{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ŝi kantas france en stiloj de [[kanzono]]j kaj ŝi estas ankaŭ aŭtoro de tekstoj de kantoj. Ŝi estas konata per kanto {{langi|fr|Tu es foutu}}. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|kantisto|italo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Italaj kantistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Italio]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 11-an de septembro]] 1a3byh2neu42k68q55meqjuoc4dkodn 1 254214 9483055 5457603 2026-09-28T08:21:30Z Sj1mor 12103 /* "Tujlerjoj" */ nova sekcio 9483055 wikitext text/x-wiki == Malelstarigo == La artikolo perdis elstaran statuson, vidu [[Vikipedio:Ne plu elstaraj artikoloj/Marie-Antoinette|balotpaĝon]]. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 21:55, 30 Jan. 2013 (UTC) == ADLS-diskuto == Proponita de -- [[Vikipediisto:Yekrats|Yekrats]] 02:52, 17. Jul 2008 (UTC) *Por: # {{Por}} [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 14:01, 4. Aŭg 2008 (UTC) # {{Por}} [[Vikipediisto:Punktor|Punktor]] 16:39, 4. Aŭg 2008 (UTC) # {{Por}} [[Vikipediisto:Thomas Guibal|Thomas Guibal]] 14:45, 6. Aŭg 2008 (UTC) *Kontraŭ: <s># {{Kontraŭ}} [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 09:51, 17. Jul 2008 (UTC)</s> *Detenas: *Komentoj: :Ankoraŭ necesas lingva poluro: Nun multaj verboj estas en as-formo, sed por historiaj artikoloj necesas uzi ĉefe la is-formon. Aldone estas kelkaj eraroj (mi ĵus rapide trovis du kaj korektis ilin, sed certe restas aliaj). [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 09:51, 17. Jul 2008 (UTC) ::Jam okazis kelkaj korektoj -> bonvolu vidi! La artikolo enhavas kelkajn esprimmanierojn, kiujn mi ne konas. Pro mia nesufiĉa kapableco lingva mi ne scias, ĉu temas pri eraroj aŭ kreiva stilo. Dankon [[Vikipediisto:Punktor|Punktor]] 13:58, 28. Jul 2008 (UTC) :::La artikolo nun jam ege boniĝis lingve, do mi ŝanĝis mian voĉdonon al "por". [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 14:01, 4. Aŭg 2008 (UTC) == "Tujlerjoj" == = Tuilerioj = (Alidirektita el [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Tujlerioj&redirect=no Tujlerioj]) [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 08:21, 28 sep. 2026 (UTC) 3c390g81i6nl962dx6r25fpj10r0l7o 9483056 9483055 2026-09-28T08:21:49Z Sj1mor 12103 /* "Tujlerjoj" */ 9483056 wikitext text/x-wiki == Malelstarigo == La artikolo perdis elstaran statuson, vidu [[Vikipedio:Ne plu elstaraj artikoloj/Marie-Antoinette|balotpaĝon]]. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 21:55, 30 Jan. 2013 (UTC) == ADLS-diskuto == Proponita de -- [[Vikipediisto:Yekrats|Yekrats]] 02:52, 17. Jul 2008 (UTC) *Por: # {{Por}} [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 14:01, 4. Aŭg 2008 (UTC) # {{Por}} [[Vikipediisto:Punktor|Punktor]] 16:39, 4. Aŭg 2008 (UTC) # {{Por}} [[Vikipediisto:Thomas Guibal|Thomas Guibal]] 14:45, 6. Aŭg 2008 (UTC) *Kontraŭ: <s># {{Kontraŭ}} [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 09:51, 17. Jul 2008 (UTC)</s> *Detenas: *Komentoj: :Ankoraŭ necesas lingva poluro: Nun multaj verboj estas en as-formo, sed por historiaj artikoloj necesas uzi ĉefe la is-formon. Aldone estas kelkaj eraroj (mi ĵus rapide trovis du kaj korektis ilin, sed certe restas aliaj). [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 09:51, 17. Jul 2008 (UTC) ::Jam okazis kelkaj korektoj -> bonvolu vidi! La artikolo enhavas kelkajn esprimmanierojn, kiujn mi ne konas. Pro mia nesufiĉa kapableco lingva mi ne scias, ĉu temas pri eraroj aŭ kreiva stilo. Dankon [[Vikipediisto:Punktor|Punktor]] 13:58, 28. Jul 2008 (UTC) :::La artikolo nun jam ege boniĝis lingve, do mi ŝanĝis mian voĉdonon al "por". [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 14:01, 4. Aŭg 2008 (UTC) "[[Tujlerjoj]]" = Tuilerioj = (Alidirektita el [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Tujlerioj&redirect=no Tujlerioj]) [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 08:21, 28 sep. 2026 (UTC) k321cxt68b7y6dxjva9qfi8ix3uluia 9483057 9483056 2026-09-28T08:22:26Z Sj1mor 12103 9483057 wikitext text/x-wiki == Malelstarigo == La artikolo perdis elstaran statuson, vidu [[Vikipedio:Ne plu elstaraj artikoloj/Marie-Antoinette|balotpaĝon]]. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 21:55, 30 Jan. 2013 (UTC) == ADLS-diskuto == Proponita de -- [[Vikipediisto:Yekrats|Yekrats]] 02:52, 17. Jul 2008 (UTC) *Por: # {{Por}} [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 14:01, 4. Aŭg 2008 (UTC) # {{Por}} [[Vikipediisto:Punktor|Punktor]] 16:39, 4. Aŭg 2008 (UTC) # {{Por}} [[Vikipediisto:Thomas Guibal|Thomas Guibal]] 14:45, 6. Aŭg 2008 (UTC) *Kontraŭ: <s># {{Kontraŭ}} [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 09:51, 17. Jul 2008 (UTC)</s> *Detenas: *Komentoj: :Ankoraŭ necesas lingva poluro: Nun multaj verboj estas en as-formo, sed por historiaj artikoloj necesas uzi ĉefe la is-formon. Aldone estas kelkaj eraroj (mi ĵus rapide trovis du kaj korektis ilin, sed certe restas aliaj). [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 09:51, 17. Jul 2008 (UTC) ::Jam okazis kelkaj korektoj -> bonvolu vidi! La artikolo enhavas kelkajn esprimmanierojn, kiujn mi ne konas. Pro mia nesufiĉa kapableco lingva mi ne scias, ĉu temas pri eraroj aŭ kreiva stilo. Dankon [[Vikipediisto:Punktor|Punktor]] 13:58, 28. Jul 2008 (UTC) :::La artikolo nun jam ege boniĝis lingve, do mi ŝanĝis mian voĉdonon al "por". [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 14:01, 4. Aŭg 2008 (UTC) == "Tujlerjoj" == [[Tuilerioj]] (Alidirektita el [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Tujlerioj&redirect=no Tujlerioj]) [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 08:21, 28 sep. 2026 (UTC) iddsqjewqrqylyp3ufh05cclhtmbidm 9483058 9483057 2026-09-28T08:22:40Z Sj1mor 12103 /* "Tujlerjoj" */ 9483058 wikitext text/x-wiki == Malelstarigo == La artikolo perdis elstaran statuson, vidu [[Vikipedio:Ne plu elstaraj artikoloj/Marie-Antoinette|balotpaĝon]]. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 21:55, 30 Jan. 2013 (UTC) == ADLS-diskuto == Proponita de -- [[Vikipediisto:Yekrats|Yekrats]] 02:52, 17. Jul 2008 (UTC) *Por: # {{Por}} [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 14:01, 4. Aŭg 2008 (UTC) # {{Por}} [[Vikipediisto:Punktor|Punktor]] 16:39, 4. Aŭg 2008 (UTC) # {{Por}} [[Vikipediisto:Thomas Guibal|Thomas Guibal]] 14:45, 6. Aŭg 2008 (UTC) *Kontraŭ: <s># {{Kontraŭ}} [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 09:51, 17. Jul 2008 (UTC)</s> *Detenas: *Komentoj: :Ankoraŭ necesas lingva poluro: Nun multaj verboj estas en as-formo, sed por historiaj artikoloj necesas uzi ĉefe la is-formon. Aldone estas kelkaj eraroj (mi ĵus rapide trovis du kaj korektis ilin, sed certe restas aliaj). [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 09:51, 17. Jul 2008 (UTC) ::Jam okazis kelkaj korektoj -> bonvolu vidi! La artikolo enhavas kelkajn esprimmanierojn, kiujn mi ne konas. Pro mia nesufiĉa kapableco lingva mi ne scias, ĉu temas pri eraroj aŭ kreiva stilo. Dankon [[Vikipediisto:Punktor|Punktor]] 13:58, 28. Jul 2008 (UTC) :::La artikolo nun jam ege boniĝis lingve, do mi ŝanĝis mian voĉdonon al "por". [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 14:01, 4. Aŭg 2008 (UTC) == "Tujlerjoj" == [[Tuilerioj]] (Alidirektita el [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Tujlerioj&redirect=no Tujlerioj]) [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 08:21, 28 sep. 2026 (UTC) k3mw3iqgkemgk287c0w2fn755z3zz9b 0 255688 9482945 9475303 2026-09-28T01:02:17Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482945 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | honora titolo = | nomo = Joe Biden | honora sufikso = | dosiero = Joe Biden presidential portrait.jpg | grandeco de dosiero = | malgranda dosiero = | priskribo = | vico = 46-a | ofico = [[Prezidanto de Usono]] | de = [[20-a de januaro]] [[2021]] | ĝis = [[20-a de januaro]] [[2025]] | antaŭulo = [[Donald Trump]] | sekvanto = Donald Trump | vico2 = 47-a | ofico2 = [[Vicprezidanto de Usono]] | de2 = [[20-a de januaro]] [[2009]] | ĝis2 = [[20-a de januaro]] [[2017]] | prezidento2 = [[Barack Obama]] | antaŭulo2 = [[Dick Cheney]] | sekvanto2 = [[Mike Pence]] | vico3 = | ofico3 = [[Usona Senatano]]<br />de [[Delavaro]] | de3 = {{dato|3|januaro|1973}} | ĝis3 = [[15-a de januaro]] [[2009]] | antaŭulo3 = [[J. Caleb Boggs]] | sekvanto3 = [[Ted Kaufman]] | dato de naskiĝo = 1942-11-20 | loko de naskiĝo = [[Scranton]], [[Pensilvanio]] | dato de morto = | loko de morto = | nacieco = | edzo/ino = Neilia Hunter (mortinta)<br />Jill Tracy Jacobs | partio = [[Usona Demokratia Partio|Demokratia Partio]] | rilatoj = | infanoj = | sidejo = [[Wilmington]], [[Delavaro]] | alma_mater = [[Universitato de Delavaro]]<br />[[Sirakuza Universitato]] | okupo = | profesio = [[advokato]], [[politikisto]] | religio = [[Katolikismo]] | subskribo = Joe Biden Presidential Signature.svg | ttt = http://biden.senate.gov | notoj = }} '''Joe BIDEN''', plennome '''Joseph Robinette Biden, Jr.''' {{prononco|ĝoŭ bajden}} (naskita la {{daton|20|novembro|1942}} en Scranton, [[Pensilvanio]]) estas [[Usono|usona]] politikisto de la [[Demokrata Partio (Usono)|Demokrata Partio]], spertulo pri eksterlanda politiko, kaj la [[prezidanto de Usono]] ekde 2021 ĝis 2025. De 1973 ĝis 2009 li estis delegito de [[Delavaro]] en la [[Usona Senato]]. De 2009 ĝis 2017 li estis [[vicprezidanto de Usono]] sub prezidanto [[Barack Obama]]. Biden servis ses oficdaŭrojn, aŭ 36 jarojn, kiel senatano. Li estas la plej longe servinta senatano de [[Delavaro]]. Li prezidis la komitaton pri eksterlandaj rilatoj en la 110-a [[Usona Kongreso|Kongreso]]. Biden estis kandidato por la usona prezidenteco, sed ekskandidatiĝis post la antaŭbaloto de [[Iovao]] la 3-an de januaro 2008. Obama anoncis Biden kiel sian vicprezidentan kandidaton, per poŝtelefona [[Servo de mallongaj mesaĝoj|tekst-mesaĝo]] al subtenantoj, la 23-an de aŭgusto 2008. Biden publike indikis, ke li serioze konsideras kandidatiĝi denove por la voĉdono de 2016.<ref>[http://www.washingtonpost.com/blogs/in-the-loop/wp/2015/03/23/job-opening-raise-money-to-draft-joe-biden-to-run-in-2016/ Colby Itkowitz - "There is a ‘Draft Joe Biden’ Super PAC Now; It’s Even Hiring a Fundraiser", ''[[Washington Post]]'', March 23, 2015]</ref> Tamen je la {{dato|21|oktobro|2015}}, parolante ĉe la Roza Ĝardeno (apud la Blanka Domo), kun la edzino kaj prezidanto Obama apude, Biden anoncis sian decidon ne kandidatiĝi por la demokrata nomumo en la balotado de 2016.<ref>Jeff Mason - [http://www.aol.com/article/2015/10/21/biden-announces-hes-not-running-for-president/21252056/?icid=maing-grid7%7Chtmlws-main-bb%7Cdl1%7Csec1_lnk3%26pLid%3D36905727 "Biden says he will not seek 2016 Democratic nomination"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151123032850/http://www.aol.com/article/2015/10/21/biden-announces-hes-not-running-for-president/21252056/?icid=maing-grid7%7Chtmlws-main-bb%7Cdl1%7Csec1_lnk3%26pLid%3D36905727 |date=2015-11-23 }}, ''Thomson Reuters'', October 21, 2015. Retrieved October 21, 2015 {{en}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.huffingtonpost.com/entry/joe-biden-president-2016_55f1cefbe4b093be51be0d69|titolo=Comment Joe Biden Is Not Running For President In 2016|alirdato=2015-10-21|eldoninto=Huffington Post}} {{en}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.wsj.com/articles/joe-biden-decides-not-to-enter-presidential-race-1445444657|titolo=Joe Biden Decides Not to Enter Presidential Race|alirdato=2015-10-21|eldoninto=The Wall Street Journal}} {{en}}</ref> Biden anoncis sian 2020 kandidatecon por prezidanto la {{Daton|25|aprilo|2019}}, kaj en junio 2020, li atingis la 1.991-delegitan sojlon necesan por iĝi la kandidato de la partio.<ref>https://www.washingtonpost.com/politics/biden-clinches-the-democratic-nomination-after-securing-more-than-1991-delegates/2020/06/09/ee8a4e66-a7e3-11ea-b473-04905b1af82b_story.html</ref> La {{daton|11|aŭgusto|2020}}, Biden anoncis, ke usona senatano [[Kamala Harris]] estos vicprezidantkandidato en la prezidanta elekto en 2020.<ref>https://www.cnn.com/politics/live-news/2020-election-biden-vp-pick/index.html</ref> Biden venkis en la usonaj prezidantaj balotoj de {{dato|3|novembro|2020}} kontraŭ la tiama prezidanto [[Donald Trump]],<ref>[https://edition.cnn.com/politics/live-news/trump-biden-election-results-11-07-20/index.html Joe Biden elected president], CNN</ref> kaj li oficiale iĝis prezidanto de Usono la {{daton|20|januaro|2021}}. Je la tagon de sia [[inaŭguro]], Biden havis 78 jarojn kaj du monatojn, la plej maljuna prezidanto en la momento de sia inaŭguro (Trump tenis la antaŭan rekordon, kiu havis 70 jarojn dum sia inaŭguro) kaj la plej maljuna aktuala prezidanto ([[Ronald Reagan]], kiu estis 77-jara kiam li finis sian antaŭan mandaton). Li ankaŭ estas la unua prezidanto kies hejmŝtato estas Delavaro. Krome li estas la dua katolika prezidanto en la historio post [[John F. Kennedy|John Fitzgerald Kennedy]]; Kaj la dua prezidanto, post [[Richard Nixon]], kiu estis elektita prezidanto post sia periodo kiel vicprezidanto finiĝis. == Frua vivo (1942–1965) == [[Dosiero:Joe Biden at Archmere Academy (cropped 2).jpg|maldekstra|eta|Biden ĉe Akademio Archmere en la 1950aj jaroj]] Joseph Robinette Biden Jr. naskiĝis la 20an de novembro 1942,<ref name="cong-bio2">United States Congress. "Joseph R. Biden (id: b000444)". ''Biographical Directory of the United States Congress''.</ref> ĉe la Hospitalo de St. Mary en Scranton, [[Pensilvanio]],<ref>[[Joe Biden#Witcover|Witcover (2010)]], p. 5.</ref> al Catherine Eugenia "Jean" Biden (naske Finnegan) kaj Joseph Robinette Biden Sr.<ref name="ap0108102">{{Cite news|last=Chase|first=Randall|date=9a de januaro 2010|title=Vice President Biden's mother, Jean, dies at 92|publisher=WITN-TV|agency=[[Associated Press]]|url=https://www.witn.com/home/headlines/81062772.html|access-date=24a de januaro 2021|archive-date=May 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520012620/https://www.witn.com/home/headlines/81062772.html|url-status=dead|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-03|arkivurl=https://web.archive.org/web/20200520012620/https://www.witn.com/home/headlines/81062772.html|arkivdato=2020-05-20}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200520012620/https://www.witn.com/home/headlines/81062772.html |date=2020-05-20 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.witn.com/home/headlines/81062772.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200520012620/https://www.witn.com/home/headlines/81062772.html |arkivdato=2020-05-20 }}</ref><ref>{{Cite news|last=Smolenyak|first=Megan|author-link=Megan Smolenyak|date=3a de septembro 2002|title=Joseph Biden Sr., 86, father of the senator|work=The Baltimore Sun|url=https://www.baltimoresun.com/news/bs-xpm-2002-09-03-0209030023-story.html|access-date=15a de aprilo 2020|archive-date=December 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230113231/https://www.baltimoresun.com/news/bs-xpm-2002-09-03-0209030023-story.html|url-status=live}}</ref> La plej maljuna infano en katolika familio, li havas fratinon, Valerie kaj du fratojn, Francis kaj James.<ref>[[Joe Biden#Witcover|Witcover (2010)]], p. 9.</ref> Jean havis irlandan geneologion,<ref>{{Cite news|last=Smolenyak|first=Megan|author-link=Megan Smolenyak|date=2a de julio 2012|title=Joe Biden's Irish Roots|work=HuffPost|url=https://www.huffpost.com/entry/joe-bidens-irish-roots_b_1641678|access-date=6a de decembro 2012|archive-date=28a de aprilo 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190428024327/https://www.huffpost.com/entry/joe-bidens-irish-roots_b_1641678|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=November 9, 2008|title=Number two Biden has a history over Irish debate|work=The Belfast Telegraph|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/sunday-life/number-two-biden-has-a-history-over-irish-debate-28454443.html|access-date=January 22, 2008|archive-date=December 16, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216214525/http://www.belfasttelegraph.co.uk/sunday-life/number-two-biden-has-a-history-over-irish-debate-28454443.html|url-status=live}}</ref><ref name="witcover82">[[Joe Biden#Witcover|Witcover (2010)]], p. 8.</ref> kaj Joseph Sr. havis anglan, francan, kaj irlandan geneologion.<ref name="witcover82" /><ref>{{Cite news|last=Smolenyak|first=Megan|author-link=Megan Smolenyak|date=April–May 2013|title=Joey From Scranton—VP Biden's Irish Roots|work=Irish America|url=https://irishamerica.com/2013/03/joey-from-scranton-vice-president-bidens-irish-roots/|access-date=April 15, 2020|archive-date=January 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103080608/https://irishamerica.com/2013/03/joey-from-scranton-vice-president-bidens-irish-roots/|url-status=live}}</ref> La patro de Biden estis riĉa, sed suferis financajn problemojn ĉirkaŭ la tempo kiam Biden naskiĝis<ref>{{Cite news|last=Russell|first=Katie|date=January 8, 2021|title=Joe Biden's family tree: how tragedy shaped the US president-elect|language=en-GB|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|url=https://www.telegraph.co.uk/family/life/joe-biden-family-tree-children-ashley-hunter/|access-date=December 1, 2020|issn=0307-1235|archive-date=January 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108150352/https://www.telegraph.co.uk/family/life/joe-biden-family-tree-children-ashley-hunter/|url-status=live}}</ref><ref name="promises20082">{{Cite book|last1=Biden|first1=Joe|title=Promises to Keep: On Life and Politics|date=2008|publisher=Random House|isbn=978-0-8129-7621-2|pages=16–17}}</ref><ref name="Witcover 2010 pp. 7-8">[[Joe Biden#Witcover|Witcover (2010)]], pp. 7-8.</ref> kaj dum pluraj jaroj la familio loĝis kun la patrinaj geavoj de Biden.<ref name="Witcover 2010 pp. 7-8"/> Scranton spertis ekonomian malpliiĝon dum la 1950aj jaroj kaj la patro de Biden ne povis trovi konstantan laboron.<ref name="ap-scranton2">{{Cite news|last=Rubinkam|first=Michael|date=August 27, 2008|title=Biden's Scranton childhood left lasting impression|publisher=[[Fox News Channel|Fox News]]|agency=[[Associated Press]]|url=https://www.foxnews.com/wires/2008Aug27/0,4670,CVNBidenapossScrantonRoots,00.html|access-date=September 7, 2008|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115185424/https://www.foxnews.com/wires/2008Aug27/0,4670,CVNBidenapossScrantonRoots,00.html|url-status=live}}</ref> Komence en 1953, la familio loĝis en apartamento en Claymont, [[Delavaro]], kaj poste translokiĝis al domo en apuda Mayfield.<ref name="promises20082" /><ref name="Witcover 2010 pp. 7-8"/><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.homesandgardens.com/news/joe-biden-house|titolo=Joe Biden's houses|alirdato=2021-09-18|familia nomo=Ebert|persona nomo=Jennifer|dato=2021-01-20|eldoninto=Homes and Gardens}}</ref><ref>{{cite news|last=Newman|first=Meredith|title=How Joe Biden went from 'Stutterhead' to senior class president|newspaper=News Journal|date=June 24, 2019|url=https://eu.delawareonline.com/story/news/2019/06/24/how-joe-biden-overcame-stutter-class-president-archmere-high-school/1261174001/|accessdate=September 18, 2021}}</ref> Biden Sr. poste fariĝis sukcesa vendisto de uzitaj aŭtoj, kun familio en mezklasa vivstilo.<ref name="Witcover 2010 pp. 7-8"/><ref name="ap-scranton2" /><ref name="aap08-bio26">''Almanac of American Politics'' 2008, p. 364.</ref> Ĉe Akademio Archmere en Claymont,<ref name="Witcover 2010 pp. 27, 32">[[Joe Biden#Witcover|Witcover (2010)]], pp. 27, 32.</ref> Biden ludis [[basbalo]]n kaj estis elstara ludanto en la mezlerneja [[Usona piedpilkado|usona futbala]] teamo.<ref name="Witcover 2010 pp. 7-8"/><ref name="tnj0928082">{{Cite news|last=Frank|first=Martin|date=September 28, 2008|title=Biden was the stuttering kid who wanted the ball|page=D.1|work=The News Journal|url=https://pqasb.pqarchiver.com/delawareonline/access/1742718581.html?FMT=ABS|archive-url=https://web.archive.org/web/20130601081204/http://pqasb.pqarchiver.com/delawareonline/access/1742718581.html?FMT=ABS|archive-date=June 1, 2013|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-03|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130601081204/http://pqasb.pqarchiver.com/delawareonline/access/1742718581.html?FMT=ABS|arkivdato=2013-06-01}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130601081204/http://pqasb.pqarchiver.com/delawareonline/access/1742718581.html?FMT=ABS |date=2013-06-01 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://pqasb.pqarchiver.com/delawareonline/access/1742718581.html?FMT=ABS |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130601081204/http://pqasb.pqarchiver.com/delawareonline/access/1742718581.html?FMT=ABS |arkivdato=2013-06-01 }}</ref> Kvankam ne bona studento, li estis klasa prezidanto en la tria kaj kvara jaroj.<ref name="auto32">[[Joe Biden#Witcover|Witcover (2010)]], pp. 40-41.</ref><ref name="auto32"/> Li diplomiĝis en 1961.<ref name="auto32"/> Ĉe la [[Universitato de Delavaro]] en Newark, Biden nelonge ludis unuajaran usonan futbalon<ref>Biden, ''Promises to Keep'', pp. 27, 32–33.</ref><ref>{{Cite web|first=Domenico|last=Montanaro|title=Fact Check: Biden's Too Tall Football Tale|url=http://firstread.nbcnews.com/_news/2012/10/16/14489712-fact-check-bidens-too-tall-football-tale|archive-url=https://web.archive.org/web/20121221225751/http://firstread.nbcnews.com/_news/2012/10/16/14489712-fact-check-bidens-too-tall-football-tale|archive-date=December 21, 2012|website=firstread.nbcnews.com|publisher=NBC News}}</ref> kaj, kiel neelstara studento,<ref name="nyt09188722">{{Cite news|last=Dionne|first=E. J., Jr.|author-link=E. J. Dionne|date=September 18, 1987|title=Biden Admits Plagiarism in School But Says It Was Not 'Malevolent'|work=[[The New York Times]]|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE3DB143FF93BA2575AC0A961948260|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 20, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110120023426/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE3DB143FF93BA2575AC0A961948260|url-status=live}}</ref> gajnis bakalaŭron en 1965 kun duobla specialiĝo pri historio kaj [[politika scienco]] kaj subspecialiĝo en la angla lingvo.<ref name="ap-timeline2">{{Cite news|date=August 23, 2008|title=A timeline of U.S. Sen. Joe Biden's life and career|work=[[San Francisco Chronicle]]|agency=[[Associated Press]]|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/n/a/2008/08/22/politics/p222636D16.DTL|url-status=dead|access-date=September 6, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080925021142/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fn%2Fa%2F2008%2F08%2F22%2Fpolitics%2Fp222636D16.DTL|archive-date=September 25, 2008}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080925021142/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fn%2Fa%2F2008%2F08%2F22%2Fpolitics%2Fp222636D16.DTL |date=2008-09-25 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fn%2Fa%2F2008%2F08%2F22%2Fpolitics%2Fp222636D16.DTL |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080925021142/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fn%2Fa%2F2008%2F08%2F22%2Fpolitics%2Fp222636D16.DTL |arkivdato=2008-09-25 }}</ref><ref>[[Joe Biden#Taylor|Taylor (1990)]], p. 98.</ref> Biden havas [[balbutado]]n, kiu pliboniĝis dum la dudekaj aĝoj.<ref>{{Cite web|last=Biden, Jr.|first=Joseph R.|date=July 9, 2009|title=Letter to National Stuttering Association chairman|url=http://www.westutter.org/pdfs/Joe_Biden-PublicGreeting_NationalStutteringAssoc_7.1.09.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728173845/http://www.westutter.org/pdfs/Joe_Biden-PublicGreeting_NationalStutteringAssoc_7.1.09.pdf|archive-date=July 28, 2011|access-date=December 9, 2010|publisher=[[National Stuttering Association]]|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-03|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110728173845/http://www.westutter.org/pdfs/Joe_Biden-PublicGreeting_NationalStutteringAssoc_7.1.09.pdf|arkivdato=2011-07-28}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110728173845/http://www.westutter.org/pdfs/Joe_Biden-PublicGreeting_NationalStutteringAssoc_7.1.09.pdf |date=2011-07-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.westutter.org/pdfs/Joe_Biden-PublicGreeting_NationalStutteringAssoc_7.1.09.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110728173845/http://www.westutter.org/pdfs/Joe_Biden-PublicGreeting_NationalStutteringAssoc_7.1.09.pdf |arkivdato=2011-07-28 }}</ref> Li diras, ke li malpliigis ĝin elparolante poezion antaŭ spegulo,<ref name="auto32"/><ref>{{Cite web|first=Janet|last=Hook|date=September 16, 2019|title=Joe Biden's childhood struggle with a stutter: How he overcame it and how it shaped him|url=https://www.latimes.com/politics/story/2019-09-15/joe-bidens-childhood-struggle-with-a-stutter|access-date=July 24, 2020|website=[[Los Angeles Times]]|archive-date=September 16, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916173912/https://www.latimes.com/politics/story/2019-09-15/joe-bidens-childhood-struggle-with-a-stutter|url-status=live}}</ref> sed kelkaj observantoj diris, ke ĝi influis lian elfaron en la prezidentaj debatoj de la demokratia partio de 2020.<ref>{{Cite web|last=Hendrickson|first=John|date=January–February 2020|title=What Joe Biden Can't Bring Himself to Say|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2020/01/joe-biden-stutter-profile/602401/|access-date=November 24, 2019|website=[[The Atlantic]]|archive-date=November 21, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121191228/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2020/01/joe-biden-stutter-profile/602401/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Bailey|first=Isaac J.|date=March 11, 2020|title=Is Biden's Stutter Being Mistaken for "Cognitive Decline"?|url=https://niemanreports.org/articles/biden-stutter/|work=Nieman Reports|publisher=[[Nieman Foundation for Journalism]]|location=Cambridge, MA|access-date=August 29, 2021}}</ref><ref>{{cite news|last=Carlisle|first=Madeleine|date=December 20, 2019|access-date=August 29, 2021|title=Sarah Huckabee Sanders Apologizes To Joe Biden After Mocking Debate Response on Stuttering|url=https://time.com/5753754/sarah-huckabee-sanders-biden-stuttering-tweet/|work=[[Time (magazine)|Time]]|location=New York, NY}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210916191918/https://time.com/5753754/sarah-huckabee-sanders-biden-stuttering-tweet/ |date=2021-09-16 }}</ref> == Geedziĝoj, jurlernejo, kaj frua kariero (1966–1972) == Je la 27a de aŭgusto, 1966, Biden geedziĝis kun Neilia Hunter (1942–1972), studento ĉe [[Sirakuza Universitato|Universitato de Syracuse]],<ref name="ap-timeline24">{{Cite news|date=August 23, 2008|title=A timeline of U.S. Sen. Joe Biden's life and career|work=[[San Francisco Chronicle]]|agency=[[Associated Press]]|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/n/a/2008/08/22/politics/p222636D16.DTL|url-status=dead|access-date=September 6, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080925021142/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fn%2Fa%2F2008%2F08%2F22%2Fpolitics%2Fp222636D16.DTL|archive-date=September 25, 2008}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080925021142/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fn%2Fa%2F2008%2F08%2F22%2Fpolitics%2Fp222636D16.DTL |date=2008-09-25 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fn%2Fa%2F2008%2F08%2F22%2Fpolitics%2Fp222636D16.DTL |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080925021142/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fn%2Fa%2F2008%2F08%2F22%2Fpolitics%2Fp222636D16.DTL |arkivdato=2008-09-25 }}</ref> post superirante la barilon de la nevolemo de ties gepatroj pri tio, ke ŝi geedziĝas kun katolikulo. La ceremonio okazis en katolika preĝejo en Skaneateles, Nov-Jorko.<ref>Biden, ''Promises to Keep'', pp. 32, 36–37.</ref> Ili havis tri infanojn: Joseph R. "Beau" Biden III (1969–2015), Robert Hunter Biden (naskite 1970), kaj Naomi Christina "Amy" Biden (1971–1972).<ref name="ap-timeline24"/> [[Dosiero:Joe Biden in 1968 Edition of Onondagan Yearbook.jpg|maldekstra|eta|Biden en la jarlibro de 1968 de la Universitato de Syracuse]] En 1968, Biden gajnis diplomon pri juro de Lernejo de Juro de la Universitato Syracuse, rangis 76a en sia klaso de 85 studentoj, post malsukceso en kurso pro agnoskita "eraro" kiam li kopiis artikolon el jura gazeto por eseo, kiun li verkis dum la unua jaro ĉe la lernejo de juro.<ref name="nyt09188722"/> Li fariĝis advokato de Delavaro en 1969.<ref name="cong-bio2" /> Biden ne publike subtenis aŭ kontraŭis la Vjetnamian Militon ĝis sia kandidatiĝo por la senato kaj kontraŭis la kondukon de Nixon pri la milito.<ref>Witcover (2010), pp. 50, 75.</ref> Dum la studado ĉe la Universitato de Delavaro kaj la Universitato de Syracuse, Biden ricevis kvin soldatiĝajn prokrastojn, kiam la plejparto de soldatoj estis sendataj al la [[Vjetnama milito|Vjetnamia Milito]]. En 1968, baze de fizika ekzameno, oni donis al li kondiĉan kuracan prokraston; en 2008, proparolanto por Biden diris, ke la kialo estis "adoleska astmo".<ref>{{cite news|last1=Caldera|first1=Camille|title=Fact check: Biden, like Trump, received multiple draft deferments from Vietnam|url=https://www.usatoday.com/story/news/factcheck/2020/09/16/fact-check-biden-received-multiple-draft-deferments-vietnam/5809482002/|access-date=April 3, 2021|work=[[USA Today]]|date=September 16, 2020}}</ref> En 1968, Biden estis oficisto en advokata firmao en Wilmington gvidita de eminenta loka respublikano William Prickett kaj, li poste diris, ke li "pensis pri si kiel [[Respublikana Partio (Usono)|respublikano]]".<ref name="dmn-8723">{{Cite news|last=Leubsdorf|first=Carl P.|date=September 6, 1987|title=Biden Keeps Sights Set On White House|work=[[The Dallas Morning News]]|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_text_direct-0=0ED3CF5858543A33&p_field_direct-0=document_id|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103080715/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_text_direct-0=0ED3CF5858543A33&p_field_direct-0=document_id|url-status=live}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210103080715/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_text_direct-0=0ED3CF5858543A33&p_field_direct-0=document_id |date=2021-01-03 }} Reprinted in {{cite news|url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/news/washington/cleubsdorf/stories/082308dnpolbiden87profile.4d6e19b.html|title=Lifelong ambition led Joe Biden to Senate, White House aspirations|date=August 23, 2008|newspaper=[[The Dallas Morning News]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080919060037/http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/news/washington/cleubsdorf/stories/082308dnpolbiden87profile.4d6e19b.html|archive-date=September 19, 2008}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080919060037/http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/news/washington/cleubsdorf/stories/082308dnpolbiden87profile.4d6e19b.html |date=2008-09-19 }}</ref><ref name="time-barrett2">{{Cite news|last=Barrett|first=Laurence I.|date=June 22, 1987|title=Campaign Portrait, Joe Biden: Orator for the Next Generation|work=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,964716,00.html|access-date=January 24, 2021|archive-date=November 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113235512/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,964716,00.html|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201113235512/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,964716,00.html |date=2020-11-13 }}</ref> Li malŝatis la konservativan rasan politikon de la aktuala demokrata guberniestro de Delavaro Charles Terry kaj subtenis pli liberalan Respublikanon, Russell W. Peterson, kiu venkis kontraŭ Terry en 1968.<ref name="dmn-8723"/> Lokaj respublikanoj varbis al Biden sed li registris sin [[Sendependa (politiko)|senpartia]] pro sia malŝato de respublikana prezidenta kandidato [[Richard Nixon]].<ref name="dmn-8723"/> En 1969, Biden laboris advokate unue kiel publika defendanto kaj poste ĉe firmao gvidita de loka aktiva demokrato,<ref name="dmn-8723"/><ref name="cby-4322">''Current Biography Yearbook 1987'', p. 43.</ref> kiu nomumis lin al la Demokrata Forumo, grupo klopodanta reformi kaj revigligi la ŝtatan partion;<ref>[[Joe Biden#Witcover|Witcover (2010)]], p. 86.</ref> Biden poste reregistris sin kiel demokrato.<ref name="dmn-8723"/> Li kaj alia advokato ankaŭ starigis advokatan firmaon.<ref name="cby-4322"/> Firmaa juro, tamen, ne plaĉis al li kaj [[Kriminala juro|kriminalaa juro]] ne pagis bonan salajron.<ref name="Witcover 2010 pp. 7-8"/> Li aldonis al sia enspezo administrante nemoveblaĵojn.<ref name="watn02010922">{{Cite news|last=Palmer|first=Nancy Doyle|date=February 1, 2009|title=Joe Biden: 'Everyone Calls Me Joe'|work=[[Washingtonian (magazine)|Washingtonian]]|url=https://www.washingtonian.com/2009/02/01/joe-biden-everyone-calls-me-joe/|access-date=February 4, 2009|archive-date=July 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160731071850/https://www.washingtonian.com/2009/02/01/joe-biden-everyone-calls-me-joe/|url-status=live}}</ref> En 1970, Biden kandidatiĝis por la seĝo de la 4a distrikto de la gubernia konsilio de New Castle, subtenante liberalan idearon, inkluzive publikan domaron en la antaŭurboj.<ref name="cby-4322"/><ref>[[Joe Biden#Witcover|Witcover (2010)]], p. 59.</ref><ref>{{Cite news|last=Harriman|first=Jane|date=December 31, 1969|title=Joe Biden: Hope for Democratic Party in '72?|page=3|work=[[Newspapers.com]]|publisher=[[The News Journal]]|url=http://www.newspapers.com/image/?clipping_id=8326887|access-date=May 1, 2019|archive-date=August 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802170920/http://www.newspapers.com/image/?clipping_id=8326887|url-status=live}}</ref> La seĝo estis tenata de respublikano Henry R. Folsom, kiu kandidatiĝis en la 5a distrikto post ŝanĝo de konsiliaj distriktoj.<ref>{{Cite web|url=https://udspace.udel.edu/bitstream/handle/19716/24355/MSS0733_F5.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=Republican Information Center: 1970 List of Candidates|last=Delaware Republican State Headquarters|date=1970|website=University of Delaware Library Institutional Repository|publisher=[[University of Delaware]]|location=Newark, DE|access-date=January 13, 2021|page=11|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115185424/https://udspace.udel.edu/bitstream/handle/19716/24355/MSS0733_F5.pdf?sequence=1&isAllowed=y|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=October 1, 1969|title=County Ponders Housing Code|url=https://www.newspapers.com/clip/67562209/housing-code/|work=[[The News Journal]]|location=Wilmington, DE|page=2|via=[[Newspapers.com]]|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115185425/https://www.newspapers.com/clip/67562209/housing-code/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Lockman|first=Norm|date=December 20, 1969|title=New Housing Code Favored for County|url=https://www.newspapers.com/clip/67562907/housing-code/|work=[[The News Journal]]|location=Wilmington, DE|page=2|via=[[Newspapers.com]]|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115185426/https://www.newspapers.com/clip/67562907/housing-code/|url-status=live}}</ref> Biden gajnis la ĝeneralan balotadon venkante respublikanon Lawrence T. Messick kaj enposteniĝis la 5an de januaro 1971.<ref>{{cite news|date=January 2, 1971|title=County Council to Take Oath|url=https://www.newspapers.com/clip/67554678/council-oath/|work=[[The News Journal]]|location=Wilmington, DE|page=4|via=[[Newspapers.com]]|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115185436/https://www.newspapers.com/clip/67554678/council-oath/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=January 6, 1971|title=Conner Calls Shake of 7 Lucky Omen for Council|url=https://www.newspapers.com/clip/67567899/lucky-omen/|work=[[The News Journal]]|location=Wilmington, DE|page=3|via=[[Newspapers.com]]|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115185426/https://www.newspapers.com/clip/67567899/lucky-omen/|url-status=live}}</ref> Li servis ĝis la 1a de januaro 1973 kaj demokrato Francis R. Rapida enposteniĝis post li.<ref>{{cite news|date=January 2, 1973|title=Maloney Seeks New Businesses|url=https://www.newspapers.com/clip/67556072/maloney-seeks/|work=[[The News Journal]]|location=Wilmington, DE|page=4|via=[[Newspapers.com]]|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115185512/https://www.newspapers.com/clip/67556072/maloney-seeks/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=March 30, 1972|title=Swift Seeks 4th District County Seat|url=https://www.newspapers.com/clip/67555654/swift-seeks/|work=[[The News Journal]]|location=Wilmington, DE|page=41|via=[[Newspapers.com]]|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115185450/https://www.newspapers.com/clip/67555654/swift-seeks/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Frump|first=Bob|date=November 8, 1972|title=GOP Decade Ends with Slawik Win|url=https://www.newspapers.com/clip/67555456/gop-decade/|work=[[The News Journal]]|location=Wilmington, DE|page=3|via=[[Newspapers.com]]|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115185431/https://www.newspapers.com/clip/67555456/gop-decade/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Zintl|first=Terry|date=March 14, 1973|title=Shop Center Hackles Rise In Hockessin|url=https://www.newspapers.com/clip/67561659/shop-center/|work=[[The News Journal]]|location=Wilmington, DE|page=64|via=[[Newspapers.com]]|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115185432/https://www.newspapers.com/clip/67561659/shop-center/|url-status=live}}</ref> Dum sia tempo en la gubernia konsilio, Biden kontraŭis grandajn aŭtovojajn projektojn, kiuj laŭ lia argumento povus interrompi kvartalojn de Wilmington.<ref>[[Joe Biden#Witcover|Witcover (2010)]], p. 62.</ref> === Usona Senata kampanjo de 1972 en Delavaro === [[Dosiero:US Senate 1972 Delaware by State House District.svg|eta|Rezultoj de la balotado de 1972 por la usona senato balotado en [[Delavaro]]]] En 1972, Biden venkis kontraŭ respublikana enpostenanto J. Caleb Boggs por fariĝi la usona senatano de Delavaro. Li estis la nura demokrato, kiu volis defii Boggs-n.<ref name="cby-4322"/> Kun minimumaj kampanjaj financoj, oni ne kredis, ke li havis ŝancon de venko.<ref name="Witcover 2010 pp. 7-8"/> Familianoj administris kaj laboris en la kampanjo, kiu dependis je renkontado kun voĉdonantoj kaj permana disdonado de paperojn priskribantajn liajn kredojn,<ref name="npr-722">{{Cite news|last=Naylor|first=Brian|date=October 8, 2007|title=Biden's Road to Senate Took Tragic Turn|publisher=[[National Public Radio]]|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=14999603|access-date=September 12, 2008|archive-date=September 11, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080911183158/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=14999603|url-status=live}}</ref> metodo farebla pro la malgrandeco de Delavaro.<ref name="watn02010922"/> Li ricevis helpon de la sindikato AFL–CIO kaj de demokrata opinisondisto Patrick Caddell.<ref name="cby-4322" /> Lia idearo temis ĉefe pri la medio, retiro el Vjetnamio, civilaj rajtoj, amasa veturilo, egalecaj impostoj, saneca prizorgo, kaj publika malkontenteco pri "kutima politiko".<ref name="cby-4322" /><ref name="npr-722" /> Kelkajn monatojn antaŭ la balotado, Biden estis malantaŭ Boggs je preskaŭ tridek procentaĵoj, sed lia energio, alloga juna familio, kaj kapablo konekti kun la emocioj de voĉdonantoj helpis lin<ref name="aap08-bio26"/> kaj li venkis kun 50.5 procento de la voĉdono.<ref name="npr-722" /> Ĉe la tempo de sia balotado, li havis ankoraŭ 29 jarojn, sed atingis la konstitucie postulitan aĝon de 30 antaŭ ol li komencis en la posteno de senatano.<ref name="25things2">{{Cite web|url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/vice-president-joe-biden-25-things-you-dont-know-about-me-w206893/|title=President Joe Biden: 25 Things You Don't Know About Me!|work=[[Us Weekly]]|date=January 20, 2021|access-date=August 29, 2021|publisher=[[A360media|A360 Media LLC]]}}</ref> === Morto de edzino kaj filino === La 18an de decembro 1972, kelkaj semajnoj post la balotado, la edzino de Biden, Neilia, kaj unujarhava filino Naomi mortis en aŭta akcidento dum kristnaska butikumado en Hockessin, Delavaro.<ref name="ap-timeline24"/><ref>{{Cite news|date=December 19, 1972|title=Biden's Wife, Child Killed in Car Crash|language=en-US|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1972/12/19/archives/bidens-wife-child-killed-in-car-crash.html|page=9|access-date=January 8, 2021|issn=0362-4331|archive-date=December 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202063824/https://www.nytimes.com/1972/12/19/archives/bidens-wife-child-killed-in-car-crash.html|url-status=live}}</ref> Frapis la aŭton de Neilia kamionego dum ŝi ekveturis en stratkrucon. Iliaj filoj Beau (3-jarhava) kaj Hunter (2-jarhava) travivis la akcidenton kaj preniĝis al la hospitalo en modera kondiĉo, Beau kun rompita kruro kaj aliaj vundoj, kaj Hunter kun negrava krania frakturo kaj aliaj kapaj vundoj.<ref name="witcover939822">[[Joe Biden#Witcover|Witcover (2010)]], pp. 93, 98.</ref> Biden konsideris eksiĝi por zorgi ilin,<ref name="aap08-bio26"/> sed Gvidanto de la Plimulto de la Senato Mike Mansfield persvadis lin ne fari tion.<ref name="lat-joe2">{{Cite news|last=Levey|first=Noam M.|date=August 24, 2008|title=In his home state, Biden is a regular Joe|work=[[Los Angeles Times]]|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-aug-24-na-biden24-story.html|access-date=September 7, 2008|archive-date=December 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230125100/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-aug-24-na-biden24-story.html|url-status=live}}</ref> Jarojn poste, Biden diris, ke oni diris al li, ke la ŝoforo de la kamiono supoze drinkis alkoholon antaŭ la kolizio. La familio de la ŝoforo neis la aserton kaj la polico neniam legitimis ĝin. Biden poste pardonpetis al la familio.<ref name="dj-no-dui222">{{Cite news|last=Kipp|first=Rachel|date=September 4, 2008|title=No DUI in crash that killed Biden's 1st wife, but he's implied otherwise|page=A.1|work=[[The News Journal]]|url=https://pqasb.pqarchiver.com/delawareonline/access/1743377101.html?FMT=ABS|archive-url=https://web.archive.org/web/20130601102455/http://pqasb.pqarchiver.com/delawareonline/access/1743377101.html?FMT=ABS|archive-date=June 1, 2013|access-date=August 29, 2021|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-03|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130601102455/http://pqasb.pqarchiver.com/delawareonline/access/1743377101.html?FMT=ABS|arkivdato=2013-06-01}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130601102455/http://pqasb.pqarchiver.com/delawareonline/access/1743377101.html?FMT=ABS |date=2013-06-01 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://pqasb.pqarchiver.com/delawareonline/access/1743377101.html?FMT=ABS |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130601102455/http://pqasb.pqarchiver.com/delawareonline/access/1743377101.html?FMT=ABS |arkivdato=2013-06-01 }}</ref><ref>{{Cite news|date=August 27, 2008|title=A Senator's Past: The Biden Car Crash|publisher=[[Inside Edition]]|url=http://insideedition.com/storyprint.aspx?SpecialReportID=2048|url-status=dead|access-date=May 28, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090601072408/http://insideedition.com/storyprint.aspx?SpecialReportID=2048|archive-date=June 1, 2009|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-03|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090601072408/http://insideedition.com/storyprint.aspx?SpecialReportID=2048|arkivdato=2009-06-01}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090601072408/http://insideedition.com/storyprint.aspx?SpecialReportID=2048 |date=2009-06-01 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://insideedition.com/storyprint.aspx?SpecialReportID=2048 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090601072408/http://insideedition.com/storyprint.aspx?SpecialReportID=2048 |arkivdato=2009-06-01 }}</ref><ref>{{Cite news|last=Orr|first=Bob|date=March 24, 2009|title=Driver In Biden Crash Wanted Name Cleared|agency=[[CBS News]]|url=https://www.cbsnews.com/news/driver-in-biden-crash-wanted-name-cleared/|access-date=March 13, 2017|archive-date=March 14, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314063826/http://www.cbsnews.com/news/driver-in-biden-crash-wanted-name-cleared/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Hamilton|first=Carl|date=October 30, 2008|title=Daughter of man in '72 Biden crash seeks apology from widowed Senator|agency=[[Newark Post]]|url=https://www.newarkpostonline.com/news/local/article_6c9a477e-63be-561b-b771-1330b4cda02d.html|access-date=March 13, 2017|archive-date=January 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116124422/http://www.newarkpostonline.com/news/local/article_6c9a477e-63be-561b-b771-1330b4cda02d.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kruse|first=Michael|date=January 25, 2019|title=How Grief Became Joe Biden's 'Superpower'|agency=[[Politico]]|url=https://www.politico.com/magazine/story/2019/01/25/joe-biden-2019-profile-grief-beau-car-accident-224178|access-date=June 13, 2020|archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613012910/https://www.politico.com/magazine/story/2019/01/25/joe-biden-2019-profile-grief-beau-car-accident-224178|url-status=live}}</ref> La akcidento plenigis lin per kolero kaj religia dubo. Li skribis, ke li "sentis, ke Dio faris hororan ruzon" kontraŭ li,<ref>Biden, ''Promises to Keep'', p. 81</ref> kaj li havis problemojn pri koncentrado en la laboro.<ref name="nyt-ease2">{{Cite news|last=Bumiller|first=Elisabeth|author-link=Elisabeth Bumiller|date=December 14, 2007|title=Biden Campaigning With Ease After Hardships|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2007/12/14/us/politics/14biden.html|access-date=September 13, 2008|archive-date=December 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081210154755/http://www.nytimes.com/2007/12/14/us/politics/14biden.html|url-status=live}}</ref><ref name="npr-int">{{Cite news|date=August 1, 2007|title=On Becoming Joe Biden|work=[[Morning Edition]]|publisher=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=12389154|access-date=September 12, 2008|archive-date=September 9, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080909093445/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=12389154|url-status=live}}</ref> === Dua geedziĝo === [[Dosiero:Joe and Jilly Biden early photo.jpg|eta|Biden kaj sia dua edzino, Jill, kiuj unue renkontiĝis en 1975 kaj geedziĝis en 1977.]] Biden dankas sian duan edzinon, instruisto Jill Tracy Jacobs, pro la renovigo de sia intereso pri politiko kaj vivo.<ref>Biden, ''Promises to Keep'', p. 113.</ref> Ili renkontiĝis en 1975 ĉe [[blinda rendevuo]]<ref name="nyt0825082">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/08/25/us/politics/25wife.html|title=Jill Biden Heads Toward Life in the Spotlight|last=Seelye|first=Katharine Q.|newspaper=[[The New York Times]]|date=August 24, 2008|access-date=August 25, 2008|archive-date=December 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081210193454/http://www.nytimes.com/2008/08/25/us/politics/25wife.html|url-status=live}}</ref> kaj geedziĝis ĉe la kapelo de la Unuiĝintaj Nacioj en Nov-Jorko je la 17a de junio 1977.<ref name="coxns-jill2">{{cite news|url=https://www.orlandosentinel.com/news/os-xpm-2008-10-24-a3bidenwife24-story.html|title=Bidens met, forged life together after tragedy|last=Dart|first=Bob|agency=[[Cox News Service]]|newspaper=[[Orlando Sentinel]]|date=October 24, 2008|access-date=January 24, 2021|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020153208/https://www.orlandosentinel.com/news/os-xpm-2008-10-24-a3bidenwife24-story.html|url-status=live}}</ref><ref>Biden, ''Promises to Keep'', p. 117.</ref> Ili pasigis sian mielmonaton ĉe [[Balatono|Lago Balatono]] en la [[Hungara Popola Respubliko]], malantaŭ la [[Fera Kurteno]].<ref name="balaton2">{{cite news|url=https://444.hu/2020/11/08/biden-es-felesege-1977-ben-a-balatonnal-voltak-naszuton|title=Biden és felesége 1977-ben a Balatonnál voltak nászúton|last=Sarkadi|first=Zsolt|work=444.hu|date=November 8, 2020|access-date=November 8, 2020|language=hu|archive-date=November 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108225640/https://444.hu/2020/11/08/biden-es-felesege-1977-ben-a-balatonnal-voltak-naszuton|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54868002|title=US election: What does Joe Biden's win mean for Brexit Britain and Europe?|author-first=Katya|author-last=Adler|publisher=[[BBC News]]|date=November 8, 2020|access-date=November 9, 2020|archive-date=November 10, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110014205/https://www.bbc.com/news/world-europe-54868002|url-status=live}}</ref> Ili estas romaj katolikoj kaj ĉeestas meson ĉe la preĝejo St. Joseph's on the Brandywine en Greenville, Delavaro.<ref>{{cite news|title=Parishioners not surprised to see Biden at usual Mass|last=Gibson|first=Ginger|newspaper=[[The News Journal]]|date=August 25, 2008|page=A.12|url=https://pqasb.pqarchiver.com/delawareonline/access/1742751081.html?FMT=ABS|archive-url=https://web.archive.org/web/20130601093036/http://pqasb.pqarchiver.com/delawareonline/access/1742751081.html?FMT=ABS|archive-date=June 1, 2013|access-date=August 29, 2021|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-03|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130601093036/http://pqasb.pqarchiver.com/delawareonline/access/1742751081.html?FMT=ABS|arkivdato=2013-06-01}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130601093036/http://pqasb.pqarchiver.com/delawareonline/access/1742751081.html?FMT=ABS |date=2013-06-01 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://pqasb.pqarchiver.com/delawareonline/access/1742751081.html?FMT=ABS |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130601093036/http://pqasb.pqarchiver.com/delawareonline/access/1742751081.html?FMT=ABS |arkivdato=2013-06-01 }}</ref> Ilia filino Ashley Biden (naskite 1981) estas socia laboristo.<ref name="ap-timeline24"/> Ŝi geedziĝis kun kuracisto Howard Krein.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/06/03/fashion/weddings/ashley-biden-howard-krein-wedding.html|title=Ashley Biden and Howard Krein|newspaper=[[The New York Times]]|date=June 3, 2012|page=ST15|access-date=January 24, 2021|archive-date=November 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101001405/https://www.nytimes.com/2012/06/03/fashion/weddings/ashley-biden-howard-krein-wedding.html|url-status=live}}</ref> Beau Biden fariĝis Armea Juĝ-Advokato en Irako kaj pli poste Ĝenerala Advokato de Delavaro;<ref>{{cite news|access-date=August 23, 2008|url=https://www.wsj.com/articles/SB121919956426355701|title=Biden's Foreign Policy Background Carries Growing Cachet|last=Cooper|first=Christopher|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|date=August 20, 2008|page=A4|archive-date=August 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130813071718/http://online.wsj.com/article/SB121919956426355701.html?mod=googlenews_wsj|url-status=live}}</ref> li mortis pro cerba kancero en 2015.<ref>{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/vice-president-joe-bidens-son-beau-dies-n367171|first=Phil|last=Helsel|title=Beau Biden, Son of Vice President Joe Biden, Dies After Battle With Brain Cancer|work=[[NBC News]]|date=May 31, 2015|access-date=December 30, 2019|archive-date=January 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122170447/https://www.nbcnews.com/news/us-news/vice-president-joe-bidens-son-beau-dies-n367171|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first=Paul|last=Kane|date=May 31, 2015|work=[[The Washington Post]]|title=Family losses frame Vice President Biden's career|url=https://www.washingtonpost.com/politics/beau-biden-vice-presidents-son-dies-of-brain-cancer-at-46/2015/05/31/4198da78-07c6-11e5-9e39-0db921c47b93_story.html|access-date=December 30, 2019|archive-date=December 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230125058/https://www.washingtonpost.com/politics/beau-biden-vice-presidents-son-dies-of-brain-cancer-at-46/2015/05/31/4198da78-07c6-11e5-9e39-0db921c47b93_story.html|url-status=live}}</ref> Hunter Biden estas Vaŝingtona lobiisto kaj investada konsilisto.<ref name="nydn1228082">{{cite news|url=http://www.nydailynews.com/news/politics/2008/12/27/2008-12-27_from_a_blind_date_to_second_lady_jill_bi.html|title=From a blind date to second lady, Jill Biden's coming into her own|last=Evans|first=Heidi|newspaper=[[New York Daily News]]|location=New York|date=December 28, 2008|access-date=January 3, 2009|archive-date=January 4, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104002628/http://www.nydailynews.com/news/politics/2008/12/27/2008-12-27_from_a_blind_date_to_second_lady_jill_bi.html|url-status=live|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-03|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090104002628/http://www.nydailynews.com/news/politics/2008/12/27/2008-12-27_from_a_blind_date_to_second_lady_jill_bi.html|arkivdato=2009-01-04}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nydailynews.com/news/politics/2008/12/27/2008-12-27_from_a_blind_date_to_second_lady_jill_bi.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090104002628/http://www.nydailynews.com/news/politics/2008/12/27/2008-12-27_from_a_blind_date_to_second_lady_jill_bi.html |arkivdato=2009-01-04 }}</ref> === Instruado === De 1991 ĝis 2008, Biden estis aldona profesoro, kaj kune instruis kurson pri sur [[konstitucia juro]] ĉe la Widener Universitata Lernejo de Juro.<ref>{{Cite web|last1=Evon|first1=Dan|title=Did Biden Teach Constitutional Law for 21 Years?|url=https://www.snopes.com/fact-check/biden-constitutional-law-teach/|access-date=July 8, 2021|work=[[Snopes]]|date=October 16, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|first=Miriam|last=Fauzia|title=Fact check: If he loses election, Biden said he wants to teach, but where is uncertain|url=https://eu.usatoday.com/story/news/factcheck/2020/10/28/fact-check-joe-biden-wants-return-teaching-if-he-loses-election/6037909002/|date=October 28, 2020|access-date=August 29, 2021|publisher=[[USA Today]]|archive-date=November 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101033652/https://eu.usatoday.com/story/news/factcheck/2020/10/28/fact-check-joe-biden-wants-return-teaching-if-he-loses-election/6037909002/|url-status=live}}</ref> La kurso ofte havis atendliston. Biden foje flugis reen de eksterlanda loko por instrui la klason.<ref>{{Cite web|title=Faculty: Joseph R. Biden, Jr.|url=http://law.widener.edu/Academics/Faculty/ProfilesDeAdj/BidenJosephR.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081006123224/http://law.widener.edu/Academics/Faculty/ProfilesDeAdj/BidenJosephR.aspx|archive-date=October 6, 2008|access-date=September 24, 2008|publisher=[[Widener University School of Law]]|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-03|arkivurl=https://web.archive.org/web/20081006123224/http://law.widener.edu/Academics/Faculty/ProfilesDeAdj/BidenJosephR.aspx|arkivdato=2008-10-06}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081006123224/http://law.widener.edu/Academics/Faculty/ProfilesDeAdj/BidenJosephR.aspx |date=2008-10-06 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://law.widener.edu/Academics/Faculty/ProfilesDeAdj/BidenJosephR.aspx |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081006123224/http://law.widener.edu/Academics/Faculty/ProfilesDeAdj/BidenJosephR.aspx |arkivdato=2008-10-06 }}</ref><ref name="wid-veep-elect3">{{Cite web|date=November 6, 2008|title=Senator Biden becomes Vice President-elect|url=http://law.widener.edu/NewsandEvents/Articles/2008/de110508bidenvpelect.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105150946/http://law.widener.edu/NewsandEvents/Articles/2008/de110508bidenvpelect.aspx|archive-date=January 5, 2009|access-date=November 26, 2008|publisher=[[Widener University School of Law]]|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-03|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090105150946/http://law.widener.edu/NewsandEvents/Articles/2008/de110508bidenvpelect.aspx|arkivdato=2009-01-05}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090105150946/http://law.widener.edu/NewsandEvents/Articles/2008/de110508bidenvpelect.aspx |date=2009-01-05 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://law.widener.edu/NewsandEvents/Articles/2008/de110508bidenvpelect.aspx |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090105150946/http://law.widener.edu/NewsandEvents/Articles/2008/de110508bidenvpelect.aspx |arkivdato=2009-01-05 }}</ref><ref>{{cite news|last=Purchla|first=Matt|date=August 26, 2008|title=For Widener Law students, a teacher aims high|publisher=[[Metro International|Metro Philadelphia]]|url=http://philly.metro.us/metro/local/article/For_Widener_Law_students_a_teacher_aims_high/13457.html|url-status=dead|access-date=September 25, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081004214751/http://philly.metro.us/metro/local/article/For_Widener_Law_students_a_teacher_aims_high/13457.html|archive-date=October 4, 2008|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-03|arkivurl=https://web.archive.org/web/20081004214751/http://philly.metro.us/metro/local/article/For_Widener_Law_students_a_teacher_aims_high/13457.html|arkivdato=2008-10-04}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081004214751/http://philly.metro.us/metro/local/article/For_Widener_Law_students_a_teacher_aims_high/13457.html |date=2008-10-04 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://philly.metro.us/metro/local/article/For_Widener_Law_students_a_teacher_aims_high/13457.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081004214751/http://philly.metro.us/metro/local/article/For_Widener_Law_students_a_teacher_aims_high/13457.html |arkivdato=2008-10-04 }}</ref><ref>{{cite news|last=Carey|first=Kathleen E.|date=August 27, 2008|title=Widener students proud of Biden|publisher=[[Delaware County Daily and Sunday Times]]|url=http://www.delcotimes.com/site/news.cfm?newsid=20094884&BRD=1675&PAG=461&dept_id=18171&rfi=6|url-status=dead|access-date=September 25, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080919152356/http://www.delcotimes.com/site/news.cfm?newsid=20094884&BRD=1675&PAG=461&dept_id=18171&rfi=6|archive-date=September 19, 2008|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-03|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080919152356/http://www.delcotimes.com/site/news.cfm?newsid=20094884&BRD=1675&PAG=461&dept_id=18171&rfi=6|arkivdato=2008-09-19}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080919152356/http://www.delcotimes.com/site/news.cfm?newsid=20094884&BRD=1675&PAG=461&dept_id=18171&rfi=6 |date=2008-09-19 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.delcotimes.com/site/news.cfm?newsid=20094884&BRD=1675&PAG=461&dept_id=18171&rfi=6 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080919152356/http://www.delcotimes.com/site/news.cfm?newsid=20094884&BRD=1675&PAG=461&dept_id=18171&rfi=6 |arkivdato=2008-09-19 }}</ref> == Usona Senato (1973–2009) == === Agado en la senato === [[Dosiero:Joe Biden and Jimmy Carter.jpg|eta|Biden kun Prezidanto [[Jimmy Carter]], 1979]] En januaro 1973, Sekretario de la Senato Francis R. Valeo enpostenigis Biden-on en la Delavara Fako de la Kuraca Centro de Wilmington.<ref name="witcover939822"/><ref name="ap-sworn2">{{Cite news|date=January 6, 1973|title=Oath Solemn|page=11|work=[[Spokane Daily Chronicle]]|agency=[[Associated Press]]|url=https://news.google.com/newspapers?id=yadYAAAAIBAJ&pg=5556,1874966|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103080828/https://news.google.com/newspapers?id=yadYAAAAIBAJ&pg=5556%2C1874966|url-status=live}}</ref> Ĉeestis liaj filoj Beau (kies kruro estis ankoraŭ en kuraco pro la aŭta akcidento) kaj Hunter kaj aliaj familianoj.<ref name="witcover939822" /><ref name="ap-sworn2" /> Havante 30 jarojn, li estis la sesa plej juna senatano en Usona historio.<ref>"[https://www.senate.gov/artandhistory/history/minute/Youngest_Senator.htm Youngest Senator]". [[Usona Senato]]. [https://web.archive.org/web/20021226155950/https://www.senate.gov/artandhistory/history/minute/Youngest_Senator.htm Arĥivita] de la originalo je la 26a de december 2002. Alirita la 25an de aŭgusto 2008.</ref> Por vidi siajn filojn, Biden veturis per [[Amtrak|trajno]] inter sia Delavara hejmo kaj [[Vaŝingtono]]<ref name="family values2">{{Cite news|last=Pride|first=Mike|date=December 1, 2007|title=Biden a smart guy who has lived his family values|work=[[Concord Monitor]]|url=http://concordmonitor.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20071201/OPINION/712010307|url-status=dead|access-date=October 4, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203001952/http://concordmonitor.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20071201%2FOPINION%2F712010307|archive-date=December 3, 2007|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-03|arkivurl=https://web.archive.org/web/20071203001952/http://concordmonitor.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20071201%2FOPINION%2F712010307|arkivdato=2007-12-03}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071203001952/http://concordmonitor.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20071201%2FOPINION%2F712010307 |date=2007-12-03 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://concordmonitor.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20071201%2FOPINION%2F712010307 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20071203001952/http://concordmonitor.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20071201%2FOPINION%2F712010307 |arkivdato=2007-12-03 }}</ref>—74 minutojn je ĉiu vojo—kaj daŭrigis ĉi tiun kutimon dum siaj 36 jaroj en la Senato.<ref name="aap08-bio26"/> Dum siaj fruaj jaroj en la Senato, Biden laboris plej multe pri protektado de aĉetantoj kaj mediaj aferoj kaj petis pli fortan respondecon de la registaro.<ref name="time-200-fut2">{{Cite news|date=July 15, 1974|title=200 Faces for the Future|work=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,879402-6,00.html|access-date=August 23, 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130813045404/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,879402-6,00.html|archive-date=August 13, 2013|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-03|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130813045404/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,879402-6,00.html|arkivdato=2013-08-13}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130813045404/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,879402-6,00.html |date=2013-08-13 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,879402-6,00.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130813045404/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,879402-6,00.html |arkivdato=2013-08-13 }}</ref> En intervjuo en 1974, li priskribis sin liberalulo pri civilaj rajtoj kaj liberoj, maljunuloj, kaj saneco, sed konservativa pri aliaj aferoj, inkluzive aborto kaj [[Konskripcio|armea konskripcio]].<ref name="The Washingtonian-June-19742">{{Cite news|last=Kelley|first=Kitty|date=June 1, 1974|title=Death and the All-American Boy|work=[[Washingtonian (magazine)|Washingtonian]]|url=https://www.washingtonian.com/1974/06/01/joe-biden-kitty-kelley-1974-profile-death-and-the-all-american-boy/|access-date=March 8, 2020|archive-date=November 10, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110162757/https://www.washingtonian.com/1974/06/01/joe-biden-kitty-kelley-1974-profile-death-and-the-all-american-boy/|url-status=live}}</ref> [[Dosiero:Reagan Contact Sheet C20355 (cropped).jpg|eta|Biden kun Prezidanto [[Ronald Reagan]], 1984]] En sia unua jardeko en la senato, Biden laboris plejparte pri kontrolado de armiloj.<ref name="nyt-foreign23">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/08/24/world/americas/24iht-policy.4.15591832.html|title=In Biden, Obama chooses a foreign policy adherent of diplomacy before force|last=Gordon|first=Michael R.|newspaper=[[The New York Times]]|date=August 24, 2008|access-date=November 5, 2009|author-link=Michael R. Gordon|archive-date=February 27, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130227192937/http://www.nytimes.com/2008/08/24/world/americas/24iht-policy.4.15591832.html|url-status=live}}</ref><ref name="cby-452">''Current Biography Yearbook 1987'', p. 45.</ref> Post kiam Kongreso malsukcesis ratifiki la traktaton SALT 2 subskribitan en 1979 de [[Ĝenerala Sekretario de Komunista Partio de Sovetunio|sovetia ĝenerala sekretario]] [[Leonid Breĵnev]] kaj Prezidanto [[Jimmy Carter]], Biden kunvenis kun sovetia Fremda Ministro [[Andreo Gromiko]] por komuniki usonajn koncernojn kaj atingis ŝanĝojn kiuj traktis kontraŭstarojn de la Senata Komitato pri Eksterlandaj Rilatoj.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://archive.org/details/leadingleaders00jesw|titolo=Leading Leaders: How to Manage Smart, Talented, Rich and Powerful People|familia nomo=Salacuse|persona nomo=Jeswald W.|jaro=2005|eldoninto=[[American Management Association]]|ISBN=978-0-8144-0855-1}} p. 144.</ref> Kiam la registaro de Reagan deziris interpreti malstrikte la traktaton SALT 1 de 1972 por permesi la kreadon de la Strategia Defenda Iniciato, Biden argumentis por strikta sekvo de la traktato.<ref name="nyt-foreign23"/> Li ricevis konsiderindan atenton kiam li mallaŭdis Sekretarion de Stato George Shultz ĉe senata kunsido pro la subteno de la registaro de Reagan de [[Sud-Afriko]] malgraŭ ĝia daŭra politiko de [[Apartismo|rasapartismo]].<ref name="dmn-8723"/> Biden fariĝis Ranga Membro de la Malplimulto de la Senata Komitato pri Juro en 1981. En 1984, li estis demokrata manaĝero por la sukcesa leĝiĝo de la Ampleksa Krimkontrola Leĝo. Liaj subtenantoj laŭdis lin pro la modifado de kelkaj plej malbonaj partoj de la leĝo kaj ĝi estis lia plej grava leĝa plenumo je tiu tempo.<ref name="cby-4422">''Current Biography Yearbook 1987'', p. 44.</ref> En 1994, Biden helpis leĝigi la Leĝon pri Perforta Krimkontrolo, ankaŭ nomita la Krima Leĝo de Biden, kiu inkluzivis malpermeson de atencaj armiloj,<ref>{{cite news|last=Fifield|first=Anna|date=January 4, 2013|title=Biden faces key role in second term|newspaper=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/412f47b0-5694-11e2-aad0-00144feab49a|access-date=January 24, 2021|archive-date=July 20, 2021|archive-url=https://archive.today/20210720074130/https://www.ft.com/content/412f47b0-5694-11e2-aad0-00144feab49a|url-status=live}}</ref><ref name="time-cov-01132">{{cite news|last=Scherer|first=Michael|date=January 16, 2013|title=America’s New Gunfight: Inside the Campaign to Avert Mass Shootings|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://swampland.time.com/2013/01/16/americas-new-gunfight-inside-the-campaign-to-avert-mass-shootings/|url-status=live|access-date=January 24, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103081050/https://swampland.time.com/2013/01/16/americas-new-gunfight-inside-the-campaign-to-avert-mass-shootings/|archive-date=January 3, 2021}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210103081050/https://swampland.time.com/2013/01/16/americas-new-gunfight-inside-the-campaign-to-avert-mass-shootings/ |date=2021-01-03 }} Cover story.</ref> kaj la Leĝo pri Perforto Kontraŭ Virinoj,<ref>{{cite news|last=Finley|first=Bruce|date=September 19, 2014|title=Biden: Men who don't stop violence against women are "cowards"|newspaper=[[The Denver Post]]|url=https://www.denverpost.com/2014/09/19/biden-men-who-dont-stop-violence-against-women-are-cowards/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151013133013/http://www.denverpost.com/environment/ci_26568257/vice-president-biden-denver-discuss-domestic-violence-issues|archive-date=October 13, 2015|access-date=August 29, 2021}}</ref> kiu li nomis sian plej gravan leĝon.<ref>{{Cite web|title=Domestic Violence|url=http://biden.senate.gov/issues/issue/?id=975b0cf4-ce25-42cc-b63d-072fb81e8618|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822144642/http://biden.senate.gov/issues/issue/?id=975b0cf4-ce25-42cc-b63d-072fb81e8618|archive-date=August 22, 2008|access-date=September 9, 2008|publisher=[[United States Senate|Biden senate website]]|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-03|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080822144642/http://biden.senate.gov/issues/issue/?id=975b0cf4-ce25-42cc-b63d-072fb81e8618|arkivdato=2008-08-22}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080822144642/http://biden.senate.gov/issues/issue/?id=975b0cf4-ce25-42cc-b63d-072fb81e8618 |date=2008-08-22 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://biden.senate.gov/issues/issue/?id=975b0cf4-ce25-42cc-b63d-072fb81e8618 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080822144642/http://biden.senate.gov/issues/issue/?id=975b0cf4-ce25-42cc-b63d-072fb81e8618 |arkivdato=2008-08-22 }}</ref> La krima leĝo de 1994 ne estis populara inter progresemuloj kaj estis kritikita pro la rezultanta amasa enkarcerigado.<ref>{{Cite news|last=Herndon|first=Astead W.|date=January 21, 2019|title=On King Holiday, Democrats Convey Hope, Remorse and Invective Against Trump|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2019/01/21/us/politics/biden-crime-bill-regrets.html|access-date=January 21, 2019|issn=0362-4331|archive-date=November 10, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110162903/https://www.nytimes.com/2019/01/21/us/politics/biden-crime-bill-regrets.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|first1=Jonathan|last1=Martin|first2=Alexander|last2=Burns|date=6-a de januaro 2019|url=https://www.nytimes.com/2019/01/06/us/politics/joe-biden-2020-president.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110163104/https://www.nytimes.com/2019/01/06/us/politics/joe-biden-2020-president.html|title=Biden in 2020? Allies Say He Sees Himself as Democrats' Best Hope|url-status=live|archive-date=10-a de novembro 2020|access-date=29-a de augusto 2021|work=[[The New York Times]]}}</ref> En 2019, Biden diris, ke lia rolo pri leĝo estis "granda eraro", citante ĝian politikon pri [[krakkokaino]] kaj dirante, ke la leĝo "malliberigis tutan generacion".<ref>{{cite news|last1=Schor|first1=Elana|last2=Kinnard|first2=Meg|title=Biden says he regrets 1990s crime bill, calls it a 'big mistake' at MLK Day event|url=https://www.delawareonline.com/story/news/2019/01/21/biden-says-he-regrets-1990-s-crime-bill-calls-big-mistake-mlk-day-event/2639190002/|access-date=July 20, 2021|work=[[Delaware Online]]|agency=[[Associated Press]]|date=January 21, 2019}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210704120222/https://www.delawareonline.com/story/news/2019/01/21/biden-says-he-regrets-1990-s-crime-bill-calls-big-mistake-mlk-day-event/2639190002/ |date=2021-07-04 }}</ref> En 1993, Biden voĉdonis por kondiĉo kiu konsideris samseksemecon neakordigebla kun militista vivo, tiel malpermesante al gejoj servi en la armeo.<ref>{{Cite web|title=10 U.S.C. 654 - Policy concerning homosexuality in the armed forces|url=https://www.govinfo.gov/app/details/USCODE-2010-title10/USCODE-2010-title10-subtitleA-partII-chap37-sec654|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190506191328/https://www.govinfo.gov/app/details/USCODE-2010-title10/USCODE-2010-title10-subtitleA-partII-chap37-sec654|archive-date=May 6, 2019|access-date=May 6, 2019|website=[[govinfo.gov]]}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Epstein|first1=Reid J.|last2=Lerer|first2=Lisa|date=September 20, 2019|title=Joe Biden Has Tense Exchange Over L.G.B.T.Q. Record|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2019/09/20/us/politics/lgbt-forum-2020.html|access-date=April 15, 2020|issn=0362-4331|archive-date=April 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200416100800/https://www.nytimes.com/2019/09/20/us/politics/lgbt-forum-2020.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Del Real|first=Jose A.|title=Sanders attacks Biden's record on gay rights and women's issues|url=https://www.washingtonpost.com/politics/sanders-calls-biden-my-friend-then-he-goes-on-the-attack/2020/03/08/20a23f86-60d0-11ea-9055-5fa12981bbbf_story.html|date=March 8, 2020|access-date=April 15, 2020|website=[[The Washington Post]]|archive-date=March 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308233903/https://www.washingtonpost.com/politics/sanders-calls-biden-my-friend-then-he-goes-on-the-attack/2020/03/08/20a23f86-60d0-11ea-9055-5fa12981bbbf_story.html|url-status=live}}</ref> En 1996, li voĉdonis por la Leĝo pri Defendo de Geedziĝo, kiu malpermesis al la federacia registaro agnoski samseksajn geedziĝojn, tiel barante homojn en tiaj geedziĝoj de egala protekto sub federacia leĝo kaj permesante al ŝtatoj fari same.<ref>{{Cite web|title=U.S. Senate: U.S. Senate Roll Call Votes 104th Congress—2nd Session|url=https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=104&session=2&vote=00280|access-date=June 12, 2019|website=[[senate.gov]]|archive-date=May 7, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050507161358/http://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=104|url-status=live}}</ref> En 2015, juĝoj decidis, ke la leĝo estis kontraŭkonstitucia en la kazo ''Obergefell v.'' ''Hodges''.<ref>{{Cite web|last1=de Vogue|first1=Ariane|last2=Diamond|first2=Jeremy|title=Supreme Court rules states must allow same-sex marriage|url=https://www.cnn.com/2015/06/26/politics/supreme-court-same-sex-marriage-ruling/index.html|date=June 27, 2015|access-date=June 12, 2019|website=[[CNN]]|archive-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627065146/https://www.cnn.com/2015/06/26/politics/supreme-court-same-sex-marriage-ruling/index.html|url-status=live}}</ref> Enposteniĝinte al la senato en 1972, Biden estis reelektita en 1978, 1984, 1990, 1996, 2002, kaj 2008, regule ricevante ĉirkaŭ 60% de la voĉdono.<ref name="aap08-36632">''Almanac of American Politics'' 2008, p. 366.</ref> Je 2020, li estis la 18a plej longe servanta senatano en usona historio.<ref name="26 Aug 20182">{{Cite web|title=Longest Serving Senators|url=https://www.senate.gov/senators/longest_serving_senators.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919101452/https://www.senate.gov/senators/longest_serving_senators.htm|archive-date=September 19, 2018|access-date=August 26, 2018|website=[[United States Senate]]|publisher=United States Senate}}</ref> ==== Kontraŭstaro al aŭtobusigado ==== En la mezaj 1970aj jaroj, Biden estis unu el plej fortaj kontraŭantoj de la senato kontraŭ la uzo de aŭtobusigado por venigi diversajn rasojn en la samajn lernejojn. Liaj voĉdonantoj en Delavaro forte kontraŭis ĝin kaj tia kontraŭstaro tutlande poste gvidis lian partion al la plejparta forlaso de lernejaj rasmiksigaj politikoj.<ref name="Gadsen2">{{Cite news|last=Gadsden|first=Brett|date=May 5, 2019|title=Here's How Deep Biden's Busing Problem Runs|work=[[Politico]]|url=https://www.politico.com/magazine/story/2019/05/05/joe-biden-busing-problem-226791|access-date=May 5, 2019|archive-date=May 5, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505123922/https://www.politico.com/magazine/story/2019/05/05/joe-biden-busing-problem-226791|url-status=live}}</ref> En lia unua senata kampanjo, Biden esprimis subtenon por aŭtobusigado kiel kuraco al [[De iure|laŭjura]] rasapartigo, kiel en la sudo de Usono, sed kontraŭis ĝin por solvi [[De facto|laŭfaktan]] [[Rasa segregacio|rasapartigon]] devenantan de loĝejoj de homoj de malsamaj rasoj en malsamaj kvartaloj, kiel en Delavaro. Li kontraŭis proponitan konstitucian ŝanĝon, kiu malpermesus aŭtobusigadon tute. En majo 1974, Biden voĉdonis haltigi proponon enhavantan kontraŭaŭtobusadan kaj kontraŭrasmiksigajn alineojn sed poste voĉdonis por modifita versio enhavanta mencion, ke ĝi ne celas malfortigi la potencon de la juĝistaro por efektivigi la 5a Amendo kaj [[Dekkvara Amendo al la Usona Konstitucio|14a Amendo]] al la Usona konstitucio.<ref name="Sokol2">{{Cite news|last=Sokol|first=Jason|date=August 4, 2015|title=How a Young Joe Biden Turned Liberals Against Integration|work=[[Politico]]|url=https://www.politico.com/magazine/story/2015/08/04/joe-biden-integration-school-busing-120968|access-date=April 25, 2019|archive-date=November 10, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110162959/https://www.politico.com/magazine/story/2015/08/04/joe-biden-integration-school-busing-120968|url-status=live}}</ref> En 1975, li subtenis proponon kiu malpermesus, ke la Ministrejo de Sano, Eduko, kaj Bonfaro ne donu federaciajn financojn al distriktoj kiuj rifuzis miksigi rasojn. Li diris, ke aŭtobusigadon estis "bankrotinta ideo [kontraŭ] la ĉefa regulo de ofta sento" kaj ke lia kontraŭstaro faciligus al aliaj liberaluloj diri same.<ref name="cby-4422"/> Samtempe li subtenis iniciatojn pri domaro, laborpostenaj ŝancoj, kaj voĉdonaj rajtoj.<ref name="Sokol2" /> Biden subtenis leĝon, kiu malpermesis la uzon de federaciaj financoj por transporti studentojn al lernejo kiu ne estas plej proksima al lia domo. En 1977, li kunproponis ŝanĝon kiu fortigis tiun leĝon, kiu prezidanto Carter en leĝigis per subskribo en 1978.<ref name="Raffel19982">{{Cite book|last=Raffel|first=Jeffrey A.|url=https://books.google.com/books?id=gA1JljCpxzEC&pg=PA90|title=Historical Dictionary of School Segregation and Desegregation: The American Experience|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1998|isbn=978-0-313-29502-7|page=90|access-date=January 24, 2021|archive-date=September 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930184823/https://books.google.com/books?id=gA1JljCpxzEC&pg=PA90|url-status=live}}</ref> ==== Cerbaj operacioj ==== En februaro 1988, post pluraj okazaĵoj de pliseveriĝanta kola doloro, Biden iris per ambulanco al Armea Kuraca Centro Walter Reed por operacio ĝustigi likantan interkranian beran aneŭrismon.<ref>{{Cite news|last=Altman|first=Lawrence K.|date=February 23, 1998|title=The Doctor's World; Subtle Clues Are Often The Only Warnings Of Perilous Aneurysms|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1988/02/23/science/the-doctors-world-subtle-clues-are-often-the-only-warnings-of-perilous-aneurysms.html|access-date=August 23, 2008|archive-date=April 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200428023004/https://www.nytimes.com/1988/02/23/science/the-doctors-world-subtle-clues-are-often-the-only-warnings-of-perilous-aneurysms.html|url-status=live}}</ref><ref name="nyt-4cmed2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/10/20/us/politics/20health.html|title=Many Holes in Disclosure of Nominees' Health|last=Altman|first=Lawrence K.|newspaper=[[The New York Times]]|date=October 19, 2008|access-date=October 26, 2008|archive-date=February 25, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100225194337/http://www.nytimes.com/2008/10/20/us/politics/20health.html|url-status=live}}</ref> Dum resaniĝo, li spertis [[Pulma embolio|pulman embolion]], grava komplikaĵo.<ref name="nyt-4cmed2" /> Post dua aneŭrismo estis ĥirurgie riparita en majo,<ref name="nyt-4cmed2" /><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1988/05/04/us/biden-resting-after-surgery-for-second-brain-aneurysm.html|title=Biden Resting After Surgery For Second Brain Aneurysm|agency=[[Associated Press]]|newspaper=[[The New York Times]]|date=May 4, 1988|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210105212210/http://www.nytimes.com/1988/05/04/us/biden-resting-after-surgery-for-second-brain-aneurysm.html|url-status=live}}</ref> la resaniĝo de Biden tenis lin for de la senato dum sep monatoj.<ref name="ap-aug222">{{cite news|url=https://www.seattletimes.com/nation-world/vp-candidate-profile-sen-joe-biden/|title=V.P. candidate profile: Sen. Joe Biden|agency=[[Associated Press]]|newspaper=[[The Seattle Times]]|date=August 23, 2008|access-date=September 7, 2008|first=Calvin|last=Woodward|archive-date=December 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230131941/https://www.seattletimes.com/nation-world/vp-candidate-profile-sen-joe-biden/|url-status=live}}</ref> === Prezidenta kampanjo de 1988 === [[Dosiero:Joe Biden in 1987 at White House.png|eta|Biden ĉe la Blanka Domo en 1987]] Biden formale deklaris sian kandidatiĝon por la Demokrata prezidenta nomumo de 1988 je la 9a de junio,1987.<ref name="nyt-1987-ann2">{{Cite news|last=Dionne Jr.|first=E. J.|author-link=E. J. Dionne|date=June 10, 1987|title=Biden Joins Campaign for the Presidency|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1987/06/10/us/biden-joins-campaign-for-the-presidency.html|access-date=January 24, 2021|archive-date=November 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171105150453/http://www.nytimes.com/1987/06/10/us/biden-joins-campaign-for-the-presidency.html|url-status=live}}</ref> Oni konsideris lin forta kandidato pro lia modereco, lia parolkapablo, lia alta posteno kiel estro de la Senata Komitato pri Juro dum la okazonta kunveno pri la nomumo de Robert Bork por la Supera Kortumo, kaj lia ŝatemo inter [[bumeroj]]. Li estus la dua plej juna homo iam elektita kiel prezidanto, post John F. Kennedy.<ref name="dmn-8724">{{Cite news|last=Leubsdorf|first=Carl P.|date=la 6-a de septembro 1987|title=Biden Keeps Sights Set On White House|work=The Dallas Morning News|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_text_direct-0=0ED3CF5858543A33&p_field_direct-0=document_id|access-date=la 24-a de januaro 2021|archive-date=la 3-a de januaro 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103080715/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_text_direct-0=0ED3CF5858543A33&p_field_direct-0=document_id|url-status=live}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210103080715/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_text_direct-0=0ED3CF5858543A33&p_field_direct-0=document_id |date=2021-01-03 }} Reprinted in {{cite news|url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/news/washington/cleubsdorf/stories/082308dnpolbiden87profile.4d6e19b.html|title=Lifelong ambition led Joe Biden to Senate, White House aspirations|date=August 23, 2008|newspaper=[[The Dallas Morning News]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080919060037/http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/news/washington/cleubsdorf/stories/082308dnpolbiden87profile.4d6e19b.html|archive-date=September 19, 2008}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080919060037/http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/news/washington/cleubsdorf/stories/082308dnpolbiden87profile.4d6e19b.html |date=2008-09-19 }}</ref><ref name="nyt0831872">{{Cite news|last=Toner|first=Robin|date=August 31, 1987|title=Biden, Once the Field's Hot Democrat, Is Being Overtaken by Cooler Rivals|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1987/08/31/us/biden-once-the-field-s-hot-democrat-is-being-overtaken-by-cooler-rivals.html|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103084657/https://www.nytimes.com/1987/08/31/us/biden-once-the-field-s-hot-democrat-is-being-overtaken-by-cooler-rivals.html|url-status=live}}</ref><ref name="taylor832">[[Joe Biden#Taylor|Taylor (1990)]], p. 83.</ref> Li levis pli da mono en la unua kvarono de 1987 ol iu ajn alia kandidato.<ref name="nyt0831872" /><ref name="taylor832" /> En aŭgusto bataloj inter laborantoj en lia kampanjo rezultis je konfuzaj mesaĝoj al la voĉdonontaro,<ref>[[Joe Biden#Taylor|Taylor (1990)]], pp. 108-109.</ref> kaj en septembro, oni akuzis lin pri la [[Plagiato|plagiado]] de parolado de la gvidanto de la brita Labora Partio [[Neil Kinnock]].<ref>{{Cite news|last=Dowd|first=Maureen|author-link=Maureen Dowd|date=September 12, 1987|title=Biden's Debate Finale: An Echo From Abroad|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1987/09/12/us/biden-s-debate-finale-an-echo-from-abroad.html|access-date=January 24, 2021|archive-date=February 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215003637/http://www.nytimes.com/1987/09/12/us/biden-s-debate-finale-an-echo-from-abroad.html|url-status=live}}</ref> La parolado de Biden havis similajn frazojn pri esti la unua persono en sia familio ĉeesti universitaton. Biden citis Kinnock-on pri tio je antaŭaj okazaĵoj,<ref name=":02"/><ref name=":02">{{Cite news|last=Randolph|first=Eleanor|date=September 13, 1987|title=Plagiarism Suggestion Angers Biden's Aides|page=A6|work=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1987/09/13/plagiarism-suggestion-angers-bidens-aides/912bfcf1-b3f3-4850-a14d-e8b0bee1ed63/|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103081200/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1987/09/13/plagiarism-suggestion-angers-bidens-aides/912bfcf1-b3f3-4850-a14d-e8b0bee1ed63/|url-status=live}}</ref> sed ne faris tion je du okazaĵoj je la malfinaj tagoj de aŭgusto.<ref name=":02" /><ref name="Whose Broad Stripes2">{{Cite book|last1=Germond|first1=Jack|url=https://archive.org/details/whosebroadstripe00germ|title=Whose Broad Stripes and Bright Stars? The Trivial Pursuit of the Presidency 1988|last2=Witcover|first2=Jules|publisher=[[Warner Books]]|year=1989|isbn=978-0-446-51424-8|author-link=Jack Germond|author-link2=Jules Witcover}}</ref>{{rp|230–232}} Antaŭe en tiu jaro li ankaŭ uzis frazojn de 1967 parolado de [[Robert F. Kennedy]] (pri kio liaj adjutantoj kulpigis sin) kaj mallongan frazon de la inaŭgura parolado de John F. Kennedy. Du jaroj antaŭe li uzis alineon de [[Hubert H. Humphrey|Hubert Humphrey]] de 1976.<ref>{{Cite news|last=Dowd|first=Maureen|author-link=Maureen Dowd|date=September 16, 1987|title=Biden Is Facing Growing Debate On His Speeches|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1987/09/16/us/biden-is-facing-growing-debate-on-his-speeches.html|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103081135/https://www.nytimes.com/1987/09/16/us/biden-is-facing-growing-debate-on-his-speeches.html|url-status=live}}</ref> Biden respondis, ke politikistoj ofte prunteprenas unu de la alia sen citaĵo, kaj ke unu el la aliaj kandidatoj, [[Jesse Jackson]], telefonis al li por atentigi lin, ke Jackson uzis la saman alineon de Humphrey kiun Biden uzis.<ref name="Witcover 2010 pp. 27, 32"/><ref name="nyt09188722"/> Kelkajn tagojn poste, okazaĵo en jurlernejo en kiu li tiris tekston el artikolo en la gazeto ''Fordham Law Review'' sen sufiĉa citaĵo estis diskonigita.<ref name="nyt09188722"/> Biden devis ripeti la kurson kaj sukcesis kun altaj notoj.<ref name="nyt09188722"/> Je la peto de Biden, la Komitato de Profesia Respondeco de la Supera Kortumo de Delavaro rerigardis la okazaĵon kaj konkludis, ke li malobservis neniujn regulojn.<ref name="nyt-cleared2">{{Cite news|date=May 29, 1989|title=Professional Board Clears Biden In Two Allegations of Plagiarism|work=[[The New York Times]]|agency=[[Associated Press]]|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE1DD1230F93AA15756C0A96F948260|access-date=January 24, 2021|archive-date=December 2, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081202123351/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE1DD1230F93AA15756C0A96F948260|url-status=live}}</ref> Li faris plurajn falsajn aŭ troigajn asertojn pri sia frua vivo: ke li gajnis tri diplomojn en altlernejo, ke li ĉeestis jurlernejon kun plena financdonacon, ke li diplomiĝis en la supra duono de sia klaso,<ref name="nyt0922872">{{Cite news|last=Dionne, Jr.|first=E. J.|author-link=E. J. Dionne|date=September 22, 1987|title=Biden Admits Errors and Criticizes Latest Report|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1987/09/22/us/biden-admits-errors-and-criticizes-latest-report.html|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103081243/https://www.nytimes.com/1987/09/22/us/biden-admits-errors-and-criticizes-latest-report.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=August 23, 2008|title=1988 Road to the White House with Sen. Biden|url=https://www.youtube.com/watch?v=D1j0FS0Z6ho|access-date=October 3, 2012|publisher=[[C-SPAN]] via [[YouTube]]|archive-date=November 14, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081114231347/https://www.youtube.com/watch?v=D1j0FS0Z6ho|url-status=live}}</ref> kaj ke li marŝis en la [[Afrikusona Civilrajta Movado|civilrajta movado]].<ref>{{Cite news|last=Flegenheimer|first=Matt|date=June 3, 2019|title=Biden's First Run for President Was a Calamity. Some Missteps Still Resonate.|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2019/06/03/us/politics/biden-1988-presidential-campaign.html|access-date=June 3, 2019|archive-date=June 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603140340/https://www.nytimes.com/2019/06/03/us/politics/biden-1988-presidential-campaign.html|url-status=live}}</ref> La limigita kvanto de alia novaĵo pri la prezidenta konkurenco amplifis ĉi tiujn sciigojn<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://archive.org/details/electionof1988re00pomp/page/37|titolo=The Election of 1988|alirdato=2021-08-28|familia nomo=Pomper|persona nomo=Gerald M.|jaro=1989|ĉapitro=The Presidential Nominations|ĉapitro-url=https://archive.org/details/electionof1988re00pomp|eldoninto=Chatham House Publishers|ISBN=978-0-934540-77-3|paĝo=[https://archive.org/details/electionof1988re00pomp/page/37 37]}}</ref> kaj je la 23a de septembro 1987, Biden retiris sin el kandidatiĝo, dirante, ke lia kandidateco estis kovrita de "la troigita ombro" de liaj pasintaj eraroj.<ref>{{Cite news|last=Dionne Jr.|first=E. J.|author-link=E. J. Dionne|date=September 24, 1987|title=Biden Withdraws Bid for President in Wake of Furor|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1987/09/24/us/biden-withdraws-bid-for-president-in-wake-of-furor.html|access-date=January 24, 2021|archive-date=December 21, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171221235355/http://www.nytimes.com/1987/09/24/us/biden-withdraws-bid-for-president-in-wake-of-furor.html|url-status=live}}</ref> Kinnock mem estis pli pardonema. La du homoj unue renkontiĝis en 1988, formante daŭrantan amikecon.<ref>{{Cite web|last=Smith|first=David|author-link=David Smith (journalist)|date=September 7, 2020|title=Neil Kinnock on Biden's plagiarism 'scandal' and why he deserves to win: 'Joe's an honest guy'|url=http://www.theguardian.com/us-news/2020/sep/07/neil-kinnock-joe-biden-1987-scandal|access-date=February 24, 2021|website=[[The Guardian]]|language=en}}</ref> === Senata Komitato pri Juro === [[Dosiero:Biden Crime Bill.jpg|eta|Biden parolanta ĉe la subskribo de la Krima Leĝo de 1994 kun prezidanto [[William J. Clinton|Bill Clinton]] en 1994]] Biden estis longtempa membro de la Senata Komitato pri Juro. Li estris de 1987 ĝis 1995 kaj estis Ranga Membro de la Malplimulto de 1981 ĝis 1987, kaj denove de 1995 ĝis 1997. Biden estris dum du tre disputigaj nomumoj por la [[Supera Kortumo de Usono|Usona Supera Kortumo]].<ref name="aap08-bio26"/> Kiam Robert Bork nomumiĝis en 1988, Biden neigis sian aprobon‍—‌donitag en intervjuo la antaŭag jaro‍g—‌de hipoteza kandidatiĝo de Bork. Konservativuloj estis kolerigitaj,<ref name="bronner3">Bronner, ''Battle for Justice'', pp. 138–139, 214, 305.</ref> sed je la fino de la kunvenoj, oni laŭdis Biden-on pro lia justeco, amuzeco, kaj kuraĝo.<ref name="bronner3" /><ref name="nyt-lg-872">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/10/08/us/washington-talk-the-bork-hearings-for-biden-epoch-of-belief-epoch-of-incredulity.html|title=Washington Talk: The Bork Hearings; For Biden: Epoch of Belief, Epoch of Incredulity|last=Greenhouse|first=Linda|newspaper=[[The New York Times]]|date=October 8, 1987|author-link=Linda Greenhouse|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 11, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111141909/https://www.nytimes.com/1987/10/08/us/washington-talk-the-bork-hearings-for-biden-epoch-of-belief-epoch-of-incredulity.html|url-status=live}}</ref> Malakceptante la argumentojn de kelkaj kontraŭantoj de Bork,<ref name="aap08-bio26" /> Biden kadris sian kontraŭstaron kiel la konflikto inter la forta originalismo de Bork kaj la vidpunkto ke la [[Usona Konstitucio]] provizas rajtojn al libereco kaj privateco preter tiuj eksplicite specifitaj en ĝia teksto.<ref name="nyt-lg-872" /> La kandidatigo de Bork estis malakceptita en la komitato je voĉdono 9–5 voĉdono,<ref name="nyt-lg-872" /> kaj poste en la plena senato 58–42.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/10/24/us/senate-s-roll-call-on-the-bork-vote.html|title=Senate's Roll-Call On the Bork Vote|date=October 24, 1987|newspaper=[[The New York Times]]|agency=[[Associated Press]]|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103084644/https://www.nytimes.com/1987/10/24/us/senate-s-roll-call-on-the-bork-vote.html|url-status=live}}</ref> Dum la nomumo de Clarence Thomas en 1991, la demandoj de Biden pri konstituciaj temoj estis ofte kompleksaj ĝis nivelo, ke Thomas foje ne komprenis ilin<ref name="mayer-abramson2">Mayer; Abramson, ''Strange Justice'', p. 213, 218, 336.</ref> kaj Thomas poste skribis, ke la demandoj de Biden estis similaj al "pilkoj plenaj je fazelojo".<ref name="thomas-vi2">{{cite news|title=Clarence Thomas: A Silent Justice Speaks Out: Part VI: Becoming a Judge—and perhaps a Justice|last=Greenburg|first=Jan Crawford|work=[[ABC News]]|date=September 30, 2007|url=http://www.abcnews.go.com/TheLaw/Story?id=3664944&page=4|access-date=October 18, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110622121644/https://abcnews.go.com/TheLaw/Story?id=3664944&page=4|archive-date=June 22, 2011|url-status=dead}} {{Citaĵo el la reto |url=https://abcnews.go.com/TheLaw/Story?id=3664944&page=4 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110622121644/https://abcnews.go.com/TheLaw/Story?id=3664944&page=4 |arkivdato=2011-06-22 }}</ref> Post kiam la komitata kunsido finiĝis, la publiko lernis, ke Anita Hill, profesoro ĉe la jura lernejo de la [[Universitato de Oklahomo]], estis akuzinta, ke Thomas faris nebonvenajn seksajn rimarkojn kiam ili laboris kune.<ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=2101289|title=Nina Totenberg, NPR Biography|access-date=May 31, 2008|publisher=[[NPR]]|archive-date=April 14, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080414042451/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=2101289|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Excerpt from Nina Totenberg's breaking National Public Radio report on Anita Hill's accusation of sexual harassment by Clarence Thomas.|url=http://jwa.org/feminism/_html/_transcripts/transcript_JWA071a.htm|access-date=October 5, 2008|date=October 6, 1991|work=[[NPR]]|publisher=[[Jewish Women's Archive]]|archive-date=February 21, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221202700/http://jwa.org/feminism/_html/_transcripts/transcript_JWA071a.htm|url-status=live}}</ref> Biden sciis pri kelkaj ĉi tiuj akuzoj, sed komence menciis ilin nur al la komitato ĉar Hill tiam ne volis atesti pri ili.<ref name="Witcover 2010 pp. 27, 32"/> La komitata kunsido remalfermiĝis kaj Hill atestis, sed Biden ne permesis ateston de aliaj atestantoj, ekzemple de virino kiu estis farinta similajn akuzojn, kaj de fakulojn pri la temo,<ref name="nyt-hill2">{{cite news|url=https://thecaucus.blogs.nytimes.com/2008/08/23/biden-and-anita-hill-revisited/|title=Biden and Anita Hill, Revisited|last=Phillips|first=Kate|newspaper=[[The New York Times]]|date=August 23, 2008|access-date=September 12, 2008|archive-date=September 11, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080911204456/http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2008/08/23/biden-and-anita-hill-revisited/|url-status=live}}</ref> dirante, ke li deziris konservi la privatecon de Thomas kaj la dececon de la kunsido.<ref name="mayer-abramson2" /><ref name="nyt-hill2" /> La plena senato konfirmis Thomas-on per voĉdono de 52–48, kun Biden voĉdonante kontraŭe.<ref name="Witcover 2010 pp. 27, 32"/> Liberalaj juraj rekomendantoj kaj la virinaj grupoj sentis forte, ke Biden mistraktis la kunsidojn kaj ne faris sufiĉe por subteni Hill-on.<ref name="nyt-hill2" /> Biden poste serĉis virinojn por labori en la Komitato pri Juro kaj emfazis la aferojn de virinoj en la leĝdona tagordo de la komitato.<ref name="Witcover 2010 pp. 27, 32"/> En 2019, li diris al Hill, ke li bedaŭris sian traktadon de ŝi, sed Hill diris poste, ke ŝi restis nekontentigita.<ref name="NYT-Stolberg-Hulse2">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/04/25/us/politics/joe-biden-anita-hill.html|title=Joe Biden Expresses Regret to Anita Hill, but She Says 'I'm Sorry' Is Not Enough|last1=Stolberg|first1=Sheryl Gay|date=April 25, 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=April 25, 2019|last2=Martin|first2=Jonathan|issn=0362-4331|archive-date=April 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425205328/https://www.nytimes.com/2019/04/25/us/politics/joe-biden-anita-hill.html|url-status=live}}</ref> Biden kritikis Sendependan Advokaton [[Kenneth Starr]] dum la enketoj en la 1990aj jaroj pri la polemiko de Whitewater kaj la skandalo de Lewinsky, dirante "estos malvarma tago en infero" antaŭ ol alia sendependa advokato havos similajn potencojn.<ref>''Almanac of American Politics'' 2000, p. 372.</ref> Li voĉdonis senkulpigi dum la akuzon de Prezidanto Clinton.<ref>{{cite news|url=https://edition.cnn.com/ALLPOLITICS/stories/1999/02/12/senate.vote/|title=How the senators voted on impeachment|work=[[CNN]]|date=la 12-a de februaro 1999|access-date=la 24-a de januaro 2021|archive-date=la 3-a de januaro 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103081326/https://edition.cnn.com/ALLPOLITICS/stories/1999/02/12/senate.vote/|url-status=live}}</ref> Dum la 2000aj jaroj, Biden proponis bankrotan leĝon deziratan de donantoj de kreditkartoj.<ref name="Witcover 2010 pp. 27, 32"/> Clinton vetois la leĝon en 2000, sed ĝi enleĝigis ĝin en 2005 kiel la Leĝo pri Evitigo de Fitrakto de Bankroto kaj Protekto de Aĉetantoj,<ref name="Witcover 2010 pp. 27, 32"/> kiam Biden estis unu el nur 18 demokratoj kiuj voĉdonis por ĝi, dum estraj demokratoj kaj organizaĵoj pri rajtoj de aĉetantoj kontraŭis ĝin.<ref>{{cite news|last=Pilkington|first=Ed|date=la 2-a de decembro 2019|title=How Biden Helped Create the Student Debt Problem He Now Promises to Fix|newspaper=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/us-news/2019/dec/02/joe-biden-student-loan-debt-2005-act-2020|access-date=la 8-a de marto 2020|archive-date=la 6-a de marto 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306071514/https://www.theguardian.com/us-news/2019/dec/02/joe-biden-student-loan-debt-2005-act-2020|url-status=live}}</ref> Kiel senatano, Biden forte subtenis pliigi financadon de [[Amtrak]] kaj fervojan sekurecon.<ref name="aap08-36632"/><ref>{{Cite news|last=Verma|first=Pranshu|date=October 24, 2020|title=Biden, an Amtrak Evangelist, Could Be a Lifeline for a Rail Agency in Crisis|language=en-US|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2020/10/24/us/biden-amtrak-covid.html|access-date=November 19, 2020|issn=0362-4331|archive-date=November 19, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201119015056/https://www.nytimes.com/2020/10/24/us/biden-amtrak-covid.html|url-status=live}}</ref> === Senata Komitato pri Eksterlandaj Rilatoj === [[Dosiero:Bill Clinton and officials on Air Force One.jpg|eta|Senatano Biden kun Prezidanto Clinton kaj aliaj oficialuloj en [[Bosnio kaj Hercegovino|Bosnio kaj Herzegovino]] en decembro 1997]] Biden estis delonga membro de la Senata Komitato pri Eksterlandaj Rilatoj. Li fariĝis ĝia ranga malplimulta membro en 1997 kaj estris ĝin de junio 2001 ĝis 2003 kaj de 2007 ĝis 2009.<ref name="aap08-3652">''Almanac of American Politics'' 2008, p. 365.</ref> Liaj opinioj estis ĝenerale de liberala internaciisto.<ref name="nyt-foreign22">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/08/24/world/americas/24iht-policy.4.15591832.html|title=In Biden, Obama chooses a foreign policy adherent of diplomacy before force|last=Gordon|first=Michael R.|newspaper=[[The New York Times]]|date=la 24-a de aŭgusto 2008|access-date=la 5-a de novembro 2009|author-link=Michael R. Gordon|archive-date=la 27-a de februaro 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130227192937/http://www.nytimes.com/2008/08/24/world/americas/24iht-policy.4.15591832.html|url-status=live}}</ref><ref name="lat-foreign2">{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-aug-24-na-foreignpol24-story.html|title=Joe Biden respected—if not always popular—for foreign policy record|last1=Richter|first1=Paul|last2=Levey|first2=Noam N.|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=24-a de aŭgusto 2008|access-date=5-a de novembro 2009|archive-date=2-a de majo 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502051910/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-aug-24-na-foreignpol24-story.html|url-status=live}}</ref> Li kunlaboris efike kun respublikanoj kaj foje kontraŭis anojn de sia propra partio.<ref name="aap08-3652" /><ref name="lat-foreign2" /> Dum ĉi tiu tempo li renkontiĝis kun almenaŭ 150 gvidantoj de 60 landoj kaj internaciaj organizaĵoj, fariĝante bone konata demokrata voĉo pri eksterlanda politiko.<ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/44/2008/09/23/meetings_with_foreign_leaders.html|title=Meetings with Foreign Leaders? Biden's Been There, Done That|last=Kessler|first=Glenn|newspaper=[[The Washington Post]]|date=September 23, 2008|access-date=November 5, 2009|author-link=Glenn Kessler (journalist)|archive-date=January 12, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112112314/http://voices.washingtonpost.com/44/2008/09/23/meetings_with_foreign_leaders.html|url-status=live}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120112112314/http://voices.washingtonpost.com/44/2008/09/23/meetings_with_foreign_leaders.html |date=2012-01-12 }}</ref> Biden voĉdonis kontraŭ permeso por la [[Golfa Milito]] en 1991,<ref name="lat-foreign2" /> same kun 45 el la 55 demokrataj senatanoj. Li diris, ke Usono portas preskaŭ ĉiom da ŝarĝo en la kontraŭ-Iraka koalicio.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/01/13/world/confrontation-gulf-congress-acts-authorize-war-gulf-margins-are-5-votes-senate.html|title=Congress Acts to Authorize War in Gulf|last=Clymer|first=Adam|newspaper=[[The New York Times]]|date=January 13, 1991|author-link=Adam Clymer|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103081353/https://www.nytimes.com/1991/01/13/world/confrontation-gulf-congress-acts-authorize-war-gulf-margins-are-5-votes-senate.html|url-status=live}}</ref> Kiel estro, Biden kontribuis al la sukcesa instigado al Clinton doni la rimedojn kaj politikan penon por realigi tion, kio fariĝis la [[Interkonsento de Sankta Vendredo|Interkonsento de Sankta Vendreda Interkonsento]] de 1998 inter la registaroj de [[Irlando]] kaj [[Unuiĝinta Reĝlando|Britio]] per la [[Nord-Irlando|Nord-Irlanda]] pacprocedo.<ref>{{Cite web|last1=Borger|first1=Julian|title=Why Joe Biden is so invested in defending Good Friday agreement|url=https://www.theguardian.com/us-news/2021/jun/10/why-joe-biden-is-so-invested-in-defending-good-friday-agreement|website=[[The Guardian]]|access-date=August 15, 2021|language=en|date=June 10, 2021}}</ref> En 1999, dum la [[Kosova Milito]], Biden subtenis la [[Bombado de NATO super Jugoslavio|bombado de NATO al la Federacia Respubliko de Jugoslavio]].<ref name="nyt-foreign23"/> Li kaj senatano [[John McCain]] kunproponis la Kosova Rezolucio de McCain-Biden, kiu petis al Clinton uzi ĉian necesan forton, inkluzive surterajn soldatojn, por alfronti Milošević pri [[Serbio kaj Montenegro|jugoslavaj]] agoj kontraŭ etnaj [[albanoj]] en [[Kosovo]].<ref name="lat-foreign23">{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-aug-24-na-foreignpol24-story.html|title=Joe Biden respected—if not always popular—for foreign policy record|last1=Richter|first1=Paul|last2=Levey|first2=Noam N.|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=August 24, 2008|access-date=November 5, 2009|archive-date=May 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502051910/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-aug-24-na-foreignpol24-story.html|url-status=live}}</ref><ref name="wsj0825082">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB121954185485266719|title=Biden, McCain Have a Friendship—and More—in Common|last=Holmes|first=Elizabeth|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|date=August 25, 2008|access-date=November 5, 2009|archive-date=October 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016194520/http://www.wsj.com/articles/SB121954185485266719|url-status=live}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.wsj.com/articles/SB121954185485266719 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20151016194520/http://www.wsj.com/articles/SB121954185485266719 |arkivdato=2015-10-16 }}</ref> == Prezidenta kampanjo de 2008 == [[Dosiero:Sen. Joe Biden attends a Creston house party (cropped).jpg|eta|Biden parolas kun voĉdonontoj ĉe doma festo en Creston, Iovao, je julio 2007]] Post esplorado de la ebleco de kandidatiĝo en pluraj antaŭaj cikloj, en januaro 2007, Biden deklaris sian kandidatiĝon en la balotado de 2008.<ref name="aap08-36632"/><ref>{{Cite news|date=August 12, 2003|title=Sen. Biden not running for president|work=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/08/11/biden/index.html|url-status=live|access-date=September 18, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20190209123957/http://edition.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/08/11/biden/index.html|archive-date=February 9, 2019}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190209123957/http://edition.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/08/11/biden/index.html |date=2019-02-09 }}</ref><ref>{{Cite news|last=Balz|first=Dan|author-link=Dan Balz|date=February 1, 2007|title=Biden Stumbles at the Starting Gate|work=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/01/31/AR2007013100404.html|url-status=live|access-date=August 23, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018123657/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/01/31/AR2007013100404.html|archive-date=October 18, 2017}}</ref> Dum lia kampanjo, Biden plej multe parolis pri la [[Iraka milito|Iraka Milito]], sia historio kiel estro de gravaj senataj komitatoj, kaj sia sperto pri eksterlanda politiko. En la mezo de 2007, Biden emfazis sian ekspertecon pri eksterlanda politiko kompare kun Obama.<ref>{{Cite news|date=August 19, 2007|title=Transcript: The Democratic Debate|work=[[ABC News]]|url=https://abcnews.go.com/Politics/Decision2008/Story?id=3498294&page=1|url-status=live|access-date=September 24, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011185127/http://abcnews.go.com/Politics/Decision2008/story?id=3498294&page=1|archive-date=October 11, 2008}}</ref> Biden estis konata pro siaj unu-liniaj respondoj dum la kampanjo. En unu debato li diris pri respublikana kandidato [[Rudy Giuliani]]: "Nur estas tri aferoj kiujn li mencias en frazo: substantivo, kaj verbo, kaj 9/11."<ref>{{Cite news|last=Farrell|first=Joelle|date=November 1, 2007|title=A noun, a verb and 9/11|work=[[Concord Monitor]]|url=http://www.concordmonitor.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20071101/NEWS01/711010358/1043/NEWS01|url-status=dead|access-date=August 23, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828010554/http://www.concordmonitor.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20071101%2FNEWS01%2F711010358%2F1043%2FNEWS01|archive-date=August 28, 2008|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-03|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080828010554/http://www.concordmonitor.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20071101%2FNEWS01%2F711010358%2F1043%2FNEWS01|arkivdato=2008-08-28}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080828010554/http://www.concordmonitor.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20071101%2FNEWS01%2F711010358%2F1043%2FNEWS01 |date=2008-08-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.concordmonitor.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20071101%2FNEWS01%2F711010358%2F1043%2FNEWS01 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080828010554/http://www.concordmonitor.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20071101%2FNEWS01%2F711010358%2F1043%2FNEWS01 |arkivdato=2008-08-28 }}</ref> Biden havis malfacilecon trovi financon kaj malsukcesis venigi homojn al siaj amaskunvenoj.<ref>{{Cite web|date=la 25-a de aŭgusto 2008|title=Conventions 2008: Sen. Joseph Biden (D)|url=http://www.nationaljournal.com/conventions/co_20080825_3122.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906210353/http://www.nationaljournal.com/conventions/co_20080825_3122.php|archive-date=la 6-a de septembro 2008|access-date=la 16-a de septembro 2008|website=[[National Journal]]}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080906210353/http://www.nationaljournal.com/conventions/co_20080825_3122.php |date=2008-09-06 }}</ref> Li neniam leviĝis supuer unuciferaj procentaĵoj en naciaj opinisondaĵoj de la demokrataj kandidatoj. En la unua balotado je la 3a de januaro 2008, Biden rangis kvine en Iovao, ricevinte iomete malpli ol unu procento de la ŝtataj delegitoj.<ref>{{Cite web|title=Iowa Democratic Party Caucus Results|url=http://www.iowacaucusresults.com/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229055041/http://www.iowacaucusresults.com/|archive-date=December 29, 2008|access-date=August 28, 2021|publisher=[[Iowa Democratic Party]]}}</ref> Li retiris sin el la kandidatiĝo tiun vesperon.<ref>{{Cite news|last=Murray|first=Shailagh|date=January 4, 2008|title=Biden, Dodd Withdraw From Race|work=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/01/04/AR2008010400260.html|url-status=live|access-date=August 29, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080520022844/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/01/04/AR2008010400260.html|archive-date=May 20, 2008}}</ref> Malgraŭ ĝia malsukceso, la kampanjo de Biden en 2008 levis lian staturon en la politika mondo.<ref name="gamechange22">{{Cite book|last=Heilemann|first=John|title=Game Change: Obama and the Clintons, McCain and Palin, and the Race of a Lifetime|title-link=Game Change|last2=Halperin|first2=Mark|publisher=[[HarperCollins]]|year=2010|isbn=978-0-06-173363-5|location=New York|author-link=|author-link2=Mark Halperin}}</ref>{{Rp|336}}  Precipe, ĝi ŝanĝis la interrilaton inter Biden kaj Obama. Kvankam ili servis kune en la Senata Komitato pri Eksterlandaj Rilatoj, ili ne havis proksimajn rilatojn: Biden indignis pri la rapida politika altiĝo de Obama,<ref name="nytm-traub22">{{cite news|last=Traub|first=James|author-link=James Traub|date=November 24, 2009|title=After Cheney|page=MM34|magazine=[[The New York Times Magazine]]|url=https://www.nytimes.com/2009/11/29/magazine/29Biden-t.html|url-status=live|access-date=January 24, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103084703/https://www.nytimes.com/2009/11/29/magazine/29Biden-t.html|archive-date=January 3, 2021}}</ref><ref name="wolffe-21822">Wolffe, ''Renegade'', p. 218.</ref> dum Obama rigardis Biden kiel parolema kaj ne respektema.<ref name="gamechange32">{{Cite book|last=Heilemann|first=John|title=Game Change: Obama and the Clintons, McCain and Palin, and the Race of a Lifetime|title-link=Game Change|last2=Halperin|first2=Mark|publisher=[[HarperCollins]]|year=2010|isbn=978-0-06-173363-5|location=New York|author-link=John Heilemann|author-link2=Mark Halperin}}</ref>{{rp|28, 337–338}}  Koninte unu kun la alia dum 2007, Obama ŝatis la kampanjan stilon de Biden kaj la ŝatemo de laborklasaj balotantoj, kaj Biden diris, ke li konvinkiĝis, ke Obama estis "la vera afero".<ref name="wolffe-21822"/> <ref name="gamechange32" />{{Rp|28, 337–338}}, {{Rp|28, 337–338}} == Vicprezidenta kampanjo de 2008 == [[Dosiero:Biden Obama 3b.jpg|eta|Biden parolas dum la anonco de vicprezidanto je la 23a de aŭgusto 2008 ĉe la Malnova Ŝtata Kapitolo en Springfield, Ilinojso]] Mallonge post kiam Biden retiris sin de prezidenta kandidatiĝo, Obama private diris al li, ke li volis trovi gravan postenon por Biden en sia registaro.<ref name="ny-lizza3">{{cite news|url=https://www.newyorker.com/magazine/2008/10/20/bidens-brief|title=Biden's Brief|last=Lizza|first=Ryan|work=[[The New Yorker]]|date=October 20, 2008|access-date=November 24, 2008|author-link=Ryan Lizza}}</ref> Biden malakceptis la unuan peton de Obama por taksi lin por la vicprezidenta posteno, timante, ke la vicprezidanteco reprezentus perdon en statuso kaj voĉo de lia posteno en la senato, sed lia vidpunkto poste ŝanĝiĝis.<ref name="nytm-traub22"/><ref name="pol09160922">{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.politico.com/story/2009/09/the-skunk-at-the-family-picnic-027211|titolo=Joe Biden, 'the skunk at the family picnic'|alirdato=2009-09-17|familia nomo=Cummings|persona nomo=Jeanne|dato=2009-09-16|eldoninto=[[The Politico]]}}</ref> En frua aŭgusto, Obama kaj Biden renkontiĝis en sekreta diskuto de la ebleco<ref name="ny-lizza3"/> kaj kreskigis fortan personan interrilaton.<ref name="wolffe-21822"/> La 22an de aŭgusto 2008, Obama anoncis, ke Biden estos lia vicprezidanto.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/23/AR2008082300455.html|titolo=Obama's veep message to supporters|alirdato=2008-08-23|familia nomo=Vargas|persona nomo=Jose Antonio|dato=2008-08-23|verkaĵo=[[The Washington Post]]}}</ref> ''The New York Times'' ĵurnalo raportis, ke la strategio malantaŭ la elekto esprimis deziron plenigi kandidatecon kun iu kun sperto pri [[Ekstera politiko|eksterlanda politiko]] kaj nacia sekureco—anstataŭ helpi gajni specifajn ŝtatojn aŭ emfazi la mesaĝon de ŝanĝo" de Obama.<ref>{{cite news|first1=Adam|last1=Nagourney|author-link=Adam Nagourney|first2=Jeff|last2=Zeleny|title=Obama Chooses Biden as Running Mate|url=https://www.nytimes.com/2008/08/24/us/politics/24biden.html|work=[[The New York Times]]|date=August 23, 2008|access-date=August 23, 2008}}</ref> Aliaj atentigis la fakton, ke Biden estas ŝatata de mezklasaj kaj malaltklasaj balotantoj, kaj lian emon agreseme defii respublikanan nomumiton [[John McCain]] en maniero kiu ŝajne foje malkomfortigis Obama-n.<ref>{{cite news|first=E.J.|last=Dionne, Jr.|title=Tramps Like Us: How Joe Biden will reassure working class voters and change the tenor of this week's convention|url=https://newrepublic.com/article/62212/tramps-us|work=[[The New Republic]]|date=August 25, 2008|access-date=August 25, 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828210626/http://tnr.com/politics/story.html?id=2ecbd0b9-c2c4-44d7-824a-603b4a418c74|archive-date=August 28, 2008}}</ref><ref>Wolffe, ''Renegade'', p. 217.</ref> Akceptante la oferto de Obama, Biden ŝancelis la eblon de kandidatiĝo por prezidanto denove en 2016,<ref name="ny-lizza3" /> sed liaj rimarkoj en postaj jaroj ŝajne retroiris de tiu sinteno, ĉar li ne deziris malgrandigi sian {{N|politika potenco}} pro tio, ke li ŝajnis sen intereso pri antaŭeniro.<ref>{{cite news|url=http://blogs.abcnews.com/politicalpunch/2009/06/vp-biden-keeping-the-door-open-for-2016-.html|title=VP Biden Keeping the Door Open for 2016?|last=Travers|first=Karen|date=June 15, 2009|work=[[Political Punch]]|publisher=[[ABC News]]|access-date=October 14, 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101017172435/http://blogs.abcnews.com/politicalpunch/2009/06/vp-biden-keeping-the-door-open-for-2016-.html|archive-date=October 17, 2010}}</ref><ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://politicalticker.blogs.cnn.com/2011/10/21/biden-in-2016/|titolo=Biden in 2016?|alirdato=2011-10-29|dato=2011-10-21|verkaĵo=[[CNN]]}}</ref><ref name="nyt05081223">{{cite news|last=Leibovich|first=Mark|date=May 7, 2012|title=For a Blunt Biden, an Uneasy Supporting Role|page=1|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2012/05/08/us/politics/for-a-blunt-biden-an-uneasy-supporting-role.html|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103081748/https://www.nytimes.com/2012/05/08/us/politics/for-a-blunt-biden-an-uneasy-supporting-role.html|url-status=live}}</ref> Biden estis oficiale nomumita por vicprezidanto la 27an de aŭgusto per voĉa voĉdono ĉe la Demokrata Nacia Kongreso de 2008 en [[Denvero (Koloradio)|Denvero]].<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.denverpost.com/2008/08/27/biden-accepts-vp-nomination//|titolo=Biden accepts VP nomination|alirdato=2021-09-07|familia nomo=Brown|persona nomo=Jennifer|dato=2008-08-27|verkaĵo=[[The Denver Post]]}}</ref> La 4an de novembro 2008, Obama kaj Biden estis elektitaj kun 53% de la populara voĉdono kaj 365 [[Elektantaro (Usono)|elektistaj voĉdonoj]] kontraŭ 173 de McCain–Palin.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://edition.cnn.com/2008/POLITICS/11/04/election.president/index.html|titolo=Obama: 'This is your victory'|alirdato=2008-11-05|dato=2008-11-04|verkaĵo=[[CNN]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Franke-Ruta|first=Garance|url=http://voices.washingtonpost.com/the-trail/2008/11/19/mccain_takes_missouri.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023022914/http://voices.washingtonpost.com/44/2008/11/mccain-takes-missouri.html|title=McCain Takes Missouri|newspaper=[[The Washington Post]]|archive-date=October 23, 2015|date=November 19, 2008|access-date=November 19, 2008|url-status=live}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151023022914/http://voices.washingtonpost.com/44/2008/11/mccain-takes-missouri.html |date=2015-10-23 }}</ref><ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://edition.cnn.com/ELECTION/2008/results/president/|titolo=President—Election Center 2008|alirdato=2008-11-19|verkaĵo=[[CNN]]}}</ref> == Vicprezidanteco (2009–2017) == === La unua oficperiodo (2009-2013) === [[Dosiero:Joe Biden sworn in 1-20-09 hires 090120-N-0696M-204a.jpg|eta|Biden akceptante la postenon de vicprezidanto per ĵuro la 20an de januaro 2009]] Biden diris, ke li intencis elimini kelkajn eksplicitajn postenojn faritajn de la vicprezidanto de [[George W. Bush]], [[Dick Cheney]], kaj ne intencis kopii iun ajn antaŭan vicprezidantecon.<ref name="lkl1222082">{{cite news|url=https://edition.cnn.com/2008/POLITICS/12/22/biden.lkl/index.html|title=Biden says he'll be different vice president|work=[[CNN]]|date=December 22, 2008|access-date=December 22, 2008|archive-date=December 24, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081224093055/http://edition.cnn.com/2008/POLITICS/12/22/biden.lkl/index.html|url-status=live}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081224093055/http://edition.cnn.com/2008/POLITICS/12/22/biden.lkl/index.html |date=2008-12-24 }}</ref> Li estris la prezidentiĝan teamon de Obama<ref>{{cite news|title=Biden picks former Gore aide as chief of staff|work=[[Reuters]]|date=November 13, 2008|url=https://www.reuters.com/article/newsOne/idUSTRE4AC5EA20081113|access-date=November 13, 2008|first=Steve|last=Holland|archive-date=January 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090103152957/http://www.reuters.com/article/newsOne/idUSTRE4AC5EA20081113|url-status=live}}</ref> kaj gvidis iniciaton por plibonigi la ekonomian bonfarton de mezklasanoj.<ref>{{cite news|last1=Hornick|first1=Ed|last2=Levs|first2=Josh|date=December 21, 2008|title=What Obama promised Biden|work=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2008/POLITICS/12/21/transition.wrap/index.html|access-date=December 23, 2008|archive-date=December 24, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081224052111/http://edition.cnn.com/2008/POLITICS/12/21/transition.wrap/index.html|url-status=live}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081224052111/http://edition.cnn.com/2008/POLITICS/12/21/transition.wrap/index.html |date=2008-12-24 }}</ref> En frua januaro 2009, en sia fina ago kiel estro de la Komitato pri Fremdaj Rilatoj, li vizitis la gvidantojn de [[Irako]], Afganio, kaj [[Pakistano]],<ref>{{cite news|last=Lee|first=Carol E.|date=la 6-a de januaro 2009|title='Senator' Biden's trip raises concerns|work=Politico|url=https://www.politico.com/story/2009/01/senator-bidens-trip-raises-concerns-017136|access-date=la 9-a de januaro 2009|archive-date=la 16-a de oktobro 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016194519/http://www.politico.com/story/2009/01/senator-bidens-trip-raises-concerns-017136|url-status=live}}</ref> kaj la 20an de januaro li fariĝis la 47a [[Vicprezidento de Usono|vicprezidanto]] de Usono‍<ref>{{cite news|date=la 20-a de januaro 2009|title=In culminating moment, Biden is vice president|work=OregonLive.com|agency=[[Associated Press]]|url=https://www.oregonlive.com/politics/2009/01/in_culminating_moment_biden_is.html|access-date=la 27-a de julio 2016|archive-date=la 1-a de januaro 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101194210/https://www.oregonlive.com/politics/2009/01/in_culminating_moment_biden_is.html|url-status=live}}</ref>—‌la unua vicprezidanto kiu venis de Delavaro,<ref>{{cite news|date=November 3, 2008|title=Think you know your election trivia?|work=[[CNN]]|url=http://edition.cnn.com/2008/POLITICS/11/03/election.trivia/index.html|access-date=November 9, 2008|archive-date=November 6, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081106075757/http://edition.cnn.com/2008/POLITICS/11/03/election.trivia/index.html|url-status=live}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081106075757/http://edition.cnn.com/2008/POLITICS/11/03/election.trivia/index.html |date=2008-11-06 }}</ref> kaj la unua [[Katolika Eklezio|romkatolika]] vicprezidanto.<ref name="npr20082">{{cite news|first=Ken|last=Rudin|date=January 9, 2009|title=The First Catholic Vice President?|agency=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/sections/politicaljunkie/2009/01/the_first_catholic_vice_presid.html|access-date=September 25, 2019|archive-date=September 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190925060421/https://www.npr.org/sections/politicaljunkie/2009/01/the_first_catholic_vice_presid.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Gaudiano|first=Nicole|date=la 6-a de novembro 2008|title=VP's home awaits if Biden chooses|work=The News Journal|url=http://www.delawareonline.com/article/20081106/NEWS02/811060379|url-status=dead|access-date=la 8-a de novembro 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081109060406/http://www.delawareonline.com/article/20081106/NEWS02/811060379|archive-date=la 9-a de novembro 2008}}</ref> Obama baldaŭ komparis Biden-on al korbopilkisto "kiu faras aĵojn kiuj ne aperas en la statistika folio".<ref name="nyt03280922">{{cite news|last=Leibovich|first=Mark|date=March 28, 2009|title=Speaking Freely, Biden Finds Influential Role|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/us/politics/29biden.html|access-date=March 31, 2009|archive-date=April 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090401232903/http://www.nytimes.com/2009/03/29/us/politics/29biden.html|url-status=live}}</ref> En majo, Biden vizitis [[Kosovo]]n kaj asertis la usonan vidpunkton, ke ĝia "sendependeco estas nerevokebla".<ref name="Chun91942">{{Cite journal|last=Chun|first=Kwang-Ho|title=Kosovo: A New European Nation-State?|url=http://s-space.snu.ac.kr/bitstream/10371/96517/1/5.Kosovo-A-New-European-Nation-State_Kwang-ho-Chun.pdf|journal=Journal of International and Area Studies|volume=18|issue=1|year=2011|pages=91, 94|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103082124/https://s-space.snu.ac.kr/bitstream/10371/96517/1/5.Kosovo-A-New-European-Nation-State_Kwang-ho-Chun.pdf|url-status=live}}</ref> Biden perdis internan debaton al Sekretario de Ŝtato [[Hillary Clinton]] pri la sendado de {{Nombro|21000}} novajn soldatojn al Afganio,<ref>{{cite news|last=Dilanian|first=Ken|date=June 11, 2009|title=In a supporting role, Clinton takes a low-key approach at State Dept.|work=[[USA Today]]|url=https://www.usatoday.com/printedition/news/20090611/1aclinton11_cv.art.htm|access-date=July 22, 2009|archive-date=May 16, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516020144/http://www.usatoday.com/printedition/news/20090611/1aclinton11_cv.art.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Smith|first=Ben|date=la 23-a de junio 2009|title=Hillary Clinton toils in the shadows|work=Politico|url=https://www.politico.com/story/2009/06/clinton-toils-in-the-shadows-024067|access-date=la 22-a de julio 2009|archive-date=la 16-a de septembro 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150916005405/http://www.politico.com/story/2009/06/clinton-toils-in-the-shadows-024067|url-status=live}}</ref> sed lia skeptikeco havis valoron<ref name="pol09160922"/> kaj en 2009, la vidpunkto de Biden akiris pli da influo kiam Obama rekonsideris sian [[Milito en Afganio (2001-2021)|afganian]] strategion.<ref name="nw-cov-101009222">{{cite news|last1=Bailey|first1=Holly|last2=Thomas|first2=Evan|author-link2=Evan Thomas|date=October 10, 2009|title=An Inconvenient Truth Teller|magazine=[[Newsweek]]|url=https://www.newsweek.com/joe-biden-white-house-truth-teller-81181|access-date=November 6, 2009|archive-date=November 23, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123063731/http://www.newsweek.com/joe-biden-white-house-truth-teller-81181|url-status=live}}</ref> Biden vizitis Irakon proksimume ĉiujn du monatojn,<ref name="nytm-traub22"/> fariĝante la ĉefa reprezentanto de la registaro en la livero de mesaĝoj al la iraka gvidantaro pri atendata progreso tie.<ref name="pol09160922"/> Pli ĝenerale, kontrolado de iraka politiko fariĝis la respondeco de Biden: Oni diras, ke Obama diris, "Joe, vi faru Irakon."<ref>{{cite news|last=Osnos|first=Evan|author-link=Evan Osnos|date=August 12, 2014|title=Breaking Up: Maliki and Biden|work=[[The New Yorker]]|url=https://www.newyorker.com/news/daily-comment/breaking-maliki-biden|access-date=August 26, 2015|archive-date=October 2, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002053443/http://www.newyorker.com/news/daily-comment/breaking-maliki-biden|url-status=live}}</ref> Biden diris, ke Irako "povas esti unu el la grandaj atingoj de ĉi tiu registaro".<ref>{{cite news|first=Matt|last=Loffman|date=February 11, 2010|title=Vice President Biden: Iraq "Could Be One of the Great Achievements of This Administration"|work=[[ABC News]]|url=https://abcnews.go.com/blogs/politics/2010/02/vice-president-biden-iraq-could-be-one-of-the-great-achievements-of-this-administration/|access-date=January 24, 2021|archive-date=February 23, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150223113546/http://abcnews.go.com/blogs/politics/2010/02/vice-president-biden-iraq-could-be-one-of-the-great-achievements-of-this-administration/|url-status=dead}}</ref> Lia vizito al Irako en januaro 2010 en la mezo de tumulto pri malpermesitaj kandidatoj de la okazonta iraka parlamenta balotado rezultis, ke 59 el la kelkcent kandidatoj rekandidatiĝis de la iraka registaro du tagojn poste.<ref>{{cite news|date=January 25, 2010|title=Iraq reinstates 59 election candidates|agency=[[Agence France-Presse]]|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iJGz55dJrnOzzejqmBj6QTolyydg|access-date=January 24, 2021|archive-date=March 20, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130320192516/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iJGz55dJrnOzzejqmBj6QTolyydg|url-status=dead|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-05|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130320192516/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iJGz55dJrnOzzejqmBj6QTolyydg|arkivdato=2013-03-20}}</ref> Je 2012, Biden estis farinta ok vizitojn tien, sed lia kontrolo de usona politiko en Irako malpliiĝis post la eliro de usonaj soldatoj en 2011.<ref name="time-mo2">{{cite news|title=Mo Joe|last=Scherer|first=Michael|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=June 11, 2012|pages=26–30}}</ref><ref>{{cite news|last=Crowley|first=Michael|date=November 9, 2014|title=The war over President Obama's new war in Iraq|work=[[Politico]]|url=https://www.politico.com/story/2014/11/president-obama-war-iraq-112730|access-date=August 26, 2015|archive-date=October 13, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151013002931/http://www.politico.com/story/2014/11/president-obama-war-iraq-112730|url-status=live}}</ref> [[Dosiero:President Barack Obama and Vice President Joe Biden shake hands in the Oval Office following a phone call with House Speaker John Boehner securing a bipartisan deal to reduce the nation's deficit and avoid default.jpg|eta|prezidanto Obama gratulas al Biden pro lia partopreno en la formado de la interkonsento pri la ŝulda plafono, kiu rezultis je la Leĝo pri Buĝeta Kontrolo de 2011]] Biden kontrolis infrastrukturan elspezadon de la ekonomia stimula leĝo de Obama celita helpi kontraŭagi la [[Ekonomia krizo de 2008|daŭrantan ekonomian krizon]].<ref>{{cite news|last=Scherer|first=Michael|date=July 1, 2009|title=What Happened to the Stimulus?|work=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1908417,00.html|access-date=July 8, 2009|archive-date=January 9, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109095116/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1908417,00.html|url-status=live}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140109095116/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1908417,00.html |date=2014-01-09 }}</ref> Dum ĉi tiu periodo, Biden estis kontenta, ke neniuj gravaj okazaĵoj de malŝparado aŭ koruptado okazis,<ref name="pol09160922"/> kaj kiam li finis tiun rolon en februaro 2011, li diris, ke la nombro de fraŭdaj okazaĵoj kun stimula mono estis malpli ol unu procento.<ref>{{cite news|last=Travers|first=Karen|date=February 17, 2011|title='Sheriff Joe' Biden Touts Recovery Act Success—and Hands Over His Badge|work=[[ABC News]]|url=http://blogs.abcnews.com/politicalpunch/2011/02/sheriff-joe-biden-touts-recovery-act-success-and-hands-over-his-badge.html|url-status=dead|access-date=March 19, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110221153327/http://blogs.abcnews.com/politicalpunch/2011/02/sheriff-joe-biden-touts-recovery-act-success-and-hands-over-his-badge.html|archive-date=February 21, 2011}}</ref> Je la fino de aprilo 2009, la ekstermesaĝa respondo de Biden al demando dum la komenco de la [[Gripa pandemio de 2009|gripa pandemio]], ke li konsilus al familianoj ne veturi en aviadiloj aŭ metrooj, kaŭzis la prezidanton rapide nei tion.<ref>{{cite news|last1=Silva|first1=Mark|last2=Parsons|first2=Christi|date=May 1, 2009|title=White House adjusts Biden's swine flu advice|work=[[Los Angeles Times]]|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2009-may-01-na-biden1-story.html|access-date=May 28, 2009|archive-date=October 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009170032/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2009-may-01-na-biden1-story.html|url-status=live}}</ref> La rimarko revivigis la reputacion de Biden pri misparoloj.<ref name="nw-cov-101009222"/><ref>{{cite news|date=May 1, 2009|title=White House tempers Biden's swine flu advice|work=[[The Boston Globe]]|url=https://www.boston.com/news/health/articles/2009/05/01/white_house_tempers_bidens_swine_flu_advice/|url-status=dead|access-date=May 28, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090505114058/http://www.boston.com/news/health/articles/2009/05/01/white_house_tempers_bidens_swine_flu_advice/|archive-date=May 5, 2009}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090505114058/http://www.boston.com/news/health/articles/2009/05/01/white_house_tempers_bidens_swine_flu_advice/ |date=2009-05-05 }}</ref><ref>{{cite news|last=Kurtzman|first=Daniel|date=May 8, 2009|title=The Week's Best Late-Night Jokes|publisher=[[About.com]]|url=https://www.liveabout.com/late-night-political-jokes-2733896|access-date=May 28, 2009|archive-date=June 11, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190611193402/https://www.liveabout.com/late-night-political-jokes-2733896|url-status=live}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190611193402/https://www.liveabout.com/late-night-political-jokes-2733896 |date=2019-06-11 }}</ref> Pliiĝanta senlaboreco dum julio 2009 igis al Biden agnoski, ke la registaro "miskonstatis kiom malbona la ekonomio estis" sed tenis konfidon, ke la stimula leĝo kreos multajn pliajn laborpostenojn kiam la rapideco de elspezoj pliiĝos.<ref>{{cite news|date=July 5, 2009|title=Biden: 'We misread how bad the economy was'|work=[[NBC News]]|agency=[[Associated Press]]|url=http://www.nbcnews.com/id/31745563|access-date=July 9, 2009|archive-date=December 17, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131217104812/http://www.nbcnews.com/id/31745563/|url-status=live}}</ref> Malgraŭ iliaj malsamaj personecoj, Obama kaj Biden amikiĝis, parte baze de la filino de Obama, Sasha, kaj la nepino de Biden, Maisy, kiuj kune ĉeestis Lernejon Sidwell Friends.<ref name="nyt05081223"/> [[Dosiero:Joe Biden in Baghdad - 2016-04-28.jpg|eta|Biden dum vizito al [[Bagdado]]]] Membroj de la Obama registaro diris, ke la rolo de Biden en la Blanka Domo estis kontraŭanto kiu devigis al aliaj homoj defendi siajn opinion.<ref name=":323">{{Cite news|last=Baker|first=Peter|date=April 28, 2019|title=Biden and Obama's 'Odd Couple' Relationship Aged Into Family Ties|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2019/04/28/us/politics/barack-obama-biden.html|access-date=April 26, 2020|issn=0362-4331|archive-date=June 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606093422/https://www.nytimes.com/2019/04/28/us/politics/barack-obama-biden.html|quote=He was also the in-house skeptic on the use of force, arguing against a troop surge to Afghanistan, military intervention in Libya and the raid that killed Osama bin Laden.|url-status=live}}</ref> [[Rahm Emanuel]], estro de personaro de la Blanka Doma, diris, ke Biden helpis kontraŭi grouppensadon.<ref name="nyt03280922"/> Amaskomunikila sekretario de la Blanka Domo Jay Carney, eksa komunika direktoro de Biden, diris, ke Biden havis la rolon de "la malbonulo en la Situacia Ĉambro".<ref name=":323"/> Alia altranga konsilanto de Obama diris, ke Biden "ĉiam pretas esti la mefito ĉe la familia pikniko por certigi, ke ni estas kiel eble plej intelekte honestaj."<ref name="pol09160922"/> Obama diris, "La plej bona aĵo pri Joe estas, ke kiam ni kunigas ĉiujn, li vere devigas al homoj pensi kaj defendi siajn ideaojn, rigardi aferojn de ĉiu angulo, kaj tio estas tre valora por mi."<ref name="pol09160922" /> La familio Biden tenis malstreĉitan atmosferon ĉe sia oficiala loĝejo en Vaŝingtono, ofte gastigante siajn genepojn, kaj regule revenis al sia hejmo en Delavaro.<ref name="pol-regular2">{{cite news|last=Parnes|first=Amie|date=June 28, 2011|title=The Bidens' 'regular' lives|newspaper=[[Politico]]|url=https://www.politico.com/story/2011/06/the-bidens-regular-lives-057887|access-date=June 28, 2011|archive-date=October 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016194519/http://www.politico.com/story/2011/06/the-bidens-regular-lives-057887|url-status=live}}</ref> Biden kampanjis multe por demokratoj en la balotado de 2010, kun sinteno de optimismo fronte al prognozoj de grandskalaj malsukcesoj por la partio.<ref name="nyt10131022">{{cite news|last=Stolberg|first=Sheryl Gay|date=October 12, 2010|title=Vice President Tries to Energize Democrats|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2010/10/13/us/politics/13biden.html|access-date=October 14, 2010|archive-date=October 28, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101028044617/http://www.nytimes.com/2010/10/13/us/politics/13biden.html|url-status=live}}</ref> Post grandajn respublikanajn sukcesoj en la balotadoj kaj la foriro la estro de personaro de la Blanka Doma [[Rahm Emanuel]], la pasintaj interrilatoj de Biden kun respublikanoj en Kongreso fariĝis pli grava.<ref name="pol12091022">{{cite news|last1=Lee|first1=Carol E.|last2=Bresnahan|first2=John|date=December 9, 2010|title=Joe Biden expands role as White House link to Congress|newspaper=[[Politico]]|url=https://www.politico.com/story/2010/12/biden-steps-into-rahms-shoes-046173|access-date=December 10, 2010|archive-date=October 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016194519/http://www.politico.com/story/2010/12/biden-steps-into-rahms-shoes-046173|url-status=live}}</ref><ref name="nyt12111022">{{cite news|last=Cooper|first=Helene|date=December 11, 2010|title=As the Ground Shifts, Biden Plays a Bigger Role|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2010/12/12/us/politics/12biden.html|access-date=December 13, 2010|archive-date=December 13, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101213044241/http://www.nytimes.com/2010/12/12/us/politics/12biden.html|url-status=live}}</ref> Li gvidis la sukcesan penon por akiri la aprobon de la senato por la Nova Traktato START.<ref name="pol12091022" /><ref name="nyt12111022" /> En decembro 2010, la pledado de Biden por kompromiso, sekvita de liaj intertraktadoj kun la gvidanto de la malplimulto de la senato [[Mitch McConnell]], estis gravegaj por produkti la kompromisan impostan leĝon, kiu inkluzivis intertempan etendon de la impostaj malpliigoj de antaŭa prezidanto Bush.<ref name="nyt12111022" /><ref name="nyt12111022" /> Biden tiam gvidis la klopodon vendi la interkonsenton al nevolemaj demokratoj en Kongreso.<ref name="nyt12111022" /><ref>{{cite news|last1=Herszenhorn|first1=David M.|last2=Stolberg|first2=Sheryl Gay|date=December 7, 2010|title=Democrats Skeptical of Obama on New Tax Plan|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2010/12/08/us/politics/08cong.html|access-date=December 8, 2010|archive-date=May 20, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520053117/http://www.nytimes.com/2010/12/08/us/politics/08cong.html|url-status=live}}</ref> La leĝo sukcesis kiel la Leĝo pri Imposta Malpliigo, Reaŭtoritatigo de Senlaboreca Asekuro, kaj Kreigo de Laborpostenoj de 2010. En marto 2011, Obama delegis al Biden gvidi intertraktadojn kun Kongreso por decidi federaciajn elspezadajn nivelojn por la cetero de la jaro kaj eviti fermon de la registaro.<ref>{{cite news|date=March 2, 2011|title=Obama Welcomes Budget Deal; Biden to Lead Talks|publisher=[[CNBC]]|agency=[[Reuters]]|url=https://www.cnbc.com/id/41870549|url-status=dead|access-date=March 9, 2011|archive-url=https://archive.today/20120729195403/http://www.cnbc.com/id/41870549|archive-date=July 29, 2012|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-05|arkivurl=https://archive.today/20120729195403/http://www.cnbc.com/id/41870549|arkivdato=2012-07-29}} {{Webarchiv|url=https://archive.ph/20120729195403/http://www.cnbc.com/id/41870549 |date=2012-07-29 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.cnbc.com/id/41870549 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-05 |arkivurl=https://archive.ph/20120729195403/http://www.cnbc.com/id/41870549 |arkivdato=2012-07-29 }}</ref> Je majo 2011, ses kongresaj membroj estis penantaj atingi dupartian interkonsenton por levi la usonan ŝuldan plafonon kiel parto de entuta plano por malpliigi superelpezadon.<ref>{{cite news|last=Reid|first=Tim|date=May 16, 2011|title=Q+A: Debt and deficit talks in early stages|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-debt-talks-idUSTRE74F26V20110516|access-date=May 17, 2011|archive-date=May 20, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520004749/http://www.reuters.com/article/2011/05/16/us-usa-debt-talks-idUSTRE74F26V20110516|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Gaudiano|first=Nicole|date=May 4, 2011|title=Biden tasked with achieving consensus on cutting deficit|newspaper=[[The News Journal]]|url=http://www.delawareonline.com/article/20110505/NEWS02/105050326/Biden-tasked-achieving-consensus-cutting-deficit?odyssey=tab%7Ctopnews%7Ctext%7CHome|access-date=May 17, 2011}}{{Dead link|date=January 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> La krizo de la usona ŝulda plafono evoluis dum la sekvantaj kelkaj monatoj, sed la interrilato de Biden kun McConnell denove estis gravega por solvi ĝin, en la formo de la Buĝeta Direkta Leĝo de 2011, subskribita de la prezidanto je la 2a de aŭgusto 2011, je la sama tago de neniam antaŭe okazinta usona nerepago okazus.<ref name="pol-bca23">{{cite news|last1=Thrush|first1=Glenn|last2=Brown|first2=Carrie Budoff|last3=Raju|first3=Manu|last4=Bresnahan|first4=John|date=August 2, 2011|title=Joe Biden, Mitch McConnell and the making of a debt deal|newspaper=[[Politico]]|url=https://www.politico.com/story/2011/08/biden-mcconnell-and-the-making-of-a-deal-060463|access-date=August 4, 2011|archive-date=September 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922144250/http://www.politico.com/story/2011/08/biden-mcconnell-and-the-making-of-a-deal-060463|url-status=live}}</ref><ref name="ap-bca2">{{cite news|date=August 3, 2011|title=The real drama was in private as debt deal hatched|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230142752/https://www.foxnews.com/us/the-real-drama-was-in-private-as-debt-deal-hatched|archive-date=December 30, 2019|access-date=August 4, 2011|url=https://www.foxnews.com/us/the-real-drama-was-in-private-as-debt-deal-hatched|agency=[[Associated Press]]|work=[[Fox News]]|last4=Benac|first1=Ben|first4=Nancy|last3=Kellman|first3=Laurie|last2=Pace|first2=Julie|last1=Feller|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Bohan|first1=Caren|last2=Sullivan|first2=Andy|last3=Ferraro|first3=Thomas|date=August 3, 2011|title=Special report: How Washington took the U.S. to the brink|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-debt-brink/special-report-how-washington-took-the-u-s-to-the-brink-idUSTRE77271R20110803|access-date=August 4, 2011|archive-date=October 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013231825/http://www.reuters.com/article/us-usa-debt-brink/special-report-how-washington-took-the-u-s-to-the-brink-idUSTRE77271R20110803|url-status=live}}</ref> Biden pasigis pli da tempo ol iu ajn marĉande kun Kongreso pri la ŝulda afero,<ref name="pol-bca23"/> kaj unu respublikana laboranto diris, "Biden estas la sola ulo kun vera intertrakta aŭtoritato, kaj [McConnell] scias, ke tio, kion li diras, estas fidinda. Li estis gravega al la interkonsento."<ref name="pol-bca23"/> === La dua oficperiodo (2014-2017) === [[Dosiero:Joe Biden official portrait 2013.jpg|eta|Oficiala vicprezidanta portreto, 2013]] Biden estis inaŭgurita al dua oficperiodo la 20an de januaro 2013, ĉe malgranda ceremonio ĉe Nombro Unu Observatory Circle, sia oficiala loĝejo, kun Juĝo Sonia Sotomayor (publika ceremonio okazis la 21an de januaro).<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-inauguration-biden-idUSBRE90J08B20130120|title=Vice President Biden sworn into office for second term|last=Rampton|first=Roberta|work=[[Reuters]]|date=la 20-a de januaro 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130122062434/https://www.reuters.com/article/2013/01/20/us-usa-inauguration-biden-idUSBRE90J08B20130120|archive-date=la 22-a de januaro 2013|url-status=live}}</ref> Biden ne partoprenis multe en diskutoj, kiuj gvidis al la leĝiĝo en oktobro 2013 de la Leĝo pri Daŭrantaj Alproprigoj de 2014, kiu solvis la fermon de la federacia registaro de 2013 kaj la krizo pri la ŝulda plafono de 2013. Tio estis ĉar senata gvidanto de la plimulto Harry Reid kaj aliaj demokrataj gvidantoj ne inkluzivis lin en iuj rektaj diskutoj kun Kongreso, sentante, ke Biden donis tro multon dum antaŭaj intertraktadoj.<ref>{{cite news|url=https://www.politico.com/story/2013/10/anatomy-of-a-shutdown-098518|title=Anatomy of a shutdown|last1=Bresnahan|first1=John|last2=Manu|first2=Raju|last3=Sherman|first3=Jake|last4=Brown|first4=Carrie Budoff|newspaper=[[Politico]]|date=October 18, 2013|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115185529/https://www.politico.com/story/2013/10/anatomy-of-a-shutdown-098518|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2013/10/13/biden-mostly-out-of-sight-during-shutdown-showdown/2968373/|title=Biden mostly out of sight as shutdown drags on|last=Gaudiano|first=Nicole|newspaper=[[USA Today]]|date=October 13, 2013|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103082716/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2013/10/13/biden-mostly-out-of-sight-during-shutdown-showdown/2968373/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.pbs.org/newshour/nation/biden-takes-back-seat-in-budget-negotiations-during-shutdown|title=Biden takes a back seat during budget negotiations over shutdown|last=Bowman|first=Bridget|work=[[PBS NewsHour]]|publisher=[[PBS]]|date=October 14, 2013|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103082723/https://www.pbs.org/newshour/nation/biden-takes-back-seat-in-budget-negotiations-during-shutdown|url-status=live}}</ref> Biden preferis armi ribelulajn batalantojn de Sirio.<ref>{{cite news|title=Who to Blame If Arming the Syrian Rebels Goes Wrong|first=Conor|last=Friedersdorf|author-link=Conor Friedersdorf|url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2014/09/who-to-blame-if-arming-syrian-rebels-goes-wrong/380411/|work=[[The Atlantic]]|date=September 18, 2014|access-date=January 24, 2021|archive-date=May 12, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512184447/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2014/09/who-to-blame-if-arming-syrian-rebels-goes-wrong/380411/|url-status=live}}</ref> Kiam Irako disfalis dum 2014, nova atento estis donata al la iraka federaciiga plano de Biden-Gelb de 2006, kaj kelkaj observantoj diris, ke Biden estis ĝusta ekde la komenco.<ref>{{cite news|url=https://www.politico.com/story/2014/06/joe-biden-iraq-107858|title=Was Joe Biden right?|last=Gerstein|first=Josh|newspaper=[[Politico]]|date=June 13, 2014|access-date=September 14, 2014|archive-date=September 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927001111/http://www.politico.com/story/2014/06/joe-biden-iraq-107858|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nationaljournal.com/s/62830|title=Turns Out, Joe Biden Was Right About Dividing Iraq|last=Kitfield|first=James|magazine=[[National Journal]]|date=January 30, 2014|access-date=September 14, 2014|archive-date=October 11, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011194233/https://www.nationaljournal.com/s/62830|url-status=live}}</ref> Biden li mem diris, ke Usonon sekvos [[Islama Ŝtato|ISIL-on]] "al la pordoj de infero".<ref>{{cite news|url=https://www.csmonitor.com/USA/Politics/Decoder/2014/0903/Joe-Biden-vows-to-chase-Islamic-State-to-gates-of-hell.-Does-he-mean-it|title=Joe Biden vows to chase Islamic State to 'gates of hell'. Does he mean it?|last=Grier|first=Peter|newspaper=[[The Christian Science Monitor]]|date=September 3, 2014|access-date=September 14, 2014|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115185455/https://www.csmonitor.com/USA/Politics/Decoder/2014/0903/Joe-Biden-vows-to-chase-Islamic-State-to-gates-of-hell.-Does-he-mean-it|url-status=live}}</ref> Biden havis proksimajn interrilatojn kun pluraj latinamerikaj gvidantoj kaj estis taskigita pri la regiono. Li vizitis la regionon 16 fojojn dum sia tempo kiel vicprezidanto, pli ol iu ajn prezidanto aŭ vicprezidanto.<ref>{{Cite news|last=Paz|first=Christian|date=October 26, 2020|title=The Biden Doctrine Begins With Latin America|work=[[The Atlantic]]|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2020/10/joe-biden-foreign-policy-latin-america/616841/|access-date=November 15, 2020|issn=1072-7825|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111041523/https://www.theatlantic.com/international/archive/2020/10/joe-biden-foreign-policy-latin-america/616841/|url-status=live}}</ref> [[Dosiero:Vice President Joe Biden visit to Israel March 2016 (25554709411).jpg|eta|Biden kun [[Ĉefministroj de Israelo|israela ĉefministro]] [[Benjamin Netanjahu]] en [[Jerusalemo]], la 9an de marto 2016]] En 2015, [[John Boehner]], estro de la [[Usona Domo de Reprezentantoj|Domo de Reprezentantoj]], kaj Mitch McConnell, senata gvidanto de la plimulto, invitis israelan ĉefministron [[Benjamin Netanjahu]] paroladi antaŭ komuna sesio de Kongreso sen sciigi prezidanton Obama. Ĉi tiu spitemo de protokolo igis, ke Biden kaj pli ol 50 kongresaj [[Demokrata Partio (Usono)|demokratoj]] ne ĉeestis la paroladon de Netanjahu.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2015/02/26/politics/democrats-missing-netanyahu-whip-list/index.html|title=The list of Democrats skipping Netanyahu's speech|first=Alexandra|last=Jaffe|website=[[CNN]]|date=March 3, 2015|access-date=February 26, 2020|archive-date=August 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818185113/https://www.cnn.com/2015/02/26/politics/democrats-missing-netanyahu-whip-list/index.html|url-status=live}}</ref> En aŭgusto 2016, Biden vizitis [[Serbio]]n, kie li renkontiĝis kun serba prezidanto [[Aleksandar Vučić]] kaj esprimis siaj kompaton pri civilaj viktimoj de la bombado dum la [[Kosova Milito]].<ref>{{cite news|last1=Melander|first1=Ingrid|title=Biden offers condolences for Serbs killed in 1999 NATO air strikes|url=https://www.reuters.com/article/us-balkans-biden-serbia/biden-offers-condolences-for-serbs-killed-in-1999-nato-air-strikes-idUSKCN10R1ZD|work=[[Reuters]]|date=August 16, 2016|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115185455/https://www.reuters.com/article/us-balkans-biden-serbia/biden-offers-condolences-for-serbs-killed-in-1999-nato-air-strikes-idUSKCN10R1ZD|url-status=live}}</ref> En [[Kosovo]], li ĉeestis ceremonion por renomi aŭtovojon kun la nomo lia filo Beau, en honoro de la servo de Beau al Kosovo en la trejnado de juĝistoj kaj advokatoj.<ref name="Bytyci2">{{cite news|last=Bytyci|first=Fatos|title='We owe you so much,' Kosovo to tell Biden as street named after late son|url=https://www.reuters.com/article/us-kosovo-biden-street-idUSKCN10Q17X|work=[[Reuters]]|date=August 15, 2016|access-date=October 24, 2020|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115185456/https://www.reuters.com/article/us-kosovo-biden-street-idUSKCN10Q17X|url-status=live}}</ref><ref name="Bezhan2">{{cite news|last=Bezhan|first=Frud|title=Word On The Street Is That Kosovo Has A Love Affair With Americans|url=https://www.rferl.org/a/kosovo-love-affair-americans-biden-clinton-bush/27928807.html|agency=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|date=August 17, 2016|access-date=October 24, 2020|archive-date=October 23, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023065019/https://www.rferl.org/a/kosovo-love-affair-americans-biden-clinton-bush/27928807.html|url-status=live}}</ref><ref name="RuViDeBi2">{{cite news|last1=Rucker|first1=Philip|last2=Viser|first2=Matt|last3=DeBonis|first3=Mike|title=Trump and allies resume attacks on Biden's son as the Democrat surges|url=https://www.washingtonpost.com/politics/trump-and-allies-resume-attacks-on-bidens-son-as-the-democrat-surges/2020/03/05/cad7fa02-5eed-11ea-b29b-9db42f7803a7_story.html|agency=[[The Washington Post]]|date=March 5, 2020|access-date=October 24, 2020|archive-date=October 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028094653/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-and-allies-resume-attacks-on-bidens-son-as-the-democrat-surges/2020/03/05/cad7fa02-5eed-11ea-b29b-9db42f7803a7_story.html|url-status=live}}</ref> Biden neniam voĉdonis por decidi egalan balotadon en la Senato. Li estas la plej longtempa vicprezidanto kun ĉi tiu distingaĵo.<ref>{{Cite web|last=Bycoffe|first=Aaron|date=February 7, 2017|title=Pence Has Already Done Something Biden Never Did: Break A Senate Tie|url=https://fivethirtyeight.com/features/pence-has-already-done-something-biden-never-did-break-a-senate-tie/|website=[[FiveThirtyEight]]|quote=Twelve vice presidents, including Biden, never broke a tie; Biden was the longest-serving vice president to never do so.|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103082937/https://fivethirtyeight.com/features/pence-has-already-done-something-biden-never-did-break-a-senate-tie/|url-status=live}}</ref> == Posta aktiveco (2017–2019) == [[Dosiero:58th Presidential Inaugural Ceremony 170120-D-BP749-1327.jpg|eta|Biden kun [[Barack Obama]] kaj [[Donald Trump]], ĉe la inaŭguro de Trump je la 20a de januaro 2017]] Post kiam li eksvicprezidantiĝis, Biden fariĝis profesoro ĉe la [[Universitato de Pensilvanio]], kaj samtempe daŭris gvidi klopodojn trovi kuracojn por kancero.<ref>{{cite news|url=https://money.cnn.com/2017/03/12/technology/sxsw-joe-biden-cancer/index.html|title=Joe Biden: The fight against cancer is bipartisan|last=O'Brien|first=Sara Ashley|date=March 12, 2017|website=[[CNNMoney]]|access-date=March 13, 2017|archive-date=May 26, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526151625/https://money.cnn.com/2017/03/12/technology/sxsw-joe-biden-cancer/index.html|url-status=live}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190526151625/https://money.cnn.com/2017/03/12/technology/sxsw-joe-biden-cancer/index.html |date=2019-05-26 }}</ref> En 2017, li verkis memorlibron, ''Promise Me, Dad'' (Promesu al mi, Paĉjo) kaj faris vojaĝon por sciigi homojn pri la libro.<ref>{{Cite news|last=Kane|first=Paul|title=Biden wraps up book tour amid persistent questions about the next chapter|language=en-US|work=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/powerpost/biden-wraps-up-book-tour-amid-persistent-questions-about-the-next-chapter/2018/06/11/33ebbe8e-6daf-11e8-bf86-a2351b5ece99_story.html|date=June 11, 2018|access-date=November 10, 2020|issn=0190-8286|archive-date=November 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107171225/https://www.washingtonpost.com/powerpost/biden-wraps-up-book-tour-amid-persistent-questions-about-the-next-chapter/2018/06/11/33ebbe8e-6daf-11e8-bf86-a2351b5ece99_story.html|url-status=live}}</ref> Biden gajnis US$15.6 milionon en 2017–2018.<ref>{{cite news|last1=Viser|first1=Matt|last2=Narayanswamy|first2=Anu|date=July 9, 2019|title=Joe Biden earned $15.6 million in the two years after leaving the vice presidency|work=[[The Washington Post]]|url=https://beta.washingtonpost.com/politics/joe-biden-earned-156-million-in-the-two-years-after-leaving-the-vice-presidency/2019/07/09/55aad492-a27e-11e9-b8c8-75dae2607e60_story.html?outputType=amp|access-date=July 16, 2019|archive-date=January 24, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124023752/https://www.washingtonpost.com/politics/joe-biden-earned-156-million-in-the-two-years-after-leaving-the-vice-presidency/2019/07/09/55aad492-a27e-11e9-b8c8-75dae2607e60_story.html?outputType=amp|url-status=live}}</ref> En 2018, li donis paroladon por la mortinta senatano [[John McCain]], laŭdante tio, ke McCain subtenis usonajn idealojn kaj dupartian amikecon.<ref name="townandcountrymag2">{{cite news|last=Friedman|first=Megan|date=August 30, 2018|title=Joe Biden Just Gave an Incredibly Powerful Speech at John McCain's Memorial|website=[[Town & Country (magazine)|Town & Country]]|url=https://www.townandcountrymag.com/society/politics/a22877209/joe-biden-eulogy-john-mccain-memorial-full-transcript/|access-date=January 24, 2021|archive-date=June 10, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610041411/https://www.townandcountrymag.com/society/politics/a22877209/joe-biden-eulogy-john-mccain-memorial-full-transcript/|url-status=live}}</ref> Biden daŭre aprobis kandidatojn, kaj komenti pri politiko, klimata ŝanĝo, kaj la prezidanteco de Donald Trump.<ref>{{cite news|url=https://www.politico.com/states/new-jersey/story/2017/05/28/biden-backing-phil-murphy-says-nj-governors-race-single-most-important-112380|title=Biden backs Phil Murphy, says N.J. governor's race 'most important' in nation|first=Ryan|last=Hutchins|date=May 28, 2017|publisher=[[Politico]]|access-date=January 24, 2021|archive-date=December 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230125059/https://www.politico.com/states/new-jersey/story/2017/05/28/biden-backing-phil-murphy-says-nj-governors-race-single-most-important-112380|url-status=live|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20191230125059/https://www.politico.com/states/new-jersey/story/2017/05/28/biden-backing-phil-murphy-says-nj-governors-race-single-most-important-112380|arkivdato=2019-12-30}}</ref><ref name="foreign-policy24">{{cite news|title=The Democratic candidates on foreign policy|work=[[Foreign Policy]]|url=https://foreignpolicy.com/2020-election/|archive-date=June 16, 2020|access-date=August 27, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616084737/https://foreignpolicy.com/2020-election/|url-status=live}}</ref><ref name="foreign-policy24"/> Li ankaŭ daŭris paroli por la rajtoj de gejoj.<ref>{{cite news|first=Edward-Isaac|last=Dovere|title=VP's LGBT comments raise eyebrows|url=https://www.politico.com/story/2014/03/joe-biden-lgbt-workplace-discrimination-executive-order-human-rights-campaign-105018|work=[[politico.com]]|date=March 26, 2014|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103083142/https://www.politico.com/story/2014/03/joe-biden-lgbt-workplace-discrimination-executive-order-human-rights-campaign-105018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.seattletimes.com/nation-world/joe-biden-to-lgbt-gala-hold-president-trump-accountable/|title=Joe Biden to LGBT gala: 'Hold President Trump accountable'|date=June 21, 2017|first=Steve|last=Peoples|newspaper=[[The Seattle Times]]|access-date=January 24, 2021|archive-date=June 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200620090144/https://www.seattletimes.com/nation-world/joe-biden-to-lgbt-gala-hold-president-trump-accountable//|url-status=live}}</ref> En 2019, Biden kritikis [[Brunejo]]n pro ĝia intenco efektivigi [[Ŝario|islamajn leĝojn]], kiuj permesus ŝtonmortigon pro adulto kaj [[Gejo|gejeco]], dirante, ke ĝi estas "abomena kaj malmorala" kaj dirante, ke "Estas neniu senkulpigaĵo—nek kulturo, nek tradicio—por ĉi tiu speco de malamo kaj senhumaneco."<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-brunei-islamiclaws-idUSKCN1RB0E1|title=Brunei defends tough new Islamic laws against growing backlash|work=[[Reuters]]|date=March 30, 2019|access-date=December 31, 2020|archive-date=June 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200620090148/https://www.reuters.com/article/us-brunei-islamiclaws-idUSKCN1RB0E1/|url-status=live}}</ref> Je 2019, Biden kaj lia edzino raportis, ke iliaj valoraĵoj pliiĝis al inter US$2.2 miliono kaj US$8 miliono pro pagitaj paroladoj kaj kontrakto por verki aron de libroj.<ref>{{cite news|last1=Eder|first1=Steve|last2=Glueck|first2=Katie|date=July 9, 2019|title=Joe Biden's Tax Returns Show More Than $15 Million in Income After 2016|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2019/07/09/us/politics/joe-biden-net-worth.html|access-date=July 16, 2019|archive-date=July 15, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715211457/https://www.nytimes.com/2019/07/09/us/politics/joe-biden-net-worth.html|url-status=live}}</ref> == Prezidenteco (2021–nun) == === Inaŭguro === [[Dosiero:President Biden taking oath of office (cropped).png|eta|Biden fars la ĵuron de ofico administrita de Ĉefjuĝisto John G. Roberts Jr. ĉe [[Kapitolo de Usono|la Kapitolo de Usono]], je la 20a de januaro 2021]] Biden estis inaŭgurita kiel la 46a prezidanto de Usono la 20an de januaro 2021.<ref name="nr">{{cite news|last1=Fund|first1=John|title=What was Romney Planning?|url=http://www.nationalreview.com/article/338182/what-was-romney-planning-john-fund|access-date=January 22, 2016|work=[[National Review]]|date=January 21, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131073601/http://www.nationalreview.com/article/338182/what-was-romney-planning-john-fund|archive-date=January 31, 2016 |url-status=live}}</ref> and Biden had been eligible to receive classified intelligence briefings since his nomination in August.<ref name=CBS2020-09-18-01a>{{cite news|url=https://www.cbsnews.com/news/biden-receives-first-classified-intelligence-briefing/|work=[[CBS News]]|title=Biden receives first classified intelligence briefing |date=September 18, 2020 |first1=Olivia |last1=Gazis |first2=Bo |last2=Erickson |first3=Grace |last3=Segers |access-date=October 22, 2020 |archive-date=November 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101043140/https://www.cbsnews.com/news/biden-receives-first-classified-intelligence-briefing/|url-status=live}}</ref> At least some government agencies had reportedly started their transition plans as early as November{{nbsp}}9, 2020, with airspace being restricted over his home, and "the Secret Service{{nbsp}}... using agents from its presidential protective detail for the president-elect and his family."<ref name=TribuneIndia2020-11-09-01a>{{cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/health/trump-faces-calls-to-work-with-biden-team-on-transition-168288|newspaper=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|title=Trump faces calls to work with Biden team on transition|date=November 9, 2020|access-date=November 9, 2020|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115190525/https://www.tribuneindia.com/news/health/trump-faces-calls-to-work-with-biden-team-on-transition-168288|url-status=live}}</ref><ref name="hunnicutt2">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-biden-inauguration/assuming-u-s-presidency-biden-tells-divided-nation-democracy-has-prevailed-idUSKBN29P0HG|title=Taking helm of divided nation, U.S. President Biden calls for end to 'uncivil war'|date=January 20, 2021|last1=Hunnicutt|first1=Trevor|last2=Zengerle|first2=Patricia|last3=Renshaw|first3=Jarrett|work=[[Reuters]]|access-date=January 20, 2021|archive-date=January 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120171341/https://www.reuters.com/article/us-usa-biden-inauguration/assuming-u-s-presidency-biden-tells-divided-nation-democracy-has-prevailed-idUSKBN29P0HG|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=January 20, 2021|title=Biden inauguration: New president sworn in amid Trump snub|language=en-GB|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-55736856|access-date=January 20, 2021|archive-date=January 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120145011/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-55736856|url-status=live}}</ref> Havante 78 jarojn, li estas la plej maljuna homo enposteniĝi kiel prezidanto.<ref name="hunnicutt2" /> Li estas la dua [[Katolika Eklezio|katolika]] prezidanto (post John F. Kennedy)<ref>{{Cite web|date=January 19, 2021|title=Biden to become the second Catholic president in U.S. history, after JFK|url=https://www.nbcnews.com/now/video/biden-to-become-the-second-catholic-president-in-u-s-history-after-jfk-99673157918|access-date=January 20, 2021|website=[[NBC News]]|language=en|archive-date=January 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119212606/https://www.nbcnews.com/now/video/biden-to-become-the-second-catholic-president-in-u-s-history-after-jfk-99673157918|url-status=live}}</ref> kaj la unua prezidanto kies hejma ŝtato estas [[Delavaro]].<ref>{{Cite web|last1=Cormier|first1=Ryan|last2=Talorico|first2=Patricia|date=November 7, 2020|title=Delaware history is made: The First State gets its first president in Joe Biden|url=https://www.delawareonline.com/story/news/politics/2020/11/07/one-us-delaware-pride-soars-biden-makes-history/6121243002/|access-date=January 20, 2021|website=[[The News Journal]]|language=en-US|archive-date=November 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108021346/https://www.delawareonline.com/story/news/politics/2020/11/07/one-us-delaware-pride-soars-biden-makes-history/6121243002/|url-status=live}}</ref> Li estas la dua ne-aktuala vicprezidanto (post [[Richard Nixon]] en 1968) kiu enposteniĝis kiel prezidanton.<ref name="Azari2">{{Cite news|last=Azari|first=Julia|date=August 20, 2020|title=Biden Had To Fight For The Presidential Nomination. But Most VPs Have To.|work=[[FiveThirtyEight]]|url=https://fivethirtyeight.com/features/biden-had-to-fight-for-the-presidential-nomination-but-most-vps-have-to/|url-status=live|access-date=August 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117190453/https://fivethirtyeight.com/features/biden-had-to-fight-for-the-presidential-nomination-but-most-vps-have-to/|archive-date=November 17, 2020}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201117190453/https://fivethirtyeight.com/features/biden-had-to-fight-for-the-presidential-nomination-but-most-vps-have-to/ |date=2020-11-17 }}</ref> Li estas ankaŭ la unua prezidanto de la Silenta Generacio.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/b66a24e4-5eea-11ea-b0ab-339c2307bcd4|date=March 6, 2020|access-date=August 26, 2021|title=At long last, the silent generation's hour has come|website=[[Financial Times]]}}</ref> La inaŭguro de Biden estis "mallaŭta afero malkiel iu ajn antaŭa inaŭguro" pro antaŭrimedoj pri la kronvirusa malsano kaj pro multe pliigitaj sekurecaj rimedoj pro minaco de vasta [[civila agitado]]. Biden faris la ĵuron de ofico sur la okcidentaj ŝtupoj de la Kapitolo kaj donis inaŭguran paroladon, sed neniuj spektantoj ĉeestis kaj neniuj paradoj aŭ inaŭguraj festoj okazis. Trump ne ĉeestis, fariĝante la unua eksiĝinta prezidanto ekde 1869 kiu ne ĉeestis la inaŭguron de sia posteulo.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.ndtv.com/world-news/why-joe-biden-swearing-in-will-be-muted-affair-unlike-previous-inaugurations-2353966|titolo=Masked Crowd, No Trump: Why Biden Inauguration Will Be Like No Other|alirdato=2021-06-21|dato=2021-01-18|eldoninto=[[NDTV]]|verkaĵo=[[Agence France-Presse]]}}</ref> === Unuaj 100 tagoj === En siaj unuaj du tagoj kiel prezidanto, Biden subskribis 17 administrajn ordonojn, pli ol la plejmulto da lastatempaj prezidantoj dum iliaj unuaj 100 tagoj. Je la tria tago, ordonoj inkluzivis realiĝo al la Pariza Klimata Interkonsento, finigo de la stato de nacia krizo ĉe la landlimo kun Meksiko, direkto al la registaro realiĝi al la [[Monda Organizaĵo pri Sano|Monda Sana Organizaĵo]], postulado pri vizaĝaj maskoj en federaciaj posedaĵoj, rimedoj por kontraŭbatali malsaton en Usono,<ref>{{Cite web|date=January 20, 2021|title=Biden's first act: Orders on pandemic, climate, immigration|url=https://apnews.com/article/joe-biden-executive-orders-b5b409da08e42414b9a12e2c67ee2df6|access-date=January 21, 2021|website=[[Associated Press]]|archive-date=January 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120230130/https://apnews.com/article/joe-biden-executive-orders-b5b409da08e42414b9a12e2c67ee2df6|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Erikson|first=Bo|date=January 20, 2021|title=Biden signs executive actions on COVID, climate change, immigration and more|url=https://www.cbsnews.com/news/biden-executive-orders-watch-live-stream-today-2021-01-20/|access-date=January 21, 2021|website=[[CBS News]]|language=en-US|archive-date=January 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120233631/https://www.cbsnews.com/news/biden-executive-orders-watch-live-stream-today-2021-01-20/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2021/01/22/joe-biden-is-taking-executive-action-at-a-record-pace|title=Joe Biden is taking executive action at a record pace|work=[[The Economist]]|date=January 22, 2021|access-date=January 23, 2021|archive-date=January 24, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124002448/https://www.economist.com/graphic-detail/2021/01/22/joe-biden-is-taking-executive-action-at-a-record-pace|url-status=live}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.politico.com/news/2021/01/22/biden-executive-orders-hunger-workers-461270|titolo=Biden signs executive orders aimed at combating hunger, protecting workers|alirdato=2021-01-23|familia nomo=Cassella|persona nomo=Megan|dato=2021-01-22|verko=[[Politico]]}}</ref> kaj nuligo de permesiloj por la konstruo de la [[naftodukto Keystone]] XL.<ref>{{cite news|last1=Allassan|first1=Fadel|first2=Ursula|last2=Perano|date=January 20, 2021|title=Biden will issue executive order to rescind Keystone XL pipeline permit|url=https://www.axios.com/biden-keystone-pipeline-9ffcedfb-42c1-4778-8183-27d858f0c966.html|work=[[Axios (website)|Axios]]|access-date=January 25, 2021}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210120103405/https://www.axios.com/biden-keystone-pipeline-9ffcedfb-42c1-4778-8183-27d858f0c966.html |date=2021-01-20 }}</ref><ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/trudeau-biden-keystone-xl-pipeline-b1791756.html|titolo=Canada's Trudeau 'disappointed' with Biden order to cancel Keystone pipeline|alirdato=2021-01-25|familia nomo=Massie|persona nomo=Graeme|dato=2021-01-23|verkaĵo=[[The Independent]]}}</ref><ref>{{cite news|last1=Nickel|first1=Rod|last2=Volcovici|first2=Valerie|date=January 21, 2021|title=TC Energy cuts jobs as Keystone pipeline nixed, but markets start to move on|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-biden-keystone-idUSKBN29Q1T8|access-date=January 24, 2021}}</ref> En la unuaj du semajnoj en la posteno, Biden subskribis pli multaj administraj ordonoj ol subskribi dum la unua monato en la posteno iu ajn alia prezidanto post [[Franklin D. Roosevelt]].<ref name="With 28 Executive Orders Signed, President Biden Is Off To A Record Start3">{{Cite web|last1=Keith|first1=Tamara|date=February 3, 2021|title=With 28 Executive Orders Signed, President Biden Is Off To A Record Start|url=https://www.npr.org/2021/02/03/963380189/with-28-executive-orders-signed-president-biden-is-off-to-a-record-start|website=[[NPR]]|access-date=February 4, 2021}}</ref> La 4an de februaro 2021, Biden anoncis, ke Usono ĉesos sian subtenon por la Saŭda bomba kampanjo en [[Jemeno]]. Dum sia unua vizito al la Ŝtata Ministrejo kiel prezidanto, Biden diris, ke "ĉi tiu milito devas fini" kaj ke la konflikto kreis "humanitaran kaj strategian katastrofon."<ref>{{Cite web|last1=Knickmeyer|first1=Ellen|date=February 5, 2021|title=Biden ending US support for Saudi-led offensive in Yemen|url=https://apnews.com/article/biden-end-support-saudi-offenseive-yemen-b68f58493dbfc530b9fcfdb80a13098f|website=[[Associated Press]]|access-date=February 5, 2021}}</ref> La 25an de februaro, Biden "bombis ejon en [[Sirio]] uzita de du miliciaj grupoj subtenataj de Irano responde al raketaj atakoj sur amerikaj soldatoj en la regiono dum la pasintaj du semajnoj." Tio ĉi estis la unua konata ago de la militistaro sub Biden.<ref name="syria_strikes2">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2021/02/25/politics/us-iraq-iran/index.html|title=US carries out air strikes in Syria targeting Iranian backed militias|first1=Barbara|first2=Oren|first3=Nicole|last1=Starr|last2=Liebermann|last3=Gaouette|date=February 25, 2021|publisher=[[CNN]]|access-date=March 2, 2021}}</ref> Je la 11a de marto, la unua datreveno de la deklaro de la [[Monda Organizaĵo pri Sano|Monda Sana Organizo]], ke kronviruso estas tutmonda pandemio, Biden subskribe enleĝigis la [[American Rescue Plan|Leĝon pri la Usona Sava Plano de 2021]], leĝo de ekomonia stimula helpo je US$1.9 triiliono, kiun li proponis kaj prilobiis, kiu celis rapidigi reboniĝon de Usono de la ekonomiaj kaj sanaj efikoj de la [[kronvirusa pandemio]] kaj la daŭranta ekonomia regreso.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.congress.gov/bill/117th-congress/house-bill/1319|titolo=H.R.1319 - American Rescue Plan Act of 2021|alirdato=27-a de augusto 2021|eldoninto=[[United States Congress]]}}</ref> La leĝo inkluzivis rektajn pagojn al la plejpartoj de usonanoj, etendon de pliigitaj senlaborecaj helpaĵoj, financojn por vakcina disdonado kaj lernejaj remalfermiĝoj, subtenon por malgrandaj firmaoj kaj ŝtataj kaj lokaj registaroj, kaj pliigon de sanaj asekuraj subvencioj kaj de la infana impostkredito. Komenca propono de Biden inkluzivis pliigon de la federacia minimuma salajro al US$15 por horo, sed post kiam la senata parlamentano Elizabeth MacDonough decidis, ke inkluzivi la pliigon en buĝeta repaciga leĝo kontraŭus senatajn regulojn, demokratoj decidis ne peni malakcepti ties decidon kaj forigis la pliigon el la leĝo.<ref name="cnn.com2">{{Cite web|last1=Luhby|first1=Tami|last2=Lobosco|first2=Katie|date=la 14a de januaro 2021|title=Here's what's in Biden's $1.9 trillion economic rescue package|url=https://www.cnn.com/2021/01/14/politics/biden-economic-rescue-package-coronavirus-stimulus/index.html|access-date=la 16a de januaro 2021|website=[[CNN]]}}</ref><ref name="nytimes.com2">{{Cite news|last1=Tankersley|first1=Jim|last2=Crowley|first2=Michael|date=January 14, 2021|title=Here are the highlights of Biden's $1.9 trillion 'American Rescue Plan.'|url=https://www.nytimes.com/2021/01/14/us/biden-american-rescue-plan.html|work=[[The New York Times]]|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=la 16a de januaro 2021}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Kaplan|first1=Thomas|title=What's in the Stimulus Bill? A Guide to Where the $1.9 Trillion Is Going|url=https://www.nytimes.com/2021/03/07/us/politics/whats-in-the-stimulus-bill.html|website=[[The New York Times]]|date=la 7a de marto 2021|access-date=la 13a de marto 2021}}</ref> <span class="cx-segment" data-segmentid="1051">Ankaŭ en marto, dum pliiĝo de enmigrado al Usono de Meksiko, Biden diris al migrantoj, "Ne venu." </span><span class="cx-segment" data-segmentid="1053">Li diris, ke Usono estis aranĝanta planon por ke migrantoj "petu azilon en sia loko", sen foriri siajn d</span><span class="cx-segment" data-segmentid="1051">even</span><span class="cx-segment" data-segmentid="1053">ajn lokojn.</span> <span class="cx-segment" data-segmentid="1054">Dume, migrantaj plenkreskuloj "estas resendataj", Biden diris, en referenco al la daŭrigo de la politiko Titolo 42 de Trump por rapidaj eksterlandigoj.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/3/17/biden-administration-faces-pressure-on-immigration-amid-surge|titolo=Biden administration faces pressure on immigration amid influx|alirdato=la 20a de marto 2021|dato=la 17a de marto 2021|verkaĵo=[[Al Jazeera]]}}</ref> </span><span class="cx-segment" data-segmentid="1055">Biden antaŭe anoncis, ke li ne eksterlandigos neakompaniitaj</span><span class="cx-segment" data-segmentid="1054">n</span> <span class="cx-segment" data-segmentid="1055">migrantajn infanojn. La multiĝo de alvenoj de tiaj infanoj preterpasis la kapablon de ŝirmejoj por ili (antaŭ ol ili estis senditaj al mecenatoj), kaj rezulte Biden en marto direkti</span><span class="cx-segment" data-segmentid="1054">s,</span> <span class="cx-segment" data-segmentid="1054">ke </span><span class="cx-segment" data-segmentid="1055">la [[Federal Emergency Management Agency|Federacia Agentejo de Administrado de Krizoj]] helpos administri ĉi tiujn infanojn.<ref>{{cite news|last1=Miroff|first1=Nick|date=la 13a de marto 2021|title=Biden will deploy FEMA to care for teenagers and children crossing border in record numbers|url=https://www.washingtonpost.com/national/fema-border-unaccompanied-minors/2021/03/13/738366a4-8455-11eb-bb5a-ad9a91faa4ef_story.html|work=[[The Washington Post]]|access-date=March 23, 2021}}</ref></span> <span class="cx-segment" data-segmentid="1057">La 14an de aprilo, Biden anoncis ke Usono prokrastos la retiron de ĉiuj soldatoj el la [[Milito en Afganio (2001-2021)|milito en Afganio]] ĝis la 11an de septembro, esprimante finon al rekta militista okupiĝo de Usono en Afganio post preskaŭ 20 jaroj.<ref>{{Cite news|last1=Sanger|first1=David E.|last2=Shear|first2=Michael D.|date=April 14, 2021|title=Biden, Setting Afghanistan Withdrawal, Says 'It Is Time to End the Forever War'|url=https://www.nytimes.com/2021/04/14/us/politics/biden-afghanistan-troop-withdrawal.html|work=[[The New York Times]]|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=April 23, 2021}}</ref> </span><span class="cx-segment" data-segmentid="1060">En februaro 2020, </span><span class="cx-segment" data-segmentid="1057">T</span><span class="cx-segment" data-segmentid="1060">rum</span><span class="cx-segment" data-segmentid="1057">p</span> <span class="cx-segment" data-segmentid="1060"> fari interkonsenton kun la [[Talibano]] por tute forigi usonajn soldatojn antaŭ la 1a de majo 2021.<ref name="images23">{{cite news|last1=E. Sanger|first1=David|title=For Biden, Images of Defeat He Wanted to Avoid|url=https://www.nytimes.com/2021/08/15/us/politics/afghanistan-biden.html|access-date=August 16, 2021|work=[[The New York Times]]|archive-date=August 16, 2021|archive-url=https://archive.is/C5pmI|date=August 15, 2021}}</ref> </span><span class="cx-segment" data-segmentid="1062">Laŭ la ĵurnalo ''The Wall Street Journal'', Biden malakceptis siajn altrangajn militistajn generalojn (Frank McKenzie, Austin Scott Miller, kaj Mark Milley), kiuj proponis reteni 2500 usonajn soldatojn por certigi afganan sekurecon dum retraktado de paca interkonsento kun la Talibano.<ref>{{cite news|last1=R. Gordon|first1=Michael|last2=Lubold|first2=Gordon|last3=Salama|first3=Vivian|title=Biden Rebuffed Commanders' Advice in Decision to Leave Afghanistan|url=https://www.wsj.com/articles/biden-rebuffed-commanders-advice-in-decision-to-leave-afghanistan-11618696597|access-date=August 16, 2021|work=[[The Wall Street Journal]]|date=April 17, 2021|archive-url=https://archive.is/CpWnP|archive-date=April 17, 2021}}</ref> L</span><span class="cx-segment" data-segmentid="1066">a decido de Biden ricevis variajn reagojn, de subteno kaj trankviliĝo al timo pri la ebla disfalo de la afgana registaro sen u</span><span class="cx-segment" data-segmentid="1062">sona</span> <span class="cx-segment" data-segmentid="1066">subteno.<ref>{{Cite web|last=Wadington|first=Katie|title=Afghanistan withdrawal draws strong Capitol Hill reactions, making some strange alliances|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2021/04/14/biden-afghanistan-withdrawal-plan-draws-strong-reaction-capitol-hill/7220926002/|website=[[USA Today]]|language=en-US|date=April 14, 2021|access-date=April 23, 2021}}</ref></span> <span class="cx-segment" data-segmentid="1067">Je la 22a kaj 23a de aprilo, Biden kunvenigis internacian klimatan kunvenon, ĉe kiu li anoncis, ke Usono malpliigos siajn emisiojn de tervarmigaj gasoj je 50% ĝis 52% antaŭ 2030 kompare kun niveloj de 2005. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="1070">A</span><span class="cx-segment" data-segmentid="1067">lia</span><span class="cx-segment" data-segmentid="1070">j landoj ankaŭ pliigis siajn promesojn.</span> <span class="cx-segment" data-segmentid="1067">Se la promesoj de la kunveno okaz</span><span class="cx-segment" data-segmentid="1070">o</span><span class="cx-segment" data-segmentid="1067">s, ili malpliig</span><span class="cx-segment" data-segmentid="1070">o</span><span class="cx-segment" data-segmentid="1067">s tutmondajn tervarmajn emisio</span><span class="cx-segment" data-segmentid="1070">jn je</span> <span class="cx-segment" data-segmentid="1071">la ekvivalento de 2.6 ĝis 3.7</span> <span class="cx-segment" data-segmentid="1070">miliardoj da toneloj da kar</span><span class="cx-segment" data-segmentid="1071">b</span><span class="cx-segment" data-segmentid="1070">on</span><span class="cx-segment" data-segmentid="1071">da dioksido (GtCO₂e) antaŭ 2030.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://climateactiontracker.org/press/new-momentum-reduces-emissions-gap-but-huge-gap-remains-analysis/|titolo=New momentum reduces emissions gap, but huge gap remains - analysis|alirdato=2021-04-27|dato=2021-04-23|verko=[[Carbon Action Tracker]]|eldoninto=climateactiontracker.org}}</ref><ref>{{cite news|last1=Newburger|first1=Emma|title=Here's what countries pledged on climate change at Biden's global summit|url=https://www.cnbc.com/2021/04/22/biden-climate-summit-2021-what-brazil-japan-canada-others-pledged.html|access-date=April 29, 2021|agency=[[CNBC]]|date=April 22, 2021}}</ref></span> Je la 28a de aprilo, Biden faris sian unuan paroladon kaj kuna sesio de Kongreso, en kiu li emfazis la efikecon de vakcinoj kontraŭ la kronvirusa malsano de 2019 kaj priparolis la retiron de soldatoj el Afganio, la murdon de George Floyd, kaj la atako al la usona kapitolo. Li urĝis al Kongreso leĝigi ampleksan enmigradan, pafilan, kaj sanzorgan reformon.<ref>{{Cite web|last1=Lemire|first1=Jonathan|last2=Boak|first2=Josh|date=April 28, 2021|title=Biden to the nation and world: 'America is rising anew'|url=https://www.startribune.com/biden-to-the-nation-and-world-america-is-rising-anew/600051057/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429023533/www.startribune.com/biden-to-the-nation-and-world-america-is-rising-anew/600051057/|url-status=dead|website=[[Star Tribune]]|archive-date=April 29, 2021|access-date=April 28, 2021|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-03|arkivurl=https://web.archive.org/web/20210429023533/http://www.startribune.com/biden-to-the-nation-and-world-america-is-rising-anew/600051057/|arkivdato=2021-04-29}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210429023533/http://www.startribune.com/biden-to-the-nation-and-world-america-is-rising-anew/600051057/ |date=2021-04-29 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.startribune.com/biden-to-the-nation-and-world-america-is-rising-anew/600051057/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210429023533/http://www.startribune.com/biden-to-the-nation-and-world-america-is-rising-anew/600051057/ |arkivdato=2021-04-29 }}</ref> === Majo kaj poste === [[Dosiero:P20210607AS-0995 (51268398621).jpg|eta|Biden renkontiĝas kun [[Ĝenerala Sekretario]] de [[NATO]] [[Jens Stoltenberg]] en la Blanka Domo je la 7a de junio 2021]] En majo 2021, dum akriĝo en la israela–palestina konflikto, Biden esprimis sian subtenon por Israelo, dirante, ke "mia partio ankoraŭ subtenas Israelon" inter nekonsento de kelkaj demokratoj.<ref>{{Cite web|date=la 21a de majo 2021|title=Remarks by President Biden and H.E. Moon Jae-in, President of the Republic of Korea at Press Conference|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/speeches-remarks/2021/05/21/remarks-by-president-biden-and-h-e-moon-jae-in-president-of-the-republic-of-korea-at-press-conference/|access-date=la 23a de junio 2021|website=[[whitehouse.gov]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210628163754/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/speeches-remarks/2021/05/21/remarks-by-president-biden-and-h-e-moon-jae-in-president-of-the-republic-of-korea-at-press-conference/|archivedate=2021-06-28}}</ref> [[Dosiero:Reuven Rivlin. Farewell visit to the United States, June 2021 (GPOHA1 4388).jpg|eta|Biden renkontiĝas kun israela prezidanto [[Reuven Rivlin]] je la 28a de junio 2021]] En junio 2021, Biden faris sian unuan viziton eksterlanden kiel prezidanto. Dum ok tagoj li vizitis Belgion, Svislandon, kaj Brition. Li ĉeestis kunveno de G7, kunvenon de [[NATO]], kaj kunvenon de la Eŭropa Unio, kaj kunvenis persone kun rusa prezidanto [[Vladimir Putin]].<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.businessinsider.com/bidens-first-trip-abroad-whirlwind-of-meetings-with-allies-rivals-2021-6|titolo=Biden's first trip abroad will be a whirlwind of major meetings with key allies and top rivals|alirdato=la 19a de junio 2021|familia nomo=Haltiwanger|persona nomo=John|dato=la 3a de junio 2021|verkaĵo=[[Business Insider]]}}</ref> Je la 17a de junio, Biden subskribis la Leĝo de Nacia Sendependeca Tago Juneteenth, kiu oficiale deklaris, ke [[Juneteenth]] [[Federaciaj feriaj tagoj de Usono|estu federacia feria tago]].<ref>{{Cite web|title=Most Federal Employees Will Receive Friday Off for Juneteenth|url=https://www.govexec.com/pay-benefits/2021/06/most-federal-employees-will-receive-friday-juneteenth/174796/|date=la 17a de junio 2021|access-date=la 17a de junio 2021|website=[[Government Executive]]|language=en}}</ref> Juneteenth estas la unua nova federacia feria tago post kiam Tago Martin Luther King Jr. estis deklarita feria tago en 1986.<ref>{{cite news|url=https://www.cbsnews.com/news/biden-juneteenth-holiday-bill-sign/|title=Biden signs bill making Juneteenth a federal holiday|last1=Watson|first1=Kathryn|last2=Quinn|first2=Melissa|date=la 18a de junio 2021|work=CBS News|access-date=la 19a de junio 2021}}</ref> En julio 2021, dum malrapidiĝo de vakcinado kontraŭ la kronviruso en Usono kaj la disvastiĝo de la delta variaĵo de SARS-CoV-2, Biden diris, ke la lando havas "pandemio por tiuj, kiuj ne ricevis vakcinon" kaj ke estas tial "ege grava", ke usonanoj ricevu vakcinon, propagandante pri la efikeco de la vakcinoj kontraŭ enhospitaliĝoj kaj mortoj pro la kronvirusa malsano.<ref>{{cite news|last1=Jaffe|first1=Alexandra|last2=Madhani|first2=Aamer|title=Biden says getting COVID-19 vaccine 'gigantically important'|url=https://www.usnews.com/news/politics/articles/2021-07-22/biden-says-getting-vaccinated-gigantically-important|access-date=la 23a de julio 2021|work=[[Associated Press]]|publisher=U.S. News & World Report|date=la 22a de julio 2021}}</ref> Li ankaŭ kritikis la disvastiĝon de misinformo pri la kronvirusa malsano en socia amaskomunikilaro, dirante, ke ĝi estas "mortiganta homojn".<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-57870778|titolo=Covid misinformation on Facebook is killing people - Biden|alirdato=la 23a de julio 2021|dato=la 17a de julio 2021|verkaĵo=[[BBC News]]}}</ref> En septembro 2021, Biden anoncis sekurecan interkonsenton AUKUS inter [[Aŭstralio]], [[Unuiĝinta Reĝlando|Britio]], kaj Usono por certigi "pacon kaj stabilecon en la [[Hind-Pacifiko]] dum longa tempo". La interkonsento inkluzivis submarŝipojn povigitajn de nuklea energio konstruitajn por la uzo de [[Aŭstralio]].<ref>{{cite news|last1=Madhani|first1=Aamer|last2=Lemire|first2=Jonathan|title=Biden announces Indo-Pacific alliance with UK, Australia|url=https://apnews.com/article/joe-biden-business-china-australia-united-states-1b2e597918bc1c8dd1aab26ab32c9621|access-date=October 4, 2021|work=[[Associated Press]]|date=September 16, 2021}}</ref> ==== Eliro el Afganio ==== [[Dosiero:President Joe Biden and Vice President Kamala Harris meet with their national security team and senior officials.jpg|eta|Biden en konferenco kun Vicprezidanto [[Kamala Harris|Harris]] kaj la usona teamo pri nacia sekureco, diskutante la venkon de Kabulo la 15an de aŭgusto 2021]] Usonaj soldatoj komencis foriri el Afganio en 2021, laŭ la kondiĉoj de interkonsento inter Usono la la Talibano de februaro 2020. Je aprilo 2021, la Ministrejo de Ŝtato estis instiganta al usonaj civilulojn en Afganio foriri kiel eble plej rapide, kaj la intertempa Usona Ambasadoro al Afganio Ross Wilson poste diris, ke dum sekvantaj monatoj la ambasadejo multfoje pledis al usonanoj foriri la landon uzante ĉiufoje pli fortaj pledoj, sed "homoj elektis ne foriri".<ref>{{Cite web|first=Servet|last=Gunerigok|url=https://www.aa.com.tr/en/americas/leave-afghanistan-asap-us-to-citizens-wishing-to-do-so/2222628|title=Leave Afghanistan ASAP: US to citizens wishing to do so|website=[[Anadolu Agency|www.aa.com.tr]]|date=April 27, 2021|access-date=August 26, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://af.usembassy.gov/afghanistan-travel-advisory-level-4-do-not-travel-april-27-2021/|title=Afghanistan Travel Advisory - Level 4: Do Not Travel|date=April 27, 2021|access-date=August 26, 2021|website=[[Embassy of the United States, Kabul|U.S. Embassy in Afghanistan]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210826010651/https://af.usembassy.gov/afghanistan-travel-advisory-level-4-do-not-travel-april-27-2021/|archivedate=2021-08-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/video/us-involvement-in-afghanistan-doesnt-end-on-august-31-acting-ambassador-says/|title=U.S. involvement in Afghanistan "doesn't end" on August 31, acting ambassador says|via=www.cbsnews.com}}</ref> La Talibano komencis atakon la 1an de majo. Eĉ en julio, usonaj taksoj divenis, Kabulo venkiĝos de la Talibano je monatoj aŭ semajnoj post la foriro de usonaj soldatoj de Afganio.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2021/08/16/politics/biden-afghanistan-speech/index.html|title=Biden admits Afghanistan's collapse 'did unfold more quickly than we had anticipated'|first1=Kevin|last1=Liptak|first2=Jeff|last2=Zeleny|first3=Kaitlan|last3=Collins|first4=Jennifer|last4=Hansler|first5=Maegan|last5=Vazquez|date=16-a de augusto 2021|access-date=26-a de augusto 2021|website=[[CNN]]}}</ref><ref>{{Cite web|first1=Nomaan|last1=Merchant|first2=Zeke|last2=Miller|url=https://apnews.com/article/joe-biden-evacuations-32bb6a22846f649b626a3130f8c5dffb|title=Misread warnings helped lead to chaotic Afghan evacuation|date=19-a de augusto 2021|access-date=26-a de augusto 2021|website=[[Associated Press]]}}</ref> Je la komenco de julio, usonaj soldatoj plejparte retiriĝis el Afganio.<ref name="images23"/> Biden priparolis la foriron en julio, dirante, "La probableco tie, ke la Talibano prenas ĉion kaj posedas la tutan landon, estas tre neverŝajna."<ref name="images23"/> La 15an de aŭgusto, la afgania registaro disfalis sub la Taliban atako, kaj afgania prezidanto [[Aŝraf Ghani]] fuĝis el la lando.<ref name="images23"/><ref name="messy22">{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-58238497|titolo=Biden defends 'messy' US pullout from Afghanistan|alirdato=2021-08-17|dato=2021-08-17|verkaĵo=[[BBC News]]}}</ref> Biden reagis ordonante al {{Nombro|6000}} usonaj soldatoj helpi en la eligo de usonaj laboristoj kaj afganaj kunlaborantoj.<ref>{{cite news|last1=Prakash|first1=Nidhi|title=Joe Biden Blamed Afghan Leaders For Giving Up As The Taliban Took Control|url=https://www.buzzfeednews.com/article/nidhiprakash/biden-afghanistan-speech-taliban-take-over|access-date=August 17, 2021|work=[[Buzzfeed News]]|date=August 16, 2021}}</ref> Multaj homoj kritikis lin pro la maniero de lia foriro, kun akuzoj de malbona planado por la eligo de usonanoj kaj afganaj kunlaborantoj, kaj pro lia silento kaj manko dum la tagoj antaŭ la disfalo de la afgana registaro.<ref name="messy22"/><ref>{{cite news|last1=Edmondson|first1=Catie|title=Lawmakers Unite in Bipartisan Fury Over Afghanistan Withdrawal|url=https://www.nytimes.com/2021/08/16/us/politics/afghanistan-withdrawal-congress.html|access-date=August 18, 2021|work=[[The New York Times]]|date=August 16, 2021|archive-url=https://archive.is/Q3dj3|archive-date=August 16, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-58286766|website=bbc.co.uk|publisher=[[BBC News]]|title=Biden's week of blame and tumult after Kabul fall|quote="History is going to judge us very harshly, I believe, if we allow the hope of a liberated Afghanistan to evaporate because we are fearful of the phrase nation-building or we do not stay the course"|year=2021|first1=Tara|last1=McKelvey|first2=Boer|last2=Deng}}</ref> La 16an de aŭgusto, Biden priparolis la "malordan" situacion, prenante respondecon pro ĝi, kaj agnoskante, ke la situacio "elvolviĝis pli rapide ol ni atendis".<ref name="messy22"/><ref name="buck12">{{cite news|last1=Watson|first1=Kathryn|title=Biden says "buck stops with me" and defends Afghanistan withdrawal|url=https://www.cbsnews.com/news/biden-afghanistan-taliban-watch-live-stream-today-2021-08-16/|access-date=August 17, 2021|work=[[CBS News]]|date=August 16, 2021}}</ref> Li defendis sian decidon eliri, dirante, ke usonanoj ne devus "morti en milito, por kiu afganaj soldatoj mem ne volas batali", pro tio ke la "afgana militistaro disfalis, foje sen provi batali".<ref name="buck12" /><ref name="buck22">{{cite news|last1=Blake|first1=Aaron|title=Biden says the 'buck stops with me' — while pinning blame on Trump and many Afghans|url=https://www.washingtonpost.com/politics/2021/08/16/biden-says-buck-stops-with-me-while-pinning-blame-trump-lots-afghans/|access-date=August 17, 2021|work=[[The Washington Post]]|date=August 16, 2021}}</ref> Biden parte atribuis la mankon de frua eligo de afganaj homoj al kontraŭstaro de la afgana registaro al "amasa elirado", ĉar ĝi kredis, ke tio kaŭzus "krizon de konfido".<ref name="buck22" /> La 22an de aŭgusto, Biden diris, ke lia registaro sciis, ke "teroristoj eble provos ekspluati la situacion" en Afganio kaj ke ISIS-K estis "probabla fonto" de minaco.<ref>{{cite news|title=Brutal ISIS-K affiliate in Afghanistan poses terror threat to U.S. evacuation|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2021/08/22/isis-k-offshoot-poses-terror-threat-afghan-evacuation/8236541002/|access-date=August 29, 2021|work=[[USA Today]]|date=August 23, 2021|archive-url=https://archive.is/OSQfE|archive-date=August 23, 2021}}</ref> La 26an de aŭgusto, sinmortiga bombisto ĉe la flughaveno de [[Kabulo]] mortigis 13 usonajn armeanojn kaj 169 afganojn. Biden diris, ke ISIS-K respondecas pri la atako, kaj deklaris al la atakantoj, ke Usono "ĉasos vin kaj pagigos vin".<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://apnews.com/article/bombings-evacuations-kabul-bb32ec2b65b54ec24323e021c9b4a553|titolo=American forces keep up airlift under high threat warnings|alirdato=2021-08-29|dato=2021-08-28|verkaĵo=[[Associated Press]]}}</ref> La 27an de aŭgusto, usono mortigis du celojn de ISIS-K, kiuj estis "planistoj kaj helpantoj", laŭ usona armea generalo.<ref>{{Cite web|first1=Michael|last1=Collins|first2=Tom Vanden|last2=Brook|first3=Deirdre|last3=Shesgreen|title=Biden said US would 'hunt' down Kabul airport attackers. A day later, a drone strike killed two ISIS-K targets|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2021/08/28/kabul-bombing-u-s-issues-drone-strike-against-isis-k-planner/5628326001/|website=[[USA TODAY]]|date=28-a de augusto 2021|access-date=29-a de augusto 2021}}</ref> La 29an de aŭgusto, Usono mortigis 10 civilulojn, inkluzive sep infanojn. La Ministro de Defendo komence asertis, ke la atako estis kontraŭ sinmortiga bombisto de la [[Islama Ŝtato]], kiu minacis la flughavenon de Kabulo, sed agnoskis la eraron la 17an de septembro kaj pardonpetis, agnoskante, ke la celito ne havis rilaton kun ISIS-K kaj ke liaj aktivecoj estis "sendanĝeraj".<ref>{{cite news|last1=Stewart|first1=Phil|last2=Ali|first2=Idrees|title=U.S. says Kabul drone strike killed 10 civilians, including children, in 'tragic mistake'|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/us-military-says-10-civilians-killed-kabul-drone-strike-last-month-2021-09-17/|access-date=September 19, 2021|work=[[Reuters]]|date=September 19, 2021}}</ref> La usona militistaro foriris Afganion la 30an de aŭgusto, Biden dirante, ke la eliga peno estis "eksterordinara sukceso", eligante pli ol {{Nombro|120000}} usonanoj, afganoj, kaj aliaj kunlaborantoj.<ref>{{cite news|last1=Madhani|first1=Aamer|last2=Freking|first2=Kevin|title=Biden defends departure from ‘forever war,’ praises airlift|url=https://apnews.com/article/afghanistan-islamic-state-group-dd43bcc58bd17668b1cf4ae79997142b|access-date=la 5a de septembro 2021|work=[[Associated Press]]|date=la 1a de septembro 2021}}</ref> Li agnoskis ke inter "100 ĝis 200" usonanoj, kiuj deziris foriri, restis en Afganio, malgraŭ lia promeso je la 18a de aŭgusto resti en Afganio ĝis kiam ĉiuj usonanoj, kiu deziris foriri, estis foririntaj.<ref>{{cite news|last1=Gore|first1=D'Angelo|last2=Farley|first2=Robert|last3=Robertson|first3=Lori|title=How Many Americans and Allies Are Left in Afghanistan?|url=https://www.factcheck.org/2021/09/how-many-americans-and-allies-are-left-in-afghanistan/|access-date=la 5a de septembro 2021|work=Factcheck.org|date=la 2a de septembro 2021}}</ref> Biden, kun registaroj de preskaŭ 100 landoj, diris, ke la Talibano donis "promesojn", ke iu ajn "kun vojaĝpermeso de [ĉi tiuj] landoj" daŭre estos permesitaj foriri Afganion.<ref>{{cite news|last1=Salama|first1=Vivian|last2=Youssef|first2=Nancy|title=U.S. Vows to Stay Committed to Afghanistan as Presence Fades|url=https://www.wsj.com/amp/articles/u-s-unlikely-to-maintain-diplomatic-presence-in-afghanistan-blinken-says-11630250520|access-date=la 5a de septembro 2021|work=[[The Wall Street Journal]]|date=la 29a de aŭgusto 2021|archive-url=https://archive.is/zfeA9|archive-date=la 29a de aŭgusto 2021}}</ref> === Ukrainio === La [[20-a de februaro|20-an de februaro]], [[2023]], Joe Biden venis al [[Kievo]], la ĉefurbo de [[Ukrainio]]. Tio estis lia unua vizito ĉe la prezidanta posteno (antaŭe li venis en Ukrainion 6 fojojn, kiel [[Vicprezidento de Usono|Vicprezidanto]]) kaj la unua vizito de la usona estro en Ukrainio ekde [[2008]].<ref name=":0">Child, David. "[https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/2/20/russia-ukraine-live-russia-suffering-extraordinary-losses Putin's war plans 'plain wrong', Biden says in Ukraine]". ''www.aljazeera.com''</ref> Dum la vizito, Biden renkontiĝis kun [[Listo de prezidantoj de Ukrainio|ukraina Prezidanto]] [[Volodimir Zelenskij]] kaj lia edzino [[Olena Zelenska]].<ref name="Witcover 2010 pp. 7-8"/> Aviadilaj sirenoj bruis en Kievo dum Biden kaj Zelenskij promenis eksteren. La sirenoj estis ekigitaj de rusia MiG, portanta hipersonan misilon, ekflugante en [[Belorusio]].<ref>"[https://nymag.com/intelligencer/2023/02/biden-makes-surprise-visit-to-ukraine-meets-zelenskyy.html Biden Makes a Big Cameo in Kyiv]". ''New York''.</ref> == Politikaj opinioj == Oni konsideras Biden-on modera demokrato<ref>{{Cite news|first=John|last=Kruzel|url=https://www.politifact.com/truth-o-meter/statements/2019/may/06/joe-biden/joe-biden-claims-he-was-staunch-liberal-senate-he-/|date=May 6, 2019|title=Joe Biden claims he was a staunch liberal in the Senate. He wasn’t|website=[[PolitiFact]]|access-date=May 6, 2019|archive-date=May 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190506170707/https://www.politifact.com/truth-o-meter/statements/2019/may/06/joe-biden/joe-biden-claims-he-was-staunch-liberal-senate-he-/|url-status=live}}</ref> kaj [[Centrismo|centristo]],<ref name="Smith">{{Cite web|last=Smith|first=Sean|title=Be warned Joe Biden – centrism is no longer a safe haven in politics|url=https://www.independent.co.uk/voices/biden-president-trump-centrism-keir-starmer-b1721977.html|work=[[The Independent]]|date=November 15, 2020|access-date=January 24, 2021|archive-date=December 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217015836/https://www.independent.co.uk/voices/biden-president-trump-centrism-keir-starmer-b1721977.html|url-status=live}}</ref><ref name="Smith"/> tamen lastatempe li maldekstremiĝetas.<ref>{{cite news|first=Paul|last=Waldman|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2020/07/16/how-joe-biden-is-moving-left-while-still-being-seen-moderate/|title=Opinion: How Joe Biden is moving left while still being seen as a moderate|newspaper=[[The Washington Post]]|date=July 16, 2020|access-date=January 21, 2021|archive-date=January 18, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118085134/https://www.washingtonpost.com/opinions/2020/07/16/how-joe-biden-is-moving-left-while-still-being-seen-moderate/|url-status=live}}</ref><ref name="fivethirtyeight.com">{{Cite web|first1=Perry Jr.|last1=Bacon|title=The Pandemic Has Pushed Biden To The Left. How Far Will He Go?|url=https://fivethirtyeight.com/features/the-pandemic-has-pushed-biden-to-the-left-how-far-will-he-go/|website=[[FiveThirtyEight]]|date=May 21, 2020|access-date=January 21, 2021|archive-date=December 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201228141121/https://fivethirtyeight.com/features/the-pandemic-has-pushed-biden-to-the-left-how-far-will-he-go/|url-status=live}}</ref><ref name="fivethirtyeight.com"/> Li havas vivdaŭran liberalan takson de 72% de la organizaĵo Usonanoj por Demokrata Agado ĝis 2004, dum la Usona [[Usona Konservativa Kuniĝo|Konservativa Unio]] donis al li vivdaŭran konservativan takson de 13% ĝis 2008.<ref>{{cite news|last=Kiely|first=Kathy|date=September 12, 2005|title=Judging Judge Roberts: A look at the Judiciary Committee|newspaper=[[USA Today]]|url=https://usatoday30.usatoday.com/news/washington/judicial/2005-09-11-judiciarycommitteeprofiles_x.htm|url-status=live|access-date=August 24, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20200517220915/https://usatoday30.usatoday.com/news/washington/judicial/2005-09-11-judiciarycommitteeprofiles_x.htm|archive-date=May 17, 2020}} See also: {{Cite web|title=2008 U.S. Senate Votes|url=http://www.acuratings.org/2008senate.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090330124737/http://www.acuratings.org/2008senate.htm|archive-date=March 30, 2009|access-date=March 20, 2009|publisher=[[American Conservative Union]]}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090330124737/http://www.acuratings.org/2008senate.htm |date=2009-03-30 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.acuratings.org/2008senate.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090330124737/http://www.acuratings.org/2008senate.htm |arkivdato=2009-03-30 }} Lifetime rating is given.</ref> Biden subtenis [[Samseksaj edzeco kaj edzineco|samseksan edziĝon]] ekde 2012<ref>{{Cite news|last1=Nagourney|first1=Adam|last2=Kaplan|first2=Thomas|date=June 21, 2020|access-date=August 26, 2021|title=Behind Joe Biden's Evolution on L.G.B.T.Q. Rights|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2020/06/21/us/politics/biden-gay-rights-lgbt.html}}</ref><ref>{{cite news|date=May 6, 2012|title=May 6: Joe Biden, Kelly Ayotte, Diane Swonk, Tom Brokaw, Chuck Todd|work=[[NBC News]]|url=http://www.nbcnews.com/id/47311900/ns/meet_the_press-transcripts/t/may-joe-biden-kelly-ayotte-diane-swonk-tom-brokaw-chuck-todd/|access-date=April 5, 2013|archive-date=April 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130405045344/http://www.nbcnews.com/id/47311900/ns/meet_the_press-transcripts/t/may-joe-biden-kelly-ayotte-diane-swonk-tom-brokaw-chuck-todd/|url-status=live}}</ref> kaj ankaŭ subtenas ''[[Roe v. Wade|Roe v]]''. ''[[Roe v. Wade|Wade]]'' (la rajton de aborto) kaj la nuligon de la Amendo de Hyde (kiu malpermesas la uzo de federacia financo por aborto).<ref>{{Cite news|last=Lerer|first=Lisa|date=March 29, 2019|title=When Joe Biden Voted to Let States Overturn Roe v. Wade|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2019/03/29/us/politics/biden-abortion-rights.html|access-date=August 8, 2020|issn=0362-4331|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806121254/https://www.nytimes.com/2019/03/29/us/politics/biden-abortion-rights.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Siders|first=Dave|date=June 22, 2019|title=Biden calls for enshrining Roe v. Wade in federal law|url=https://www.politico.com/story/2019/06/22/biden-roe-v-wade-2020-1376712|access-date=April 19, 2020|work=[[Politico]]|archive-date=April 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200402175549/https://www.politico.com/story/2019/06/22/biden-roe-v-wade-2020-1376712|url-status=live}}</ref> Li kontraŭas borado por petrolo en la Arkta Nacia Faŭna Fuĝejo kaj subtenas registaran financadon por trovi novajn energifontojn.<ref>{{Cite web|title=Presidential Candidates views on ANWR, The Democrats|url=http://www.anwr.org/Politics/Presidential-Candidates-views-on-ANWR-The-Democrats.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080807162357/http://www.anwr.org/Politics/Presidential-Candidates-views-on-ANWR-The-Democrats.php|archive-date=August 7, 2008|access-date=August 25, 2008|publisher=[[Arctic National Wildlife Refuge]]|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080807162357/http://www.anwr.org/Politics/Presidential-Candidates-views-on-ANWR-The-Democrats.php|arkivdato=2008-08-07}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080807162357/http://www.anwr.org/Politics/Presidential-Candidates-views-on-ANWR-The-Democrats.php |date=2008-08-07 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.anwr.org/Politics/Presidential-Candidates-views-on-ANWR-The-Democrats.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080807162357/http://www.anwr.org/Politics/Presidential-Candidates-views-on-ANWR-The-Democrats.php |arkivdato=2008-08-07 }}</ref> Kiam li estis senatano, li kreis profundajn interrilatojn kun policaj grupoj kaj estis ĉefa propagandanto de Leĝo pri la Rajtoj de Policanoj, kiun policaj sindikatoj subtenis sed policestroj kontraŭis. Kiam li estis vicprezidanto, li estis interligo de la Blanka Doma kun la polico.<ref>{{Cite news|last=Kranish|first=Michael|date=June 9, 2020|title=Joe Biden let police groups write his crime bill. Now, his agenda has changed.|work=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/politics/joe-biden-let-police-groups-write-his-crime-bill-now-his-agenda-has-changed/2020/06/08/82ab969e-a434-11ea-8681-7d471bf20207_story.html|url-status=live|access-date=November 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112174038/https://www.washingtonpost.com/politics/joe-biden-let-police-groups-write-his-crime-bill-now-his-agenda-has-changed/2020/06/08/82ab969e-a434-11ea-8681-7d471bf20207_story.html|archive-date=November 12, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|last1=McDermott|first1=Nathan|last2=Steck|first2=Em|date=June 10, 2020|title=Biden repeatedly pushed bill in Senate that critics said would have made investigating police officers for misconduct more difficult|url=https://www.cnn.com/2020/06/10/politics/biden-senate-police-officers-kfile/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116122904/https://www.cnn.com/2020/06/10/politics/biden-senate-police-officers-kfile/index.html|archive-date=November 16, 2020|access-date=November 13, 2020|publisher=[[CNN]]}}</ref> Biden kredas, ke oni devas agi pri [[tutmonda varmiĝo]]. Kiam li estis senatano, li kunproponis rezolucion de la Sento de la Senato, kiu pledis al Usono partopreni en la intertraktadoj pri klimato de la Unuiĝintaj Nacioj kaj la Leĝo pri Malpliigo de Tutmonda Varmiĝa Polucio de Boxer-Sanders, la plej strikta klimata leĝo en la [[Usona Senato]].<ref>{{cite news|date=January 3, 2008|title=A look at the environmental record of Joe Biden, Barack Obama's running mate|magazine=[[Grist (magazine)|Grist]]|url=https://grist.org/article/biden_factsheet/|access-date=May 4, 2008|archive-date=May 26, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100526083021/http://www.grist.org/article/biden_factsheet/|url-status=live}}</ref> Li deziras atingi senkarbonan energian sektoron en Usono antaŭ 2035 kaj ĉesigi emisiojn entute antaŭ 2050.<ref>{{cite news|last1=Carr|first1=Bob|date=September 2, 2020|title=Joe Biden's bold climate policies would leave Australia behind|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/sep/02/joe-bidens-bold-climate-policies-would-leave-australia-behind|access-date=September 21, 2020|archive-date=September 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921170525/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/sep/02/joe-bidens-bold-climate-policies-would-leave-australia-behind|url-status=live}}</ref> Lia programo inkluzivas reeniron al la Parizan Interkonsenton, [[Naturprotekto|naturaprotektadon]], kaj verdan konstruadon.<ref>{{cite news|last1=Moore|first1=Elena|date=October 16, 2020|title=Trump's And Biden's Plans For The Environment|agency=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2020/10/16/920484187/trumps-and-biden-s-plans-for-the-environment|access-date=October 21, 2020|archive-date=October 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030113807/https://www.npr.org/2020/10/16/920484187/trumps-and-biden-s-plans-for-the-environment|url-status=live}}</ref> Biden deziras premadi Ĉinion kaj aliajn landojn, ke ili malpliigu mondvarmigajn emisiojn, per karbonaj tarifoj se necese.<ref name="Politico">{{cite news|last1=Bade|first1=Gavin|date=October 14, 2020|title=How Biden would use trade agreements to fight global warming|work=[[Politico]]|url=https://www.politico.com/news/2020/10/14/biden-trade-fight-global-warming-429495|access-date=October 22, 2020|archive-date=October 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021021812/https://www.politico.com/news/2020/10/14/biden-trade-fight-global-warming-429495|url-status=live}}</ref><ref name="Politico"/> [[Dosiero:Barack Obama and Joe Biden talk with Vice President Xi Jinping of the People's Republic of China, 2012.jpg|eta|Prezidanto [[Barack Obama]] kaj Biden parolas kun ĉina vicprezidanto [[Xi Jinping]], la 14an de februaro 2012]] Biden estas dirinta, ke Usono devas "fariĝi malmola" pri Ĉinio kaj konstrui "unuecan fronton de kunlaborantoj kaj aliancantoj de Usono por alfronti mistraktadon kaj malobservadon de homaj rajtoj".<ref name="fore_Why_America2">{{Cite web|title=Why America Must Lead Again|last=Biden, Jr.|first=Joseph R.|magazine=[[Foreign Affairs]]|date=January 23, 2020|access-date=January 29, 2021|url=https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/2020-01-23/why-america-must-lead-again}}</ref> Li vokis Ĉinion la "plej grava konkurencanto" kiu prezentas defiojn al la "prospero, sekureco, kaj demokrataj valoroj" de Usono.<ref name="whit_Remarks_by2">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/speeches-remarks/2021/02/04/remarks-by-president-biden-on-americas-place-in-the-world/|titolo=Remarks by President Biden on America's Place in the World|alirdato=2021-02-06|dato=2021-02-04|eldoninto=[[The White House]]|arkivurl=https://web.archive.org/web/20210215153831/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/speeches-remarks/2021/02/04/remarks-by-president-biden-on-americas-place-in-the-world/|arkivdato=2021-02-15}}</ref> Biden esprimis zorgojn pri la "trudaj kaj maljustaj" ekonomiaj praktikoj kaj mistraktado de homaj rajtoj en la regiono ''Xinjiang'' ([[Ŝinĝango]]) al la estro de la [[Komunista Partio de Ĉinio|Ĉina Komunista Partio]] [[Xi Jinping]] (Ŝji Ĝjinping).<ref>{{cite news|first1=Peter|last1=Martin|first2=Saleha|last2=Mohsin|first3=Nick|last3=Wadhams|first4=Jenny|last4=Leonard|title=President Biden Raises Human Rights and Trade Concerns in First Call With China's Xi|url=https://time.com/5938307/biden-xi-china-first-call/|publisher=[[Time (magazine)|Time]]|date=February 11, 2021|access-date=February 8, 2021}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210216041626/https://time.com/5938307/biden-xi-china-first-call/ |date=2021-02-16 }}</ref> Li ankaŭ promesis sankcii kaj komerce limigi ĉinajn registarajn oficialulojn kaj entojn, kiuj efektivigas subpremon.<ref name="WongCrowleySwanson22">{{cite news|last1=Edward|first1=Wong|last2=Crawley|first2=Michael|last3=Swanson|first3=Ana|date=September 6, 2020|title=Joe Biden's China Journey|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2020/09/06/us/politics/biden-china.html|access-date=November 13, 2020|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112163033/https://www.nytimes.com/2020/09/06/us/politics/biden-china.html|url-status=live}}</ref> Biden diris, ke li kontraŭas ŝanĝigi registarojn de aliaj landoj, sed subtenas provizadon de nemilita subteno al kontraŭstaraj movadoj.<ref name="NYTForeignPolicy22">{{Cite news|date=February 6, 2020|access-date=August 26, 2021|url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/us/politics/joe-biden-foreign-policy.html|title=Foreign Policy, Joseph R. Biden Jr.|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811235654/https://www.nytimes.com/interactive/2020/us/politics/joe-biden-foreign-policy.html|archive-date=August 11, 2021|work=[[The New York Times]]}}</ref> Li kontraŭis rektan usonan intervenon en Libio,<ref name=":323"/><ref>{{Cite news|first=Peter|last=Baker|date=October 9, 2015|access-date=August 26, 2021|url=https://www.nytimes.com/2015/10/10/us/politics/a-biden-run-would-expose-foreign-policy-differences-with-hillary-clinton.html|title=A Biden Run Would Expose Foreign Policy Differences With Hillary Clinton|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216223923/https://www.nytimes.com/2015/10/10/us/politics/a-biden-run-would-expose-foreign-policy-differences-with-hillary-clinton.html|archive-date=December 16, 2020|work=[[The New York Times]]}}</ref> voĉdonis kontraŭ usona partopreno en la [[Golfa Milito]],<ref>{{cite news|first=Peter|last=Wehner|title=Biden Was Wrong On the Cold War|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB122049148440397625|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20081006022121/http://online.wsj.com/public/article_print/SB122049148440397625.html|date=September 4, 2008|archive-date=October 6, 2008|access-date=August 26, 2021}}</ref> voĉdonis por la [[Iraka milito|Iraka Milito]],<ref name="FarleyRecord22">{{cite news|first=Robert|last=Farley|date=September 10, 2019|title=Biden's Record on Iraq War|work=[[FactCheck.org]]|publisher=[[Annenberg Public Policy Center]]|url=https://www.factcheck.org/2019/09/bidens-record-on-iraq-war/|access-date=January 24, 2021|archive-date=January 7, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107172331/https://www.factcheck.org/2019/09/bidens-record-on-iraq-war/|url-status=live}}</ref> kaj subtenas [[Duŝtata solvo|du-ŝtata solvo]] en la israela–palestina konflikto.<ref name="JTA201922">{{Cite news|date=December 12, 2019|access-date=August 26, 2021|url=https://www.jta.org/2019/12/12/united-states/where-does-joe-biden-stand-on-anti-semitism-israel-and-other-issues-that-matter-to-jewish-voters-in-2020|title=Where does Joe Biden stand on anti-Semitism, Israel and other issues that matter to Jewish voters in 2020?|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111070241/https://www.jta.org/2019/12/12/united-states/where-does-joe-biden-stand-on-anti-semitism-israel-and-other-issues-that-matter-to-jewish-voters-in-2020|archive-date=January 11, 2021|work=[[Jewish Telegraphic Agency]]}}</ref> Biden promesis fini usonan subtenon por la saŭd-arabia interveno en [[Jemeno]] kaj rekonsideri la interrilaton de Usono kun [[Sauda Arabio]].<ref name="foreign-policy24"/> Li diris, ke [[Nord-Koreio|Norda Koreio]] estas "[[papera tigro]]".<ref name="CFR22">{{Cite web|title=Joseph R. Biden, Jr. – Council on Foreign Relations|url=http://www.cfr.org/bios/1451/joseph_r_biden_jr.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080206202245/http://www.cfr.org/bios/1451/joseph_r_biden_jr.html|archive-date=February 6, 2008|access-date=August 25, 2008|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080206202245/http://www.cfr.org/bios/1451/joseph_r_biden_jr.html|arkivdato=2008-02-06}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080206202245/http://www.cfr.org/bios/1451/joseph_r_biden_jr.html |date=2008-02-06 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.cfr.org/bios/1451/joseph_r_biden_jr.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080206202245/http://www.cfr.org/bios/1451/joseph_r_biden_jr.html |arkivdato=2008-02-06 }}</ref> Kiam li estis vicprezidanto, Biden subtenis la kreskon de interrilatoj de Obama kun Kubo.<ref name="Engage22">{{Cite news|access-date=August 26, 2021|url=https://www.engagecuba.org/2020-presidential-election|title=2020 Presidential Election|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103084023/https://www.engagecuba.org/2020-presidential-election|archive-date=January 3, 2021|work=[[Engage Cuba|Engage Cuba Coalition]]|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20210103084023/https://www.engagecuba.org/2020-presidential-election|arkivdato=2021-01-03}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210103084023/https://www.engagecuba.org/2020-presidential-election |date=2021-01-03 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.engagecuba.org/2020-presidential-election |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210103084023/https://www.engagecuba.org/2020-presidential-election |arkivdato=2021-01-03 }}</ref> Li diris ke, kiam prezidanto, li restarigos usonan membriĝon en gravaj korpoj de la [[Unuiĝintaj Nacioj]], kiel [[Unesko]], la [[Monda Organizaĵo pri Sano]],<ref>{{Cite web|date=July 8, 2020|first=Rafi|last=Letzter|title=The US formally announced its withdrawal from the World Health Organization|url=https://www.livescience.com/trump-exits-who-united-states.html|access-date=la 25a de aŭgusto 2021|website=[[livescience.com]]|language=en|archive-date=November 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118203522/https://www.livescience.com/trump-exits-who-united-states.html|url-status=live}}</ref> kaj eble la [[Konsilio pri Homaj Rajtoj ĉe Unuiĝintaj Nacioj|Konsilio pri Homaj Rajtoj]].<ref name="LeeWeissert22">{{Cite news|first1=Matthew|last1=Lee|first2=Will|last2=Weissert|date=la 2a de aŭgusto 2020|access-date=la 25a de aŭgusto 2021|url=https://apnews.com/article/ap-top-news-iran-nuclear-middle-east-foreign-policy-politics-1d2a57631fee12c761f91053124606ab|title=Biden eyes major foreign policy shifts if he wins|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107211459/https://apnews.com/article/ap-top-news-iran-nuclear-middle-east-foreign-policy-politics-1d2a57631fee12c761f91053124606ab|archive-date=la 7a de januaro 2021|publisher=[[Associated Press]]}}</ref> Biden subtenas etendon de la traktato Nova START kun [[Rusio]] por limigi la nombron de [[Nuklea armilo|nukleaj armiloj]] de ambaŭ flankoj.<ref>{{cite news|first1=Jonathan|last1=Landay|first2=Arshad|last2=Mohammed|title=Biden urged to extend U.S.-Russia arms treaty for full 5 years without conditions|url=https://www.reuters.com/article/usa-biden-armscontrol-idUSKBN2852Y0|work=[[Reuters]]|date=la 25a de novembro 2020|access-date=August 26, 2021|archive-date=May 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512204150/https://www.reuters.com/article/usa-biden-armscontrol-idUSKBN2852Y0|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last1=Pifer|first1=Steven|title=Reviving nuclear arms control under Biden|url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/12/01/reviving-nuclear-arms-control-under-biden/|work=[[Brookings Institution]]|date=la 1a de decembro 2020|access-date=la 24a de januaro 2021|archive-date=la 1a de decembro 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201173216/https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/12/01/reviving-nuclear-arms-control-under-biden/|url-status=live}}</ref> En 2021, Biden fariĝis la unua usona prezidanto, kiu agnoskis la [[Armena genocido|armenan genocidon]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.cnn.com/2021/04/24/politics/armenian-genocide-biden-erdogan-turkey/index.html|titolo=Biden officially recognizes the massacre of Armenians in World War I as a genocide|alirdato=la 25a de aprilo 2021|familia nomo=Liptak|persona nomo=Kevin|dato=la 24a de aprilo 2021|verko=[[CNN]]}}</ref> == Balota historio == {| class="wikitable sortable" style="width:70%; text-align: center;" |+Balotaj rezultoj !Jaro !Posteno !Partio !Voĉdonoj por Biden ! % !Oponanto !Partio !Voĉdonoj !% |- !1970 |Gubernia Konsiliano |Demokrato |{{Nombro|10573}} |55% |Lawrence T. Messick |Respublikano |{{Nombro|8192}} |43% |- !1972 | rowspan="7" |Usona senatano |Demokrato |{{Nombro|116006}} |50% |J. Caleb Boggs |Respublikano |{{Nombro|112844}} |49% |- !1978 |Demokrato |{{Nombro|93930}} |58% |James H. Baxter Jr. |Respublikano |{{Nombro|66479}} |41% |- !1984 |Demokrato |{{Nombro|147831}} |60% |John M. Burris |Respublikano |{{Nombro|98101}} |40% |- !1990 |Demokrato |{{Nombro|112918}} |63% |M. Jane Brady |Respublikano |{{Nombro|64554}} |36% |- !1996 |Demokrato |{{Nombro|165465}} |60% |Raymond J. Clatworthy |Respublikano |{{Nombro|105088}} |38% |- !2002 |Demokrato |{{Nombro|135253}} |58% |Raymond J. Clatworthy |Respublikano |{{Nombro|94793}} |41% |- !2008 |Demokrato |{{Nombro|257484}} |65% |Christine O'Donnell |Respublikano |{{Nombro|140584}} |35% |- !2008 | rowspan="2" |Vicprezidanto |Demokrato |{{Nombro|69498516}} (365 elekantaraj voĉdonoj, 270 bezonataj) |53% |[[Sarah Palin]] |Respublikano |{{Nombro|59948323}} (173 elektantaraj voĉdonoj) |46% |- !2012 |Demokrato |{{Nombro|65915795}} (332 elektantaraj voĉdonoj, 270 bezonataj) |51% |[[Paul Ryan]] |Respublikano |{{Nombro|60933504}} (206 elektantaraj voĉdonoj) |47% |- !2020 |Prezidanto |Demokrato |{{Nombro|81268924}} (306 elektantaraj voĉdonoj, 270 bezonataj) |51% |[[Donald Trump]] |Respublikano |{{Nombro|74216154}} (232 elektantaraj voĉdonoj) |47% |} == Eldonaĵoj == {{Refbegin}} '''Libroj''' * {{Cite book|title=Hague Convention on International Child Abduction: Applicable Law and Institutional Framework Within Certain Convention Countries Report to the Senate|last1=Biden|first1=Joseph R., Jr.|date=la 1a de aprilo 2000|publisher=Diane Publishing|isbn=978-0-7567-2250-0|first2=Jesse|last2=Helms|author2-link=Jesse Helms}} * {{Citaĵo el libro|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/CHRG-107shrg75011/pdf/CHRG-107shrg75011.pdf|titolo=Putin Administration's Policies toward Non-Russian Regions of the Russian Federation: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate|familia nomo=Biden|persona nomo=Joseph R., Jr.|dato=la 8a de julio 2001|eldoninto=U.S. Government Printing Office|ISBN=978-0-7567-2624-9}} * {{Cite book|url=https://fas.org/spp/starwars/program/sfr240701.pdf|title=Administration's Missile Defense Program and the ABM Treaty: Hearing Before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate|last=Biden|first=Joseph R., Jr.|date=la 24a de julio 2001|publisher=U.S. Government Printing Office|isbn=978-0-7567-1959-3|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305135604/https://fas.org/spp/starwars/program/sfr240701.pdf|archive-date=la 5a de marto 2016|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-05|arkivurl=https://web.archive.org/web/20160305135604/https://fas.org/spp/starwars/program/sfr240701.pdf|arkivdato=2016-03-05}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160305135604/https://fas.org/spp/starwars/program/sfr240701.pdf |date=2016-03-05 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://fas.org/spp/starwars/program/sfr240701.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160305135604/https://fas.org/spp/starwars/program/sfr240701.pdf |arkivdato=2016-03-05 }} * {{Citaĵo el libro|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/CHRG-107shrg75040/pdf/CHRG-107shrg75040.pdf|titolo=Threat of Bioterrorism and the Spread of Infectious Diseases: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate|familia nomo=Biden|persona nomo=Joseph R., Jr.|dato=la 5a de septembro 2001|eldoninto=U.S. Government Printing Office|ISBN=978-0-7567-2625-6}} * {{Citaĵo el libro|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/CHRG-107shrg78178/pdf/CHRG-107shrg78178.pdf|titolo=Examining The Theft Of American Intellectual Property At Home And Abroad: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate|familia nomo=Biden|persona nomo=Joseph R., Jr.|dato=la 12a de februaro 2002|eldoninto=U.S. Government Printing Office|ISBN=978-0-7567-4177-8}} * {{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=q10PD-tFBfsC|titolo=Halting the Spread of HIV/AIDS: Future Efforts in the U.S. Bilateral & Multilateral Response: Hearings before the Comm. on Foreign Relations, U.S. Senate|familia nomo=Biden|persona nomo=Joseph R., Jr.|dato=la 14a de februaro 2002|eldoninto=Diane Publishing|ISBN=978-0-7567-3454-1}} * {{Citaĵo el libro|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/CHRG-107shrg77983/pdf/CHRG-107shrg77983.pdf|titolo=How Do We Promote Democratization, Poverty Alleviation, and Human Rights to Build a More Secure Future: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate|familia nomo=Biden|persona nomo=Joseph R., Jr.|dato=la 27a de februaro 2002|eldoninto=U.S. Government Printing Office|ISBN=978-0-7567-2478-8}} * {{Citaĵo el libro|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/CHRG-107shrg81697/pdf/CHRG-107shrg81697.pdf|titolo=Hearings to Examine Threats, Responses, and Regional Considerations Surrounding Iraq: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate|familia nomo=Biden|persona nomo=Joseph R., Jr.|dato=la 1a de aŭgusto 2002|eldoninto=U.S. Government Printing Office|ISBN=978-0-7567-2823-6}} * {{Citaĵo el libro|titolo=International Campaign Against Terrorism: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate|familia nomo=Biden|persona nomo=Joseph R., Jr.|dato=la 1a de januaro 2003|eldoninto=Diane Publishing|ISBN=978-0-7567-3041-3}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Political Future of Afghanistan: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate|familia nomo=Biden|persona nomo=Joseph R., Jr.|dato=la 1a de januaro 2003|eldoninto=Diane Publishing|ISBN=978-0-7567-3039-0}} * {{Citaĵo el libro|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/CPRT-107SPRT75249/html/CPRT-107SPRT75249.htm|titolo=Strategies for Homeland Defense: A Compilation by the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate|familia nomo=Biden|persona nomo=Joseph R., Jr.|dato=la 1a de septembro 2003|eldoninto=Diane Publishing|ISBN=978-0-7567-2623-2}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Promises to Keep|url=https://archive.org/details/promisestokeepon0000bide|familia nomo=Biden|persona nomo=Joseph R., Jr.|dato=la 31-an de julio 2007|eldoninto=Random House|ISBN=978-1-4000-6536-3}} Ankaŭ papera eldono, Random House 2008, {{ISBN|978-0-8129-7621-2}}. * {{Citaĵo el libro|titolo=Promise Me, Dad: A Year of Hope, Hardship, and Purpose|url=https://archive.org/details/promisemedad00joeb|familia nomo=Biden|persona nomo=Joseph R., Jr.|dato=la 14-an de novembro 2017|eldoninto=Flatiron Books|ISBN=978-1-250-17167-2}} '''Kontribuaĵoj al libroj''' * {{Cite book|url=https://catalogue.nla.gov.au/Record/3578859|title=Homeland Security Law and Policy|editor-last=Nicholson|editor-first=William C.|publisher=C. C Thomas|year=2005|isbn=978-0-398-07583-5|chapter=Foreword|first=Joseph R., Jr.|last=Biden}} * Biden, Joseph R., Jr. (2009). "Foreword." En: ''Choosing Equality: Essays and Narratives on the Desegregation Experience''. Redaktita de Robert L. Hayman, Jr. kaj Leland Ware. University Park: Pennsylvania State University Press, 2009. {{ISBN|978-0-271-03433-1}}. '''Broŝuroj''' * Biden, Joseph R., Jr., kaj Les Aspin, William Louis Dickinson, Brent Scowcroft (1982). [https://www.aei.org/wp-content/uploads/2016/03/AEIForums56.pdf ''Arms Sales: A Useful Foreign Policy Tool?''] American Enterprise Institute. AEI Forum 56. Prezidita de John Charles Daly. '''Artikoloj''' * Biden, Joseph R., Jr., kaj Miga Purev-Ochir (Spring 2015). [https://www.jstor.org/stable/43649299 "U.S.-Russian Relations in a Post-Cold War World: A Strategic Vision: Mapping a Future for U.S.-Russian Relations."] ''Harvard International Review'', vol. 36, no. 3, pp.&nbsp;72–76. . {{Refend}} {{Notoj}} == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Projektoj|n=Kategorio:Joe Biden}} {{Prezidantoj de Usono}} {{Vicprezidantoj de Usono}} {{sinsekvo |titolo= 46-a [[Listo de prezidantoj de Usono|Prezidento de Usono]] |dosiero= Flago-de-Usono.svg |periodo= 2021-2025 |antaŭ= [[Donald Trump]] |post= [[Donald Trump]] }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Biden, Joe}} {{Tradukita|artikolo=Joe Biden|lingvo=en|revizio=1050006594}} [[Kategorio:Senatanoj de Delavaro]] [[Kategorio:Senatanoj de Usono]] [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Usono]] [[Kategorio:Vicprezidantoj de Usono]] [[Kategorio:Personoj de la jaro laŭ magazino Time]] 9yki06zw8bsrvrkbn4l1bze5orzbt9v 0 257325 9483150 9235529 2026-09-28T11:35:05Z Sj1mor 12103 9483150 wikitext text/x-wiki {{Informkesto administra unuo2 | Esperanta nomo =Ĝamuo kaj Kaŝmiro | Origina nomo = जोम त् कशीर <br /> جۄم تہٕ کٔشِیر | Blazono = | Flago = | Blazon-priskribo = | Flag-priskribo = | Lando = | Himno = | Statuso = | Apartenas = [[Barato]] | Inkludas = | Ĉefurbo =[[Srinagaro]] kaj [[Ĝamuo]] | substrukturoj-nomo = | nombro de substrukturoj = | Grandega urbo = | Grandaj urboj = | Dato = | Lingvo = [[Urdua lingvo|Urdua]] | Lingvoj = | Loĝantaro =12541302 | Censo-jaro =2011 | Loĝdenso =124 | Nacioj = | Konfesioj = | Areo =101387 | Maksimuma alto = | Averaĝa alto = | Minimuma alto = | Mapo = Jammu and Kashmir in India in 2019 (de-facto +claimed hatched) (disputed hatched).svg | Unuo-mapo = | Latitudo =32/42/0/N | Longitudo =74/54/0/E | Regiono-ISO=IN-JK | Situo sur mapo = Ĝamuo kaj Kaŝmiro | Situo sur mapo-priskribo = Situa mapo de Ĝamuo kaj Kaŝmiro | Hor-zono = | Estro = {{#invoke:Wikidata|claim|P6|parameter=link}}<br> <small>(ekde {{#invoke:Wikidata|claim|P6|qualifier=P580}})</small> | Titolo de estro = }} '''Ĝamuo kaj Kaŝmiro''' estis la plej norda [[ŝtatoj de Barato|ŝtato respektive subŝtato de Barato]]. Plejparte lokita en la montaro [[Himalajo]], Ĝamuo kaj Kashmiro dividis limojn kun la gubernioj [[Himaĉal-Pradeŝo]] kaj [[Panĝabo]] (sude), [[aŭtonomeco|aŭtonoma teritorio]] en Pakistano polemike nomata [[Libera Kaŝmiro]] de [[Pakistano]] (okcidente), [[Gilgit-Baltilando]] de Pakistano (norde), kaj [[Popola Respubliko de Ĉinio]] (norde kaj oriente). La teritorio de Ĝamuo kaj Kaŝmiro estas disputata inter Barato, Ĉinio kaj Pakistano, kaj estas nomata de Pakistano "Barate okupita Kaŝmiro". Siaflanke Barato priskribas la regionon administratan de Pakistano "Pakistane okupita Kaŝmiro". Ĝamuo kaj Kaŝmiro laŭ la konsisto de antaŭ 2019 konsistis el tri regionoj: [[Ĝamuo]], la [[Kaŝmira Valo|valo]] [[Kaŝmiro]], kaj [[Ladako]]. En oktobro 2019 la teritorio dividiĝis al du novaj [[uniaj teritorioj de Barato]]: [[Ĝamuo kaj Kaŝmiro]] pli okcidente kaj [[Ladako]] pli oriente. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la subŝtato vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². [[Srinagaro]] estas la somera ĉefurbo, kaj Ĝamuo ĝia vintra ĉefurbo. La kaŝmira valo, ofte nomata "Surtera paradizo", famiĝas pro la bela montara pejzaĝo, kaj la multegaj sanktejoj de Ĝamuo allogas ĉiujare dekmilojn da [[hinduismo|hinduaj]] kaj [[islamo|islamanaj]] [[Pilgrimado|pilgrimoj]]. Ladako, kiu ankaŭ nomiĝas "[[Malgranda Tibeto]]", estas renoma pro sia montara beleco, kaj la [[budhismo|budhisma]] kulturo. == Historio == Laŭ hindua mitologio, la valo de Kaŝmiro estis la lagego [[Satisar]] kiun la saĝulo [[Kashjapa]] malplenigis per kanaligo tra la montoj. La nomo "Kaŝmiro" devenas de la sanskritaj vortoj "ka" (= akvo), kaj "ŝimira" (= sekigi). Kaŝmiro estis unu el la gravaj centroj de la sanskrita klerismo. Unue la valo de Kaŝmiro iĝis parto de la [[Maŭrja dinastio]] kaj poste parto de la dinastio [[Kuŝan]]. En la oka jarcento KE, Kaŝmiro iĝis la centro de la imperio de la hindua reĝo [[Lalitaditja Muktapida]]. Lia regno etendiĝis trans norda Barato kaj centra [[Azio]]. Meze de la 12a jarcento, Kaŝmiron invadis la islama [[turka]] armeo. La turka regno finiĝis kiam la [[Mogoloj|mogola]] imperiestro [[Akbaro]] invadis Kaŝmiron en 1586. Li instalis sian hinduan kunulon [[Ramchandra]] la Unua guberniestro de la himalaja regnero. Ramchandra fondis la urbon de Ĝamuo (tiel nomita pro la hindua diino Ĝamva Mata) sude de la montaro [[Pir Panĝal]]. En 1965 tiu areo estis la komencejo de la [[Barat-Pakistana Milito de 1965|Barat-Pakistana Milito]] post Pakistano klopodis enfiltri fortojn en Ĝamuo kaj Kaŝmiro por stimuli ribelon kontraŭ la regado fare de Barato. Tio finis per malsukceso ambaŭflanke sed ĉefe de Pakistano. Io simila ripetiĝis dum la [[Kargila Milito]] de [[1999]]. == Geografio kaj klimato == En Ĝamuo kaj Kaŝmiro troviĝas multaj [[valo]]j, ekz., [[Kaŝmiro]], [[Tawi]], [[Ĉenabo]], [[Poonch]], [[Sind]] kaj [[Lidder]]. La ĉefa valo Kaŝmiro estas 100&nbsp;km larĝa kaj havas areon de 15.520,3&nbsp;km². Laŭ la nordorienta flanko de valo troviĝas la ĉefmontaro [[Himalajo]]. La bela kaj dense-loĝata valo havas mezan altecon de 1850 m. La rivero [[Ĝhelum]] estas la nura grava himalaja [[rivero]] kiu fluas tra la valo de Kaŝmiro. La riveroj [[Induso]], [[Tawi]], [[Ravi]] kaj [[Ĉenabo]] estas la ĉefaj riveroj kiuj fluas tra la [[gubernio]]. Ĝamuo kaj Kaŝmiro estas hejmo por multaj himalajaj [[glaĉero]]j. La glaĉero [[Siaĉen]] estas 70&nbsp;km longa, kaj do la plej longa himalaja glaĉero. == Vidu ankaŭ == * [[Ladako]] * [[ISEC]] * [[Helena Norberg-Hodge]] * [[Kaŝmira Valo]] * [[Kaŝmiraj Panditoj]] {{projektoj|n=Kategorio:Ĝamuo kaj Kaŝmiro}} {{Ŝtatoj de Barato}} {{ĝermo|Barato}} [[Kategorio:Ĝamuo kaj Kaŝmiro| ]] [[Kategorio:Ŝtatoj de Barato]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1947]] [[Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 2019]] 5kbzd91qin3bpueeay1p3nbcjz6g2fm 0 258808 9482757 8931471 2026-09-27T12:03:27Z Sj1mor 12103 9482757 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Louis Jean-Baptiste LEPINE''' ([[Liono]] —, [[6-an de aŭgusto]] [[1846]] - [[10-an de novembro]] [[1933]]), estas franca advokato kaj politikisto, polica prefekto de la departemento Sejno kaj iniciatinto de la [[Concours Lépine]] (Konkurso ~). == Biografio == Louis Lépine studis en [[Liono]], [[Parizo]] kaj [[Hajdelbergo]]. Li partoprenis en la milito de 1870 kaj ricevis la Militistan Medalon pro kuraĝo. Fine de la milito, li fariĝis advokato, antaŭ ol komenci karieron en la administrado : sub-prefekto de Lapalisse, de Montbrison, de Langres kaj de Fontainebleau, kaj poste prefekto de la departementoj [[Indre]], [[Loire]], kaj [[Seine-et-Oise]] (kiu post dividiĝo en 1968 kadre de reorganizado de la pariza regiono, konsistigis la novajn departementojn Essonne, Val-d'Oise, Yvelines kaj parton de la departementoj Hauts-de-Seine, Seine-Saint-Denis kaj Val-de-Marne). Louis Lépine fariĝis polica prefekto de la departemento Sejno en 1893 kaj kreis tiun ĉi jaron la centralizitan servon de kolektado de trovitaj objektoj. De 1897 ĝis 1899, li momente interrompis tiun funkcion por fariĝi ĝenerala guberniestro de Alĝerio antaŭ ol ree okupi sian antaŭan funkcion. En 1901, pour lukti kontraŭ la krizo, kiu trafis la etajn parizajn fabrikantojn de ludiloj kaj ladaĵoj, li kreis la Konkurson-Ekspozicion, kiu poste fariĝis Concours Lépine (Konkurso ~). Dum sia kariero de polica prefekto de la departemento Sejno, li ankaŭ kreis riveran brigadon kaj biciklajn brigadojn, ekipis la stratpolicistojn per blanka bastono kaj fajfilo, instaligis 500 telefonajn avertilojn por alarmi la fajrobrigadistojn, reorganizis la trafikon per kreo de unudirektaj vojoj kaj la trafikcirkloj, kaj li kuraĝigis la disvolviĝon de la scienca polico. En 1912, li estis elektita kiel membro de la Akademio de la moralaj kaj politikaj sciencoj. En 1913, li forlasis la prefektan funkcion kaj dediĉis sin al redaktado de siaj memoraĵoj, kiujn li publikigis en 1929. Placo de la 4a distrikto de Parizo ricevis la nomon Place Louis-Lépine. La ĉi supraj informoj fontas el la franca versio de Wikipedia. == Louis Lépine kaj Esperanto == Al [[Pierre Corret]], kiu petis lian opinion, kiam li preparis sian disertacion por doktoriĝo en Medicino pri la temo "''Utilité et possibilité de l'adoption d'une langue internationale auxiliaire en médecine''" (1908), Louis Lépine respondis : "''Mi opinias ke la alpreno de scienca lingvo fariĝis necesa; ĉar sciencisto ne povas regi ĉiujn lingvojn en kiuj publikiĝas nun memuaroj, kiujn li devas entute legi. Inter la artefaritaj lingvoj taŭgaj por fariĝi la internacia scienca idiomo, Esperanto, dum la lastaj jaroj akiris la unuan lokon; kaj, laŭ mi, tiu lingvo estos treege utila kiel internacia lingvo de la komerco. Tamen ne estas demonstrite, je mia vidpunkto, ke internacia scienca lingvo devas nepre esti artefarita. La franca, tiurilate, havus multajn avantaĝojn.''" == Eksteraj ligiloj == * (FR) Biographie de Louis Lépine sur le site officiel du Concours Lépine[http://www.concours-lepine.com/fr/page3.xml] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081120221413/http://www.concours-lepine.com/fr/page3.xml |date=2008-11-20 }} (Biografio de Louis Lépine sur la oficiala retejo de la Konkurso Lépine). {{Commons|Louis Lépine}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Lepine, Louis}} [[Kategorio:Francaj politikistoj]] [[Kategorio:Francaj advokatoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1846]] [[Kategorio:Mortintoj en 1933]] [[Kategorio:Prefektoj (Francio)]] h3bh8p2upkvt998zdhxobbrt0jxltch 0 259879 9482848 8100230 2026-09-27T15:05:24Z Sj1mor 12103 9482848 wikitext text/x-wiki {{Apartigilo}} Affoltern havas plurajn signifojn: * '''[[Affoltern (distrikto)|Distrikto Affoltern]]''' estas distrikto en [[Kantono Zuriko]], [[Svislando]]. * '''[[Affoltern ĉe Albis]]''' estas la ĉefkomunumo de la [[Affoltern (distrikto)|distrikto Affoltern]] en [[Kantono Zuriko]], [[Svislando]]. ** '''[[Affoltern am Albis (stacidomo)]]''' estas fervoja stacio en [[Affoltern ĉe Albis]]. * '''[[Affoltern en Emme-Valo]]''' estas komunumo de la [[administra distrikto Emme-Valo]] en [[Kantono Berno]] en [[Svislando]]. ** '''[[Affoltern-Weier (stacidomo)]]''' estas fervoja stacio en [[Affoltern en Emme-Valo]]. * '''[[Affoltern (Zuriko)|Affoltern]]''' estas kvartalo kaj municipo de la urbo [[Zuriko]], [[Svislando]]. * '''[[Grossaffoltern]]''' estas komunumo de la [[administra distrikto Seeland]] en [[Kantono Berno]] en [[Svislando]]. 9l2akqvc3izyko4be80x37zm5ydokof 0 260619 9483153 8021369 2026-09-28T11:37:54Z Sj1mor 12103 9483153 wikitext text/x-wiki {{Informkesto premio |priskribo de bildo= }} La '''UMEA-Shinoda-Premio''' estas fondita de d-ro [[Hideo Shinoda]] ([[1901]]—[[1985]]) en [[1973]] kun kapitalo je 3 000 000 da japanaj [[eno]]j. En sekvaj jaroj li dufoje plimultigis la [[kapitalo]]n, ĝis [[1982]] ĝi sumiĝis je 10 000 000 da japanaj enoj. Ĝi estas donate al la [[esperantisto]], kiu prezentis sian propran medicinan esploraĵon publikigitan en [[Esperanto]] kaj rekonitan de l’Komitato de tiu ĉi Premio kiel meritplenan. La Premio konsistas el “Memora Medalo” kaj “Premia Mono”. La Premio dum komenca periodo estis nome UMEA-Premio, kaj post forpaso de d-ro Shinoda en 1985, por memoriĝo al kiu la komitato decidis ŝanĝi ĝin kiel nuna nomo. La Premio unuafoja estas donita al du hungaraj kuracistoj d-ro [[István Hegyi]] kaj d-ro [[János Török]] en la 13-a [[UMEA]]-Jarkunveno ĉe la [[UK 1974]] en [[Hamburgo]]. [[Kategorio:Esperanto-kulturo]] [[Kategorio:Universala Medicina Esperanto-Asocio]] [[Kategorio:Esperanto-premioj]] 9i0t2pakcznd8j8zx1gncx5o92see9t 0 263238 9482972 9376722 2026-09-28T03:59:16Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482972 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Noël Joseph Terence Montgomery Needham''', [[Companion of Honour|CH]], [[Fellow of the Royal Society|FRS]], [[Fellow of the British Academy|FBA]] ([[1900]]–[[1995]]) estis [[Britio|brita]] [[biokemiisto]] plej konata pro verkoj pri la historio de [[Historio de tekniko#Ĉinio|Ĉina scienco]]. Oni elektis lin fratulo de kaj la [[Reĝa Societo]] kaj la [[Brita Akademio]]. En Ĉinio li estis konata laŭ lia ĉina nomo '''Li Yuese''' ([[wikt:李|李]][[wikt:約|約]][[wikt:瑟|瑟]]; [[Pinyin]]: Lǐ Yuēsè). == Biografio == === Frua vivo === Needham estis la sola ido de [[Skotlando|skota]] familio en [[Londono]]. Lia patro, Joseph Needham, estis [[kuracisto]] kaj lia patrino, Alicia Adelaïde Needham, naskita Montgomery (1863–1945), estis [[komponisto]] kaj [[muziko|muzika]] [[instruisto]]. Needham studadis ĉe [[Kembriĝa Universitato]], kie li ricevis [[bakalaŭro|bakalaŭrecon]] en 1921, [[magistro|magistrecon]] en januaro 1925, kaj [[doktoro|doktoreco]]n en oktobro 1925. Poste li laboradis en la laboratorio de [[Frederick Hopkins]] ĉe [[Gonville and Caius College]], [[Universitato de Kembriĝo]]. Liaj specialaĵoj estis [[embriologio]] kaj [[morfogenezo]]. === Lingvoj === Krom la patrinan anglan lingvon, li ankaŭ flue parolis la [[ĉina lingvo|ĉinan]], [[franca lingvo|francan]], [[germana lingvo|germanan]], [[greka lingvo|grekan]], [[itala lingvo|italan]], kaj [[rusa lingvo|rusan]] lingvojn.<ref name="bombbookcompass">Simon Winchester: ''Bomb, Book and Compass: Joseph Needham and the Great Secrets of China''. Viking, Penguin Group, Australia (2008). ISBN 978-0670-91379-4</ref> p.&nbsp;182. Needham havis enorman memorkapablon, kaj sukcesis lerni milojn da ĉinaj signoj. === Kariero === Tri ĉinaj sciencistoj alvenis por labori kun Needham en 1936: [[Lu Gwei-djen]], (魯桂珍; pinyin: Lǔ Guìzhēn) [[Wang Ying-lai]] (王應睞), kaj [[Chen Shi-chang]] (沈詩章). Lu (1904–91), filino de farmaciisto de [[Nankino]], instruis al Needham la klasikan [[ĉina lingvo|ĉinan lingvon]]. Li tiam ekinteresiĝis pri la historio de scienco kaj teknologio en [[Ĉinio]]. La Reĝa Societo en Londono sendis je Needham al Ĉinio kiel estron de la "Sino-British Science Co-operation Office" (Ĉina-Brita Scienca Kunlabora Oficejo) en [[Ĉongkingo]] ek de 1942 ĝis 1946. Tiutempe daŭradis la milito inter Ĉinio kaj Japanio, kaj Ĉongkingo estis tiam la ĉefurbo de Ĉinio. Needham kunlaboris kun la historiisto [[Wang Ling]] (王玲), kiu subtenis lian kreskantan pasion pri ĉina scienca historio. En 1945 Needham verkis sian unuan libron pri la historio de ĉina teknologio. Ĝia titolo estis ''Chinese Science'' (Ĉina scienco). Li ankaŭ renkontis multajn ĉinajn klerulojn, kaj vojaĝis al lokoj en okcidenta Ĉinio, ekzemple [[Dunhuang]] kaj [[Yunnan]]. Li vizitis 296 ĉinajn institutojn, universitatojn kaj esplorejojn por eltrovi kion ili faras kaj kiel la britoj povus helpi ilin. Lia oficejo aranĝis liveri milojn de tunoj da diversaj aparatoj, libroj, kemiaĵoj, ktp el [[Barato]]. Samtempe li kolektis multajn referencojn kaj dokumentojn, kiuj helpos lin poste. Post lia reveno al Britio en 1946, oni sendis lin al [[Parizo]], [[Francio]] kiel la ĉefon de la naturscienca fako de la establota [[UNESKO]]. Li insistis ke scienco estu parto de la mandato de UNESKO. Li eksiĝis post du jaroj pro premo de [[Usono]] kiu ne ŝatis lian simpation al komunismo. Li reiris al Kembriĝo en 1948 kaj konvinkis la Presejon de la universitato parte financi la publikigadon de plurvoluma verko ''Science and Civilisation in China'' (Scienco kaj Civilizacio en Ĉinio). La resto de la kosto venis de donacoj, kiujn li kaj aliaj varbis en Britio, Ĉinio kaj alilande. Li dediĉis multan energion al la verkado ĝis lia emeritiĝo en 1990 kaj poste. La universitato permesis al li ĉesi lekcii en 1966. Oni invitis lin estri teamon de inspektistoj en Ĉinio por esplori la pretendojn de la nova ĉinia registaro, ke Usono uzis biologiajn armilojn en la [[Koreia Milito]]. Li akceptis la atestojn de diversaj ĉinaj sciencistoj kaj aliaj, kaj li konkludis ke la pretendoj estis validaj. En lia biografio de Needham, [[Simon Winchester]] komentis ke "Needham intelekte amis komunismon; sed komunismaj spionistoj kaj agentoj, evidente, senkompate trompis lin". Tio okazis dum la erao de usona senatano Joe McCarthy, fervora kontraŭkomunismulo. Needham suferis multan malkompaton de la establaĵo en Britio kaj Usono pro lia raporto.<ref name=bombbookcompass /> En 1965, [[Derek Bryan]], emerita diplomato, kaj lia edzino Liao Hongying, kaj Needham fondis la societon ''Society for Anglo-Chinese Understanding'' (Societo por angla-ĉina interkomprenado). Dum multaj jaroj ĝi estis la sola vojo por britoj viziti la Popolan Respublikon de Ĉinio. === Hejma vivo === Needham geedziĝis en 1924 kun [[Dorothy Needham|Dorothy Mary]] (naskita Moyle, 1896–1987). Ĝi estis ''libera geedzeco''. En 1937 li renkontis je, kaj enamiĝis kun, Lu Gwei-djen. Dorothy toleris tion.<ref name=bombbookcompass /> En 1989 Needham geedziĝis kun Lu Gwei-djen. Ek de 1982 li suferis pro [[parkinsona malsano]]. Li mortis je la aĝo de 94 ĉe lia hejmo en Kembriĝo. En 2008 oni dotis la katedron pri ĉina lingvo en la Universitato de Kembriĝo honore al Needham. == Honoroj == Needham ricevis multajn honorojn. Jen kelkaj. En 1961 la ''History of Science Society'' (Societo pri la historio de scienco) donis al li la medalon George Sarton. En 1966 li elektiĝis mastro de la kolegio Gonville kaj Caius. En 1971 oni elektis lin Fratulo de la Brita Akademio. En 1984 Needham fariĝis la kvara ricevinto de la premio J.D. Bernal, de la ''Society for Social Studies of Science'' (Societo de sociaj studoj pri scienco). En 1990 la urbo [[Fukuoka]], en [[Japanio]], donis al li premion de Fukuoka pri azia kulturo. Li ricevis multajn honorajn diplomojn de diversaj universitatoj internaciaj, kaj membrecojn kaj fratulecojn de diversaj organizoj kaj akademioj. Ĉinio aljuĝis al li la ordenon de la Brila Stelo de Ĉinio, sed la brita registaro ne permesis al li porti ĝin ĉe oficialaj okazoj. En 1992 Reĝino Elizabeth prezentis al Needham je la ''Companionship of Honour'' (kamaradeco honora), tre elita honoro en Britio.<ref name=bombbookcompass /> En 1985, Princo Phillip (Filip) de Britio malfermis je la [[Needham Research Institute]] (esplora instituto Needham), kiu estas dediĉita studi la sciencan historion de Ĉinio. == ''Science and Civilisation in China'' (Scienco kaj Civilizacio en Ĉinio) == En 1954, Needham kun internacia teamo de kunlaborantoj, komencis projekton studi la sciencon kaj civilizacion de antikva Ĉinio. Lia ĉefa kunlaboranto dum la unuaj naŭ jaroj estis historiisto [[Wang Ling]]. Lu Gwei-djen ankaŭ multe helpis. Ĉi tiu projekto kaj [[Cambridge University Press]] publikigis sinsekvon de volumoj titolitaj ''Science and Civilisation in China''. La projekto daŭras (2008) sub la gvidado de la [[Needham Research Institute]] (Esplora instituto Needham), kiun prezidas Christopher Cullen.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.nri.org.uk/science.html|titolo=Science and Civilisation in China|alirdato=2008-07-09|eldoninto=Needham Research Institute|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090429091824/http://www.nri.org.uk/science.html|arkivdato=2009-04-29}}</ref> == ''La Demando de Needham'' == Needham konsideris ke Ĉinio kontribuis al la progreso de scienco dum la jarmiloj, multe pli kaj pli aktive, ol ĉiuj aliaj nacioj, kaj multe pli ol aliaj sciis aŭ agnoskis. La tiel nomita ''Demando de Needham'' estas: kial Ĉinio, malgraŭ fruaj sukcesoj, ĉesi inventi kaj evoluigi novajn sciencajn kaj teknologiajn aferojn? Needham ŝuldis tion al la influo de [[Konfuceismo]] kaj [[Taoismo]] sur la rapido de sciencaj malkovroj en Ĉinio, kaj emfazis la difuzisman aliron de ĉina scienco, kompare kun la ŝajne sendependa inventemo en la okcidenta mondoparto. == Kritikoj == Iuj kleruloj kritikis la laboron de Needham pro supozita emo troigi ĉinajn teknologiajn inventojn.<ref>Pierre-Yves Manguin: “Trading Ships of the South China Sea. Shipbuilding Techniques and Their Role in the History of the Development of Asian Trade Networks”, ''Journal of the Economic and Social History of the Orient'', Vol. 36, No. 3. (1993), pp. 253-280 (268, Fn.26</ref><ref>Robert Finlay: “How Not to (Re)WriteWorld History: Gavin Menzies and the Chinese Discovery of America”, ''Journal of World History'', Vol. 15, No. 2 (2004), pp.229-242 (239, Fn.22)</ref> Eble multaj kritikoj rilatas pli al la malkonformemaj politikaj vidpunktoj kaj vivstilo de Needham, lia subteno por la rajtoj de samseksemuloj, lia kredo pri kristana socialismo, subteno por la ĉina komunisma partio kaj ties registaro post 1949, kaj lia ŝajna eraro subteni la pretendojn de la ĉina registaro pri la Koreia Milito. Winchester notis ke pro tiaj aferoj, la Usona registaro malpermesis al Needham viziti Usonon ĝis 1978.<ref name=bombbookcompass /> == Bibliografio == '''Verkoj de Joseph Needham''' * ''Science, Religion and Reality'' (1925) * ''Chemical Embryology'' (1931) * ''The Great Amphibium; four lectures on the position of religion in a world dominated by science'' (1931) * ''Perspectives in Biochemistry; thirty-one essays presented to Sir Frederick Gowland Hopkins by past and present members of his laboratory'' (1937) * ''History Is On Our Side'' (1947) * ''Science Outpost; papers of the Sino-British science co-operation office (British council scientific office in China) 1942-1946'' (1948) * ''Science and Civilisation in China'' (1954) * ''Science and Civilization in China, by Joseph Needham, with the research assistance [and collaboration] of Wang Ling'' (1954-59) 2 Volumes * ''A History of Embryology'' (1959) * ''The Grand Titration: science and society in East and West'' (1969) * ''Within the Four Seas: the dialogue of east and west'' (1969) * ''Clerks and Craftsmen in China and the West: lectures and addresses on the history of science and technology'' (1970) * ''Chinese Science; explorations of an ancient tradition'' (1973) * ''Moulds of Understanding: a pattern of natural philosophy'' (1976) * ''The Shorter Science and Civilisation in China, volume 1: an abridgement of Joseph Needham's original text'' (1978) * ''The Shorter Science and Civilisation in China, volume 2: an abridgement of Joseph Needham's original text'' (1978) * ''The Shorter Science and Civilisation in China, volume 3: an abridgement of Joseph Needham's original text'' (1978) * ''Science in Traditional China'' (1982) * ''Science in Traditional China : a comparative perspective'' (1982) * ''The Genius of China'' (1986) * ''Heavenly Clockwork : the great astronomical clocks of medieval China'' (1986) * ''The Hall of Heavenly Records : Korean astronomical instruments and clocks, 1380-1780'' (1986) '''Verkoj pri Joseph Needham''' * [[Simon Winchester|Winchester, Simon]]. ''The Man Who Loved China: The Fantastic Story of the Eccentric Scientist Who Unlocked the Mysteries of the Middle Kingdom''. Harper (May 6, 2008). ISBN 978-0060884598 * [[Simon Winchester|Winchester, Simon]]. ''Bomb, Book and Compass: Joseph Needham and the Great Secrets of China''. Viking, Penguin Group, Australia (2008). ISBN 978-0670-91379-4 (Esence la sama libro kun alia titolo) == Referencoj == {{Referencoj}} == Legu ankaŭ == * [[ĉinologo|Listo de Ĉinologoj]] * [[Historiisto]]j * [[Historio de tekniko#Ĉinio|Ĉina scienco]] * [[Historio de scienco kaj teknologio]] * [[Simon Winchester]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} === Anglaj === * [http://www.riseofthewest.net/thinkers/needham01.htm Joseph Needham and the rise of the West] * [http://www.nri.org.uk/ Needham Research Institute] (NRI) * [http://www.nri.org.uk/science.html ''Science and Civilisation in China''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090429091824/http://www.nri.org.uk/science.html |date=2009-04-29 }} * [http://pioneer.netserv.chula.ac.th/~hsoraj/web/APPEND.html Asian Philosophy and Critical Thinking] Divergence or Convergence? * Needham's [https://web.archive.org/web/20020111104748/http://www.geocities.com/alandwpeters/needleman.html ''History and Science in China''] (ignoru la foton ĉe la supro de la paĝo) * [http://www.ihns.ac.cn/needhamrelated.htm Guide to manuscripts by British scientists] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081101102357/http://www.ihns.ac.cn/needhamrelated.htm |date=2008-11-01 }}: N, O. * [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20061019.shtml BBC Radio4 'In Our Time'] sonstrio pri la Demando de Needham. * [http://www.economist.com/books/displaystory.cfm?story_id=11496751 Question marks: Chinese invention] - The Economist, Jun 5th 2008, recenzo de la biografio pri Needham verkita de Simon Winchester. === Ĉinaj === * [https://web.archive.org/web/20040218164555/http://big5.xinhuanet.com/gate/big5/news.xinhuanet.com/world/2003-03/09/content_767365.htm Xinhua] * [http://www.ihns.ac.cn/news/2004/reference%20for%20needham%20studies.htm Referaĵoj en la ĉina lingvo 1991-2004 pri Needham kaj pri la Demando de Needham] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080316123225/http://www.ihns.ac.cn/news/2004/reference%20for%20needham%20studies.htm |date=2008-03-16 }} * [http://www.gŭiang.com/lishi/shihua/mingjia/200306/200306190026.htm pri Needham kaj pri lia frua scio pri la ĉina kulturo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.nmns.edu.tw/New/PubLib/NewsLetter/164/1.htm Konciza enkonduko al la ekspozicio en Tajpeo pri "Needham kaj ĉina scienco dum la Dua Ĉina-Japana Milito"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20031010104624/http://www.nmns.edu.tw/New/PubLib/NewsLetter/164/1.htm |date=2003-10-10 }} * [http://www.123-4.com/culture/zwwhjl/005.htm Konciza biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040202185734/http://www.123-4.com/culture/zwwhjl/005.htm |date=2004-02-02 }} * [http://www.oursci.org/ency/people/003.htm Notoj pri la ĉiutaga agado de Needham] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061111185227/http://www.oursci.org/ency/people/003.htm |date=2006-11-11 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Needham, Joseph}} [[Kategorio:Historio]] [[Kategorio:Scienco]] [[Kategorio:Teknologio]] [[Kategorio:Naturscienco]] [[Kategorio:Historio de scienco]] [[Kategorio:Britaj kemiistoj]] en7u19tc3cojw206g37far9p0g2xnbh 0 264132 9482780 7264658 2026-09-27T12:24:16Z ~2026-51947-98 264085 9482780 wikitext text/x-wiki '''Poĉonbo Elektronika Ensemblo''' ([[korea lingvo|koree]]: 보천보전자악단) estas [[orkestro]] de [[Korea Demokratia Popola Respubliko]] (KDPR). Ĝi estas la plej fama muzika grupo de Nord-Koreio. La grupo estis fondita en [[1983]] (laŭ aliaj fontoj, [[1985]]). [[Radio Pjongjango]], [[Korea Centra Dissenda Stacio]] kaj [[Voĉo de Koreio]] (oficiala radio-servo per mallonga ondo) ofte elsendas iliajn kantojn. La grupo estas nomita omaĝe al la gvidita de [[Kim Il-sung]] Batalo de Poĉonbo (Poch'ŏnbo) en [[julio]] [[1937]] kadre de korea ribela movado kontraŭ japana okupado. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.big.or.jp/~jrldr/index.html Chosŏn-ŭm'ak 조선음악]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Korea Muziko (koree) * [http://jp.youtube.com/watch?v=Z3cvG4pm6RU muzika video "fajfado"] [[Kategorio:Nord-Koreio]] [[Kategorio:Kulturo de Nord-Koreio]] jm5jd4ywwry0aton6ruf04g8t5avi7k 0 264418 9482784 9262849 2026-09-27T12:25:53Z ~2026-51947-98 264085 9482784 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=KR|situo sur mapo=Pjongjango}} '''Rodong Sinmun''' ([[korea lingvo|koree]] 로동신문, esperante ''Laborista Gazeto'') estas taggazeto de [[Korea Demokratia Popola Respubliko]], eldonata de la Centra Komitato de la [[Korea Laborista Partio]], kiu estas la komunista ŝtata partio de Nord-Koreio. Ĝi estas la plej ofte legata gazeto de Nord-Koreio kaj atingas eldonkvanton de unu miliono. Ĝi estis fondita je la [[1-a de novembro]], [[1945]]. La gvida artikolo raportas pri diversaj starpunktoj de la partio. Ĝi estas grava parto de la gazeto. Kiel en multaj gazetoj de Nord-Koreio la gazeto ne enhavas rubrikojn por distrado, televido, radio ktp.. Oni liveras la gazeton al multaj organizaĵoj, kiel lernejoj, kooperativoj, dungantoj kaj aliaj. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} [http://www.kcna.co.jp/today-rodong/rodong.htm Rodong Sinmun] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081013180803/http://www.kcna.co.jp/today-rodong/rodong.htm |date=2008-10-13 }} (Koree) == Vidu ankaŭ == [[Korea Centra Novaĵagentejo]] [[Kategorio:Nord-Koreio]] 8m139miewhgk4eicjolgmqdoa6tqk77 9482786 9482784 2026-09-27T12:26:23Z ~2026-51947-98 264085 9482786 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=KR|situo sur mapo=Pjongjango}} '''Rodong Sinmun''' ([[korea lingvo|koree]] 로동신문, esperante ''Laborista Gazeto'') estas taggazeto de [[Korea Demokratia Popola Respubliko]], eldonata de la Centra Komitato de la [[Korea Laborista Partio]], kiu estas la komunista ŝtata partio de Nord-Koreio. Ĝi estas la plej ofte legata gazeto de Nord-Koreio kaj atingas eldonkvanton de unu miliono. Ĝi estis fondita je la [[1-a de novembro]], [[1945]]. La gvida artikolo raportas pri diversaj starpunktoj de la partio. Ĝi estas grava parto de la gazeto. Kiel en multaj gazetoj de Nord-Koreio la gazeto ne enhavas rubrikojn por distrado, televido, radio ktp. Oni liveras la gazeton al multaj organizaĵoj, kiel lernejoj, kooperativoj, dungantoj kaj aliaj. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} [http://www.kcna.co.jp/today-rodong/rodong.htm Rodong Sinmun] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081013180803/http://www.kcna.co.jp/today-rodong/rodong.htm|date=2008-10-13}} (Koree) == Vidu ankaŭ == [[Korea Centra Novaĵagentejo]] [[Kategorio:Nord-Koreio]] qiv64508fu9upjk7x53p3lqdc64lqjo 0 264513 9483049 9429155 2026-09-28T08:17:57Z Sj1mor 12103 9483049 wikitext text/x-wiki {{Informkesto komunumo en Svislando |nomo=Bargen |blazono=[[Dosiero:CHE Bargen SH COA.svg|120ra|centre|Blazono de Bargen]] |priskribo de blazono=Blazono de Bargen |bildo=[[Dosiero:Aerials SH 20.09.2005 15-20-51.jpg|centre|285ra|Bargen]] |priskribo de bildo=Bargen |kantono=Ŝafhaŭzo |distrikto=Ne estas distriktoj en Kantono Ŝafhaŭzo. |koord={{Koordinatoj gms|47|47|0|N|8|36|0|E}} |loĝantoj=283 |areo=8,27 |alteco=605 |poŝtkodo=8233 |kodo=2931 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Bargen 2013.png|285ra|centre|<small>Mapo de Bargen</small>]] |priskribo de mapo=Situa mapo de Bargen}} '''Bargen''' estas komunumo en [[Kantono Ŝafhaŭzo]], [[Svislando]]. Ĝi havis 233 loĝantojn je la 31-a de decembro 2007, kiu nombro kreskis al 283 ĝis la 31-a de decembro 2012. == Geografio == Bargen estas la plej norda komunumo de Svislando. Ĝi situas en la montareta kaj arbara naturprotekta regiono de [[Randen]]. Ekeonomie la vilaĝo vivas unuflanke de agrikulturo kaj aliflanke de la landlima trafiko kun Germanio, nome de la vendejoj apud la benzinejoj antaŭ la landlimo. Tra la komunumo fluas la rivereto Durach, kiu en Ŝafhaŭzo alfluas al [[Rejno]]. La komunumo konsistas el la vilaĝo Bargen kaj la setlejo [[Oberbargen]], kie situas la doganejo.<ref>Fonto: [http://map.geodataviewer.admin.ch/geodatenviewer.php?x=687038&y=293176 Reta mapo 1:20000 de Swisstopo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140104022627/http://map.geodataviewer.admin.ch/geodatenviewer.php?x=687038&y=293176 |date=2014-01-04 }}</ref> La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 8,27 km², de kiuj 65,2% estas kovritaj de [[arbaro]], 30,0% servas por [[agrikulturo]] kaj 4,6% por [[setlado]]. <ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.html Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 5-an de novembro 2011]</ref> == Najbaraj komunumoj == La najbaraj komunumoj de Bargen estas en sudo la sola svisa najbarkomunumo [[Merishausen]], en okcidento kaj nordo [[Blumberg]] ([[distrikto Schwarzwald-Baar]]), kaj en oriento [[Tengen]] ([[distrikto Konstanco]]). == Trafiko == Bargen situas je la norda fino de la [[svisa aŭtovojo A4]], respektive ĝia flanka brako H4, kaj estas grava doganpunkto inter Svislando kaj [[Germanio]]. La doganpunkto tamen ne ricevis la signifon, kiun la komunumo Bargen esperis, ĉar la germanoj kondukis la trafikon anstataŭ tra Bargen tra Thayngen. Bargen estas konektita kun la publika trafikreto per [[poŝtaŭto|poŝtaŭtolinio]] al [[Ŝafhaŭzo]]. == Historio == Arkeologoj trovis en Bargen restaĵoj el la [[neolitiko]]. La unua dokumenta mencio de Bargen datiĝas el la jaro [[884]] kiel ''Paragen''. En la 15-a jarcento Bargen fariĝis posedaĵo de la urbo [[Ŝafhaŭzo]], kiu plenumigis la [[vokto|voktorajtojn]] en Bargen ĝis la [[Helveta Revolucio]] en la jaro [[1798]].<ref>Fonto: {{de}}/{{fr}}/{{it}} [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D1274.php Bargen (SH)] ''Andreas Schiendorfer'': ''Bargen '' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2009-09-15)]</ref> == Vidu ankaŭ == * Aliaj lokoj kun la nomo '''[[Bargen]]''' == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.bargen.ch Oficiala retejo de la komunumo Bargen] {{Komunejokat|Category:Bargen SH|Bargen}} <br /> == Bildoj == <gallery> Dosiero:Bargen-SH-Schulhaus.jpg|<small>Lernejo</small> Dosiero:Bargen-SH-H4.jpg|<small>Aŭtovojo H4 kaj komunuma domo</small> Dosiero:Bargen-SH-Krone.jpg|<small>Restoracio Krone</small> Dosiero:Bargen-SH-Tankstellen.jpg|<small>Benzinejoj</small> </gallery> {{Navigilo Komunumoj de Kantono Ŝafhaŭzo}} fqrjyfen9mj5x3ejqxvpe92m6m4af4a 0 265493 9482892 8357414 2026-09-27T19:14:59Z Forstbirdo 12476 9482892 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Nadelwald im Winter.jpg|eta|[[Pino]]-arbaro en vintro]] En [[arbaristiko|forstumado]] '''pingloarbo''' aŭ '''konifero''' <ref>Plena Ilustrita Vortaro 2002 p. 592</ref> estas arbo, kiu havas pingloformajn foliojn - kontraste al [[foliarbo]]. Ĉiuj pingloarboj apartenas al la [[biologia ordo]] [[pinaloj]] kaj inkluzivas ĉiujn koniferojn. Koniferajn [[arbo]]jn, [[arbusto]]jn aŭ [[arbedo]]jn oni ofte plantas en parkoj, "publikaj verdejoj", [[ĝardeno]]j aŭ eĉ en [[ujo]]j ([[mobila verdejo]]). Ili estas ŝatataj ĝardenistaj plantoj. [[Arbaro]]j konsistantaj precipe el ''pingloarboj'' en forstumado estas nomataj [[Mezvarmaj koniferarbaroj|pingloarbaroj]] aŭ koniferaroj. [[Miksarbaro]] estas komunlingva esprimo de arbaroj, kie kune kreskas foliarboj kaj pingloarboj. ==Referencoj== {{referencoj}} ==Vidu ankaŭ== * [[Pinofitoj]] * [[Listo de pingloarboj]]. {{projektoj|commonscat=Forests|Arbaroj}} [[Kategorio:Arboj]] [[Kategorio:Hortikulturo]] [[Kategorio:Biomoj]] aluf1oa8ub3ohb8v3f14aep5wkyr2bo 0 274113 9482872 9145186 2026-09-27T16:38:14Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482872 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Shahadah Flag.svg|Flago de la Islamaj Kortumoj kun la moto "Ne estas dio escepte Dio, kaj Mohamedo estas ties mesaĝisto"|eta|dekstra|300px]] [[Dosiero:2006 ICU.svg|Antaŭeniro de la Islamaj Kortumoj dum la jaro 2006 el plej malhela verdo somere al plej hela decembre|eta|dekstra|300px]] La '''Islamaj Kortumoj''' aŭ '''Unio de Islamaj Kortumoj''' ('''IK''') (en [[somala]] ''Midowga Maxkamadaha Islaamiga'', en [[araba]] اتحاد المحاكم الإسلامية, ''Ittihād al-mahākim al-islāmiyya'') estis grupo de Kortumoj laŭ la [[Ŝario]] kiu unuiĝis por formi rivalan administradon al la [[Transira Federa Registaro]] (TFR) de [[Somalio]], kun [[Sharif Ahmed|Sharif Sheikh Ahmed]] kiel estro de la IK. Ili estas konataj ankaŭ kiel '''Unuo de Islamaj Kortumoj''', '''Unuigo de Islamaj Kortumoj''' ('''UIK'''), '''Suprema Islama Kortuma Konsilantaro''' ('''SIKK''')<ref name="TROOPS-DIG-IN">{{Cite web|url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L13220054.htm|title=Troops dig in as Somalia war fears grow|accessyear=2007|accessmonthday=Septembro 9|publisher=Reuters|year=2006|author=Hassan Yare|format=html|language=en}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L13220054.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2009-02-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081205170712/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L13220054.htm |arkivdato=2008-12-05 }}</ref> aŭ '''Suprema Konsilantaro de Islamaj Kortumoj''' ('''SKIK''')<ref name="eu">{{Cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2006-12/16/content_5497181.htm|title=EU concerned about risk of war in Somalia|accessyear=2007|accessmonthday=Septembro 9|publisher=www.chinaview.cn|year=2006|author=www.chinaview.cn|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090111015629/http://news.xinhuanet.com/english/2006-12/16/content_5497181.htm|archivedate=2009-01-11|accessdate=2009-02-01}}</ref>. Okcidentaj amaskomunikiloj ofte aludas ilin kiel grupo de '''[[Somaloj|somalaj]] [[Islamismo|islamistoj]]'''. Ĝis fino de 2006, ili kontrolis plej parton de suda Somalio kaj la ampleksan majoritaton de ties populacio, inklude plej parton de la grandaj urboj kiel [[Jowhar]], [[Kismajo]], [[Beledweyne]], kaj la ĉefurbon [[Mogadiŝo]]. La IK estis subtenita de militestro Yusuf "Indho Ade" Mohamed Siad kiu regis la regionon Malsupra Shabelle sed poste iĝis estro de la IK, kiuj helpis en la malvenko de la militestroj de Mogadiŝo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.somalinet.com/news/world/Somalia/15501 |titolo=Militestro Yusuf "Indho Ade" Mohamed Siad, estro de IK |alirdato=2009-02-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080517123741/http://www.somalinet.com/news/world/Somalia/15501 |arkivdato=2008-05-17 }}</ref> Nur la nordaj regionoj ([[Puntlando]], [[Somalilando]]), kaj la plej internaj regionoj de la sudo estis for de ties kontrolo. Decembre de 2006, la IK perdis multan teritorion post malvenkoj en la bataloj de [[Batalo de Baidoa|Baidoa]], [[Batalo de Bandiradley|Bandiradley]], kaj [[Batalo de Beledweyne|Beledweyne]], retiriĝinte al la ĉefurbo, [[Mogadiŝo]]. La 28-an de decembro ili abandonis Mogadiŝon, lasante la urbon en ĥaoso, dum ili moviĝis suden al [[Kismajo]], kio permesis la TFR kaj la trupojn de [[Etiopio]] kapti la urbon. Post tempero ĉe la [[Batalo de Jilib]], la IK abandonis la urbon de [[Kismajo]] la 1-an de januaro de [[2007]]. Perdinte sian tutan teritorion, oni supozis ke la IK faros [[gerilo]]n kontraŭ la registaro.<ref name="voa">{{Cite web|url=http://voanews.com/english/2007-01-01-voa8.cfm|title=Somalia's Islamic Courts Fighters Abandon Kismayo|accessyear=2007|accessmonthday=Septembro 9|publisher=newsVOA.com|year=2007|author=Alisha Ryu|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070101220325/http://voanews.com/english/2007-01-01-voa8.cfm|archivedate=2007-01-01|accessdate=2009-02-01}}</ref> == Historio == === Antaŭ la dua batalo de Mogadiŝo === Post la falo de la somalia registaro en 1991, sistemo de islamaj kortumoj bazitaj sur la ''[[ŝario]]'' iĝis la ĉefa [[jura sistemo]], fondita pere de la pagoj faritaj de procezintoj. Poste la kortumoj ekoferis aliajn servojn kiel [[eduko]] kaj [[sansistemo]]. La kortumoj agis ankaŭ kiel loka [[polico]], ricevinte pagojn de lokaj negocitoj por malpliigi [[krimo]]n. La Islamaj Kortumoj responsis pri haltigo de ŝtelado kaj [[drogo]]komercado, krom ĉesigo de tio kion ili konsideris kiel [[pornografio|pornografiaj]] filmoj en lokaj kinejoj. Somalio estas preskaŭ entere islama, kaj tiuj institucioj dekomence havis ampleksan publikan subtenon. La frua komenco de la kortumoj inkludis teamojn kiel tiu de Sheikh Ali Dheere, setlita en norda Mogadiŝo en 1994 kaj la kortumon de Beled Weyene komencita en 1996. Ili kunlaboris kun komitato por certigi sekurecon. Tio okazis ĉefe ĉe kvar el la kortumoj - Ifka Halan, Circolo, Warshadda kaj Hararyaale - kiu formis komitaton por kunordigi siajn taskojn, interŝanĝi krimulojn el diversaj klanojn kaj integrigi sekurecajn fortojn. En 1999 la grupo ekmontris sian aŭtoritaton. Sekvantoj de la islamaj kortumoj kaj aliaj institucioj unuiĝis por formi la IK, armitan [[milico]]n. Aprile de tiu jaro ili ekkontrolis la ĉefan merkaton en Mogadiŝo kaj, en julio, kaptis la ŝoseon el Mogadiŝo al [[Afgoi]].<ref name="CSMonitor 1999">{{Cite web|url=http://www.csmonitor.com/1999/0713/p1s2.html|title=Islamic Clerics Combat Lawlessness in Somalia|accessyear=2007|accessmonthday=September 9|publisher=The Christian Science Monitor|year=1999|author=Lara Santoro,|language=en}}</ref> Ties sistemo de regado, kontrolita de juĝistoj, estas konata kiel [[kritokracio]]. === Eritrea helpo === Laŭ Unuiĝintaj Nacioj kaj aliaj fontoj, la Eritrea registaro armigis kaj financigis la IK dum multaj jaroj.<ref name="mail">{{Cite web|url=http://www.mg.co.za/articlepage.aspx?area=/breaking_news/breaking_news__africa/&articleid=278668|title=Somalia: Islamists refuse talks, acknowledge Eritrea|accessyear=2007|accessmonthday=September 9|publisher=[[Mail & Guardian]]/[[Reuters]]|year=2006|author=Reuters|language=en}}</ref> Kun etiopiaj ribelgrupoj kiel tiuj de la OLF, laŭ informo de BBC en 1999, Eritrea sendis "ŝipŝarĝaĵojn" de armiloj por la IK kaj aliaj ribeluloj en Suda Somalio. Oni informis ankaŭ, ke la eritrea registaro sendis "eritreajn konsilantojn" kaj "inĝenierojn kaj minospertulojn."<ref name="bbc1">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1999/07/99/battle_in_the_horn/399898.stm|title=The Somali connection|accessyear=2007|accessmonthday=September 9|publisher=BBC|year=1999|author=Patrick Gilkes|language=en}}</ref> Post multaj neadoj el la eritrea registaro, la debato finis kiam la estro de la Islamaj Kortumoj nome Aweys konfesis, ke la eritrea registaro estis helpinta la IK;<ref name="mail" /> kvankam oni ne menciis eritreajn trupojn aŭ konsilantojn. Post kiam la somalia [[Transira Federa Registaro]] venkis la islamistojn kaj kaptis Mogadiŝon, la somala ĉefministro informis, ke eritreaj soldatoj estis kaptitaj en Mogadiŝo.<ref name="mail2">{{Cite web|url=http://www.mg.co.za/articlepage.aspx?area=/breaking_news/breaking_news__africa/&articleid=294811|title=Somalia says captured foreign pro-Islamist fighters|accessyear=2007|accessmonthday=September 9|publisher=''Mail & Guardian''/''Reuters''|year=2007|author=Reuters|language=en}}</ref> Aliaj eritreaj luktantoj estis mortigitaj de somalaj sekuroficiroj en junio de 2007.<ref name="ap1">{{Cite web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/03/AR2007060300282.html?hpid=topnews|title=8 Militants Killed in Somali Fighting|accessyear=2007|accessmonthday=September 9|publisher=Washingtom Post.com / Associated Press|year=2007|author=Salad Duhul|language=en}}</ref> Guberniestro de unu somalia suda distrikto konfirmis poste konstantan aliancon de eritreaj luktistoj kaj (dubinde) kun milicanoj de Al-Qaeda kaj IK.<ref name="garow1">{{Cite web|url=http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Islamist_supporters_al-Qaeda_terrorists_attacked_us_Somalia_governor.shtml|title=Islamist supporters, al-Qaeda terrorists attacked us: Somalia governor|accessyear=2007|accessmonthday=September 9|publisher=Garowe Online|year=2007|author=Garowe Online|language=en|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2009-02-01|arkivurl=https://web.archive.org/web/20070615022638/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Islamist_supporters_al-Qaeda_terrorists_attacked_us_Somalia_governor.shtml|arkivdato=2007-06-15|accessdate=2009-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070615022638/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Islamist_supporters_al-Qaeda_terrorists_attacked_us_Somalia_governor.shtml|archivedate=2007-06-15}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Islamist_supporters_al-Qaeda_terrorists_attacked_us_Somalia_governor.shtml |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2009-02-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070615022638/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Islamist_supporters_al-Qaeda_terrorists_attacked_us_Somalia_governor.shtml |arkivdato=2007-06-15 }}</ref> Tre verŝajne malvenkitaj estroj de la IK rifuĝiĝis en [[Eritreo]]. == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Politiko de Somalio]] [[Kategorio:Somalio]] [[Kategorio:Religio en Somalio]] [[Kategorio:Islamismaj grupoj]] jff1i4do1a4a7xhv48h8dc5gt48r7y9 0 279986 9482792 9158171 2026-09-27T12:34:17Z Sj1mor 12103 9482792 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Krispakresta garolo |koloro = pink |dosiero = Cyanocorax cristatellus 1.jpg |dosiero larĝo = 300px |priskribo de dosiero = Krispakresta garolo |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Paseroformaj]] ''Passeriformes'' |familio = [[Korvedoj]] ''Corvidae'' |genro = ''[[Cyanocorax]]'' |specio = '''''C. cristatellus''''' |statuso = LC |dunomo = ''Cyanocorax cristatellus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], [[1823]]) |specioj de subdivizio = Subspecioj |vikispecio = Cyanocorax cristatellus |komunejo = Cyanocorax cristatellus |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Krispakresta garolo''' ('''''Cyanocorax cristatellus''''') estas specio de [[birdo]] de la familio de [[Korvedoj]], kiu enhavas la [[korvo]]jn, [[pigo]]jn, [[garolo]]jn ktp. Tiu specio estas de la genro ''[[Cyanocorax]]'' kiu karakteras pro kombino de nigro (ĉefe en kapo) kaj bluo (la korpo), sed pli precize tiu specio ne havas la tipajn helgrizajn subajn partojn, havas blankajn. == Aspekto == [[Dosiero:Cyanocorax cristatellus.jpg|eta|maldekstra|ino]] Tiu amerika aŭ "blua korvo" estas bela kaj granda (35 cm longa) birdo kun ĉefe '''malhelblua dorso kaj preskaŭ nigraj kapo, kolo kaj supra brusto''', kiel la parencaj [[Lazura garolo]] aŭ [[Viola garolo]], sed diference el tiuj, tiu havas '''blankecajn unukolorajn bruston kaj subajn partojn'''. Ili havas prononcitan '''krispan kreston''' kiu leviĝas ĝuste ĉe la beko kaj kiu nomigas la specion; tiu kresto estas averaĝe pli granda ĉe maskloj, sed ambaŭ seksoj estas ĝenerale tre similaj. La voĉo estas laŭta, ''grej, graa, grej-grej-grej'', foje ripetita 8-10 fojojn<ref>Sick (1993)</ref>. Ili sonas simile al [[korvo]]j. == Disvastiĝo == Krispakrestaj garoloj estas indiĝenaj de [[Sudameriko]], pli precize de la [[ekoregiono]]j nomitaj [[Cerado]] de centra kaj suda kaj [[Kaatingo]] de nordorienta [[Brazilo]]. Sudoriente de la [[Amazona Baseno]], tiu [[Neotropiso|neotropisa]] specio loĝas en la regionoj apudaj al la nordokcidenta Cerado. Okcidente ili loĝas ĉe la rivero [[Guapore]] en Brazilo kaj Bolivio. En sudorienta Amazono, la nordenaj riveroj kiuj limas la teritorion estas la [[Tapajozo]] okcidente, la [[Ŝinguo (rivero)|Ŝinguo]] oriente kaj la sistemo de la [[Aragvajo]] kaj [[Tocantins (rivero)|Tocantins]]. La teritorio pluas orienten kaj suden tra la Cerado. La teritorio de la riversistemoj estas nur la alta parto de la basenoj. Ili troviĝas ankaŭ en plej norda [[Paragvajo]]. Kune ili estas limigita de la etendo de la habitato, sed kie ĝi disponeblas, ili ne estas raraj. Ekzemple, ili estas la plej komune vidata [[korvedo]] en la [[Nacia Parko Serra do Cipó]]<ref>Rodrigues ''et al.'' (2005)</ref>. Tiu garolo ne estas konsiderata minacata specio de la [[IUCN]]<ref>BLI (2008)</ref>, kaj fakte ili estas nune etendigantaj sian teritorion. Tamen la teritoria amplekso estas nur provizora kaj la [[populacio]]j povus ankoraŭ malaperi el iamaj teritorioj<ref>Faria ''et al.'' (2006)</ref>. == Kutimoj == Ili vivas en grupoj de 6 al 12 individuoj, moviĝantaj tra manĝolokoj dumtage. Ili eliras el lokoj por eviti predantoj<ref>Ragusa-Netto (2000)</ref>. Tiu birdo estas [[ĉiomanĝanta]], kiu manĝas preskaŭ ĉion, inklude ovojn kaj idojn de aliaj birdoj, [[insekto]]jn, [[artropodo]]jn kaj etajn [[vertebrulo]]jn kiel [[geko]]jn. Ili ŝatas ankaŭ nuksojn de [[palmo]] kaj plaĉas al ili ĉefe semoj de la indiĝena ''Inga laurina'' kaj la fruktoj de la enmetita [[Ombrelarbo]] (''Schefflera actinophylla''). Oni observis la Krispokrestajn garolojn ankaŭ frumatene manĝantajn en arbo [[Kariokaro]] (''Caryocar brasiliense'') kie ili manĝis [[nektaro]]n kaj eble [[senvertebrulo]]jn kiuj vizitas la ĉefe noktajn florojn de tiu planto<ref>Melo (2001)</ref>. == Notoj == {{Referencoj}} == Referencoj == * [[BirdLife International]] (BLI) 2008, 146592, Cyanocorax cristatellus, elŝutita la 6a Novembro 2008 * Faria, Christiana M.A.; Rodrigues, Marcos; do Amaral, Frederico Q.; Módena, Érica & Fernandes, Alexandre M. (2006): Aves de um fragmento de Mata Atlântica no alto Rio Doce, Minas Gerais: colonização e extinção [The birds of an Atlantic Forest fragment at upper Rio Doce valley, Minas Gerais, southeastern Brazil: colonization and extinction]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''23'''(4): 1217-1230 [Portugallingva kun angla resumo]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752006000400032}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v23n4/32.pdf PDF plena teksto] * Lorenzi, Harri & de Souza, H.M. (2001): ''Plantas Ornamentais no Brasil'' ["Ornamental plants from Brazil"]. Instituto Plantarum, Nova Odessa, São Paulo, Brazil [in Portuguese]. * Lorenzi, Harri (2002): ''Arvores Brasileiras: Manual de identificação e cultivo de plantas arbóreas do Brasil'' ["Brazilian trees: Identification and cultivation manual for Brazilian arboraceous plants"]. Instituto Plantarum, Nova Odessa, São Paulo, Brazil [in Portuguese]. * Melo, C. (2001): Diurnal bird visiting of ''Caryocar brasiliense'' Camb. in Central Brazil. ''Revista Brasileira de Biologia'' '''61'''(2): 311-316 [with Portuguese abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0034-71082001000200014}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v61n2/a14v61n2.pdf PDF plena teksto] * Ragusa-Netto, J. (2000): Raptors and "campo-cerrado" bird mixed flock led by ''Cypsnagra hirundinacea'' (Emberizidae: Thraupinae). ''Revista Brasileira de Biologia'' '''60'''(3): 461-467 [angla kun portugala resumo]. <small>{{doi|10.1590/S0034-71082000000300011}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v60n3/3933.pdf PDF plena teksto] * Robert Ridgely; Tudor, Guy & Brown, William L. (1989): ''The Birds of South America'' (Vol.1: The oscine passerines). University of Texas Press, Austin. <small>ISBN 0-19-857217-4</small> * Rodrigues, Marcos; Carrara, Lucas A.; Faria, Luciene P. & Gomes, Henrique B. (2005): Aves do Parque Nacional da Serra do Cipó: o Vale do Rio Cipó, Minas Gerais, Brasil [The birds of 'Parque Nacional da Serra do Cipó': the Rio Cipó valley, Minas Gerais, Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(2): 326–338 [Portugallingva kun angla resumo]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000200005}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n2/25132.pdf PDF plena teksto] * Helmut Sick (1993): ''Birds of Brazil – A Natural History.'' Princeton University Press, Princeton. <small>ISBN 0-691-08569-2</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil – An Artistic View''. São Paulo. <small>ISBN 85-905074-1-6</small> == Eksteraj ligiloj == {{Portalo Birdoj}} <!--{{Projektoj}}--> * [http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=8213 Filmetoj de Krispakresta garolo] ĉe Interreta Birdokolekto * [http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=curl-crested+jay&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 Fotaro de Krispakresta garolo]{{404|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} VIREO * [http://www.pbase.com/mctodd/image/61626830 Foto-Alta Rez]; [http://www.pbase.com/mctodd/brazil_trip_may_2006 Artikolo] pbase * [http://www.geometer.org/Brazil2006/images/CurlCrestedJay.jpg Foto-Alta Rez]; [http://www.geometer.org/Brazil2006/index.html Artikolo] geometer–Fotoj el Brazilo [[Kategorio:Korvedoj]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] mzo8k0ug6c7jtgyqpck8u2gnbqfufr1 0 281248 9483053 8748482 2026-09-28T08:18:55Z Sj1mor 12103 9483053 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-BA|situo sur mapo2=Hispanio|tipo1=reliefo|tipo2=reliefo|zomo=10}} '''Salvaleón''' estas [[municipo]] de [[Hispanio]], en la [[provinco de Badajoz]], [[regiono]] de [[Ekstremaduro]]. La loĝantoj nomiĝas ''porrineros''. La censita populacio en [[2008]] estis de 2.052 loĝantoj. == Situo == Salvaleón estas situa en la sudokcidenta parto de Ekstremaduro, je altitudo de 519 m; je 56 km de [[Badajoz]], provinca ĉefurbo, je 88 km de Mérida, la regiona ĉefurbo kaj je33 km de [[Jerez de los Caballeros]], la plej proksima urbo. La surfaco de ties teritorio estas de 71,8 km². == Ekonomio == Agrikulturo kaj brutobredado. == Limoj de la municipa teritorio == Salvaleón limas kun: * [[Almendral]] nordokcidente. * [[Nogales (Badajoz)|Nogales]] norde. * [[Salvatierra de los Barros]] oriente. * [[Jerez de los Caballeros]] sude. * [[Barcarrota]] okcidente. == Geografio kaj ekonomio == La vilaĝo situas inter la malferma arbaro ''dehesas'' dense loĝataj de [[anzino]]j kaj [[korkokverko]], kio permesis la disvolvigon de la ekstensiva brutobredado de la tipa porko nomata ''cerdo ibérico'' pere de dikigo per [[glano]]j, iĝante unu el la ĉefaj produktistoj de Hispanio. Salvaleón ĝuas privilegian situon en la deklivaj montetaroj de [[Sierra Morena]], kun plej taŭga klimato por la perfekta produktado de ŝinko kaj aliaj produktoj de la ''cerdo ibérico''. La municipo posedas komunan bienon nome ''Monte Porrino'' el kio venas la nomo de la vilaĝanoj kaj fama marko de la produktoj; tiun bienon profitas laŭvice la vilaĝanoj. Krome ĉe la vilaĝo estas ankaŭ aliaj kultivejoj kiel tiuj de olivarbaro kaj figarbaro, krom la vitejoj kaj aliaj specioj. La kultivon de cerealo apenaŭ permesas la montara tereno. == Historio == Eble ekzistis setlejo dum la [[Romia Imperio|romia epoko]] sed ne certe. Ja estas certa setlejo kun kristana kulto en epoko de [[visigotoj]], ĉar estis templo de la [[7-a jarcento]] en la tereno de la aktuala preĝejo. Dum la islama epoko la vilaĝo estis rifuĝejo de [[mozaraboj]]. Laŭ legendo en la [[kastelo]] stara sur proksima monto rifuĝiĝis [[Ibn Marŭan]], fondinto de [[Badajoz]]. Tiu, kun la asturia reĝo [[Alfonso la 3-a de Asturio|Alfonso la 3-a]] venkis la armeon de la Emiro de Kordovo ĉe la fortikaĵo de Monsalud en la jaro [[886]]. En [[1228]] la vilaĝo estis "rekonkerita" kaj reloĝata de leonanoj. La militoj kontraŭ Portugalio en la [[14-a jarcento|14-a]] kaj [[15-a jarcento]]j damaĝis la vilaĝon. En [[1462]] la familio Suárez de Figueroa ekposedis la senjorlandon kaj la vilaĝo ekformis parton de la Senjorlando de Feria. Ĝi ankaŭ suferis la malbonaĵojn de la [[Milito de Portugala Restaŭrado]], ĉar estis rabita en [[1644]]; poste dum la [[Milito de hispana sukcedo]] en [[1706]] denove estis konkerita de armeo brita-nederlanda-portugala. == Vidindaĵoj == * Preĝejo * Ermitejo * Dolmenoj, romiaj restaĵoj, mezepokaj tomboj * Interpretejo pri anzinaro "dehesa". == Demografio == {| class="wikitable" ! colspan="25" |Demografia evoluo de Salvaleón inter [[1900]] kaj [[2007]] |- bgcolor="#C0C0C0" | align="center" | [[1900]] | align="center" | [[1910]] | align="center" | [[1920]] | align="center" | [[1930]] | align="center" | [[1940]] | align="center" | [[1950]] | align="center" | [[1960]] | align="center" | [[1970]] |- | align="center" | 3135 | align="center" | 3353 | align="center" | 3537 | align="center" | 3679 | align="center" | 3838 | align="center" | 4281 | align="center" | 4012 | align="center" | 3005 |- bgcolor="#C0C0C0" | align="center" | [[1981]] | align="center" | [[1991]] | align="center" | [[1996]] | align="center" | [[1999]] | align="center" | [[2001]] | align="center" | [[2005]] | align="center" | [[2007]] |- | align="center" | 2349 | align="center" | 2122 | align="center" | 2350 | align="center" | 2220 | align="center" | 2173 | align="center" | 2172 | align="center" | 2081 |} == Festoj == * [[Karnavalo]] * [[Majkruco]] ([[3-a de majo]]). * [[Kamparfesto]] de [[Sankta Isidro]] ([[15-a de majo]]). * Festoj de [[Jakobo la pli aĝa|Santiago]] (el [[25-a de julio]] al [[28-a de julio]]). * Festo de la Elmigrinto ([[15-a de aŭgusto]] al [[20-a de aŭgusto]]). * Virgulino de Aguasantas ([[7-a de septembro]] kaj [[8-a de septembro]]). [[Kategorio:Ekstremaduro]] [[Kategorio:Municipoj de Badaĥozo]] [[Kategorio:Provinco Badaĥozo]] e1yi4ca6na08biu2fadpx4usglbw0fa 0 284772 9483065 9471696 2026-09-28T08:47:36Z Sj1mor 12103 9483065 wikitext text/x-wiki {{Informkesto etna grupo|image=|priskribo=|grupo=Tamiloj}} [[Dosiero:Tamil speakers map.svg|eta|289x289px|Tamiloj en sudorienta [[Barato]] kaj nordorienta [[Srilanko]]]] [[Dosiero:Group_of_Tamil_girls.jpg|eta|301x301ra|Knabinoj en tradiciaj vestoj. Foto de 1870.]] La '''tamiloj'''<ref>[https://reta-vortaro.de/revo/art/tamil.html Laŭ Reta Vortaro]</ref> aŭ '''tamuloj'''<ref>[https://vortaro.net/#tamulo_kd Laŭ NPIV]</ref> ({{lang-ta|தமிழர்}}, tamiḻar) estas etna grupo indiĝena de la ŝtato de [[Tamil Nadu]], en [[Barato]], kaj de la nordorienta regiono de [[Srilanko]]. Ili parolas ĉefe la [[tamila]]n, kaj ilia historio estas almenaŭ dumiljara.<ref name="emeneau1">M. B. Emeneau, 1956, januaro-marto, India as a lingustic Area, Language, volumo 32, 1, paĝo 5, 10.2307/410649 [http://links.jstor.org/sici?sici=0097-8507%28195601%2F03%2932%3A1%3C3%3AIAALA%3E2.0.CO%3B2-X] Elŝutita la 2007-05-03.</ref> Aktuale ties nombro estas ĉirkaŭ 77 milionoj da personoj,<ref name="vistawide">[http://www.vistawide.com/languages/top_30_languages.htm Top 30 Languages by Number of Native Speakers: sourced from Ethnologue: Languages of the World, 15-a eld. (2005), 2007-04-03, Vistawide - World Languages & Cultures]</ref> el kiuj 60 milionoj loĝas en Barato,<ref name="censusindia">[http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement1.htm Indian Census - Abstract of Strength of Mother Tongues, 2008-01-07, Indian Census, 2001].</ref> ĉirkaŭ 3 milionoj en Srilanko,<ref name="censussl01">[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/PDF/p7%20population%20and%20Housing%20Text-11-12-06.pdf Brief Analysis of Population and Housing Characteristics, 2008-01-07, Sri Lanka census of population and housing 2001, PDF] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080216053438/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/PDF/p7%20population%20and%20Housing%20Text-11-12-06.pdf |date=2008-02-16 }}.</ref> plus 1 miliono en Malajzio, kaj la resto dise en multaj aliaj landoj, inter kiuj elstaras [[Kanado]], [[Britio]] kaj [[Singapuro]]. La plej parto praktikas la religion de [[hinduismo]] kvankam estas minoritatoj [[Ĝajnismo|ĝajnista]], [[Islamo|islama]], [[Budhismo|budhista]] kaj [[kristanismo|kristana]]. == Historio == === Tamiloj en Hindio === ==== Prahistoria periodo ==== Eblaj evidentaĵoj, kiuj indikas la antikva ĉeesto de Tamiloj en la aktuala [[Tamilnado]], estas sepultoj de magalitaj urnoj, kiuj datiĝas de ĉirkaŭ 1500 post Kristo kaj antaŭe. Ili estas eltrovitaj ĉe diversaj lokoj en Tamilnado, precipe en [[Adichanallur]] in [[Tirunelveli Distrikto]]<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.flonnet.com/fl2301/stories/20060127003610200.htm|titolo=Reading the past in a more inclusive way: Interview with Dr. Sudharshan Seneviratne|alirdato=2008-07-09|familia nomo=John|persona nomo=Vino|dato=2006-01-27|eldoninto=[[Frontline (magazine)|Frontline]]|citaĵo=But Indian/south Indian history/archaeology has pushed the date back to 1500 B.C., and in Sri Lanka, there are definitely good radiometric dates coming from Anuradhapura that the non-Brahmi symbol-bearing black and red ware occur at least around 900 B.C. or 1000 B.C.}}</ref><ref name="codrington1">{{Citaĵo el gazeto|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0025-1496%28193010%291%3A30%3C190%3A1ICAU%3E2.0.CO%3B2-1|titolo=Indian Cairn- and Urn-Burials|alirdato=2007-05-03|aŭtoro=K. De B. Codrington|jaro=1930|monato=oktobro|citaĵo=...at Perambair & Pallavaram a second type of burial exists in legged urns...|gazeto=Man|volumo=30|numero=30|COI=10.2307/2790468|paĝoj=190–196}}</ref><ref name="kan">Comparative excavations carried out in Adichanallur in Thirunelveli district and in Northern India have provided evidence of a southward migration of the Megalithic culture - K.A.N. Sastri, ''A History of South India'', pp49–51</ref>, kiu estas konforma al la priskriboj de funebraj solenoj en klasika [[Tamila literaturo]]<ref name="codrington2">{{Citaĵo el gazeto|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0025-1496%28193010%291%3A30%3C190%3A1ICAU%3E2.0.CO%3B2-1|titolo=Indian Cairn- and Urn-Burials|alirdato=2007-05-03|aŭtoro=K. De B. Codrington|jaro=1930|monato=oktobro|citaĵo=It is necessary to draw attention to certain passages in early Tamil literature which throw a great deal of light upon this strange burial ceremonial...|gazeto=Man|volumo=30|numero=30|paĝoj=194}}</ref>. Diversaj legendoj fariĝis reganta post la deka jarcento pri la antikveco de Tamiloj. Laŭ Iraiyanar Agapporul, deka aŭ dek unua jarcento prinotaĵo sur la Sangam literaturo, la Tamila lando etendiĝis suden preter la {{J|natura limo}} de la Hinda duoninsulo konsistanta el 49 antikvaj nadus (dividoj). Oni supozis ke la lando estis detruita de inundo. La legendoj de Sangam parolas pri eĉ pli antikvaj Tamiloj, kiuj havis dek milojn da jaroj de literatura aktiveco dum tri ''Sangams''.<ref>Nilakanta Sastri, ''A history of South India'', p 105</ref> ==== Klasika periodo ==== [[Dosiero:GreyPotteryWithEngravingsVirampatnamArikamedu1stCenturyCE.jpg|250ra|eta|Grizaj ceramikaĵoj kun enskribaĵoj, [[Arikamedu]], 1-an jarcenton [[Komuna Erao|K.E.]]]] Ekde ĉirkaŭ la tria jarcento [[Komuna Erao|a.K.E.]], tri reĝaj dinastioj - la [[Chola]], la [[Chera]] kaj la [[Pandy]] - aliris la regandon de la [[antikva Tamila lando]]<ref name="kan" />. La reĝolando de ĉiu el tiuj ĉi dinastioj estis en la tamilalingva regiono. [[Klasika literaturo]] kaj enskribaĵoj priskribas nombron de [[Velirs]], aŭ minoraj gvidantoj, kiuj ope reĝis sur grandaj partoj de la centra [[Tamilnado]]<ref name="ks">{{Citaĵo el gazeto|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0970-0293%28197412%293%3A5%3C20%3AESISAE%3E2.0.CO%3B2-U|titolo=Early South Indian Society and Economy: The Tinai Concept|alirdato=2007-05-03|aŭtoro=K. Sivathamby|jaro=1974|monato=decembro|citaĵo=Those who ruled over small territories were called Kurunilamannar. The area ruled by such a small ruler usually corresponded to a geographical unit. In Purananuru a number of such chieftains are mentioned;..|gazeto=Social Scientist|volumo=3|numero=5|COI=10.2307/3516448|paĝoj=20–37}}</ref>. Militoj inter la reĝoj kaj la gvidantoj ofte okazis, kiel okazis konfliktoj kun la antikva [[Srilanko]]<ref name="desilva">de Silva, C.R. ''Sri Lanka&nbsp;— A History'', pp. 30–32</ref><ref name="mendis">Mendis, G.C.''Ceylon Today and Yesterday'', pp. 24–25</ref>. Ŝajnas ke ĉi tiuj militoj leviĝis por konfirmo de hegemonio kaj por akiro de impostoj, kaj ne por submeti aŭ aneksi tiujn landojn. La reĝoj kaj la gvidantoj estis mecenatoj, kaj signifa parto de literaturo ekzistas ekde ĉi tiu periodo<ref name="ks" />. La literaturo montras ke multaj el la kulturaj praktikadoj, kiuj estas konsideritaj propre tamilaj, datiĝas ekde la klasika periodo.<ref name="ks" /> [[Agrikulturo]] estis grava dum ĉi tiu periodo, kaj estas evidentecoj ke irigaciaj retoj estis konstruitaj dum la dua jarcento [[Komuna erao|K.E.]]<ref name="ebcauvery">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.britannica.com/eb/article-9021884/Cauvery-River|titolo=Grand Anaicut|alirdato=2006-05-03|verko=Encyclopædia Britannica}}.</ref> (post Kristo). Internaj kaj eksteraj komercoj ekfloris, kaj evidentecoj ekzistas de signifa rilato kun la [[Antikva Romo]].<ref name="mgsn" /> Grandaj kvantoj de Romaj moneroj kaj signoj de la ĉeesto de Romaj komercistoj estis malkovritaj ĉe [[Karur]] kaj [[Arikamedu]].<ref name="mgsn">{{Citaĵo el gazeto|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0970-0293%28198809%2916%3A9%3C17%3ATROPIT%3E2.0.CO%3B2-V|titolo=The Role of Peasants in the Early History of Tamilakam in South India|alirdato=2007-05-03|aŭtoro=M. G. S. Narayanan|jaro=1988|monato=septembro|gazeto=Social Scientist|volumo=16|numero=9|COI=10.2307/3517170|paĝoj=17–34}}</ref> Estas ankaŭ evidenteco ke, al Roma Imperiestro, Aŭgusto almenaŭ du ambasadoj estis senditaj de reĝoj de Pandya.<ref name="ebpandya">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.britannica.com/eb/article-9058245/Pandya-Dynasty|titolo=Pandya Dynasty|alirdato=2007-05-03|verko=Encyclopedia Britannica}}</ref> Fragmentoj de vazoj kun tamilaj skribaĵoj estis eltrovitaj en prifosoj ĉe la [[Ruĝa Maro]], sugestante la ĉeeston de tamilaj komercistoj tie.<ref>{{cite web | title= Archaeologists Uncover Ancient Maritime Spice Route Between India, Egypt | work= Veluppillai, Prof. A., | url= http://www.dickran.net/history/india_egypt_trade_route.html | publisher= dickran.net | accessdate= 2006-11-15 | titolo= Arkivita kopio | alirdato= 2010-04-01 | arkivurl= https://web.archive.org/web/20061009110925/http://dickran.net/history/india_egypt_trade_route.html | arkivdato= 2006-10-09 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20061009110925/http://dickran.net/history/india_egypt_trade_route.html | archivedate= 2006-10-09 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://dickran.net/history/india_egypt_trade_route.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20061009110925/http://dickran.net/history/india_egypt_trade_route.html |arkivdato=2006-10-09 }}</ref> Anonima rakonto de unuajarcenta vojaĝanto, skribita en [[greka lingvo]], kaj poste konata kiel ''[[Periplus Maris Erytraei]]'', detale priskribas la [[haveno]]jn de la reĝolando de Pandya kaj Chera, en ''[[Damirica]]'', kaj ilian komercan aktivecon. ''Periplus'' ankaŭ indikas ke la ĉefaj eksportoj de la antikvaj tamiloj estis [[pipro]], ''[[malabathrum]]'', [[perlo]]j, [[eburo]], [[silko]], [[diamanto]]j, [[safiro]]j kaj [[Testudo|testudŝeloj]].<ref name="periplus">The term ''Periplus'' refers to the region of the eastern seaboard of South India as ''Damirica '' - {{Citaĵo el la reto|url=http://www.fordham.edu/halsall/ancient/periplus.html|titolo=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century|verko=Ancient History source book|alirdato=2010-04-01|arkivurl=https://web.archive.org/web/20140814160845/http://www.fordham.edu/halsall/ancient/periplus.html|arkivdato=2014-08-14}}.</ref> La klasika periodo finis ĉirkaŭ la kvaran jarcenton [[Komuna erao|K.E.]], kun la invadoj fare de [[Kalabhra]], raportita kiel la ''kalappirar'' en la tamila literaturo kaj en enskribaĵoj.<ref name="igj" /> Ĉi tiuj invadantoj estas priskribita kiel malbonaj reĝoj kaj barbaroj, kiuj estis venanta de landoj ĉe la nordo de la tamila lando.<ref>'Kalabhraas were denounced as 'evil kings' (''kaliararar'') - K.A.N. Sastri, ''A History of South India'', pp 130</ref> Ĉi tiu periodo, komune raportita kiel la Obskura Epoko de la tamila lando, finis kun la leviĝo de la [[Pallava]] dinastio.<ref name="igj">{{Citaĵo el libro|titolo=The Indian Geographical Journal|persona nomo=Indian Geographical Society|jaro=1941|eldoninto=Indian Geographical Society|citaĵo=These Kalabhras were thrown out by the powerful Pallava dynasty in the fourth century AD ... this period is aptly known as "Dark Ages" of Tamil Nadu. ...|paĝoj=69}}</ref><ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India''</ref><ref name="marilyn">{{Citaĵo el gazeto|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0004-3648%281987%2948%3A1%2F2%3C109%3AMIPAAP%3E2.0.CO%3B2-C|titolo=Mahendravarman I Pallava: Artist and Patron of Mamallapuram|alirdato=2007-05-03|aŭtoro=Marilyn Hirsh|jaro=1987|gazeto=Artibus Asiae|volumo=48|numero=1/2|paĝoj=122}}</ref> Laŭ [[Clarence Malonej]], dum la klasika periodo, la Tamiloj eĉ enloĝiĝis en [[Maldivoj]].<ref name=maloney>{{Cite web|title=Maldives People|author=Maloney, Clarence|url=http://www.iias.nl/iiasn/iiasn5/insouasi/maloney.html|accessdate=2008-06-22|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2010-04-01|arkivurl=https://web.archive.org/web/20020129221500/http://www.iias.nl/iiasn/iiasn5/insouasi/maloney.html|arkivdato=2002-01-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130605195953/http://www.iias.nl/iiasn/iiasn5/insouasi/maloney.html|archivedate=2013-06-05}}</ref> ==== Imperiestra kaj post-imperiestra periodoj ==== Eĉ se la dokumentoj de [[Pallava]] estas sekveblaj ekde la dua jarcento [[Komuna erao|K.E.]], ili ne leviĝas en graveco, kiel imperiestra dinastio, ĝis la sesa jarcento.<ref name="his_of_india">{{Citaĵo el libro|titolo=The Early History of India|url=https://archive.org/details/earlyhistoryind00smitgoog|familia nomo=Smith|persona nomo=Vincent Arthur|jaro=1904|eldoninto=The Clarendon press|paĝoj=[https://archive.org/details/earlyhistoryind00smitgoog/page/n387 336]–358}}</ref> La dinastio ne ŝajnas esti tamila origine, eĉ se ili rapide adoptis la lokan kulturon kaj la [[Tamila lingvo|tamilan lingvon]]. La Pallava-anoj klopodis sin modeli laŭ la grandaj nordaj dinastioj, kiel [[Maurya]]noj kaj [[Gupta Imperio|Guptanoj]].<ref name="venkayya">{{Citaĵo el libro|titolo=Annual Report 1906–7, Archaeological Survey of India|familia nomo=V.|persona nomo=Venkayya|jaro=1907|loko=Delhio|eldoninto=reprint Swati Publications|paĝoj=217–243}}</ref> Tial ili transformis la reĝan institucion al imperiestra, kaj ili klopodis akumuli vastajn kvantojn da teritorio sub ilia rekta regado. La Pallava-anoj estis sekvantoj de [[Hinduismo]], kvankam dum mallonga tempo unu el iliaj reĝoj aliĝis [[Ĝajnismo]]n kaj poste konvertiĝis al Hinduismo.<ref>(Source- K.A.Nilakanta Sastri's "History of South India")</ref> [[Bhakti movado]] en Hinduismo estis fondita de Tamilaj sanktuloj dum ĉi tiu tempo, kaj ĝi leviĝis kune kun la kreskanta influo de [[Ĝajnismo]] kaj [[Budhismo]].<ref name="med_india">{{Citaĵo el libro|titolo=Medieval India: From Sultanat to the Mughals (1206–1526) - I|familia nomo=Chandra|persona nomo=Satish|jaro=1997|eldoninto=Har-Anand Publications|citaĵo=...Starting from the Tamil lands under the Pallava kings, bhakti spread to different parts of south India...|ISBN=8124110646|paĝoj=250}}</ref> La Pallava-anoj estis la pioniroj de la konstruo de grandaj, ornamitaj temploj en roko, kiuj formis la bazo de la Dravida templarkitekturo. [[Dosiero:SaigonTamiltmp.jpg|eta|300ra|maldekstra|Sri Mariamman Hindua templo, konstruita laŭ la Tamila Pallava stilo en urbo nomita [[Ho Chi Minh]], [[Vjetnamo]]]] La Pallava dinastio estis detronigita dum la 9-a jarcento de la releviĝanta [[Chola]].<ref name="his_of_india" /> La Chola dinastio fariĝis reganta dum la 10-a jarcento kaj ĝi levis imperion, kiu etendiĝis sur la plej granda parto de [[Barato]] kaj [[Srilanko]].<ref name="his_of_india" /><!--page #345--> La imperio havis gravajn komercrilatojn kun [[Ĉinio]] kaj [[sud-orienta Azio]].<ref name="rajendra1">{{Citaĵo el libro|titolo=Rajendra Cholas|familia nomo=Srivastava|persona nomo=Balram|jaro=1973|eldoninto=National Book Trust, India|citaĵo=The mission which Rajendra sent to China was essentially a trade mission,...|paĝoj=80}}</ref><ref name="cct">{{Citaĵo el libro|titolo=Cross-Cultural Trade in World History|url=https://archive.org/details/crossculturaltra0000curt|familia nomo=D. Curtin|persona nomo=Philip|jaro=1984|eldoninto=Cambridge University Press|ISBN=0521269318|paĝoj=[https://archive.org/details/crossculturaltra0000curt/page/101 101]}}</ref> La Chola mararmeo konkeris la Sudazian reĝolandon de [[Sri Vijaya]] ĉe [[Sumatro]] kaj ĝi daŭris ĝis la [[Tajlando]] kaj [[Birmo]].<ref name="his_of_india" /><!--page 345-346--> La potenco de Chola malfortiĝis duma la 12-a kaj 13-a jarcentoj, ekde tiam la Pandya dinastio ĝuis mallongan periodon de releviĝo, sub la regado de Sundara Pandya.<ref name="his_of_india" /><!--page 347--> Tamen, ripetitaj [[Disvastigo de Islamo|muzulmanaj invadoj]], ekde la 15-a jarcento, forte streĉis la imperiestrajn rimedojn, kaj la dinastio finiĝis dum la 16-a jarcento.<ref>K.A.N. Sastri, Srinivasachari, Advanced History of India, pp 296–297</ref> La okcidentaj Tamilaj landoj fariĝis pli kaj pli politike apartaj de la cetero de la tamilaj landoj, post kiam la Chola kaj Pandya imperioj perdis la regon sur tiuj landoj dum la 13-a jarcento.<ref>{{Citaĵo el gazeto|titolo=Rubies and Coral: The Lapidary Crafting of Language in Kerala|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1998-02_57_1/page/38|familia nomo=Freeman|persona nomo=Rich|jaro=1998|monato=februaro|gazeto=The Journal of Asian Studies|volumo=57|numero=1|COI=10.2307/2659023|paĝoj=38–65}} at pp. 41-43.</ref> Ili evoluigis sian propran lingvon kaj literaturon, kiu pli kaj pli diferenciĝis de [[Tamila lingvo]], evoluante al moderna [[malajala lingvo]] dum la 15-a jarcento.<ref>"Malayalam first appeared in writing in the vazhappalli inscription which dates from about 830 CE." {{Citaĵo el la reto|url=http://www.omniglot.com/writing/malayalam.htm|titolo=Writing Systems and Languages of the world|alirdato=2006-11-15|verko=Omniglot|eldoninto=Omniglot.com}} </ref> Ekde tiam neniu granda imperio leviĝis, kaj partoj de [[Tamilnado]] mallongtempe estis regita de nombro de diversaj lokaj gvidantoj, kiel la [[Nayak]]-anoj de la regionoj de la modernaj [[Maharaŝtro]] kaj [[Andra-Pradeŝo]]. Ekde la 17-a jarcento, eŭropaj potencoj komencis starigi establaĵojn kaj komercajn avanpostenojn sur la regiono. Diversaj bataloj estis batalitaj inter la britoj, francoj kaj danoj dum la 18-a jarcento, kaj ĉe la fino de la 18-a jarcento la plej parto de [[Tamilnado]] estis sub la brita regado. === Tamiloj en Srilanko === Estas malmulta faka konsento pri la ĉeesto de la Tamilaj homoj en [[Srilanko]], kiu estas ankaŭ konata kiel [[Eelam]] en la praa [[Tamila literaturo]], antaŭ la [[mezepoka Chola]] periodo (ĉirkaŭ 10-an jarcenton p.K.). Teorio asertas ke ne estis organiziĝinta tamila ĉeesto ĉe Srilanko ĝis la invadoj el tiu, kiu nun estas la [[Suda Hindio]], dum la 10-a jarcento p.K.; alia teorio asertas ke la Tamiloj estis originaj loĝantoj de la insulo. ==== Prahistoria periodo ==== La [[Indiĝenaj popoloj|indiĝenaj]] [[Vedda]] estas fizike rilataj al Dravidalingva triba popolo ĉe [[Suda Barato]] kaj unuaj popoloj de [[Sun-orienta Azio]], kvankam ili ne plu parolas ilian denaskan lingvojn.<ref>{{cite encyclopedia | title = Vedda | encyclopedia = Encyclopedia Britannica Online | publisher = Encyclopedia Britannica | location = London | year = 2008 | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/624466/Vedda | accessdate = 2008-06-23 }}</ref> Oni kredas ke la kultura disvastigo, anstataŭ migrado de homoj, disvastigis la [[Sinhala lingvo|sinhalan]] kaj la [[Tamila lingvo|tamilan lingvon]] el la duoninsula Hindio en estanta [[Mezolitiko|mezolitika]] popolo, jarcentoj antaŭ la Krista Erao.<ref>Indrapala, K. ''The Evolution of an ethnic identity: The Tamils of Sri Lanka'', pp. 53–54</ref> Establiĝoj de personoj, kiuj kulture similas al tiuj de la aktuala [[Srilanko]] kaj [[Tamilnado]], en moderna Hindio, estis elfositaj ĉe [[Megalito|megalitaj funebraj situoj]] ĉe [[Pomparippu]], apud la okcidenta bordo kaj en [[Kathiraveli]], apud la orienta bordo de la insulo, vilaĝoj establiĝintaj inter la 5-a jarcento [[Komuna erao|a.K.E.]] kaj la 2-a jarcento [[Komuna erao|K.E]].<ref>de Silva, A. ''History of Sri Lanka'', p. 129</ref><ref>Indrapala, K. ''The Evolution of an ethnic identity: The Tamils of Sri Lanka'', p. 91</ref> Kultursimilaĵoj pri la funeraj kutimoj en suda [[Hindio]] kaj [[Srilanko]] estis datitaj fare de arkeologoj al 10-a jarcento [[Komuna erao|a.K.E.]]. Tamen, hinda historio kaj arkeologio maljunigis la daton al 15-a jarcento [[Komuna erao|a.K.E.]], kaj en [[Srilanko]] estas radiomezura evidenteco el [[Anuradhapura]] ke la ne-[[Brahmi]]-aj nigraj kaj ruĝaj terakotoj, kiuj surhavas simbolojn, ekzistis almenaŭ ĉirkaŭ la 9-a aŭ la 10-a jarcentoj [[Komuna erao|a.K.E.]].<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.flonnet.com/fl2301/stories/20060127003610200.htm|titolo=Reading the past in a more inclusive way: Interview with Dr. Sudharshan Seneviratne|alirdato=2008-07-09|familia nomo=Subramanian|persona nomo=T.S.|dato=2006-01-27|verkaĵo=[[Frontline (magazine)|Frontline]]}}</ref> ==== Historia periodo ==== [[Dosiero:Polanaruwa.Valaikkara.Inscription.jpg|dekstra|eta|200ra|Enskribaĵo datita je la 1100-a jaro [[Komuna Erao|K.E.]], lasita de Tamilaj soldatoj en [[Polonnaruwa]]([[Srilanko]])]] Terakoteroj kun antaŭaj tamilaj skribaĵoj, ekde la 2-a jarcento [[Komuna erao|a.K.E.]], estis elfositaj ĉe [[Poonagari]], [[Jaffna]]. Tiuj ĉi terakoteroj surhavas diversajn enskribaĵojn, inkluzivante klannomon - ''vela'', nomo rilatigita al ''[[velir]]'' el la antikva Tamila lando.<ref name=ETEHar>Mahadeva, I. ''Early Tamil Epigraphy: From the Earliest Times to the Sixth Century A.D.'', p. 48</ref> Estas [[Epigrafio|epigrafa]] evidenteco pri personoj, kiuj indentiĝi kiel Damelas aŭ Damedas (la [[Prakrito|Pakrita]] vorto por Tamiloj) en Anuradhapura, la ĉefurbo de [[Rajarata]], kaj en aliaj areoj de [[Srilanko]] tiom frua kiam la 2-a jarcento [[Komuna erao|a.K.E.]].<ref>Indrapala, K., ''The Evolution of an ethnic identity: The Tamils of Sri Lanka'', p. 157</ref> Historia dokumentaro establas ke la Tamilaj raĝolandoj, en moderna Hindio, estis strikte kuntrenitaj en la aferoj de la insulo ekde ĉirkaŭ la 2-a jarcento [[Komuna erao|a.K.E.]].<ref name="desilva"/><ref name="mendis"/> En [[Mahavamsa]], historia poemo, etnaj Tamilaj aventuruloj, kiel la reĝo [[Elara]], invadis la insulon dum la 145-a jaro [[Komuna erao|a.K.E.]].<ref>Nadarajan, V., ''History of Ceylon Tamils'', p. 40</ref> Tamilaj soldatoj, el tiu kiu nun estas la suda Hindio, estis senditaj al Anuradhapura inter la 7-a kaj la 11-a jarcentoj [[Komuna erao|K.E.]] kun tiel grandaj nombroj ke la lokaj gvidantoj kaj reĝoj, kiuj estis klopodantaj por establi [[Legitimeco|legitimecon]], komencis konfidi sin al ili.<ref name=GSpencer>{{cite journal | last = Spencer | first = George W | coauthors = | title = The politics of plunder: The Cholas in eleventh century Ceylon | journal = The Journal of Asian Studies | volume = 35 | issue = 3 | pages = 408 | publisher = Association for Asian Studies}}</ref> En la 8-a jarcento [[Komuna erao|K.E.]] estis tamilaj vilaĝoj entute konataj kiel ''Demel-kaballa'' (Tamilaj parceloj), ''Demelat-valademin'' (Tamilaj vilaĝoj), kaj ''Demel-gam-bim'' (Tamilaj vilaĝoj kaj landoj).<ref>Indrapala, K ''The Evolution of an ethnic identity: The Tamils of Sri Lanka'', pp. 214–215</ref> ==== Mezepoka periodo ==== Dum la 9-a kaj 10-a jarcentoj [[Komuna erao|KE]], [[Pandya]]-a kaj [[Chola]]-a ensaltoj en [[Srilanko]] kulminis per la Chola-a aneksado de la insulo, kiu daŭris ĝis la malfrua duono de la 11-a jarcento [[Komuna erao|KE]].<ref name=GSpencer/><ref>de Silva, C.R. ''Sri Lanka&nbsp;— A History'', pp. 46, 48, 75</ref><ref>Mendis, G.C. ''Ceylon Today and Yesterday'', pp. 30–31</ref><ref>Smith, V.A. ''The Oxford History of India'', p. 224</ref> La dekadenco de la Chola-a potenco en [[Srilanko]] estis sekvanta de la restarigo de la [[Polonnaruwa|Polonnaruwa-a monarkio]] dum la malfrua 11-a jarcento [[Komuna erao|KE]].<ref>de Silva, C.R.''Sri Lanka&nbsp;— A History'', p. 76</ref> Dum 1215, sekvante la Pandya-ajn invadojn, la dinastio de [[Arya Cakravarti]] establis sendependan Jaffna-a reĝolando<ref>de Silva, C.R. ''Sri Lanka&nbsp;— A History'', pp. 100–102</ref> sur la [[Jaffna]]-a duoninsulo kaj regionoj de la norda Srilanko. Arya-Cakravarti-ekspansio al la sudo estis haltigita de [[Alagakkonara]],<ref>de Silva, C.R. ''Sri Lanka&nbsp;— A History'', pp. 102–104</ref> viro deveninta de familio de komercistoj el [[Kanchipuram]] en [[Tamilnado]]. Li estis ĉefministro de [[Sinhala lingvo|Sinhala]] reĝo Parakramabahu V (1344–59 [[Komuna erao|KE]]). Vira Alakeshwara, ido de Alagakkonara, poste fariĝis reĝo de la Sinhaloj,<ref>de Silva, C.R. ''Sri Lanka&nbsp;— A History'', p. 104</ref> sed li estis faligita de la [[Dinastio Ming|Ming]]-a admiralo, [[Ĉeng He]], dum 1409 [[Komuna erao|KE]]. La dinastio de Arya Cakravarti reĝis super grandaj regionoj de la nord-orienta Srilanko ĝis la [[Portugalio|Portugala]] [[Portugala konkero de la Jaffna reĝolando|konkero de la Jaffna reĝolando]] dum 1619 [[Komuna erao|KE]]. La marbordaj lokoj de la insulo estis konkeritaj de [[Nederlando]] kaj do ili fariĝis parto de la [[Brita imperio|Brita Imperio]] dum la 1796 [[Komuna erao|KE]]. La angla maristo [[Robert Knox]] priskribis promenadon tra la tamila regiono de la insulo en la eldonaĵo ''[[An Historical Relation of the Island Ceylon]]'', notante kelkajn reĝolandojn sur mapo dum 1681 [[Komuna erao|KE]].<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://gateway.proquest.com/openurl?ctx_ver=Z39.88-2003&res_id=xri:eebo&rft_id=xri:eebo:image:58692:2|titolo=An Historical Relation of the Island Ceylon|familia nomo=Knox|persona nomo=Robert|dato=1681|loko=[[Londono]]|eldoninto=Robert Chiswell|paĝoj=166|identigilo=2596825}}</ref> Ekde la alveno de la eŭropaj ŝtatpotencoj dum la 17-a jarcento [[Komuna erao|KE]], la dividita tamila nacio estis priskribita en la regionoj de loĝado en la nordo de la insulo.<ref>Upon arrival in June 1799, Sir Hugh Cleghorn, the island's first British colonial secretary wrote to the British government of the traits and antiquity of the Tamil nation on the island in the ''Cleghorn Minute:'' “Two different nations from a very ancient period have divided between them the possession of the island. First the Sinhalese, inhabiting the interior in its Southern and Western parts, and secondly the [[Malabars]] [another name for Tamils] who possess the Northern and Eastern districts. These two nations differ entirely in their religion, language, and manners.” McConnell, D., 2008; Ponnambalam, S. 1983</ref> La kaststrukturo de la majoritato [[Sinhala lingvo|sinhala]] akceptis ankaŭ [[Hinduo|hinduajn enmigrintojn]] el la suda Hindio ekde la 13-a jarcento [[Komuna erao|KE]]. Ĉi tiu kondukis al la naskiĝo de tri novaj sinhalaj kastaroj: [[Salagama]], [[Durava]] kaj [[Karava]].<ref name=silva121/><ref>Spencer, ''Sri Lankan history and roots of conflict'', p. 23</ref><ref>Indrapala, K., ''The Evolution of an ethnic identity: The Tamils of Sri Lanka'', p. 275</ref> La hinda migrado kaj asimiliĝo daŭris ĝis la 18-a jarcento [[Komuna erao|KE]].<ref name=silva121>de Silva, ''A History of Sri Lanka'', p. 121</ref> === Moderna periodo === Britaj koloniistoj unuigis la tamilan landon ĉe la suda Hindio en la [[Madras-prezidanteco]], kiu estis kunigita en la [[Brita Hindio]]. Simile, la tamilaj partoj de [[Srilanko]] kuniĝis kun la aliaj regionoj de la insulo dum 1802 por formi la [[Srilanko|cejlonan]] kolonion. Ili restis en la politika unio kun [[Barato]] kaj Srilanko post ilia sendependeco, dum 1947 kaj 1948 respektive. Kiam Hindio fariĝis sendependa dum 1947, Madras-prezidanteco fariĝis la Madras Ŝtato, inkluzivante la nunan [[Tamil Nadu]], marborda [[Andra-Pradeŝo]], norda [[Keralao]] kaj la sud-orienta marbordo de [[Karnatako]]. La ŝtato sekve estis duonigita laŭ [[Lingvistiko|lingvistikaj]] linioj. Dum 1953, la nordaj distriktoj formis la Andra-Pradeŝon. Sub la [[Reorganiza akto de la Ŝtatoj]] dum 1956, Madras perdis siajn okcidentajn marbordajn distriktojn. La distriktoj de [[Bellary]] kaj [[Suda Kanara]] estis ceditaj al reĝolando de [[Mysore]], kaj [[Keralao]] estis formita de la distrikto de [[Malabar]] kaj la antaŭa la [[princecaj ŝtatoj]] de [[Travancore]] kaj [[Cochin]]. Dum 1968, la ŝtato de Madras estis renomigita [[Tamilnado]]. Estis kelkaj unuaj petoj por sendependa tamila ŝtato sekve al la adopto de la federala sistemo.<ref>{{cite news |first = P.C. |last = Vinoj Kumar |author = |coauthors = |url = http://www.tehelka.com/story_main19.asp?filename=op092306Tamil_Nadu.asp |title = Tamil Nadu at the Crossroads |work = |publisher = www.tehelka.com |pages = |page = |date = |accessdate = 2006-12-02 |language = |titolo = Arkivita kopio |alirdato = 2010-04-10 |arkivurl = https://web.archive.org/web/20061201044128/http://www.tehelka.com/story_main19.asp?filename=op092306Tamil_Nadu.asp |arkivdato = 2006-12-01 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061201044128/http://www.tehelka.com/story_main19.asp?filename=op092306Tamil_Nadu.asp |date=2006-12-01 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.tehelka.com/story_main19.asp?filename=op092306Tamil_Nadu.asp |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-04-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20061201044128/http://www.tehelka.com/story_main19.asp?filename=op092306Tamil_Nadu.asp |arkivdato=2006-12-01 }}</ref> Tamen, la [[Hinda konstitucio]] garantiis aŭtonomeco al la ŝtatoj, kaj protestoj de tamiloj dum 1963, instigis la regadon adopti novan politikon, kiu nomiĝis "[[Tri lingvoj formulo]]". Ĉi tiu pli kaj pli sendependigis la tamilojn en Hindio, kiuj estas kontentigitaj de la federala akordo, kaj estas tre malmulta helpo por la secesio aŭ sendependeco hodiaŭ. En [[Srilanko]], tamen, la unueca akordo portis al kreskanta konvinkiĝo, laŭ kelkaj tamiloj, pri diskriminacio fare de la [[Sinhala lingvo|sinhala]] majoritato. Ĉi tio kreskigis la demandon por [[federismo]], kiu dum la 1970-a kreski en movado por la [[Aŭtonoma Tamila Lando]]. La situacio degeneris en intercivitana milito dum la unuaj 1980-aj. Pafopaŭzo efektivigita ekde 2002 haltis dum Aŭgusto 2006 per bombardado kaj bombado de ambaŭ la flankoj. Hodiaŭ la tamiloj estas la 18&nbsp;% de la Srilanka popolo (3,8 milionoj).<ref>http://www.tourism-srilanka.com/population.html</ref> == Politika situacio == Nur inter la [[9-a jarcento]] kaj la [[11-a jarcento]], sub la [[dinastio Ĉola]], la tamiloj estis unuigitaj en unu sama ŝtato. La naciaj institucioj plej gravaj por la tamiloj estis la registaroj de la ŝtatoj kie ili loĝas, nome la registaro de Tamil Nadu kaj tiu de Srilanko, kiu helpis la uzadon de la tamila ekde la 1950-aj jaroj. En la politiko en Tamil Nadu hegemonias la ''Movado de Memamo'' (aŭ Dravidia Movado), fondita de E.V. Ramasami, konata populare kiel Perijar, por helpi la memamon kaj raciismom, kaj por lukti kontraŭ la sistemo de [[kasto]]j kaj kontraŭ la subpremado de la malsupraj kastoj. Ĉiu grava partio en Tamil Nadu bazsa sian ideologion sur la Movado de Memamo, kaj la politikaj partioj baratanoj ludas malgravajn rolojn en la politiko de tamiloj. [[Dosiero:Recolectores_de_te3.jpg|eta|maldekstra|200ra|Tamilino kolektanta [[teo]]n.]] En Srilanko, en la politiko tamila hegemonias la movadoj federistaj kiu poste iĝos la Unuigita Fronto Tamila de Liberigo, ĝis komenco de la 1980-aj jaroj. Tiam la politika movado estis anstataŭata grandparte de armita lukto ĉefe de la [[Tamilaj tigroj|Tamilaj Tigroj de Liberigo de Eelam]], LTTE, kiuj hegemoniis en la 1990-aj jaroj, danke al la helpo de tamilioj el Barato kaj el la diasporo. La LTTE kontrolis grandan parton de la nordo de Srilanko (ĉirkaŭ kvarono de Srilanko), kaj klopodis starigi sian propran registaron tie. La nasko de la LTTE en 1983 rilatis subpremadon kaj morton de centoj da tamiloj post atenco kontraŭ 13 srilankaj soldatoj. Barato intervenis kiel pacforto, sed mortis pli da 1000 barataj soldatoj. En 1991 teruristo, eble ligata al la LTTE, mortigis la ĉefministron el Barato [[Rajiv Gandhi]]. == Fina milito kaj malvenko == [[Dosiero:Tamil bride and groom performing 'மெட்டி அணிதல்'.jpg|alternative=Tamil bride and groom performing 'மெட்டி அணிதல்'.jpg|eta|Geedza ceremonio]] La historio de Srilanko estis markita dum pli da du jardekoj (fine de la [[20-a jarcento]] kaj komenco de la 21-a de [[etna konflikto]] inter la nacia registaro kaj la insurekcia movado de tamiloj nomita ''Tamilaj Tigroj de Liberigo de Eelam'' (''Liberation Tigers of Tamul Eelam'' aŭ LTTE en [[angla]]), kio kaŭzis ĉirkaŭ 70,000 mortintoj sen kalkuli la finajn en 2009. Komence de 2002 la du konfliktaj flankoj militpaŭzis, sed ambaŭ partioj rompis tiun akordon. Komence de 2009 la nacia registaro atakis la teritorion kontrolata de tamiloj dum kelkaj monatoj kaj nuligis la gerilon kaj mortigis ĝian estraranojn, ĉefe Velupillai Prabhakaran, sed post mortigi ankaŭ ĉirkaŭ pli da 6,500 da civiluloj, ĉefe tamiloj, laŭ Unuiĝintaj Nacioj<ref>"Sri Lanka pone fin a 26 años de guerra civil contra la minoría tamil", El País, 19-a de majo de 2009.</ref>. Laŭ la lastaj ciferoj de Unuiĝintaj Nacioj mortis en la milito inter 80.000 kaj 100.000 personoj, el kiuj ĉirkaŭ 6.200 soldatoj el la armeo de Srilanko (30.000 vunditoj) kaj 22.000 tamilaj gerilanoj ekde julio de 2006 (tiuj lastaj nombroj laŭ la srilanka registaro). Laŭ Unuiĝintaj Nacioj estas el 250.000 al 300.000 tamilaj rifuĝintoj en koncentrejoj, ĉefe en la regiono de Vavunija, kiuj suferas militvundojn, malsaton kaj nehoman situacion, dum la registaro malpermesas ilin foriri, ĉar oni diras, ke ili klopodos identigi fuĝintajn eksgerilanojn. Ankaŭ la laboro de NRG estas malhelpata de la armeo.<ref>"Sri Lanka encierra en campos a 300.000 tamiles", Público, 23-a de majo 2009, paĝo 10.</ref> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Gravaj tamiloj == * [[Tiravaluvaro]] {{Projektoj|ReVo=tamil|ReVo titolo=Tamil-}} [[Kategorio:Tamiloj| ]] 4nzxw3mxgtlhz7lm5zactguqk05xhsx 0 294813 9483170 9387854 2026-09-28T11:49:01Z Sj1mor 12103 9483170 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | regiono-ISO = AT-5 | situo sur mapo2=Aŭstrio | zomo = 10 | bildo = Saalfelden Becken.jpg | bildo-priskribo = vala panoramo kun impona alpa fono }} '''Saalfelden''', formale per plena nomo '''Saalfelden am Steinernen Meer''' {{prononco|zaLfEldn am ŝtajnernen mE:r}} estas komunumo de [[Aŭstrio]]. Ĝi apartenas al la [[federacia lando (Aŭstrio)|federacia lando]] [[Salcburgio]] kaj al la [[distrikto Zell am See]] (germane ''Bezirk Zell am See'', prononco {{prononco|becIrk celamzE:}}, aŭ simple ''Pinzgau'', prononco {{prononco|pIncgaŭ}}). Komence de la jaro {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} loĝantoj. <!-- Por vikidatumoj: Komence de la jaro 2018 en la komunumo vivis 16700 loĝantoj. --> La komunumo estas la centra loko de la [[Pinzgau|pincgaŭa]] parto de la valo de [[Saalach]], ĝi estas la plej loĝantaroriĉa urbo de la [[Pinzgau]]. Kvankam Saalfelden inter la komunumoj de Pinzgau de ĉiam havis la plej multajn loĝantojn, la urbo ne estas la sidejo de administrejo de la distrikto, kiu estas en [[Zell am See]]. [[Dosiero:Saalfelden2.jpg|eta|180ra| Saalfelden 2008]] == Vidindaĵoj == === Religiaj === * [[Ermitejo ĉe Palfen]] * [[Preĝejo Sanktaj Johano la Baptisto kaj Johano la Evangeliisto (Saalfelden)|Kirko Sanktaj Johano la Baptisto kaj Johano la Evangeliisto]] * [[Pacpreĝejo (Saalfelden)|Pacpreĝejo]], protestantisma * [[Rozaria kapelo (Saalfelden)|Rozaria kapelo]], romkatolika * [[Serba ortodoksa preĝejo (Saalfelden)|Serba ortodoksa preĝejo en Bürgerau]] === Aliaj === * [[Kastelo Dorfheim]] * [[Kastelo Farmach]] * [[Kastelo Lichtenberg (Saalfelden)|Kastelo Lichtenberg]] * [[Kastelo Ritzen|Kastelo Ritzen kun regionhistoria muzeo]] * montaj ekskursoj al [[Steinalm]] aŭ [[Peter-Wiechenthaler-kabano]] == Servoj kaj spektakloj == * [[Skisaltada stadiono de Saalfelden|Felix-Gottwald-skisaltadstadiono]] * [[Gimnazio de Saafelden (BEA)]] * [[Ĵazfestivalo internacia de Saalfelden]] * ripozumzono ĉirkaŭ la lago [[Ritzensee]], sude en la urbo * [[Brandlhof (Saalfelden)|Brandlhof]] kun golfejo kaj aŭtostirekzercejo de ÖAMTC == Historio == ;Frua historio kaj antikveco La unuaj elfositaĵoj el la Baseno de Saalfelden datumas de la 3a jarmilo a.K. El tiu epoko, la [[Neolitiko]], estas ankaŭ la en 1891 elfosita batalhakilo kun traborita preniltrueto kies ekzakta troviĝloko ne plu konatas. Kuproekspluato tiam floris. El la pli frua [[ferepoko]] maloftas la trovitaĵoj kio konkludigas onin ke la setlado en la regiono malpli grandiĝis. Nur dum la juna ferepoko (2a-1a jc. a.K.) la nombro de la setlantoj denove senteblis. Tiam setlis la [[keltoj]] en [[Pinzgau]] i.a. je la [[kelta setlejo de Biberg]] kaj de tiu ĉi epoko datumas la fama ''Cervo disde Biberg-monto'', bronza plastikaĵo en formo de sidanta cervo. Laŭ nunaj esploroj la loko de troviĝo kaj fariĝo ne nepre devus esti identa. Tamen klaras ke temas pri laboraĵo de zono situanta norde de la [[Alpoj]]. El la tempo de la [[Romia Imperio]] raras la mencioj. Nur kelkaj nomoj atestas la gravan influon de romia kulturo (kp. ''Bisontio'' el kiu formiĝis ''Pinzgau''; ''Marcon'' el kiu formiĝis ''Marzon''). ;Mezepoko Ekde la 7a jarcento [[bavario|bavaroj]] eksetlis en la baseno. La lokonomfinaĵoj je ''-ing'' aŭ ''-ham'' pro tio tipas. Sekve iĝis kunfandiĝo de [[ĝermanoj]] kaj italidoj. Envale plurfojis la ĝermanaj toponimiaĵoj, dume la italidaj estis pliaj ĉe montaj kaj basenrandaj zonoj. En la 8-a jarcento skribitis la plej malnova posedaĵregistro eklezia. Danke al tio oni ankaŭ informiĝas pri la graveco de [[Ruperto de Salcburgo]] kiel apostolo de la bavaroj. En ĝi raportatas ke pastro nome Boso transdonis kelkajn bienojn en lokoj de la regiono ''Salzburggau'' (Saalfelden, [[Zell am See]], [[Wals-Siezenheim|Wals]]). Saalfelden ja eksplicite menciatas kiel ankaŭ la rivero [[Saalach]] (''in Bisoncio, quod nunc Pinzgo dictur atque ad Salvet super Sala''). Poste la tiama Bavario iĝis parto de la regno de la [[frankoj]] kaj ekvalidis la frankonia grafia konstitucio. En Instalitis en Pinzgau (la hodiaŭa ''Distrikto Zell am See'') du graflandoj el kiuj la en la uesto de la distrikto kreita grafujo ekzakte egalas al la nuna tribunaldistrikto de [[Mittersill]]; la dua grafujo etendiĝis je la resto de la nuna Distrikto Zell am See. Por la jaro 930 konatas ke certa grafo Dietmar havus posedaĵojn en Saalfelden. Lia (verŝajne) filo samnoma Dietmar transdonis al [[princĉefepiskoplando Salcburgo|ĉefepiskopo salcburga]] Hartwig ŝanĝe la bienojn en kaj ĉirkaŭ Saalfelden. Tiel estis metita la fundamenta ŝtono por la evoluo de Saalfelden je ŝatata komercnodo. La jarcentoj 11-a kaj 12-a titolatas la periodo de la ''senjoroj de Saalfelden'' (Herren von Saalfelden). En la jaro 1228-a akiris arkiepiskopo Eberhardo la 2-a perŝanĝe fare de la bavaroj la nunan Pinzgaŭ-teritorion. En la transdondokumento Saalfelden ne jam nomatas vilaĝo sed basena pejzaĝo (Salfeld - kampo de [[kapra saliko|salikoj]]). En 1290 Gebhard von Felben perdis [[Kastelo Lichtenberg (Saalfelden)|Kastelon Lichtenberg]] favore al la ĉefepiskopujo salcburga kaj sekve instalitis en 1294 ĉefepiskopa tribunalo landa en Saalfelden (Landgericht Saalfelden). Ĉirkaŭ la mezo de la 14a jarcento unuafoje nomatas Saalfelden ''komercloko''. Kunmeto de la landa tribunalo kun la administradejo de Liĉtenberg-kastelo iĝis en 1418; la novo (Pfleggericht Lichtenberg) submetitis je la responso de la administristo burga. ;Modernaj epokoj La restinta historio tre kuntekstas kun eklezia historio. Furoris ankaŭ tie ĉi persekutoj de laŭdiraj sorĉistinoj. Unu el la unuaj tormentoj estis en 1565 en Saalfelden kaj brulmortigo de [[ĉasado de sorĉistinoj|sorĉistino]] okazis tuj poste. Tamen la centro de kontraŭsorĉistina agadaĉo estis en [[Mittersill]] kio daŭris ĝis la 18a jarcento. Saalfelden iĝis komunumo iomete ribelema post kiam la lasta reganta princĉefepiskopo estis foririnta al ekzilo je [[Vieno]] en 1801. La kamparanoj emfazante ke mankus landa suvereno rifuzis pagi impostojn forstajn. Ankaŭ el la 1811a jaro raportatas ke mankus el devo de 1000 guldenoj sep centoj. Inter la 17a kaj la 19a jarcentoj la ekonomio en Saalfelden lamis ankaŭ pro la ŝanĝiĝo de la komercvojoj: la vartrafiko iradis pere de [[Distrikto St. Johann im Pongau|Pongau]] kaj [[Distrikto Tamsweg|Lungau]] pli oriente. Tamen ekgravis fiksitaj merkatotagoj; ĉefbazartagoj en Saalfelden estis la mardoj. ;19a jarcento Dum la [[Napoleonaj Militoj]] la administrado necese pli kaj pli ekmemstaris. En 1811 fajrego detruis kvazaŭ la tutan kernon ene de nur kvar horoj: brulkonsumitis 107 domoj kaj la preĝejoj kaj pli ol 800 homoj iĝis senhejmaj. Venis mona kaj vara helpoj el multaj komunumoj de [[Salcburgio]] kaj Bavario. Post 1811 enkondukitis la unuaj modernaj prikonstruaj leĝoj. En 1816, post ses jaroj da bavaria okupiĝo, Saalfelden definitive iĝis [[aŭstria Imperio|aŭstria]]. En 1864, post ekvalido de novaj komunumarleĝoj, ankaŭ Saalfelden povis profiti de novaj devoj kaj rajtoj. En 1873 venis ne nur stacidomo al Saalfelden sed ankaŭ la ekago de [[Socialdemokratia Partio de Aŭstrio|socialdemokratoj]]; jam en 1901 dum parlamenta balotado du trionoj de la donitaj voĉoj estis en favoro de socialdemokratio. En 1899 kreitis moderna tubaro por akvoprovizo anstataŭigonta du publikajn kaj 20 privatajn putojn. ;20a jarcento ĝis hodiaŭ Je la tempo de da turno inter 19a kaj 20a jarcento rajtis iĝi urbestroj nur veraj ''burĝoj''; tiaj personoj en la 5.12.1896 estis nombre nur 63. * ''1891–1912'' Urbestreco de [[Josef Eberhart]] Eberhart gvidis Saalfelden en la 20an jarcenton. Jam en la unua deĵorjaro fonditis post lia komisio [[ŝparkaso]]. Lia iniciato ankaŭ ebligis instalon de akvokondukilo el Kalmbach-torento en 1899. En 1905 faritis en la kvartalo Bachwinkl centralo elektrika kio tre plibonigis la stratan iluminon kaj repuŝon de oleaj lumoj. En 1906 inaŭguritis nova lernejo. Du jarojn antaŭ lia morto Saalfelden havis jam 5589 loĝantojn. * ''1912–1919'' Urbestreco de Johann Eiböck (1870–1945) En la 16.2.1912 elektitis Eiböck, kies deĵoro malfacilis ĉefe pro la eksplodo de la [[Unua mondmilito]]; tio bone legitis en protokoloj de la urbodomaj komisionoj. Premis la lokajnojn ankaŭ malabundo da loĝejoj ĉar multaj homoj venis de ekstere por ekloĝi en Saalfelden. Tiam oni akiris ankaŭ la Wagner-Hartl-bienon por starigi centre modernan urbodomon. La komunumo vendis la ne bezonatajn bienerojn sub la kondiĉoj ke la aĉetontoj ne rajtus revendi ilin je pli alta prezo. Krome starigitis infanĝardeno. Post la fino de la monarkio [[Aŭstrio-Hungario]] kaj eko de respubliko okazis la unuaj balotoj por la landa parlamento en la 6.4.1919. * ''1919–1934'' Urbestreco de [[Josef Riedler]] La instruisto Josef Riedler estis la unua socialdemokratia urbestro saalfeldena. Inter 1922 kaj 1934 li ankaŭ membris al la salcburgia landa parlamento; dum [[aŭstrofaŝismo]] lia politika kaj malpolitika deĵoroj malekis. Li devis retiriĝi pli frue ol normale. Unu lia ŝatokupo estis [[mineralogio]]; liaj kolektoj admireblas en la regionhistoria muzeo de [[Kastelo Ritzen]]. * ''1934–1936'' Provizora administro de la merkata komunumo kaj de la landa komunumo de Saalfelden Murditis en 1935 la el Kehlbach originanta sinjorino Elise Traŭner; la murdisto, ŝia tiama koramiko, arestitis kaj mortpunitis en la 30.11.1935 en Salcburgo. * ''1936–1938'' Urbestreco de Bartholomäus Fersterer (1882–1949) Dum la deĵoro de Bartholomäus Fersterer starigitis granda kazerno por kio la komunumo devis cedi senrekompence grundojn. En 1937 loĝis en Saalfelden homoj. Je [[Anschluss]]-referendumo oficiale 99,03% voĉdonis en favoro de aliĝo al [[Nazia Germanio]]; kreskis ankaŭ la kvoto de anoj de [[NSDAP]]. Nedekomratie demisiigitis urbestro Fersterer en 1938. * ''1938–1945'' Urbestreco de Hans Großlercher En la 18.3.1938 Hans Großlercher nomumitis provizora urbestro fare de la landa registaro. Ankaŭ la sekvintajn jarojn problemis la demando je loĝejoj. * ''1945–1949'' Urbestreco de Raimund Rohrmoser Post la fino de la [[Dua mondmilito]] Saalfelden apartenis al la usono|usona okupadzono de Aŭstrio. Rohrmoser flegis bonajn kontaktojn al la okupantoj ne povante plenumi ĉiujn demandojn de la loĝantaro. Fare de la usona milita administrado instalitis centro por iamaj koncentrejanoj, punlaboristoj kaj senhejmuloj. Pro ke Rohrmoser faris malklarajn komercon per grundoj li ne plu reelektitis en 1949. * ''1949–1972'' Urbestreco de [[Adam Pichler]] Saalfelden malmodernis tiutempe sur multaj kampoj, ekz. koncerne la kvaliton de stratoj kaj akvoprovizado. Komencitis la reguligo de [[Urslau]]-rivero kaj instalitis centra remizo/konstruaĵdeponejo. Ankaŭ la situacio loĝeja pliboniĝis ege. La kooperativoj loĝejkonstruaj ''Heimat Österreich'' kaj ''Bergland'' zorgis pri la starigo de multaj luebaj respektive aĉeteblaj apartamentoj. Sekve postulitis ankaŭ la plimultiĝo de lernejoj - kio ankaŭ plenumitis. Post la definitiva memstariĝo de Aŭstrio kaj la foriro de usonaj trupoj el Saalfelden ekestis je dispono en la kvartalo Buergerau pluraj konstruaĵoj kiujn rajtis uzi la [[Gimnazio de Saalfelden (BEA)]]. Baldaŭ Saalfelden iĝis centro lerneja. En 1971 la komunumo havis 10.175 loĝantojn. * ''1972–1978'' Urbestreco de [[karl Reinthaler (politikisto)|Karl Reinthaler]] Pro sanecaj kialoj deĵoris la socialdemokrato [[Karl Reinthaler (politikisto)|Karl Reinthaler]] nur dum ses jaroj urbestrece. Li estis estinta inter 1942 kaj 1945 politika kaptito de la [[nazioj]]. Kontraŭe al aliaj li intence ofte parolis pri tiu malfacila tempo. Sub lia periodo deĵora ekiĝis la konstruo de Bergland-loĝdomblokoj kaj fondiĝis la Teknika lernejo HTL kaj la Porvirinprofesia faklernejo HBLA. Ankaŭ la naĝejo de ĉe Obsmarkt komplete restaŭritis. * ''1978–1996'' Urbestreco de [[Walter Schwaiger]] (1935–2012) Transpreninte la deĵoron jam en 1978 Schwaiger nur en 1979 devis prezenti sin je baloto. Tiam venis la resanighelpa centro de ĉe [[Ritzensee]]-lago, la konstruo de la festohalo, la kreo de piedira zono, la konstruo de gimnastikhalo por la mezlernejo malgimnazia, la starigo de pluraj infanĝardenoj kaj de ringa akvokondukilaro, la plibonigo de la rubforigo pere de la firmao ZEMKA kaj la plialtigo de la akvokvalito en riveroj pere de ''Reinhalteverband Mittleres Saalachtal''. Ankaŭ la voluntuloj fajrobrigadaj ricevis novan domon kiel ankaŭ la speciale apototaj gelernantoj. Skisaltejo en Uttenhofen konstruitis kie en 1988 jam okazis la ĉampionado por junuloj en [[nordia skiado]]. PKL (hodiaŭa nomo: SIG Combibloc) ekproduktis modernajn ujojn por trinkaĵoj kaj iĝis unu el la plej gravaj uzinoj en Saalfelden. * ''1996–2013'' Urbestreco de Günter Schied Ankaŭ Schied transprenis la laboron ene de [[parlamenta periodo]] de la antaŭulo kaj konfirmitis poste brave. La evoluo komunuma intertempe antaŭeniĝis senĉese. Krom lernejpligrandiglaboroj kaj novkonstruoj starigitis la kulturejo ''Kunsthaus Nexus'' kvazaŭ posteulanta ''Galerie Simmerl'' de la 1970-aj jaroj. Sub lia egido ankaŭ plialtrangiĝis Saalfelden je urbo en la jaro 2000. La en 1980 farita festohalo restaŭritis en 2005 kaj ŝanĝitis je vera kaj moderna kongresejo. Ankaŭ stratoj multaj pliboniĝis. Planoj pri nova sportstadiono kaj centronevitanta strato-neto laŭlonge de nordo kaj sudo ankaŭ repensitis. La publika deponejo/flegejo maŝinara krome forlasis la urbocentron por ekgasti en pli moderna ejaro. En 2002 kaj 2005 trafis la regionon de Saalfelden akregaj tempestoj kaj akvegoj. La forigo de ŝotrotavolo ŝutiĝinta je Urslau-rivero daŭris plurajn monatojn. * ''2013-hodiaŭ'' Urbestreco de Erich Rohrmoser == Urbopartoj == La urbo konsistas el la centro kaj la sekvontaj partoj/vilaĝetoj: {{Div col|cols = 3}} * Almdorf * Bachwinkl * Breitenbergham * Bsuch * Deuting * Dorfheim * Euring * Gerling * Haid * Harham * Hof * Kehlbach * Lenzing * Letting * Marzon * Niederhaus * Öd * Pabing * Pfaffenhofen * Pfaffing * Rain * Ramseiden * Ruhgassing * Schinking * Schmalenbergham * Schützing * Thor * Uttenhofen * Weikersbach * Wiesersberg * Wiesing {{Div col end}} == Fontoj == ''Chronik der Gemeinde Saalfelden'', eld. en januaro de 1992'' (germanlingva) == Homoj kun ligoj al Saalfelden == {{Div col|cols = 2}} * [[Adam Pichler]], urbestro * [[Adolf Haslinger]], rektoro universitata * [[Alexander Schläffer]], lignoskulptisto * [[Alois Keil]] * [[Alois Thalmayr]] * [[Arthur Schwaiger]], historiisto * [[Berthold Pürstinger]], episkopo * [[Cornel Schwarz]] * [[Georg Scherer]], teologo * [[Gerald Schmid]], pentristo * [[Gottfried Plohovich]], komponisto * [[Johann Madersbacher]], dekano * [[Josef Hörl]], politikisto * [[Joseph Angerer]], skulptisto * [[Joseph Jakob Fürstaller]] * [[Karl Reinthaler (politikisto)|Karl Reinthaler]], politikisto * [[Matthias Sagmeister]], korusestro * [[Oswald Putzer]], lernejestro, politikisto kaj pentristo * [[Rudolf Riemann]] * [[Sigrid Berka]], diplomatino * [[Thomas Pichler]], politikisto * [[Toni Mark]], skiisto * [[Walter Schwaiger]], politikisto * [[Wolfgang Ablinger-Sperrhacke]], opera kantisto {{Div col end}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.saalfelden.at Retpaĝo de Saalfelden] {{Projektoj}} {{Distrikto Zell am See}} [[Kategorio:Pinzgau]] [[Kategorio:Urboj de Aŭstrio]] [[Kategorio:Komunumoj de Salcburgio]] [[Kategorio:Saalfelden| ]] 0sti9fjn90n8fidl92d6zwhg6cy5q1f 0 319148 9483062 7978231 2026-09-28T08:28:59Z Sj1mor 12103 9483062 wikitext text/x-wiki En [[elektromagnetismo]], la '''Ampera cirkvita leĝo''' permesas kalkuli la valoron de la [[magneta kampo]], dank'al la dateno de [[elektra kurento|elektraj kurentoj]]. Tiu '''leĝo de Ampère''' estas simpligita [[integralo|integrala]] formo de unu el la [[ekvacioj de Maxwell]] nomita ''ekvacio de Maxwell-Ampère''. Ĝi estis malkovrita de [[André Marie Ampère]] en 1826, kaj estas konsiderata kiel ekvivalenta al la [[gaŭsa leĝo]] en [[elektrostatiko]]. Por esti analitike kaj simple aplikita, tiu ''ampera leĝo'' koncernas prefereble problemojn kun alta fizika simetrio. <ref name=Knoepfel>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.com/books?id=1n7NPasgh0sC&pg=PA210&dq=isbn=0471322059#PPA4,M1|titolo=Magnetic Fields: A comprehensive theoretical treatise for practical use|aŭtoro=Heinz E Knoepfel|jaro=2000|eldoninto=Wiley|ISBN=0471322059|paĝo=4}}{{en}}</ref> == Ampera cirkvita leĝo == [[Dosiero:Electromagnetism.svg|eta|250px|[[Elektra kurento]] ''I'' elradias [[elektromagneta indukto|elektromagnetan indukton]] ''B'', kiu turniĝas laŭ direkto de korkotirilo sekvanta la direkton de la kurento.]] Per proksimumado de kvazaŭstabilaj aŭ stabilaj fenomenoj, la ''ampera cirkvita leĝo'' indikas ke la [[voja integralo|kontura integralo]], laŭ fermita kurbo, de [[magneta kampintenso]] kreita de distribuo de [[elektra kurento|elektraj kurentoj]] egalas al la ''algebra sumo'' de kurentoj, kiuj tra-iras la [[surfaco]]n difinitan per la orientita cirkvito. <center><math>\oint_{C}\vec H \cdot\mathrm d \vec l = \sum I_{\rm traira}</math>,</center> kie: * <math>\oint_{C}</math> estas la [[voja integralo|kontura integralo]] laŭ la fermita kurbo <math>C</math>, * <math>\vec H</math> estas la [[magneta kampintenso]], * <math>d \vec l</math> estas la elementa transloko laŭ la [[kurbo]] <math>C</math>, * <math>\sum I_{traira}</math> estas la algebra sumo de elektraj intensecoj de ĉiuj [[kurento]]j ĉirkaŭigitaj de la konturo <math>C</math>. En [[vakuo]], oni povas rekte kalkuli la [[magneta fluksdenso|magnetan fluksdenson]], laŭ la ekvacio: <center><math>\oint_{C}\vec B \cdot\mathrm d \vec l = \mu_0 \cdot \sum I_{\rm traira}</math>,</center> kie: * <math>\mu_0</math> estas la [[permeableco de vakuo]]. Atentu, estas ''algebra [[sumo]]'' (adicio de signaj nombroj): oni devas orienti la konturon, kaj do difini [[normalo|normalan]] vektoron de la surfaco, sekvante konvenon de signoj de kurentoj konsiderataj pozitive aŭ negative laŭ iliaj direktoj. == Diversaj formoj de kurentoj == Oni povas konsideri diversajn kazojn de kurentoj ĉirkaŭigitaj de cirkvito. * Kiam la cirkvito ĉirkaŭas plurajn dratformajn kurentojn, tiam la totala ĉirkaŭigita elektra intenseco estas kalkulota laŭ la formulo: <center><math>I_{\rm traira}=\sum I_i</math></center> kie <math>I_i</math> estas la kurento de la drato '''i'''. * Kiam la cirkvito ĉirkaŭas linean kurenton kun [[lineara ŝarga denseco]] <math>K</math>, tiam la ĉirkaŭigita elektra intenseco estas kalkulota laŭ la formulo: <center><math>{I_{\rm traira}}=\int_L \vec K \cdot\mathrm d\vec L \; </math>.</center> * Kiam la cirkvito ĉirkaŭas surfacan kurenton kun [[surfaca ŝarga denseco]] <math>J</math>, tiam la ĉirkaŭigita elektra intenseco estas kalkulota laŭ la formulo: <center><math>{I_{\rm traira}}=\iint_S \vec J \cdot\mathrm d\vec S</math>.</center> == Demonstro de [[ampera forta leĝo|ampera leĝo pri forto]] (ampera forta leĝo) == Oni povas uzi la ''amperan cirkvitan leĝon'' por simple demonstri la ''[[ampera forta leĝo|amperan leĝon pri forto]]''. Konsideru [[cirklo]]n '''C''' de radiuso '''r''' ĉirkaŭ longa maldika [[konduktilo]], kiu estas perpendikla al la ebeno de la cirklo, kaj en kiu cirkulas kurenton '''I₁'''. Apliku al ĝi la ''amperan cirkvitan leĝon'': <center><math>\oint_{C}\vec H \cdot\mathrm d \vec l = 2 \pi r H_1 = I_1 \; ; </math> </center> en vakuo: <center><math> \vec B_1 = \mu_0 \vec H_1 \; , </math> </center> do: <center><math>B_1 = \frac{\mu_0 I_1}{ 2 \pi r} \; . </math> </center> Konsideru nun, paralele al la unua, duan konduktilon kun longo ''<math> \ell </math>'', en kiu cirkulas kurenton '''I₂''', je la distanco '''r'''. Ĉi tiu estas submetita al la magneta indukto '''B₁''', do al [[lorenca forto|laplaca forto]], pro la kurento en la alia konduktilo: <center><math>F_m = B_1 I_2 \ell \; , </math> </center> kaj pri unuobla longo <math> \; \; \; \; \; \; \; \; \ell = 1 ,</math> la rilato fariĝas: <center> <math> \; F_m = \frac {\mu_0}{2 \pi} \frac {I_1 I_2 } {r}, </math> </center> kio estas la ''[[ampera forta leĝo|ampera leĝo pri forto]]'' en ties simpla formo. == Rilato al [[ekvacioj de Maxwell]] == Apliko de [[teoremo de Stokes]] al la simpligita ekvacio de Maxwell-Ampère rezultigas esprimon de la ''leĝo de Ampère'' en lokala formo. La ''ekvacio de Maxwell-Ampère'' estas: <center><math>\vec{\nabla}\times\vec{H} = \vec{J} + \frac{\partial \vec{D}}{\partial t}</math>.</center> Ĝi kreas rilaton inter la kampo <math>\vec{H}</math> (aŭ ankaŭ <math>\vec{B}</math>) en punkto de spaco, kaj la kurenta [[denseco]] <math>\vec{J}</math> en tiu sama punkto; se la fenomeno ne dependas de la tempo: <center><math>\vec{\nabla}\times\vec{H} = \vec{J}</math>,</center> aŭ ankoraŭ en vakuo <center><math>\vec{\nabla}\times\vec{B} = \mu_0 \vec{J}</math>;</center> kaj laŭ la [[teoremo de Green]]: :: <center><math> \oint_{C}\vec B \cdot\mathrm d \vec l = \mu_0 \cdot \iint_S \vec J \cdot\mathrm d\vec S</math>.</center> == Vidu ankaŭ == * [[Ampero]] * [[Magneta konstanto]] * [[Libera spaco]] * [[Ampera forta leĝo]] (leĝo de Ampère pri elektromagneta forto) * [[Leĝo de Biot-Savart]] * [[Lorenca forto]] * [[Vektora kalkulo]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Elektromagnetismo]] 51hj28cpdb7vtkcf3zkbt3k5u7t92lq 0 324894 9482797 9461127 2026-09-27T12:39:27Z Sj1mor 12103 9482797 wikitext text/x-wiki {{Informkesto rivero | rivera_nomo =Lieser | bilda_nomo =Lieser (Mosel) Eifel Quelle 2007.jpg | titolo =Oficiala Fonto de la rivero Lieser apud [[Boxberg]] | fonto =en [[Eifel|Hocheifel]] apud la vilaĝo [[Boxberg (Eifel)|Boxberg]] | fonto-alteco =560 | fonto-alteco-prefikso=ĉ. | fonto-latitudo=50/16/19/N | fonto-longitudo=6/51/23/E | regiono-ISO por fonto=DE-RP | enfluejo =apud [[Lieser (Mozelo)|Lieser]] en la [[Mozelo]]n | enfluejo-alteco=108 | enfluejo-alteco-prefikso=ĉ. | enfluejo-latitudo=49/54/56/N | enfluejo-longitudo=7/0/32/E | regiono-ISO por enfluejo=DE-RP | altecodiferenco=452 | altecodiferenco-prefikso=ĉ. | landoj =Germanio | longeco =73.6 | baseno =402.4 }} La rivero '''Lieser''' estas 73,6 km longa, [[orografio|orografie]] maldekstra aŭ nordmozela alfluanto de la [[Mozelo]] en [[Rejnland-Palatinato]] ([[Germanio]]). Ĝia akvokolekta areo entenas 402,4 km². == Rivervojo == La rivero Lieser fontas en la [[Hocheifel]], la plej alta parto de la mezmontaro [[Ejfelo]]. Ĝia [[fonto]] situas [[Boxberg (Eifel)|Boxberg]], komunumi en la [[distrikto Vulkaneifel]]. La rivero fluas grandparte suden kaj parte paralele al la [[germana aŭtovojo A1]]. Ĝi fluas tra la distrikt-urbo [[Daun]]. Poste ĝi atingas la [[distrikto Bernkastel-Wittlich|distrikton Bernkastel-Wittlich]]. Ĝi fluas tro [[Manderscheid]], kie de dekstre alfluas la la rivero [[Kleine Kyll]] kiel plej longa flankrivero de la Lieser. Poste la rivero trafluas [[Wittlich]], la distrikturbo de la distrikto Bernkastel-Wittlich, la [[baseno de Wittlich]] kaj la [[Mozelaj montoj]]. La rivero enfluas de nordo en la komunumo [[Lieser (Mozelo)|Lieser]] la [[Mozelo]]n. == Nomo == La nomo Lieser estas de kelta origino .<ref>Franz Schmitt: ''Chronik Weindorf Lieser.'' Paulinus Druckerei, Trier 1988, S. 27.</ref> La plej frua mencio de Lieser kiel ''Lesura'' troviĝas en poemo el la jaro 371 [[Mosella (Ausonius)|Mosella]] de [[Ausonius]].<ref>[http://books.google.de/books?id=sGpAAAAAcAAJ&pg=PA60&lpg=PA60&dq=Lieser+Bach+Ausonius&source=bl&ots=Gir64odVnp&sig=dJwdGuTDO15uYqniolKV-laSOMs&hl=de&ei=THa4S7fjCejGOMvTpaEL&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CAkQ6AEwAA#v=onepage&q=Lieser%20Bach%20Ausonius&f=false Kommentar zur Mosella des Ausonius]</ref> En veso 365 staras: „Praetereo exilem Lesuram“ (la sensignifa Lieser mi preterlasas).<ref>Zitat und Übersetzung bei Franz Schmitt: ''Chronik Weindorf Lieser.'' Paulinus Druckerei, Trier 1988, S. 26.</ref> Testamento el decembro 634 raportis pri vinbienoj apud la Lieser: „Vineas ad Lesuram ... quas possedi“.<ref>Zitat bei Franz Schmitt: ''Chronik Weindorf Lieser.'' Trier 1988, S. 42.</ref> Ekde la malfrua 8a jarcento la ''e'' en la rivernomo ''Lesura'' ŝanĝiĝis al ''i'' aŭ ''y'', el Lesura fariĝas ''Lisera''. La hodiaŭa nomo ''Lieser'' estas unuafoje menciita en dokumento el la jaro 1357.<ref>Franz Schmitt: ''Chronik Weindorf Lieser.'' Trier 1988, S. 42.</ref> == Turismo == Dum granda parto paralele al la rivero estas la iama fervoja trako kaj la nuna [[Biciklovojo Maare-Mosel]] de [[Bernkastel-Kues]] trans Wittlich al [[Daun]]. En du etapoj de Daun al Wittlich kaj pluen al Bernkastel-Kues iras [[Lieserpfad]], migropado de la [[Eifelverein]]. == Vinkultivado == Ĉe la malsupra parto de la Lieser − de [[Wittlich]] trans [[Platten (apud Wittlich)|Platten]] kaj [[Maring-Noviand]] ĝis la vilaĝo Lieser − vino estas kultivata. La areoj apartenas al la [[vinregiono]] [[Mozelo (vinregiono)|Mozelo]]. == Literaturo == * Manuel Andrack: ''Du musst wandern. Ohne Stock und Hut im deutschen Mittelgebirge'', [[Kiepenheuer & Witsch]], Kolonjo 2005, ISBN 3-462-03488-X – beschreibt den Lieserpfad von Daun nach Wittlich als den „schönsten Wanderweg der Welt“ * Erich Gerten, Manfred Morsbach, Alois Mayer: ''Die Lieser - Geschichte und Geschichten um einen Eifeler Wasserlauf'', Herausgeber: VHS Wittlich Stadt und Land e.V., Wittlich 2000, ISBN 3-00-006760-4 == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://wiki.outdoorseiten.net/index.php/Lieserpfad Der Lieserpfad im Outdoorwiki] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091106151834/http://wiki.outdoorseiten.net/index.php/Lieserpfad |date=2009-11-06 }} * [http://www.lieserpfad.de Lieserpfad von Daun nach Wittlich] * [http://www.maare-moselradweg.de Maare-Mosel-Radweg], [http://www.regio-radler.de Regio-Radler] * [http://www.wasser.rlp.de/erleben/index.html Gewässerwanderweg Lieser] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050313145156/http://www.wasser.rlp.de/erleben/index.html |date=2005-03-13 }} * [http://www.hochwasser-rlp.de/mosel/karte/einzelpegel.php?pegel=PLEIN Pegel Plein]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorio:Akvokolekta areo de Mozelo]] [[Kategorio:Riveroj en Rejnlando-Palatinato]] [[Kategorio:Riveroj en la Ejfelo]] [[Kategorio:Distrikto Vulkaneifel]] snv1emlgb6a6xg3uwgi52mu89q5piux 0 330135 9482966 9457263 2026-09-28T03:14:03Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482966 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Jon Lee ANDERSON''' (n. 15-an de januaro, 1957) estas usona biografiisto, aŭtoro, internacia esplorĵurnalisto kaj verkisto por ''[[The New Yorker]]'', ĉefe pri militaj lokoj kiaj tiuj de [[Afganio]], [[Irako]], [[Ugando]], [[Israelo]], [[Salvadoro]], [[Irlando]], [[Libano]], [[Irano]], kaj tra [[Mezoriento]]. Anderson verkis ankaŭ por ''[[The New York Times]]'', ''[[Harper's]]'', ''[[Life magazine|Life]]'', kaj ''[[The Nation]]''. Anderson eklaboris kiel ĵurnalisto en 1979 por ''Lima Times'' en [[Peruo]]. Dum la 1980-aj jaroj li laboris ĉefe ĉe [[Centrameriko]], unue por Jack Anderson kaj poste por [[Time magazine]]. Anderson verkis ankaŭ la definitivan 800-paĝan biografion de la ikona marksista revoluciulo [[Ernesto Guevara|Che Guevara]]. Titole ''Che Guevara: A Revolutionary Life'', ĝi estis unuafoje publikita en [[1997]]. Dum serĉado por la libro en Bolivio, li malkovris la kaŝitan lokon de la tombo de Guevara el kiu ties restaĵoj estis elfositaj en 1997 kaj redonitaj al Kubo. == Libroj == * ''Guerrillas: Journeys In the Insurgent World.'' (malmola) 1992. (mola) Penguin Books, 2004. ISBN 0142004979 * ''Che Guevara: A Revolutionary Life.'' Grove Press, 1997. ISBN 0802116000 * ''The Lion's Grave: Dispatches from Afghanistan.'' Grove Press, 2002. ISBN 0802117236 * ''The Fall of Baghdad'' New York: The Penguin Press, 2004. ISBN 1594200343 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.stateofnature.org/jonLeeAnderson.html Intervjuo pri Che Guevara ĉe ''State of Nature'', Majo 2010] * The Observer: November 2009 article on [https://web.archive.org/web/20091202182902/http://www.guardian.co.uk/society/2009/nov/29/rio-drugs-war-jon-lee-anderson Rio de Ĵaneiro narkotistoj] * [http://www.groveatlantic.com/grove/bin/wc.dll?groveproc~book~1890 ''Che Guevara: A Revolutionary Life'',de Jon Lee Anderson] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090422012556/http://www.groveatlantic.com/grove/bin/wc.dll?groveproc~book~1890 |date=2009-04-22 }} * [http://findarticles.com/p/articles/mi_m1316/is_12_36/ai_n8640876 Jon Lee Anderson pri Iraka milito] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060622175229/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1316/is_12_36/ai_n8640876 |date=2006-06-22 }} * [http://colombiacalling.blogspot.com/2008/01/john-lee-anderson-on-chavez-che-and.html ''Jon Lee Anderson on Chavez, Che, and Colombia'', 31an de januaro 2008] * LA Times: [http://www.latimes.com/news/opinion/la-oe-anderson20feb20,0,6255929.story ''Fidel's Slow Fade'', de Jon Lee Anderson, Feb 20-a 2008] * NY Times: [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C02E6DB1E31F937A35756C0A961958260 ''Questions For: Jon Lee Anderson'', Majo 4-a 1997] * [http://www.meettheauthor.com/bookbites/572.html Kun Aŭtoro: Jon Lee Anderson] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100117161839/http://www.meettheauthor.com/bookbites/572.html |date=2010-01-17 }} * PBS: [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/beyond/interviews/anderson.html ''Beyond Baghdad'', Intervjuo kun Jon Lee Anderson el Irako, Dec 7-a 2003] * PBS Forum: [http://www.pbs.org/newshour/forum/november97/che1.html ''The Legacy of Che Guevara''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140105072648/http://www.pbs.org/newshour/forum/november97/che1.html |date=2014-01-05 }} kun Jon Lee Anderson * The Morning News: [http://www.themorningnews.org/archives/personalities/birnbaum_v_jon_lee_anderson.php Robert Birnbaum v. Jon Lee Anderson] * The Nation: [http://andromeda.rutgers.edu/~hbf/che.htm Che Guevara: ''Guerrillero Heroico''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160303180532/http://andromeda.rutgers.edu/~hbf/che.htm |date=2016-03-03 }} de Jane Franklin, Majo 19-a 1997 * The New Yorker: [http://www.newyorker.com/archive/2006/07/31/060731fa_fact_anderson?printable=true ''Castro’s Last Battle'', de Jon Lee Anderson, Julio 31-a 2006] * The New Yorker: [http://www.themodernword.com/gabo/gabo_power.html ''The Power of Gabriel García Márquez'', de Jon Lee Anderson, Sept 27-a 1999] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130909001834/http://www.themodernword.com/gabo/gabo_power.html |date=2013-09-09 }} * The New Yorker: [http://www.newyorker.com/reporting/2007/07/09/070709fa_fact_anderson ''The Taliban's Opium War'', de Jon Lee Anderson, Julio 9-a 2007] * The New Yorker: [http://archives.newyorker.com/?i=2009-12-14#folio=064 ''Letter from Mogadishu, “The Most Failed State”''], Decembro 14-a, 2009, p. 64 * Audio Interview: [http://webstat.latrobe.edu.au/www/marketing/assets/podcasts/2008/opinion-jun3008-audio.mp3 Babile kun Jon Lee Anderson] Ĉe ''La Trobe University'' 26-a Majo, 2008. http://www.newyorker.com/archive/2005/09/19/050919fa_fact Leaving Desire 'The Ninth Ward After the Hurricane: Letter from New Orleans' {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Anderson, Jon Lee}} [[Kategorio:Che Guevara]] [[Kategorio:Usonaj biografoj]] [[Kategorio:Usonaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Primilitaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:New York Times]] [[Kategorio:Novjorkanoj]] 0zq6999ltdeo0vi5z7qcalen3xrbfc3 0 337172 9482772 8704994 2026-09-27T12:15:39Z Sj1mor 12103 9482772 wikitext text/x-wiki {{Informkesto biografio |Antaŭnomo = Sergej Ivanoviĉ |Familinomo = Beljavskij |AliajLingvoj = Сергей Иванович Белявский |NaskiĝLoko = Sankt-Peterburgo |NaskiĝTago = 7 |NaskiĝMonato = decembro |NaskiĝJaro = 1883 |MortLoko = Leningrado |MortTago = 13 |MortMonato = oktobro |MortJaro = 1953 |Okupo = astronomo |Ŝtato = Rusio }} Li naskiĝis la {{daton|25|novembro|1883}} laŭ la [[julia kalendaro]] tiam uzata en [[Rusio]]. Li estis ano de la [[Rusia Akademio de Sciencoj]]. Li laboris en [[astrometrio]] kaj astrofotometrio kaj studis la [[varianta stelo|variantajn stelojn]] en la [[Simeiza observatorio]] ([[Krimeo]]). Li malkovris aŭ kunmalkovris tridek-ses [[asteroido]]jn, kaj la [[nuda okulo|nudokule]] videblan [[kometo]]n [[C/1911 S3]] (Beljavskij), nomita ankaŭ ''Kometo 1911 IV'' kaj ''Kometo 1911g''. Inter [[1937]] kaj [[1944]], li estis la sepa direktoro de la [[Observatorio Pulkovo]], posteulo de [[Boris Gerasimoviĉ]]. Unu el liaj malkovraĵoj ricevis lian nomon: la asteroido [[1074 Beljawskya]]. {| class="wikitable" |+ '''Malkovritaj asteroidoj : 36''' | [[749 Malzovia]] || {{dato|5|aprilo|1913}} || rowspan="25" | |- | [[812 Adele]] || {{dato|8|septembro|1915}} |- | [[849 Ara]] || {{dato|9|februaro|1912}} |- | [[850 Altona]] || {{dato|27|marto|1916}} |- | [[851 Zeissia]] || {{dato|2|aprilo|1916}} |- | [[852 Wladilena]] || {{dato|2|aprilo|1916}} |- | [[853 Nansenia]] || {{dato|2|aprilo|1916}} |- | [[854 Frostia]] || {{dato|3|aprilo|1916}} |- | [[855 Newcombia]] || {{dato|3|aprilo|1916}} |- | [[856 Backlunda]] || {{dato|3|aprilo|1916}} |- | [[857 Glasenappia]] || {{dato|6|aprilo|1916}} |- | [[885 Ulrike]] || {{dato|23|septembro|1917}} |- | [[969 Leocadia]] || {{dato|5|novembro|1921}} |- | [[978 Aidamina]] || {{dato|28|majo|1922}} |- | [[981 Martina]] || {{dato|23|septembro|1922}} |- | [[995 Sternberga]] || {{dato|8|junio|1923}} |- | [[1001 Gaussia]] || {{dato|8|aŭgusto|1923}} |- | [[1004 Belopolskya]] || {{dato|5|septembro|1923}} |- | [[1005 Arago]] || {{dato|5|septembro|1923}} |- | [[1006 Lagrangea]] || {{dato|12|septembro|1923}} |- | [[1031 Arctica]] || {{dato|6|junio|1924}} |- | [[1062 Ljuba]] || {{dato|11|oktobro|1925}} |- | [[1065 Amundsenia]] || {{dato|4|aŭgusto|1926}} |- | [[1074 Beljawskya]] || {{dato|26|januaro|1925}} |- | [[1084 Tamariwa]] || {{dato|12|februaro|1926}} |- | [[1086 Nata]] || {{dato|25|aŭgusto|1927}} || kun [[Nikolaj Ivanov|N. Ivanov]] |- | [[1094 Siberia]] || {{dato|12|februaro|1926}} || |- | [[1118 Hanskya]] || {{dato|29|aŭgusto|1927}} || kun N. Ivanov |- | [[1153 Wallenbergia]] || {{dato|5|septembro|1924}} || |- | [[1224 Fantasia]] || {{dato|29|aŭgusto|1927}} || kun N. Ivanov |- | [[1621 Druzhba]] || {{dato|1|oktobro|1926}} || rowspan="6" | |- | [[1874 Kacivelia]] || {{dato|5|septembro|1924}} |- | [[1984 Fedynskij]] || {{dato|10|oktobro|1926}} |- | [[2156 Kate]] || {{dato|23|septembro|1917}} |- | [[3134 Kostinsky]] || {{dato|5|novembro|1921}} |- | [[4509 Gorbatskij]] || {{dato|23|septembro|1917}} |} == Vidu ankaŭ == * [[:Kategorio:Malkovrita de Sergej Beljavskij]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{ru}} [http://www.vgd.ru/B/belavsky.htm Genealogio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040505170941/http://vgd.ru/B/belavsky.htm |date=2004-05-05 }} * {{ru}} [http://astrometric.sai.msu.ru/pulkovo/10.jpg Tombo de Sergej Ivanoviĉ Beljavskij]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (el la [http://astrometric.sai.msu.ru/museum_gallery_pulkovo.html tombejo de la observatorio de Pulkovo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101114033231/http://astrometric.sai.msu.ru/museum_gallery_pulkovo.html |date=2010-11-14 }}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Rusiaj astronomoj]] [[Kategorio:Sovetiaj astronomoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Sankt-Peterburgo]] [[Kategorio:Mortintoj en Sankt-Peterburgo]] [[Kategorio:Malkovrintoj de asteroidoj]] [[Kategorio:Malkovrintoj de kometoj]] h49s86xcp9l3i9ui7q07bbe1udu8goo 0 343710 9483023 9461032 2026-09-28T06:07:36Z Sj1mor 12103 9483023 wikitext text/x-wiki {{informkesto muzeo |regiono-ISO = RU-MOW |situo sur mapo= Centra Moskvo |tipo1 = reliefo |zomo=13 |estro = Direktoro: Marina Loshak<br>Prezidento: Irina Antonova }} '''La Ŝtata Muzeo de Belartoj [[Aleksandr Puŝkin|Puŝkin]]''' ({{l-ru|Государственный музей изобразительных искусств имени А. С. Пушкина}}) estas unu el plej ampleksaj deponejoj de la eŭropa kaj la monda belarto situanta en [[Moskvo]], [[Rusio]]. Ĝin ordonis fondi caro [[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]] omaĝe al sia patro [[Aleksandro la 3-a (Rusio)|Aleksandro la 3-a]], tial ĝis [[1917]] ĝi nomiĝis '''La Belarta Muzeo de Moskva Universitato de Lia Imperiestra Moŝto Aleksandro la 3-a '''. La [[13-an de junio]] [[1912]] okazis ĝia inaŭguro. == Historio == [[Dosiero:Ivan tsvetaev.jpg|eta|maldekstra|100ra|iniciatinto kaj unua estro [[Ivan Cvetajev]]]] De la [[1816]] jaro en [[Historio de Moskva Ŝtata Universitato|Moskva Universitato]] ekzistis Münz-Kabinett. Dum la 19-a jarcento kolekto de la tiu sekcio pligrandiĝis, en la [[1848]] jaro ĝi iĝis la Kabineto de belartoj kaj antikvaĵoj. Ĝi enhavis arkeolgiajn trovaĵojn, muldaĵojn de famaj statuoj, monerojn kaj medalojn. En la fino de la 19-a jarcento la profesoro de la universitato, d-ro pri historio de belartoj [[Ivan Cvetajev]] (patro de fama rusa poetino [[Marina Cvetajeva]]) iniciatis fondi novan deponejon por tiu kolekto kaj ĝian plilarĝigon. Li volis transformi tiun kolekton de kopio en instruan muzeon, similan al grandaj Eŭropaj kolektoj de kopioj. La ĉefa modelo estis la kolekto de kopioj en la Dresden-a muzeo [[Albertinum]]. La Cvetajev-a kolekto de muldaĵoj enhavas kopiojn de la skulptaĵoj kaj aliaj artaĵoj de la Antikva Oriento, Antikveco, Mezepoko kaj Renesanco. Ĝi estas unu el grandaj tiaj kolektiĝoj. Cvetajev ankaŭ volis krei la kolekton de muldaĵoj de la moderna okcidenta skulpturo (centro de kiu iĝus la kreaĵoj de [[Auguste Rodin]]), sed la brulo, kiu deturis parton de eksponatoj, malhelpis fari tion. Krom tio la muzeo dum sia fondo ricevis kelkajn kolektojn de originaloj. La plej notinda estas la kolekto de atikaĵoj de [[Vladimir Goleniŝĉev]]. Egipta parto de tiu kolekto estas la bazo de la Egipta sekcio de la muzeo. En [[1911]] - [[1913]] Cvetajev estis unua estro de muzeo. [[Dosiero:Nechaev-Maltsov.jpg|eta|maldekstra|100ra|mecenato [[Jurij Neĉajev-Malcov]]]] [[Dosiero:Gmii.jpg|eta|320ra|ĉefa fasado de la muzeo]] Establado de la konstruaĵo okazis la [[17-an de aŭgusto]] [[1898]] laŭ aprobo de la caro. La projekton faris arkitekto [[Roman Klein]], inĝenieroj [[Ivan Rerberg]] kaj [[Vladimir Ŝuĥov]]. Plej grandan parton de necesa monsumo subvenciis rusa mecenato [[Jurij Neĉajev-Malcov]]. Post la [[Oktobra Revolucio]] la muzeo daŭre evoluis. En 1918 aperis la plano de kreado de kvar Moskvaj muzeoj: Nacia arta muzeo, Muzeo de la okcidenta arto, Muzeo de la rusa popola arto kaj vivaranĝo, kaj Muzeo de la orienta arto. Dum la diskutado de la plano oni notis, ke la Muzeo de belartoj de la Moskva universitato povas esti la bazo por la kreado de la granda arta muzeo. La kolekto de la muzeo daŭris pligrandigi. Ĝi ricevis la originalaj Antikvecaj artaĵoj el la muzeo de la eksa [[Strogonovko (Simferopola distrikto)|Stroganov]]-a instruejo kaj el la eksa Moskva instruejo de la skulptado kaj pentrado. La muzeo ankaŭ aĉetadis multe da grafikaĵoj. De la printempo de [[1923]] komencis formiĝi la ĉefa parto de la pentraĵa galerio de muzeoj. Oni transdonis en la muzeon la pentraĵojn de la okcidentaj pentristoj, laborinta ĝis la mezo de la 19-a jarcento, el aliaj Moskvaj tekoj. La ĉefaj fontoj de tiuj pentraĵoj estis la [[Rumjanceva muzeo]], [[Tretjakova galerio]], kaj aliaj muzeoj, iuj privataj kolektoj naciigitaj. Sed en Moskvo situis malmulte da notindaj pentraĵoj de tiu periodo. Tial en la printempo de la [[1924]] la muzeo ricevis multe da pentraĵoj el [[Ermitejo]], Leningrada muzea fondaĵo kaj aliaj Leningradaj kolektoj. En 1930 oni translokigis ankoraŭ 37 pentraĵojn el Ermitejo (inkluzivante ĉefverkojn). La muzeo iĝis la ĉefa muzeo de la malnova okcidenta arto (ĝis la mezo de la 19-a jarcento) en Moskvo. Laborantoj de la muzeo aktive partoprenas en la [[arkeologio|arkeologiaj]] esploroj en la suda Sovetio, kiu kompletigas la kolektojn de la muzeo. La kolekto de la muzeo iĝis tro granda por ĝia konstruaĵo, sed tiu problemo ne estis solvita ĝis la fino de la 20-a jarcento. En [[1948]] la muzeo ricevis duonon de la kolekto de la Muzeo de la nova okcidenta arto, kiu estis malfermita pro politikaj motivoj. Tiel en la kolekto de muzeo aperis la laboraĵoj de la modernaj pentristoj kaj skulptistoj. De [[1949]] ĝis [[1953]] en la plimulto de la haloj de la muzeo situis la Ekspozicio de la donacoj al [[Iosif Stalin]]. En [[1994]] aperis la unua filio de muzeo (kaj la unua aldona konstruaĵo). Tio estas la Muzeo (nun Sekcio) de la privataj kolektoj. Tiu sekcio de muzeo estas bazita pro la iniciativo de la fama historiisto de literaturo [[Ilja Silberstein]]. Li havis grandan kolekcion de pentraĵoj kaj grafikaĵoj kaj volis salvi tiun kolekcion kiel tutaĵo. Sed en Moskvo ne ekzistis muzeo, kiu gardus kolekciojn, do Silberstein ekvolis krei ĝin. En la mezo de la 80-aj jaroj Irina Antonova, la derektisto de la Muzeo de Belartoj subtenis Silberstein-on. Moskvaj, Leningradaj kaj aliaj kolektantoj komencis doni siajn kolekciojn kaj formiĝis la "hiperkolekto", kiu estas nekutima por Moskvo. La muzeo enhavas kaj Eŭropa, kaj rusa belarto, ĉefe nova. Ĉiu kolekcio havas sian propran strukturon, iufoje ne similas al la tipa muzeo. En [[1996]] en la [[Rusia ŝtata universitato de la neekzaktaj sciencoj]] estis kreita la Instrua muzeo Cvetajev, kiu enhavas la grandan parton de la Cvetajev-a kolekto de muldaĵoj. En la [[2006]] la Sekcio de la privataj kolektoj ricevis novan konstruaĵon, kaj en ĝia eksa konstruaĵo oni kreis la Galerion de la arto de landoj de Eŭropo kaj Ameriko de la 19-a — 20-a jarcentoj. Tio estis fakte ne kreo de la tute nova muzeo, sed la pligrandigo de la ekspozicio de la pentraĵoj kaj skulpturoj de 19-a kaj 20-a jarcento. Antonova volis rekrei la Muzeon de la nova okcidenta arto, sed la peto al Ermitejo redoni la Peterburgan parton de la eksa kolekto de tiu muzeo kaŭzis nur la proteston. Sed tiaj planoj daŭras ekzisti eĉ post tio. En la [[2014]] la dua parto de la nova konstruaĵo de la Sekcio de la privataj kolekcioj estis fremita. == Kolekto kaj ekspozicioj == En [[2010]] kolekton de la muzeo konsistigis pli ol 560 000 objektoj prezentantaj pentrarton, grafikon, skulpturon ktp. Tie regule okazas internaciaj eksponadoj de belartaĵoj. === La ĉefa konstruaĵo === La ĉefa konstruaĵo enhavas la parton de la Cvetajev-a kolekto de muldaĵoj, la originalajn artaĵojn de la Antikva Oriento kaj Antikveco, kaj la kolekton de la Renesanca kaj modernaj okcidentaj artaĵoj ĝis la 18-a jarcento. ==== La Antikva Oriento ==== La plej fama parto de la Antikv-Orienta kolekto de la muzeo estas la kolekto de la Egiptaj antikvaĵoj. La bazo de tiu kolekto estas la privata kolekto de Vladimir Goleniŝĉev. En la nuna stato la kolekto de Egiptaj antikvaĵoj ilustras ĉiujn etapojn de la evoluo de la Egipta kulturo, ekde la prahistorio kaj ĝis la Bizanca periodo. En la ekspozicio tiuj eksponaĵoj situas ĉefe en la speciala Egipta halo, dekoraciita laŭ la stilo de la antikva Egipta arkitekturo. La kolekto de la Mez-Orientaj antikvaĵoj estas pli modesta. Ĉefe ĝi estas situanta en la Asiria halo kun kelkaj muldaĵoj de la Asiriaj reliefoj kaj statuoj. Alia notinda objekto de la muzea kolekto estas la juveloj el la Trojaj trovaĵoj de [[Heinrich Schliemann]]. ==== Antikveco ==== La kolekto de la Antikvaj originaloj enhavas 37 mil artaĵojn. En la ekspozicio antikvaj artaĵoj estas disponitaj en du haloj de la unua etaĝo. En la unua oni eksponas ceramikon, statuojn kaj statuetojn, bosojn de la antikva Kipro, Grekio kaj Italio ĝis la 4-a jarcento de nia erao. La dua enhavas la arkeologiajn trovaĵojn de la muzeo en regiono de la norda marbordo de la Nigra Maro. [[Dosiero:Head golenischev.jpg|eta|La antikva skulpturo el la kolekto de Goleniŝĉev]] ==== Bizancio ==== Muzeo havas malgrandan kolekcion de la Bizancaj ikonoj kaj ornamartaĵoj. La ikonoj situas en la unua etaĝo de la muzeo en la halo 7. ==== Originalaj Eŭropaj artaĵoj ==== Tiu parto de kolekto komencis formiĝi dum la fondo de muzeo, sed la ĉefa parto formiĝis en la Sovetia periodo. Ĝi enhavas la arto de Italio, la landoj de historia Nederlando kaj Francio de la 14-a ĝis la 19-a jarcento. Ĝi ilustras ĉiujn stadiojn de la evoluo de la Eŭropa arto, komencante de la Antaŭ-Renesanco. ==== La Cvetajev-a kolekto de muldaĵoj ==== En la ĉefa konstruaĵo la muldaĵoj estas disponigitaj en la du tegmentitaj kortetoj kaj en multe da haloj de la dua etaĝo. La kortetoj estas famaj lokoj de la Muzeo. En la Greka korteto oni disponigis la muldaĵojn de la famaj objektoj de la Antikva arkitekturo (la angulo de [[Partenono]], portiko de [[Ereĥteiono]] ktp.) kaj multaj muldaĵoj de antikvaj reliefoj kaj statuoj. En la Italia korteto (kopio de la korteto de la palaco [[Bargello]]) oni eksponas la muldaĵojn de la statuoj kaj reliefoj de la epoko de Renesanco kaj kelkajn arkitekturajn elementojn. La muldaĵoj kaj kopioj de haloj de la dua etaĝo (kaj la balkono de la Italia korteto) ilustras la evoluon de la Eŭropa skulpturo, reliefo kaj mozaiko de la antikvega Grekio ĝis la Renesanco. === La Galerio de la arto de landoj de Eŭropo kaj Ameriko de la 19-a — 20-a jarcentoj === La Galerio enhavas la artaĵojn de la 19-a kaj 20-a jarcentoj. La plej fama parto de tiu kolekto estas la pentraĵoj de [[impresionismo|impresionistoj]] kaj [[postimpresionismo|postimpresionistoj]] ĉefe el la privataj kolektoj de la [[Sergej Ŝĉukin]] kaj [[Ivan Morozov]]. Krom tiuj pentraĵoj la galerio havas la kolekton de la Eŭropaj pentraĵoj kaj statuoj de la 19-a jarcento kaj kolekto de la modernaj pentraĵoj kaj skulptaĵoj. === La Sekcio de la privataj kolektoj === La Sekcio de privataj kolektoj enhavas multe da kolektoj de la tre diversaj temoj. === La instrua muzeo Cvetajev === La instrua muzeo Cvetajev enhavas la muldaĵojn kaj kopiojn de artaĵoj de la Antikva Oriento ĝis la epoko de Renesanco. La ekspozicioj estas similaj al la ekspozicio de kopioj de la ĉefa konstruaĵo, sed la artverkoj estas aliaj. == La Centro de la estetika edukado Musejon == La muzeo ĉiam estis la edukada institucio. En la postrevolucia periodo tie komencis la speciala edukada laboro kun infanoj, adoleskantoj kaj junuloj. La ĉefa celo estis la eduko de la sperta kaj scihava spektanto. En la 2006 la sekcioj de la muzeo, kiuj okupiĝas pri tio, ricevis novan konstruaĵon kaj nomon La Centro de la estetika edukado Musejon. En la centro specialistoj laboras kun edukatoj de la 5-a jaro de vivo ĝis la junuleco en pluraj rondetoj kaj sekcioj. La centro ankaŭ praktikas artterapion. == Memora apartamento de Svjatoslav Richter == La fama muzikisto [[Svjatoslav Richter]] estis amiko de la muzeo kaj testamentis al ĝi sian apartamenton. Nun tiu apartamento funkcias kiel la malgranda muzeo de Richter, protektante la atmosferon ekzistantan dum lia vivo. En la apartamento oni ankaŭ organizas koncertojn kaj artajn ekspoziciojn. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} {{ru}} * [http://www.youtube.com/watch?v=5Na0DkA5uZY inaŭguro (video)] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Artmuzeoj en Moskvo]] [[Kategorio:Distrikto Ĥamovniki (Moskvo)]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1898]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1912]] 6a58ckt008oxv4admmqxzkoms1zzeni 0 345199 9482795 8979212 2026-09-27T12:37:51Z Sj1mor 12103 9482795 wikitext text/x-wiki {{Informkesto setloloko de Svislando |nomo=Soulce |blazono=[[Dosiero:Soulce-Blazono.png|120ra|centre|Blazono de Soulce]] |priskribo de blazono=Blazono de Soulce |bildo=<!---[[Dosiero:XX|eta|285ra|centre| Soulce ]]---> |kantono=Ĵuraso |distrikto=[[Delemonto (distrikto)|Delemonto]] |loĝantoj=256 |areo=24,68 |alteco=605 |poŝtkodo=2864 |kodo=6723 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Soulce 2009.png|285ra|centre|Mapo de Soulce]] |priskribo de mapo=Situa mapo de Soluce, antaŭ la komunumo kuniĝo }} '''Soulce''' estis ĝis la 31-a de decmebro komunumo kaj kaj ekde la 1-a de januaro 2013 parto de la komunumo [[Haute-Sorne]] en la [[Distrikto Delemonto]] en [[Kantono Ĵuraso]], [[Svislando]]. Ĝi havis 256 loĝantojn je la 31-a de decembro 2009. == Geografio == Soulce situas inter du ĉenoj de la [[Ĵurasa Montaro]] ĉe la borde de la samnoma rivero, kiu alfluas okcidente al [[Sorne]] alfluanto de [[Birs]]. En nordo la valon limigas la kresto de ''Le Mont'', en sudo la kresto de le ''Montagne de Moutier'' (Monto de Moutier), kie sur alteco de 1165 m [[s.m.]] troviĝas la plej alta punkto de la komunumo. La teritorio de la komunumo etendiĝas sura areo de 24,68&nbsp;km², de kiuj 70% estas kovritaj de [[arbaro]], 28% servas por [[agrikulturo]] kaj 2% por [[setlado]]. == Iamaj najbaraj komunumoj == La komunumo Soulce limis ĝis fino de 2012 en nordo al [[Courtételle]], en nordoriento al [[Courfaivre]], en oriento al [[Châtillon JU|Châtillon]], en sudoriento al [[Moutier]] ([[Kantono Berno|BE]]), en sudo al [[Perrefitte]] ([[Kantono Berno|BE]]), en sudokcidento al [[Souboz]] ([[Kantono Berno|BE]]), kaj en okcidento al [[Undervelier]]. == Trafiko == Soulce situas komplete flanke de ĉiuj gravaj trafikvojoj. Je tri flankoj la vilaĝo estas ĉirkaŭita de montoj, kaj nur al okcidento estas vojo al Undervelier. Per aŭtobuslinio tra [[Undervelier]] al [[Bassecourt]] la komunumo estas konektita al la publika transportreto. == Historio == La unua dokumenta mencio de Soulce datiĝas el la jaro [[1148]] kiel ''Sulza''. Dum [[mezepoko]] Soluce apartenis al la Paraoĥaro Moutier-Grandval. En la jaro [[1468]] la [[episkopo]] de [[Bazelo]] aĉetis la vilaĝon, kiu tiam formis parton de la paroĥo Undervelier. En la jaro [[1746]] la vilaĝo estis sendependigita de la politika komunumo Undervelier, kaj en [[1802]] ĝi ankaŭ eklezie sendependiĝis. Post la [[Franca Revolucio]] de [[1792]] dum unu jaro la vilaĝo apartenis al la [[Raŭraka Respubliko]] por poste aparteni de [[1793]] ĝis [[1815]] al [[Francio]], unue kiel parto de la departemento [[Mont-Terrible]] kaj poste de la departemento [[Haut-Rhin]]. En la jaro [[1815]] la [[Viena Kongreso]] atribuis la regionon al la [[Svislando|svisa]] [[Kantono Berno]]. Ekde la 1-a de januaro [[1979]] Soulce apartenas al la nove fondita [[Kantono Ĵuraso]]. <ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/f/F2950.php ''François Kohler'': ''Soulce'' en 'Historia Leksikono de Svislando'' (2010-11-19)]</ref> Kun efiko de la 1-a de januaro [[2013]] la iamaj komunumoj [[Bassecourt]], [[Courfaivre]], [[Glovelier]], Soulce kaj [[Undervelier]] estis kunigitaj al la nova komunumo [[Haute-Sorne]] kaj ĉesis do ekzisti kiel aŭtonomaj komunumoj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.soulce.ch Oficiala retejo de la komunumo Soulce] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060103210458/http://www.soulce.ch/ |date=2006-01-03 }} * [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/f/F2950.php Soulce en la Historia Leksikono de Svislando] {{Navigilo:Komunumoj de la Distrikto Delemonto}} 7iowg9tjl2shq583ertvxu2av4s00as 0 347262 9482920 9466649 2026-09-27T21:49:52Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482920 wikitext text/x-wiki {{januaro}} Jen '''listo de okazaĵoj en [[januaro]] [[2011]]'''. == 1-a de januaro == * Ekfunkciis la nova [[Usono|usona]] televidkanalo [[Oprah Winfrey Network]] (OWN), establita de [[Oprah Winfrey]] kaj [[Discovery Communications]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/02/own/ Опра Уинфри запустила собственный телеканал] {{ru}}</ref> * Faris ĵuron [[Dilma Rousseff]], la unua prezidantino de [[Brazilo]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/01/dilma/ В Бразилии появилась первая женщина-президент]{{ru}}</ref> * Je 15:25 (loka horo) en la flughaveno de [[Surguto]] ([[Ĥanta-Mansa aŭtonoma distrikto]], [[Rusio]]) ekbrulis turbinoj de la aviadilo [[Tu-154]] de la flugkompanio «[[Kogalimavia]]», kiu devis ekflugi al [[Moskvo]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/01/casualties/ При взрыве самолета в Сургуте есть погибшие] {{ru}}</ref> Baldaŭe eksplodiĝis fuelcisternoj de ĝi kaj la aviadilo plene forbrulis. 3 homoj pereis, 44 vundiĝis.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/01/moar/ Количество жертв и пострадавших в Сургуте выросло] {{ru}}</ref> * En drinkejo en la urbeto ''Ipelegeng'', situanta je 200&nbsp;km de [[Johanesburgo]] ([[Sud-Afriko]]), dum [[Novjaro|novjara]] festado okazis tumulto kaj interpremo, sekve de kio pereis 10 homoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/01/dead/ Из-за давки в южноафриканском баре погибли десять человек] {{ru}}</ref> * En ĉefaj gazetoj de [[Nord-Koreio]] aperis direktitaj al [[Sud-Koreio]] avertoj, laŭ kiuj milita konflikto inter la du landoj okazigos «nuklean ĥolokoston».<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/01/welcome/ Северная Корея предупредила соседей о "ядерном холокосте"] {{ru}}</ref> * Ĉirkaŭ 0:30 (loka horo) en ([[Aleksandrio]], [[Egipto]]) apud preĝejo de [[Kopta Eklezio]], el kiu tiumomente eliradis homoj post diservo, eksplodiĝis bombo. 21 homoj pereis, 8 estis vunditaj. Post tio kolriĝintaj paroĥanoj atakis policanojn kaj apudan [[moskeo]]n. Tra la urbo okazis interpuŝiĝoj kristanoj kaj islamanoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/01/alexandria/ Число жертв теракта в Александрии достигло 21] {{ru}}</ref> * [[Estonio]] aliĝis al [[Eŭrozono]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/01/euro/ Эстония вступила в зону евро] {{ru}}</ref> == 2-a de januaro == * Forpasis la [[Britio|brita]] aktoro [[Pete Postlethwaite]]. Li havis 64 jarojn kaj mortis pro [[kancero]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/03/postlethwaite1/ Умер британский актер Пит Постлетуэйт] {{ru}}</ref> * En centra kaj suda [[Ĉilio]] okazis [[tertremo]] forta je 6,5 gradoj laŭ la [[skalo de Richter]]. [[Hipocentro]] troviĝis je ĉirkaŭ 70&nbsp;km nord-okcidente de la urbo [[Temuko]], je profundeco de 17&nbsp;km, subakve. Damaĝoj kaj viktimoj mankas.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/03/chile/ В Чили произошло землетрясение магнитудой 6,5] {{ru}}</ref> * La aerarmeo de [[Israelo]] atakis du celojn en [[Gaza Sektoro]] — responde al raketa pripafado de tiu teritorio.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/02/gaza/ ВВС Израиля ответили на ракетный обстрел авиаударом по сектору Газа] {{ru}}</ref> * Inundoj en nord-orienta [[Aŭstralio]] kaŭzis multajn damaĝojn kaj pereon de almenaŭ 1 homo. Entute pro tio suferis 200 miloj da homoj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/02/flood/ В результате наводнения в Австралии погиб человек] {{ru}}</ref> == 3-a de januaro == * La ministerio pri internaj aferoj de [[Jemeno]] informis pri supozata pereo dum [[ŝtormo]] de kelkdekoj da [[kontraŭleĝaj enmigrintoj]], kiuj strebis en du boatoj atingi la landon. Plejparte ili devenis [[Etiopio]], ankaŭ estis el [[Somalio]]. [[Patrolŝipo]]j savis nur 3 vojaĝintojn, kvankam en unu boato estis 46 homoj, el dua — inter 35 kaj 40.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/03/drown/У берегов Йемена утонули десятки нелегалов] {{ru}}</ref> * La [[Meksiko|meksika]] [[narkokartelo]] «[[La Familia]]» anoncis monatan militinterrompon.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/03/truce/ Наркокартель "Ла Фамилиа" объявил перемирие] {{ru}}</ref> == 4-a de januaro == * Forpasis la [[Britio|brita]] verkisto [[Dick King-Smith]], aŭtoro de libroj pri aventuroj de la ''porkido Babe''. Li havis 88 jarojn.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/06/kingsmith/ В Англии скончался создатель поросенка Бейба] {{ru}}</ref> * Forpasis la [[Britio|brita]] kantisto [[Gerry Rafferty]]. Li havis 63 jarojn.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/05/rafferty/ Скончался британский певец Джерри Рафферти] {{ru}}</ref> * En [[Bostono]] ([[Usono]]) mortpafis sin per fusilo [[Ali Reza Pahlavi la 2-a|Ali Reza Pahlavi]], la plej juna filo de la lasta [[Irano|irana]] [[ŝaho]] [[Mohamed Reza Pahlavi]]. Li havis 44 jarojn.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/05/shah1/ Сын бывшего иранского шаха покончил с собой] {{ru}}</ref> * En la urbo [[Asjuto]] ([[Egipto]]) ĉirkaŭ 500 junaj kristanoj manifestaciis la loka stabo de la reganta [[Nacional-Demokratia partio (Egipto)|Nacional-Demokratia partio]], protestante kontraŭ malsufiĉa protektado de [[koptoj]], persekutataj de [[Islamismo|islamismaj]] teroristoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/05/egypt/ Около 500 христиан вышли на демонстрацию в Египте] {{ru}}</ref> * En [[Gvatemalurbo]] ([[Gvatemalo]]) okazis eksplodo en buso. 4 homoj pereis.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/04/busblast/ При взрыве автобуса в Гватемале погибли четыре человека] {{ru}}</ref> == 5-a de januaro == * [[Arusha]], [[Tanzanio]]: 2 mortintoj kaj 9 vunditoj en manifestacio de opozicio dispelita de polico. Respondeculoj de ĉefa opozicia partio estis arestitaj.<ref>[http://lci.tf1.fr/filnews/monde/tanzanie-2-morts-9-blesses-dans-une-manifestation-de-l-opposition-6215436.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110109104316/http://lci.tf1.fr/filnews/monde/tanzanie-2-morts-9-blesses-dans-une-manifestation-de-l-opposition-6215436.html|date=2011-01-09}} {{fr}}</ref> * Finiĝis la [[Monda junulara ĉampioneco en glacihokeo 2010]]. Venkis la teamo de [[Rusio]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/06/final/ Российская молодежная сборная выиграла ЧМ по хоккею] {{ru}}</ref> * La estro de la irakaj radikalaj [[Ŝijaismo|ŝijaistoj]] [[Muktada al-Sadr]] revenis al sia naskiĝurbo [[Naĝaf]] ([[Irako]]). Ekde [[2007]] li lernis en religia lernejo en la urbo [[Ĥomo]] ([[Irano]]).<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/05/sadr/ В Ирак вернулся радикальный шиитский лидер Муктада аль-Садр] {{ru}}</ref> * Ĉirkaŭ 18:00 (loka horo) devenanto el [[Tunizio]] eksplodigis [[gasbalono]]n apud la [[Francio|franca]] ambasadorejo en [[Bamako]] ([[Malio]]) kaj estis tuj arestita. Li deklaris, ke estas ano de «[[Al-Kaida]] en islama Magrebo». Du preterpasantoj estis malgrave vunditaj, pordegoj de la ambasadorejo iom damaĝitaj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/06/bamako/ Сторонник "Аль-Каеды" напал на посольство Франции в Мали] {{ru}}</ref> == 6-a de januaro == * La supra ĉambro d la parlamento de [[Kazaĥio]] subtenis la ideon aranĝi [[referendumo]]n pri amendoj de [[konstitucio]] por ke prokrasti prezidantan balotadon ĝis [[2020]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/06/senate/ Казахский парламент одобрил референдум о продлении полномочий Назарбаеву] {{ru}}</ref> * La parlamento de [[Honkongo]] aprobis la leĝon, kiu establas [[Minimuma salajro|minimuman salajron]]. Ekde la {{daton|1|majo}} 2011 ĝi konsistigos 28 [[Honkonga dolaro|honkongaj dolaroj]] hore.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/06/wage/ Гонконг впервые ввел понятие минимальной зарплаты] {{ru}}</ref> == 7-a de januaro == * Oni informas, ke pli ol 4700 porkaj kaj birdaj bienoj en [[Germanio]] esis fermitaj pro trovita en furaĝoj [[dioksino]]. Aŭtoritatuloj substrekas, ke temas pri malgrandaj kvantoj da kemiaĵo, sendanĝeraj por homo.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12133361 Dioxin animal feed scare shuts German farms] {{en}}</ref> * [[Ĉilio]] agnoskis [[Palestina Aŭtonomio|Palestinan Aŭtonomion]] kiel sendependa ŝtato.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/07/independent/ Правительство Чили признало независимость Палестины] {{ru}}</ref> * En [[Taŝkento]] ([[Uzbekio]]) estis neniigita kvarmetrojn alta monumento de [[Sabir Raĥimov]], [[Heroo de Sovetunio]], kiu estis sola uzbekia generalo (etna [[Kazaĥoj|kazaĥo]]) dum la [[Dua mondmilito]] kaj pereis la {{daton|26|marto}} [[1945]] apud [[Dancigo]]. Oficialaj klarigoj mankas.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/07/monument/ В Ташкенте снесли памятник Герою Советского Союза] {{ru}}</ref> * La prezidanto de [[Kazaĥio]] [[Nursultan Nazarbajev]] en sia [[ukazo]] rifuzis la proponon de la parlamento pri aranĝo de la referendumo pri prokrasto de la prezidanta balotado ĝis 2020.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/07/refused/ Назарбаев отказался от продления своих полномочий] {{ru}}</ref> == 8-a de januaro == * La estro de la ''Irana organizaĵo pri atimenergio'' [[Ali Akbar Salehi]] deklaris, ke en la urbo [[Esfahano]] estis finkonstruita la nova uzino pri fabrikado de fuelstangoj kaj platoj, do nun [[Irano]] havas la tutan ciklon de fabrikado de nuklea fuelo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/09/plates/ В Иране наладили полный цикл производства ядерного топлива] {{ru}}</ref> * En [[Niĝero]], ĉe la limo kun [[Malio]], dum liberiga operacio estis murditaj du [[francoj]], ostaĝitaj vespere la {{daton|7|januaro}} en la urbo [[Niameo]].<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12141570 Two French hostages in Niger killed in rescue attempt] {{en}}</ref> * En la urbo [[Akapulko]] ([[Meksiko]]) apud la vendeja centro estis trovitaj 15 viraj korpoj, el kiuj 14 estis senkapigitaj. Oni supozas, ke temas pri ago de la [[narkokartelo]] [[Sinaloa (narkokartelo)|Sinaloa]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/08/decapitation/ В Акапулько обнаружено 14 обезглавленных тел] {{ru}}</ref> * En la urbo [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Arizono]], [[Usono]]) 22-jara ''Jared Loughner'' pripafis homojn, amasiĝintajn por renkontiĝo kun [[Gabrielle Giffords]], la ano de [[Usona Domo de Reprezentantoj|Domo de Reprezentantoj]] el tiu ŝtato. 6 homoj estis murditaj (inkluzive de asistanto kaj federacia juĝisto de kongresanino ''John Roll''), 12 estis vunditaj (inkluzive de kongresanino mem). Murdisto estis arestita.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/09/sixdown/ Стрелявший в конгрессмена от Аризоны убил шесть человек] {{ru}}</ref> * En [[departemento San Marcos]] ([[Gvatemalo]]) pasaĝera buso falis en 50 metrojn profundan [[interkrutejo]]. Almenaŭ 14 homoj pereis, 30 estis vunditaj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/09/deep/ В Гватемале 14 человек погибли при падении автобуса в горное ущелье] {{ru}}</ref> * La [[Nordkoreio|nordkoreia]] ''Komitato pri paca kuniĝo'' oficiale proponis al [[Sud-Koreio]] komenci intertraktadon sen iuj ajn antaŭaj kondiĉoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/08/talks/ Северная Корея предложила Южной начать переговоры] {{ru}}</ref> == 9-a de januaro == * Vespere en la nord-okcidenta parto de [[Irano]] kraŝis la aviadilo [[Boeing 727]] de la flugkompanio [[Iran Air]], fluginta el [[Teherano]] al [[Urmia]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/09/dead/ При крушении самолета в Иране погибли 70 человек] {{ru}}</ref> El 105 homoj almenaŭ 77 pereis.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/10/blackbox/ Найден "черный ящик" упавшего в Иране лайнера] {{ru}}</ref> * En [[Tunizio]] pereis junuloj dum protestoj kontraŭ la registaro: 8 laŭ la registaro, 20 laŭ la opozicio. [[AFP]] sciigas pri almenaŭ 14 pereintoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/10/tunisia/ 14 человек убиты в ходе беспорядков в Тунисе] {{ru}}</ref> * En [[Sudano]] komenciĝis la referendumo pri sendependeco de la suda parto de la lando.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/09/sudan/ В Судане начался референдум о разделении страны] {{ru}}</ref> == 10-a de januaro == * [[Tom DeLay]], eksa estro de [[Respublikana Partio (Usono)|respublikanoj]] en la [[Usona Domo de Reprezentantoj|Domo de Reprezentantoj]] ([[Usono]]), estis kondamnita al 3 jaroj de malliberigo pro partopreno en [[monlavado]] kaj krima interkonsento.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/11/delay/Бывший лидер республиканцев в Конгрессе приговорен к трем годам тюрьмы] {{ru}}</ref> * La prezidanto de [[Turkmenio]] [[Gurbanguli Berdimuĥamedov]] postulis, ke ĉiuj ŝtatofixistoj regu komputilon.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/11/comp/ Президент Туркмении обязал чиновников освоить компьютер] {{ru}}</ref> * [[Sud-Koreio]] rifuzis la proponon pri intertrakto, kiun la {{daton|8|januaro}} faris [[Nord-Koreio]]. Oficiale estis deklarite, ke por tio Nord-Koreio faru unuajn paŝojn al senarmiĝo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/10/reject/ Южная Корея отвергла предложенные КНДР переговоры] {{ru}}</ref> * Forpasis [[Fred Rice]], la unua [[Afro-usonanoj|afrousona]] ĉefo de la polico de [[Ĉikago]]. Li okupis tiun postenon ekde [[1983]], kiam la urbestro iĝis [[Harold Washington]] (same unua el afrousonanoj) ĝis [[1987]]. Poste Fred Rice fondis la ''Nacian organizaĵon de afrousonaj oficiroj'' ({{en}} ''National Organization of Black Law Enforcement Executives'').<ref>[https://web.archive.org/web/20110123084346/http://www.chicagotribune.com/features/obituaries/ct-met-obit-fred-rice-20110110,0,4537003.story Fred Rice, 1926-2011 Chicago's first full-time black police superintendent] {{en}}</ref> == 11-a de januaro == * En la urbo [[St. Peterburgo (Florido)|St. Peterburgo]] ([[Florido]], [[Usono]]) estis malfermita la nova domo de la ''Muzeo de Salvador Dali'', kiu estas konsiderata plej granda kolekto de verkoj de [[Salvador Dalí]] ekster [[Hispanio]]. Ĝi disponas pri 2140 verkoj de la artisto (inkluzive 96 pentraĵojn). Oni konstruadis la muzeon dum 2 jaroj kaj malfermis ĝin je 11:11 la 11-an de januaro.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/12/dali/ Во Флориде открылся крупнейший музей Сальвадора Дали] {{ru}}</ref> * Almenaŭ 11 homoj pereis dum la ribelo en prizono de la urbo [[Gómez Palacio]] ([[Meksiko]]).<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/12/riot/ Во время бунта в мексиканской тюрьме погибли 11 человек] {{ru}}</ref> * [[Reuters]] informas, ke en [[Butano]] estis akceptita la leĝo, permesanta al polico eniri domojn de civitanojn por serĉi [[Kontrabando|kontrabandajn]] fumaĵojn. [[Fumado]] en tiu [[Budhismo|budhisma]] lando estis permesita, sed vendado de fumaĵoj ne.<ref>[https://web.archive.org/web/20110114083313/http://news.yahoo.com/s/nm/20110111/od_nm/us_bhutan_smoking_odd Police raid homes to stub out smoking habit] {{en}}</ref> * [[AFP]] informas, ke rezulte de tumultoj en [[Tunizio]] jam pereis 21 homoj. Amasajn protestojn kaŭzis kreskanta senlaboreco kaj plialtigo de prezoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/11/tunisia/ Число погибших в беспорядках в Тунисе выросло до 21] {{ru}}</ref> * Almenaŭ 4 homoj pereis en sud-okcidentaj partoj de [[Germanio]] pro inundegoj, kaŭzintaj de pluvoj kaj neĝofandiĝo. Aparte komplika situacio estas en [[Rejnlando-Palatinato]], kie estis inunditaj ĉirkaŭ 30 loĝlokoj, inkluzive [[Koblenco]]n.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/11/tote/ В результате наводнения в ФРГ погибли четыре человека] {{ru}}</ref> * La nacia komisiono pri enketado pri [[Interetna insurekcio kontraŭ uzbekoj en Kirgizio en 2010|etnaj interpuŝiĝoj en junio 2010]] en [[Kirgizio]] publikigis la ĉefajn rezultojn de sia laboro. Laŭ ĝi la tumultojn provokis mitingoj de estroj de la [[Uzbekoj|uzbeka]] komunumo (inkluzive de ''Kadiĵan Batirov''), kiuj postulis oficialigon de la [[uzbeka lingvo]] kaj pligrandigon de la kvoto por la uzbekoj en ŝtatorganoj ĝis 30 %. Poste al interpuŝiĝoj aliĝis subtenantoj de la eksa prezidanto [[Kurmanbek Bakijev]]. Laŭ oficialaj informoj tiam estis murditaj 276 uzbekoj kaj 105 [[kirgizoj]], laŭ rajtdefendantoj pereis 312 uzbekoj kaj 107 kirgizoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/11/report/ Киргизская комиссия назвала виновных в июньских погромах] {{ru}}</ref> * [[AFP]] informas, ke pro inundegoj en la urbo [[Toowoomba]] kaj ties ĉirkaŭaĵoj ([[Aŭstralio]]) jam pereis 8 homoj kaj 72 konsideratas malaperintaj. Toowoomba estis plene inundita dum 3 horoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/11/floods/ В Австралии пропали без вести 72 человека] {{ru}}</ref> == 12-a de januaro == * La registaro de [[Libano]] demisiis post kiam eksiĝis pli ol triono da ministroj (ĉiuj 8 reprezentantoj de la opozicia [[Koalicio "8-a de marto"]], inkluzive de du anoj de [[Hizbulaho]], kaj unu ministro, nomumita de la prezidanto). La ĉefa kialo de kontraŭdiroj iĝis la Internacia tribunalo de la UN, enketanta la murdon de la ĉefministro [[Rafik Hariri]] en [[2005]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/12/dismantle/ Ливанское правительство ушло в отставку вслед за выходом из него "Хизбаллы"] {{ru}}</ref> * La [[Interŝtata aviadkomitato]] publikigis rezultojn de enketado pri la [[Kraŝo de la pola prezidenta aviadilo en 2010]]. Laŭ ĝi, ĉefa kialo de tio estis decido de la skipo alteriĝi dum malbonaj veterkondiĉoj. Ankaŭ oni konstatis, ke [[Pollando|polaj]] altranguloj postulis tion de la skipo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/12/approve/ Глава польского МВД обрадовался публикации доклада МАК] {{ru}}</ref> * La [[Sud-Koreio|sudkoreia]] ''Ministerio pri kuniĝo'' oficiale deklaris pri restarigo de interkomunikado kun [[Nord-Koreio]], inkluzive de [[telefonio]] kaj ligoj per [[Ruĝa Kruco]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/12/communicaton/ Южная Корея возобновила связи с КНДР] {{ru}}</ref> * En [[Tunizo]]n ([[Tunizio]]) estis enigitaj armeaj trupoj, kion kaŭzis amasaj tumultoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/12/troops/ В столицу Туниса ввели войска] {{ru}}</ref> La prezidanto [[Zin el-Abidin Ben Ali]] eksigis ministron pri internaj aferoj kaj liberigis ĉiujn kaptitajn dum tumultoj. Tamen malgraŭ [[elirblokado]] daŭras protestoj kaj interpuŝiĝoj kun polico, en kiuj vespere pereis 1 homo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/13/tunis/ Комендантский час не остановил беспорядки в Тунисе] {{ru}}</ref> * Matene en la centro de [[Kabulo]] ([[Afganio]]) eksplodigis sin [[kamikazo]]. Almenaŭ 4 homoj pereis kaj 8 estis vunditaj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/12/kabul/ Смертник устроил теракт в центре Кабула] {{ru}}</ref> * Je la nokto al la 12-an de januaro laŭ ordono de aŭtoritatuloj en [[Ŝanhajo]] ([[Ĉinio]]) estis neniigita la artmetiejo de la fama ĉina artisto [[Ai Weiwei]], konata per sia opoziceco al oficiala politiko. Tiu ĉi domo estis finkonstruita de li en [[julio 2010]] kaj kostis ĉirkaŭ 1 miliono da [[usonaj dolaroj]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/12/weiwei/ В Китае снесли мастерскую художника Ай Вэйвэя] {{ru}}</ref> * La fama [[Brazilo|brazila]] verkisto [[Paulo Coelho]] sciigis en sia blogo, ke la registaro de [[Irano]] malpermesis eldonadon de liaj libroj sen iuj ajn klarigoj.<ref>[http://paulocoelhoblog.com/2011/01/09/books-banned-in-iran/ Books banned in Iran] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120607095543/http://paulocoelhoblog.com/2011/01/09/books-banned-in-iran/ |date=2012-06-07 }} {{en}}</ref> * [[AFP]] informas, ke centro de la tria plej granda [[Aŭstralio|aŭstralia]] urbo [[Brisbano]] estis plene inundita. Subakviĝis 20 mil domoj, almenaŭ 12 homoj pereis, 43 malaperis.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/12/flood/ СМИ объявили Брисбен "городом-призраком"] {{ru}}</ref> == 13-a de januaro == * La [[Tunizo|tuniza]] prezidanto [[Zin el-Abidin Ben Ali]] deklaris en sia televida alparolo, ke li malpermesis pafi en protestantojn. Ankaŭ li promesis malaltigi prezojn de ĉefaj manĝaĵoj, malseverigi [[cenzuro]]n en [[Interreto]] kaj komprenigis, ne li ne plu kandidatiĝos kiel prezidanto.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/13/benali/ Президент Туниса запретил стрелять в демонстрантов] {{ru}}</ref> * Okazis serio da erupcioj de la vulkano [[Etna]] ([[Sicilio]], [[Italio]]).<ref>[http://ansa.it/web/notizie/photostory/primopiano/2011/01/13/visualizza_new.html_1641134890.html Fontane di lava e colata, lo show dell'Etna] {{it}}</ref> * Kelkcent homoj pereis en [[Brazilo]] pro inundoj, kaŭzitaj de pluvegoj. La brazila televidkanalo [[GloboNews]] informas pri 237 pereintoj. [[AFP]] pliĝustigas, ke 139 viktimoj estis en la montara municipo [[Serrana]] (inkluzive 114 en la urbo [[Teresópolis]]).<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/13/brazil/ Из-за наводнений в Бразилии погибло более 200 человек] {{ru}}</ref> [[BBC News]] informas, ke kvanto de pereintoj pro inundoj kaj [[terglito]]j atingis 335.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/13/brazilflood/ Число жертв наводнений в Бразилии выросло до 335 человек] {{ru}}</ref> Laŭ informoj de savistoj la kvanto de viktimoj superis 500.<ref>[http://www.estadao.com.br/noticias/geral,total-de-mortos-passa-de-500-no-rio,665904,0.htm Total de mortos passa de 500 no Rio] {{pt}}</ref> == 14-a de januaro == * Dum interpremo en la [[Hinduismo|hinduisma]] pilgrimejo [[Sabarimala]] ([[Okcidentaj Ghatoj]], [[Keralao]], [[Barato]]) pereis laŭ oficialaj informoj almenaŭ 64 homoj (laŭ la barata retejo almenaŭ 90<ref>[http://www.rediff.com/news/report/sabarimala-pilgrims-dead-in-mishap/20110114.htm 100 Sabarimala pilgrims killed, 100 injured in mishap] {{en}}</ref>). Tumulton estigis buso (aŭ aŭto), kiu trafis la aron da pilgrimantoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/14/south/ В давке на юге Индии погибли десятки паломников] {{ru}}</ref> * [[Zine El Abidine Ben Ali]], prezidanto de Tunizio fuĝis pro la amasprotestoj kontraŭ lia regado, laŭ [[AFP]] al la urbo [[Ĝido]] ([[Saŭdarabio]]). Antaŭ fuĝo li demisiigis la registaron kaj transdonis la potencon al la ĉefministro [[Mohamed Ghannouchi]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/15/jeddah/ Президент Туниса прилетел в Саудовскую Аравию] {{ru}}</ref> * [[Reince Priebus]] estis elektita la nova prezidanto de la [[Usono|usona]] [[Respublika nacia komitato]] ({{en}} ''Republican National Committee'') anstataŭ [[Michael Steele]], kiu prezidis ĝin ekde [[januaro 2009]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/15/priebus/ Республиканская партия США сменила председателя] {{ru}}</ref> * Eksiĝis la registaro de [[Japanio]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/14/resign/ Правительство Японии ушло в отставку] {{ru}}</ref> * En [[Moldavio]] la reganta koalicio aprobis la konsiston de la nova registaro, kiun eniris reprezentantoj de tri partioj: [[Demokratia Partio de Moldavio|Demokratia]], [[Liberala Partio (Moldavio)|Liberala]] kaj [[Partio Liberal-Demokrata de Moldavio|Liberal-Demokrata]]. La ĉefministro daŭre estos [[Vlad Filat]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/14/government/ Бескоммунистический альянс Молдавии сформировал правительство] {{ru}}</ref> == 15-a de januaro == * La libera interreta enciklopedio [[Vikipedio]] festas la 10-an datrevenon de sia fondiĝo ([[Jimmy Wales]], [[2001]]). Jam en decembro 2001, [[Chuck Smith]] fondis la [[Vikipedio en Esperanto|Vikipedion en Esperanto]]. * Je 18:00 (loka horo) finiĝis la referendumo pri apartigo de la suda parto de [[Sudano]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/15/sudan/ В Судане завершился референдум о разделении страны] {{ru}}</ref> * Matene komenciĝis incendio en unu el prizonoj de [[Tunizo]] ([[Tunizio]]), sekve de kio pereis dekoj da homoj (laŭ [[Al-Ĝazira]] almenaŭ 57). Dekoj da prizonuloj fuĝis.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/15/jail/ В тунисской тюрьме сгорели десятки заключенных] {{ru}}</ref> * La ''Konstitucia konsilio de Tunizio'' deklaris, ke la prezidanto de la lando [[Zine El Abidine Ben Ali]] estis eksigita kaj portempa ŝtatestro, laŭ la konstitucio, iĝis parlamentestro [[Foued Mebazaa]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/15/tunis1/ Президент Туниса низложен] {{ru}}</ref> == 17-a de januaro == * La [[Tunizio|tunizia]] ministro pri internaj aferoj ''Ahmed Fria'' deklaris, ke tumultoj kostis al la lando 1,6 miliardojn da [[eŭro]]j. Tio egalas al ĉirkaŭ 4 % de [[Malneta enlanda produkto|MEP]].<ref>[http://www.zawya.com/Story.cfm/sidANA20110117T182829ZNDL74/Turmoil%20cost%20Tunisia%20Euros%201.6%20billion%3A%20minister Turmoil cost Tunisia 1.6 billion euros: minister]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{en}}</ref> * En [[Tunizio]] estis formita la portempa koalicia registaro sub gvido de [[Mohamed Ghannouchi]]. Tuj estis deklarite pri liberigo de ĉiuj politikaj prizonuloj, enkonduko de novaj liberoj por amaskomunikiloj kaj abolicio de malpermeso pri agado de la ĉefa rajtdefendanta organizaĵo de la lando — [[Tunizia Ligo pri Homaj Rajtoj]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/17/tunisia2/ В Тунисе сформировано временное коалиционное правительство] {{ru}}</ref> * Oni informas ke kvanto de pereintoj pro inundoj en la [[Filipinoj]] atingis 51, pliaj 12 konsideratas malaperintaj. Entute tiu plado trafis 1,6 milionoj da homoj, la damaĝon oni pritaksas je 9,5 milionoj da [[usonaj dolaroj]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/17/flood/ В результате наводнения на Филиппинах погиб 51 человек] {{ru}}</ref> == 18-a de januaro == * Polico de [[Meksiko]] arestis [[Flavio Méndez Santiago]] (la kromnomo ''El Amarillo'', t.e. ''Flava''), unu el fondintoj de la narkotika kartelo [[Los Zetas]]. Li estis kaptita kun sia korpogardisto apud la urbo [[Oaxaca]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/19/zetas/ Пойман основатель мексиканского наркокартеля "Зетас"] {{ru}}</ref> * La kvanto de pereintoj pro [[inundo]]j kaj [[terglito]]j en [[Brazilo]] atingis 710.<ref>[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/americas/01/18/brazil.flooding/index.html?hpt=T2 Families search for missing as death toll rises in Brazilian floods] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110119022908/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/americas/01/18/brazil.flooding/index.html?hpt=T2 |date=2011-01-19 }} {{en}}</ref> * Oficiuloj de la [[Eŭropa Unio]] aranĝis traserĉojn en oficejoj de pluraj grandaj aŭtaj firmaoj — [[Daimler]], [[Volvo (firmao)|Volvo]], [[MAN SE (konzerno)|MAN]], [[Scania]] kaj [[Iveco]]. Ili estas suspektataj pri limigo de [[konkurenco]] kaj kreado de kartelo.<ref>[http://www.bloomberg.com/news/2011-01-18/european-commission-says-probe-over-truckmakers-concerns-possible-cartel.html European Commission Says Daimer, Volvo Offices Raided in Truckmaker Probe] {{en}}</ref> * Forpasis [[Robert Sargent Shriver]], la fama [[Usono|usona]] politikisto, kunlaboranto de [[John F. Kennedy]], fondinto de la [[Korpuso de paco]] ({{en}} ''Peace Corps''). Li havis 95 jarojn.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/19/sargent/ Умер основатель Корпуса мира Саржент Шрайвер] {{ru}}</ref> * En Tunizio [[Tunizia ribelo en 2010-2011|protestoj]] daŭras ĉar el 20 ministroj de la nova registaro 12 apartenas al la partio de la eksa prezidento. Sekve tri novaj ministroj demisiis. Ĝis tiam [[Decembro de 2010|decembre]] kaj januare jam pereis 78 personoj laŭ la oficiala versio kaj 120 laŭ aliaj fontoj. * La [[rusia prezidanto]] [[Dmitrij Medvedev]] dum sia vizito en [[Palestina Aŭtonomio|Palestinan Aŭtonomion]] deklaris, ke palestinanoj rajtas havi propran ŝtaton kun ĉefurbo en [[Orienta Jerusalemo]]. Ankaŭ li konfirmis, ke por restarigu pacan intertrakton [[Israelo]] ĉesigu konstruadon de loĝlokoj en [[Cisjordanio]] kaj Orienta Jerusalemo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/18/medvedev/ Медведев признал за палестинцами право на Восточный Иерусалим] {{ru}}</ref> * En la urbo [[Ajaccio]] ([[Korsiko]], [[Francio]]) eksplodiĝis bomboj apud du trinkejoj. Tri homoj estis malgrave vunditaj.<ref>[http://www.lepoint.fr/fil-info-reuters/deux-bars-d-ajaccio-detruits-a-l-explosif-18-01-2011-1285692_240.php Deux bars d'Ajaccio détruits à l'explosif] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140714183435/http://www.lepoint.fr/fil-info-reuters/deux-bars-d-ajaccio-detruits-a-l-explosif-18-01-2011-1285692_240.php |date=2014-07-14 }} {{fr}}</ref> * Okazis ŝanĝoj en la registaro de [[Israelo]]. Regantan koalicion eniris la nova partio [[Acmaut]] ("sendependeco", komparu [[Jom Haacmaut]]), derompiĝinta de [[Avoda]]. Ĝia estro [[Ehud Barak]] daŭre estos ministro pri defendo. Kvar liaj sampartianoj same ricevis postenojn en la registaro: [[Ŝalom Simhon]] iĝos la ministro pri infrastrukturo, [[Matan Vilnai]] — ministro pri malplimultoj, [[Orit Noked]] — la vic-ministro pri agrikulturado, [[Ejnat Vilf]] — estro de la frakcio de Acmaŭt en [[Kneset]].<ref>[http://www.haaretz.com/news/national/barak-s-atzmaut-faction-receives-four-portfolios-in-coalition-government-1.337714 Barak's Atzmaut faction receives four portfolios in coalition government] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110119211523/http://www.haaretz.com/news/national/barak-s-atzmaut-faction-receives-four-portfolios-in-coalition-government-1.337714 |date=2011-01-19 }} {{en}}</ref> * En la urbo [[Tikrit]] ([[Irako]]) [[kamikazo]] eksplodigis sin inter amaso da homoj, kiuj viciĝis por ricevi laboron en polico. Pereis 50 kaj estis vunditaj almenaŭ 150 homoj.<ref>[https://archive.is/20120529120252/www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gGC1-vcTSP9bV_pyMCUdJ3ChaSrw?docId=CNG.bcacce5d757f65ee2ea85771101c036f.81 Suicide blast at Iraq police centre kills 50] {{en}}</ref> * En [[Frankfurto ĉe Majno]] ([[Germanio]]) komenciĝis la unua proceso pri [[ruanda genocido]]. 54-jara [[Hutuoj|hutuo]] ''Onesphore Rwabukombe'', eksa estro de la komunumo ''Muvumba'', estis kulpigata pri murdoj kaj instigado al la genocido. Laŭ akuzantoj en [[1994]] li gvidis tri [[masakro]]jn, dum kiuj estis murditaj ĉirkaŭ 3700 [[tutsioj]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/18/tutsi/ В Германии начался первый процесс о геноциде в Руанде] {{ru}}</ref> * Ekfunkciis senviza reĝimo inter [[Ĉilio]] kaj [[Rusio]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/18/vise/ Чили отменила визы для россиян] {{ru}}</ref> == 19-a de januaro == * En [[Tunizio]] estis arestitaj 33 parencoj de la fuĝinta prezidanto [[Zine El Abidine Ben Ali]]. Oni kulpigas ilin pri "krimoj kontraŭ patrujo".<ref>[http://uk.reuters.com/article/idUKTRE70I4P820110119 Tunisia frees prisoners, says wants break with past] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201203023420/https://uk.reuters.com/article/idUKTRE70I4P820110119 |date=2020-12-03 }} {{en}}</ref> * La registaro de [[Svisio]] ordonis frostigi la kontojn de la du eksaj prezidantoj: [[Laurent Gbagbo]] ([[Eburbordo]]) kaj [[Zine El Abidine Ben Ali]] ([[Tunizio]]), deponitajn en svisaj bankoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/19/freeze/ Швейцария заморозила счета президентов Туниса и Кот-д'Ивуара] {{ru}}</ref> * Ĉirkaŭ 1:20 (loka horo) en la sud-okcidenta parto de [[Pakistano]] okazis la [[tertremo]] forta je 7,2 gradoj laŭ la [[skalo de Richter]]. La [[epicentro]] troviĝis je 50&nbsp;km de la urbo [[Dalbandino]]. Informoj pri damaĝoj kaj viktimoj mankas.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/19/quake/ На юго-западе Пакистана произошло мощное землетрясение] {{ru}}</ref> == 20-a de januaro == * Dum la unua kunsido de la [[Tunizio|tunizia]] ministraro subestre de [[Foued Mebazaa]] estis deklaritaj: amnestio por ĉiuj politikaj prizonuloj, tritaga funebro pri pereintoj dum [[Tunizia ribelo en 2010-2011|tumultoj]], legalizo de malpermesitaj partioj kaj konfiskado de la tuta havaĵo de la partio [[Konstitucia Demokratia Kolektiĝo]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/21/amnesty/ В Тунисе объявили амнистию для политзаключенных] {{ru}}</ref> * La [[Sud-Koreio|sudkoreia]] ''Ministerio pri kuniĝo'' deklaris pri konsento restarigi pacan intertrakton kun [[Nord-Koreio]] je nivelo de la ministroj pri defendo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/20/talks/ Южная Корея согласилась на переговоры с КНДР] {{ru}}</ref> * Du aŭtoj ŝarĝitaj je eksplodaĵoj estis eksplodigitaj en diversaj partoj de la urbo [[Kerbela]] ([[Irako]]). Pereis almenaŭ 45 homoj, precipe [[Ŝijaismo|ŝijaistoj]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/20/double/ священном городе шиитов при теракте погибли 45 человек] {{ru}}</ref> * En [[Tunizio]] amaso de protestantoj atakis la oficejon de la partio [[Konstitucia Demokratia Kolektiĝo]], kiun estras la fuĝinta prezidanto [[Zine El Abidine Ben Ali]], sed estis haltigita de militistoj per averta pafado.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/20/tunez/ Штаб-квартиру партии президента Туниса защитили от толпы] {{ru}}</ref> * En [[Nov-Jorko]] ([[Usono]]) estis arestitaj pli ol 100 [[Mafio|mafianoj]], suspektataj je murdoj, ŝantaĝoj, vendado de narkotikaĵoj, organizado de kontraŭleĝaj [[kazino]]j ktp.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/20/mobcatch/ В Нью-Йорке арестовали 100 мафиози] {{ru}}</ref> == 21-a de januaro == * En [[Tirano]] ([[Albanio]]) okazis granda manifestacio, estigita de informoj pri malkaŝita [[korupto]] en la registaro. Ĉirkaŭ 20 mil protestantoj postulis antaŭtempan balotadon. Okazis amasaj interpuŝiĝoj kontraŭ polico, sekve de kio estis forbruligitaj 15 policaŭtoj, pereis 3 kaj vundiĝis laŭ oficialaj informoj 22 civiluloj kaj 17 policanoj<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1349412/Three-dead-Hungarian-protests-calling-early-election-government-corruption-claims.html?ITO=1490 Three dead as Albanian protesters clash with police amid calls for early election over government corruption claims] {{en}}</ref> (laŭ aliaj — pli ol 130 entute<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/01/21/AR2011012102361.html Protesters clash with police in Albania, 3 killed]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{en}}</ref>). * [[Aleksandr Lukaŝenko]] faris ĵuron kaj oficiale inaŭguriĝis kiel prezidanto de [[Belorusio]] — kvaran fojon seninterrompe. Ambasadoroj de la landoj de [[Eŭropa Unio]] kaj portempa prokuristo de [[Usono]] bojkotis ceremonion.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/21/lukashenko/ Лукашенко заступил на четвертый срок] {{ru}}</ref> * Oni informas, ke en la ŝtato [[Viktorio (Aŭstralio)|Viktorio]] ([[Aŭstralio]]) jam suferispro [[inundo]]j 72 urboj. Plene aŭ parte estis inunditaj pli ol 1700 domoj, en kiuj loĝas ĉirkaŭ 4300 homoj. Almenaŭ 1 homo pereis.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/21/flood/ От наводнения в австралийском штате Виктория пострадали 72 города] {{ru}}</ref> == 22-a de januaro == * Oni informas, ke kvanto da pereintoj pro inundoj en [[Sud-Afriko]] atingis 70, preskaŭ 8400 homoj senhejmiĝis. Pro sama kialo en [[Mozambiko]] pereis 10 homoj kaj senhejmiĝis dekmiloj. Ankaŭ suferas pro tio [[Bocvano]], [[Namibio]], [[Zimbabvo]] kaj [[Zimbabvo]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/23/safloods/ Число погибших из-за наводнения в ЮАР достигло 70] {{ru}}</ref> * Forpasis pro [[hepatkancero]] la [[Usono|usona]] pentristo, skulptisto, fotisto [[Dennis Oppenheim]]. Li havis 72 jarojn.<ref>[http://www.artinfo.com/news/story/36796/dennis-oppenheim-restless-artistic-innovator-passes-away-at-72/ Dennis Oppenheim, Restless Artistic Innovator, Passes Away at 72] {{en}}</ref> == 23-a de januaro == * Pro inundoj kaj terglitoj en [[Brazilo]] jam pereis 806 homoj. Pliaj 200 ĝis 300 kalkuliĝas malaperintaj. Pli ol 20 mil plene aŭ parte senhejmiĝis.<ref>[http://www.reuters.com/article/idUSN2313289620110123 UPDATE 1-Brazil's landslide death toll reaches 806] {{en}}</ref> * En [[Portugalio]] finiĝis la prezidanta balotado. Post kalkulo de 98 % da voĉoj oni sciigis, ke venkis la nuna prezidanto [[Anibal Cavaco Silva]]), kiu gajnis pli 50 % da voĉoj. Lia ĉefa rivalo [[Manuel Alegre]] ricevis 19 %.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/24/voting/ Каваку Силва переизбран на пост президента Португалии] {{ru}}</ref> * En [[Bruselo]] ([[Belgio]]) ĉirkaŭ 34 mil homoj partoprenis manifestacion, postulante plej rapide formi registaron kaj konservi unuecon de la lando. La ĉefa devizo de la manifestacio estis mallonga: "Honto!".<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/23/march/ В Брюсселе прошла многотысячная акция против безвластия] {{ru}}</ref> * En [[Domingo]] estis oficiale deklarte pri la unua mortokazo pro [[ĥolero]]. Temas pri 53-jara domingano, kiu antaŭnelonge vizitis [[Haitio]]n.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/24/cholera/ Доминикане зафиксирован первый случай гибели от холеры] {{ru}}</ref> * 98,8 % loĝantoj de la suda parto de [[Sudano]] voĉdonis pro sendependiĝon de tiu ĉi regiono. Tion oni informis laŭ kalkuloj de 98,7 % voĉoj. Eventuale sendependiĝo okazos la {{daton|9|julio}}.<ref>[http://www.reuters.com/article/idUSTRE70M0B020110123 Provisional results show South Sudan votes to secede] {{en}}</ref> * La [[Israelo|israela]] komisiono pri enketado de la [[Atako kontraŭ gaza floto|kapto de Libereca Floto]] publikigis la raporton, en kiu agoj de israela armeo estis senkulpigitaj kaj la tuta kulpo ŝarĝita je aktivuloj de menciita floto, kiuj ignoris avertojn kaj atakis israelajn soldatojn saltintajn sur la [[Turkio|turkan]] ŝipon.<ref>[http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=204858 Turkel: Flotilla raid was in accordance with int'l law] {{en}}</ref> == 24-a de januaro == * En la [[Internacia flughaveno Domodedovo|flughaveno Domodedovo]] ([[Moskvo]], [[Rusio]]) je 16:32 [[kamikazo]] eksplodigis bombon je 7&nbsp;kg je [[TNT-ekvivalento]]. Laŭ oficialaj informoj pereis 35 kaj vundiĝis 128 ĝis 180 homoj (inkluzive 41 grave).<ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/25/anna/ Опубликован список погибших в "Домодедово"] {{ru}}</ref> Oni diras, ke temas pri [[Norda Kaŭkazo|nordkaŭkazano]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/24/three/ Спецслужбы упустили сообщников смертника в "Домодедово"] {{ru}}</ref> La [[rusia prezidanto]] [[Dmitrij Medvedev]] prokrastis pro tio vojaĝon al la [[Monda Ekonomia Forumo]] en [[Davos]] ([[Svisio]]).<ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/24/davos/ Медведев из-за взрыва в "Домодедово" отложил поездку в Давос] {{ru}}</ref> Atestantoj asertas, ke antaŭ la eksplodo la kamikazo ekkriis: "Mi mortigos vin ĉiujn".<ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/24/lastwords/ Стала известна последняя фраза смертника из "Домодедово"] {{ru}}</ref> [http://eo.wikinews.org/wiki/Terora_ago_en_la_flughaveno_Domodedovo_(Moskvo,_Rusio) Detaloj]. * Amaso da protestintoj antaŭ oficejo de la [[Tunizio|tunizia]] ĉefministro [[Mohamed Ghannouchi]] estis dispelita de polico per [[larmogaso]].<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12265096 Tunisia police fire tear gas at protesters] {{en}}</ref> == 25-a de januaro == * En [[Kairo]] ([[Egiptio]]) dekoj da miloj da manifestantoj eliris stratojn por postuli demision de la prezidanto [[Hosni Mubarak]]. Du interpuŝiĝoj kontraŭ polico pereis 1 policano kaj almenaŭ 2 civiluloj el la urbo [[Suezo]]. Protestantoj svingis la flagojn de Egiptio kaj [[Tunizio]], kie antaŭnelonge amasaj protestoj [[Tunizia ribelo en 2010-2011|renversis reĝimon]]. Aŭtoritatuloj sendis sur stratojn inter 20 kaj 30 mil policanoj kaj blokadis [[Twitter]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/26/cairo1/ В ходе демонстрации в Египте убит полицейский] {{ru}}</ref> * La [[Britio|brita]] firmao [[BAE Systems]] komencis malmuntadon de [[skoltaviadilo]]j [[Nimrod MRA4]], konstruitaj laŭ la mendo de la Ministerio pri defendo, sed neniam servintaj por la [[brita armeo]]. Ĝia produktado kostis 3,6 miliardojn da [[britaj pundoj]].<ref>[http://www.flightglobal.com/articles/2011/01/27/352441/picture-uks-first-nimrod-mra4s-scrapped-after-4bn.html PICTURE: UK's first Nimrod MRA4s scrapped after £4bn spend] {{en}}</ref> == 26-a de januaro == * En [[Davos]] malfermiĝis la jara renkontiĝo de la [[Monda Ekonomia Forumo]], per inaŭgura parolado de [[Dmitrij Medvedev]]. * La fondinto de vikipedio [[Jimmy Wales]] ricevis en [[Rüschlikon]] apud [[Zuriko]] la [[Gottlieb Duttweiler|Gotlieb-Duttweiler-Premion]] 2011. * En karbominejo en [[San Roque (Kolombio)|San Roque]], situanta apud la urbo [[Sardinata]] ([[Kolombio]]), okazis eksplodo. Tiumomente subtere troviĝis 38 ministoj, el kiuj nur 8 oni sukcesis surterigi. Aliaj plej verŝajne pereis.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/26/colombia/ В колумбийской шахте завалило 30 горняков] {{ru}}</ref> * La [[Supera Kortumo de Rusio]] agnoskis laŭleĝan sekretigon de la materialoj pri [[masakro de Katyn]], refutinte plendon de la socio [[Memorial]] pri ties malkaŝado. Ĝis nun nur 67 volumoj estis transdonitaj al [[Pollando]], aliaj 116 restas sekretigaj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/26/katyn/ Верховный суд признал законным засекречивание "катынского дела"] {{ru}}</ref> * La arablingva novaĵa retpaĝaro [[Aĥbar al-Arab]] sciigas, ke la filo kaj eventuala postsekvanto de la nuna egipta prezidanto 46-jara [[Gamal Mubarak]] antaŭtage vespere fuĝis al [[Londono]] ([[Britio]]) en aviadilo, kune kun sia familio kaj multaj havaĵoj. Same malaperis multaj altfunkciuloj de la [[Naci-demokratia partio (Egiptio)|Naci-demokratia partio]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/26/son/ Сын президента Египта сбежал в Лондон] {{ru}}</ref> * [[Tunizio]] subskribis internacian arestmandaton por kapto de la eksa prezidanto [[Zine El Abidine Ben Ali]] kaj liaj parencoj. Ili estas kulpigataj pri kontraŭleĝa akirado de havaĵoj kaj ellandigo de mono.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/26/warrant/ Тунис выдал международный ордер на арест свергнутого президента] {{ru}}</ref> * [[BBC News]] informis, ke [[BBC]] likvidos 5 lingvajn redakciojn: albanan, makedonan, serban, portugalan (por [[Afriko]]) kaj anglan (por [[Karibio]]). Tio ebligos malkreskigi elspezojn je 46 milionojn da [[britaj pundoj]]. Pliaj 7 redakcioj estos reduktitaj, fermiĝos 200 retpaĝoj, la futbala retforumo 606, servoj por adoleskoj Switch kaj Blast. Sekve estos maldungitaj ĉirkaŭ 650 homoj.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-12277413 BBC World Service to cut five language services] {{en}}</ref> == 27-a de januaro == * La [[Israelo|israela]] muzeo [[Jad Vaŝem]] enretigis plej grandan fotoarkivon de fotoj pri [[Holokaŭsto]] — 130 miloj da fotoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/27/digitise/ В Интернет выложили крупнейший фотоархив по Холокосту] {{ru}}</ref> * En [[Sanao]] ([[Jemeno]]) okazas manifestacioj, kies partoprenantoj postulas eksiĝon de la prezidanto [[Ali Abdala Saleh]]. Antaŭtage en unu el sudaj urboj la 25-jara junulo ''Fouad Sultan'' grave brulvundiĝis rezulte de provo memmortigi sin per fajro pro daŭra mizereco.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/27/yemeni/ На улицы Йемена вышли тысячи противников президента] {{ru}}</ref> == 28-a de januaro == * [[Vandalo]]j neniigis du [[mumio]]jn en la [[Kaira muzeo]] antaŭ ol konsciencaj civiluloj kaj armeo forpelis ilin kaj restarigis ordon tie.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/29/museum1/ Мародеры уничтожили две мумии в Каирском музее] {{ru}}</ref> * En [[Hispanio]] oni decidis plialtigi emeritiĝan aĝon de 65 ĝis 67 jaroj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/28/spain/ Испания повысила пенсионный возраст до 67 лет] {{ru}}</ref> * Oni informas, ke la firmao [[Exxon Neftegas]] traboris en naftogasa minejo ''Odoptu'' en [[Saĥaleno]] ([[Rusio]]) la plej profundan en la mondo puton, kies longo konsistigas 12,345&nbsp;km.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/28/sakhalin/ На Сахалине пробурили самую глубокую скважину в мире] {{ru}}</ref> * La [[rusia prezidanto]] [[Dmitrij Medvedev]] subskribis la ''Rusian-usonan interkonsenton pri strategia ofensiva armilaro''.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/28/snv/ Медведев подписал соглашение об СНВ] {{ru}}</ref> * En [[Egiptio]] daŭras protestoj kaj interpuŝiĝoj kontraŭ polico, kiu aplikis larmigajn gasojn, akvokanonojn kaj bastonojn. Estis ĉesigita funkciado de [[Interreto]]. Inter gvidantoj de protestantoj elstaras [[Mohamed ElBaradei]]. La amasprotestoj kulminis en vendrodo, kutima grava preĝa tago por muslimoj, post kiam eĉ islamisma partio alvokis por partopreno en la protestoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/28/egypt1/ Египетская полиция применила против демонстрантов водяные пушки] {{ru}}</ref> * La [[Konstitucia Konsilio de Francio]] konfirmis, ke la malpermeso de [[samseksa edzeco]] estas laŭkonstitucia.<ref>[http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2011/01/28/01016-20110128ARTFIG00369-les-sages-n-autorisent-pas-le-mariage-homosexuel.php Les Sages n'autorisent pas le mariage homosexuel] {{fr}}</ref> * La kvanto de mortintoj pro epidemio de [[ĥolero]] en [[Haitio]] jam superis 4000, infektiĝis pli ol 209 mil haitianoj.<ref>[http://www.abc.net.au/news/stories/2011/01/28/3123904.htm Haiti cholera death toll tops 4,000] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110131175040/http://www.abc.net.au/news/stories/2011/01/28/3123904.htm |date=2011-01-31 }} {{en}}</ref> * Almenaŭ 34 homoj pereis pro elbordiĝo de la rivero [[Mollepunku]] ([[Ĉukisakio]], [[Bolivio]]) kiu devojigis pasaĝeran buson kaj kamionon.<ref>[http://www.elmundo.es/america/2011/01/30/noticias/1296427160.html Al menos 34 muertos en un accidente causado por las lluvias en Bolivia] {{es}}</ref> * Pli ol deko da homoj pereis en la urbo [[Jos]] (ŝtato [[Plateau (ŝtato)|Plateau]], [[Niĝerio]]) sekve de interpuŝiĝoj inter [[kristanoj]] kaj [[islamanoj]]. Estis bruligitaj multaj [[preĝejo]]j kaj [[moskeo]]j, unu policano senkapigita. Militistoj arestis 27 homojn.<ref name="lenta.ru">[http://www.lenta.ru/news/2011/01/31/nigeria/В религиозных столкновениях в Нигерии погибли 35 человек] {{ru}}</ref> * Ĉirkaŭ 3500 homoj eniris stratojn de [[Amano]] ([[Jordanio]]) postulante eksiĝon de la ĉefministro [[Samir Rifai]] kaj enkondukon de rekta elektado de tiu posteno. Pliaj 2500 homoj partoprenas similajn akciojn en 6 aliaj urboj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/28/jordan/ Антиправительственные митинги начались в Иордании] {{ru}}</ref> == 29-a de januaro == * Forpasis la [[Usono|usona]] komponisto [[Milton Babbitt]], kunkreinto de unua [[sintezilo]]. Li havis 94 jarojn.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/30/babbitt/ Скончался создатель музыкального синтезатора композитор Милтон Бэббит] {{ru}}</ref> * Vespere apud la urbo [[Oschersleben]] ([[Saksio-Anhalto]], [[Germanio]]) la apudurba trajno ''HarzElbeExpress'' koliziis vespere kontraŭ ŝarĝtrajno. Pereis 10 kaj vundiĝis 20 homoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/30/trains/ При столкновении поездов в ФРГ погибли 10 человек] {{ru}}</ref> * Post meznokto de la 28-a de januaro (loka tempo), la [[Egiptio|egipta]] prezidanto [[Hosni Mubarak]] alparolis la nacion kaj deklaris, ke li demisiigis la registaron. Samtempe militistoj restarigis sian kontrolon super la placo [[Tahrir]] en [[Kairo]], dispelinte [[Protestoj en Egiptio en 2011|protestantojn]] laŭ apudaj stratoj. Oni informas, ke en la urbo [[Suezo]] dum tumultoj jam pereis 13 kaj vundiĝis 75 homoj (en la lando entute — 1030).<ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/29/mubarak/ Мубарак распустил правительство Египта] {{ru}}</ref> La vic-prezidanto de la lando iĝis [[Omar Sulejman]], eksa ĉefo de [[skoltado]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/29/omar/ Мубарак назначил главу разведки вице-президентом] {{ru}}</ref> == 30-a de januaro == * 35 homoj pereis sekve de interpuŝiĝoj de [[kristanoj]] kaj [[islamanoj]] en la ŝtato [[Bauchi (ŝtato)|Bauchi]] ([[Niĝerio]]).<ref name="lenta.ru"/> * Forpasis la [[Britio|brita]] komponisto [[John Barry]], aŭtoro de muziko por 11 filmoj pri [[James Bond (fikcia universo)|James Bond]]. Li havis 77 jarojn.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/31/barry/ Умер автор музыки к фильмам о Джеймсе Бонде] {{ru}}</ref> * El prizono en [[Kairo]] ([[Egiptio]]) fuĝis miloj da prizonuloj. Inter ili estis 34 anoj de la malpermesita organizaĵo [[Fratoj-Islamanoj]] kaj 8 anoj de [[Hamaso]]. Ĉe tio pereis dekoj da homoj. Entute en la lando dum [[Protestoj en Egiptio en 2011|tumultoj]] jam pereis ĉirkaŭ 150 homoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/30/dozens/ Десятки людей стали жертвами бунта в каирской тюрьме] {{ru}}</ref> Oni sciigas, ke la kurortan urbon [[Ŝarm el Ŝeiĥ]] eniris armeaj trupoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/30/sharm/ В Шарм-эль-Шейх вошли войска] {{ru}}</ref> * En [[Tunizio]]n revenis post 22-jara ekzilo la [[Islamismo|islamisma]] gvidanto [[Raĉid Ganuĉi]], estro de la partio [[An-Nahda]] ({{eo}} ''Renaskiĝo'').<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12318824 Tunisian Islamist leader Rachid Ghannouchi returns home] {{en}}</ref> == 31-a de januaro == * [[AFP]] sciigis, ke [[Israelo]] permesis al [[Egiptio]] enirigi armeajn trupojn sur parte malmilitarigitan [[Sinajo]]n. Entute tien estis enkondukitaj ĉirkaŭ 800 militistoj. Tio okazis unue post [[1978]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/02/01/sinai/ Израиль разрешил Египту ввести войска на Синайский полуостров] {{ru}}</ref> * En [[Egiptio]] estis deklarita konsisto de la nova registaro.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/31/interior/ В Египте сменился состав правительства] {{ru}}</ref> Protestantoj anoncis la decidon okazigi la sekvontage ''Marŝon de miliono'' al la prezidanta palaco en [[Kairo]] por postulo demision de [[Hosni Mubarak]]. Pro tio estis ĉesigita fervoja pasaĝera trafiko. Dum [[elirblokado]] (inter 15:00 kaj 08:00) estos ĉesigita aviada trafiko. ''Marŝo de miliono'' okazos ankaŭ en [[Aleksandrio]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/31/egypt1/ Перед "Маршем миллиона" в Египте отменили поезда] {{ru}}</ref> * Kvanto de infektitoj de [[ĥolero]] en [[Venezuelo]] atingis 111. Unuaj kazoj de tio aperis la {{daton|27|januaro}}. Tiam infektiĝis gastoj ĉe nuptofesto en [[Domingo]], kiuj manĝis omarojn el regiono ĉelima kun [[Haitio]].<ref>[http://www.physorg.com/news/2011-01-cholera-cases-climb-venezuela.html Cholera cases climb to 111 in Venezuela] {{en}}</ref> * [[Eŭropa Unio]] frostigis bankajn kontojn de la eksa [[Tunizio|tunizia]] prezidanto [[Zine El Abidine Ben Ali]] kaj ties edzino ''Lejla Trabelsi''.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/31/freeze/ Евросоюз заморозил счета свергнутого президента Туниса] {{ru}}</ref> * La Konstitucia kortumo de [[Kazaĥio]] agnoskis kontraŭkonstitucia la ideon plilongigi prezidantecon de [[Nursultan Nazarbajev]] pere de referendumo. Post tio Nazarbajev deklaris, ke li petos la parlamenton okazigi antaŭtempan prezidantan balotadon.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/31/elections/ В Казахстане пройдут досрочные президентские выборы] {{ru}}</ref> * En la urbo [[Nejpjido]] ([[Mjanmao]]) ekfunkciis parlamento — unue post pli ol 20 jaroj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/31/parliam/ В Мьянме впервые за 20 лет начал работать парламент] {{ru}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj |commonscat=January 2011 |wikinewscat=Januaro de 2011 }} {{2010-aj jaroj}} [[Kategorio:Monatoj de 2011| 01]] [[Kategorio:Januaro laŭ jaroj]] mr5lcfmigr9djmruppje1cq89eogefu 0 347818 9483108 8260684 2026-09-28T11:22:00Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9483108 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|montaro |kategorio=ekoregiono |regiono-ISO=US-CA |mapo=California Mountain Ranges.png |mapo priskribo=Situo de Kaliforniaj Marbordaj Montaroj. |mapo1 lokumilo=iso |mapo1 priskribo = Situo en Kalifornio |montar-markilo =jes |mapo2 lokumilo = Usono |mapo2 priskribo=Situo en Usono }} [[Dosiero:Southern California Coastal Range in Mist.jpg|eta|220px|Sud-marborda Montaro en [[nebulo]].]] [[Dosiero:Morning_on_the_Lost_Coast.jpg|eta|dekstra|La Nordaj Marbordaj Montaroj renkontas la [[maro]]n je Perdita Marbordo ( Lost Coast ).]] La '''Kaliforniaj Marbordaj Montaroj''' de [[Kalifornio]] konstituas unu el la dek unu tradiciaj [[Geomorfologio|geomorfologiaj]] provincoj de [[Kalifornio]]. Ili ampleksas plurajn sed ne ĉiujn [[montaro]]jn laŭlonge de la kalifornia marbordo (Transversaj Montaroj, Duoninsulaj Montaroj kaj Klamat-Montaroj ne inkluditaj). Geomorfologie ili estas parto de la pli vasta Pacifik-Limo Provinco, kiu siavice estas parto de pli vasta Okcidenta [[Kordilero]] Sistemo. [[UNESKO]] estas inkludinta la regionon en sian liston de [[Biosfera rezervejo|biosferaj rezervejoj]] ekde [[1983]]. == Nordaj Marbordaj Montaroj == La maren-fruntanta flanko de la marbordaj montaro estas parto de la [[ekoregiono]] [[nord-kaliforniaj marbordaj arbaroj]], kiuj gastigas la abundajn arbarojn de [[sekvojo]] (''Sequoia sempervirens'') kaj [[Menzies-pseŭdocugo|marborda duglaso]] (''Pseudotsuga menziesii'' ssp. ''menziesii''). La pli seka landinterna regiono estas parto de la [[tutmondaj 200]]-unuo [[kaliforniaj ĉaparalo kaj duonarbaroj]], kaj gastigas iom da [[Planta komunumo (ekologio)|plantaj komunumoj]], inkluzive de miksa ĉiamverda arbaro, kverka duonarbaro kaj [[ĉaparalo]]. Ĉefa specifa planta komunumo de la internaj montaroj estas Kaliforni-mediteraneaj Montaraj Kverkaroj-Koniferaroj, kiuj subtenas eksterordinare altan [[biodiverseco]]n ene de la Marbordaj Montaroj <ref name=CMHogan>C. Michael Hogan (2008) [http://www.globaltwitcher.com/artspec.asp?thingid=82385 "California Black Oak (Quercus kelloggii'')"] Globaltwitcher.com, ed. N. Stromberg</ref>. [[Cervedoj|Longorela odokoileo]] estas la plej vaste disvastigita granda [[mamulo]], post homoj, de la Marbordaj Montaroj. Iuj el la plej maloftaj arbaroj kiuj ekzistas en tiu marborda regiono estas la marbord-montaraj Ponderos-pinaj arbaroj, ekzemplo de kiu troviĝas en la [[akvokolekta areo]] de Carbonera Creek de Kantono Santa Cruz (Kalifornio)<ref>{{en}} Earth Metrics Inc. 1990 : Environmental Impact Report for the Scotts Valley Redevelopment Area, ''State of California Clearinghouse Report 7888'', Sacramento, California </ref>. == Sudaj Marbordaj Montaroj == La Sudaj Marbordaj Montaroj havas [[Mediteranea klimato|mediteranean klimaton]], kaj plejofte situas ene de la kaliforniaj ĉaparalo kaj duonarbaroj, kvankam la okcidenta flanko de Montaro Santa Cruz apartenas al ekoregiono nord-kaliforniaj marbordaj arbaroj. Tiuj ĉi estas karakterizitaj de sekvojaroj. Sekvojaraj enklavoj ankaŭ troviĝas en Montaro Santa Lucia. La kaliforniaj ĉaparalo kaj duonarbaroj havas grandan gamon de plantaj komunumoj, inkluzive de la kaliforniaj miksaj ĉiamverdaj arbaroj, la kaliforniaj kverkaj duonarbaroj kaj savanoj, herbejoj, la nord-marbordaj arbustaroj, la [[Kalifornia pino|kaliforni-pinaj]] duonarbaroj kaj du aliaj marbordaj [[enklavo]]j. La kulmina punkto de Sud-marbordaj Montaroj estas ankaŭ la plej alta punkto en ĉiuj Kaliforniaj Marbordaj Montaroj; ĝi nomas Pinto Junipero Serra, kaj havas altecon de 1 785 metroj. == Vidu ankaŭ == * [[Pacifika Montaro]] * [[Pluvombro]] == Referencoj == {{Portalo Nordameriko}} {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} {{Portalo Geografio}} * {{en}} [https://web.archive.org/web/20140413165849/http://www.nps.gov/history/nr/travel/ca/ Early History of the California Coast, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary] * {{en}} [http://books.google.be/books?id=liIxfEhuc_MC&redir_esc=y Libro pri la regiono]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{en}} [http://conifercountry.com/nwCalifornia/climate.html/ Klimato de Marborda Nordokcidenta Kalifornio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100220151940/http://conifercountry.com/nwCalifornia/climate.html |date=2010-02-20 }} [[Kategorio:Geografio de Kalifornio]] [[Kategorio:Biosferaj rezervejoj]] [[Kategorio:Nearktisaj ekoregionoj]] f9tqr8ebbi1312kjy6913fqnmd49lrm 0 359666 9482995 9416628 2026-09-28T05:55:14Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482995 wikitext text/x-wiki {{junio}} Jen '''listo de okazaĵoj en [[junio]] [[2011]]'''. <!-- == 1-a de junio == ... --> == 2-a de junio == * En [[Akeno]], [[Germanio]], [[Jean-Claude Trichet]], la prezidanto de la [[Eŭropa Centra Banko]], estis honorigata per la [[Karola Premio]]. == 4-a de junio == * [[Li Na]] iĝas la unua ĉina kaj azia tenisistino kiu venkas la porvirinan [[French Open]]. == 5-a de junio == * Parlamentaj elektoj en [[Portugalio]]. La opozicia [[Socialdemokrata Partio (Portugalio)|Socialdemokrata Partio]] (fakte konservativa) venkis; ĝia gvidanto [[Pedro Passos Coelho]] verŝajne fariĝos nova [[Listo de ĉefministroj de Portugalio|ĉefministro]]. * Prezidentaj balotoj en [[Peruo]]. Venkis la maldekstrema kandidato [[Ollanta Humala]]. * La hispana tenisisto [[Rafael Nadal]] atingas la rekordon de la sveda [[Björn Borg]] post 30 jaroj kiam li venkis la viran [[French Open]] por sesa fojo. == 12-a de junio == * En [[Turkio]] venkis la trian fojon la prezidanto [[Recep Tayyip Erdoğan]]. * En [[Klagenfurt]] ([[Aŭstrio]]) forpasis [[Milivoj Ašner]], konsiderata unu el plej gravaj [[naziaj krimuloj]]. Li havis 98 jarojn.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/20/asner/ В Австрии умер один из самых разыскиваемых нацистов] {{ru}}</ref> == 16-a de junio == * En [[Ĉeĥio]] okazas striko de publika transporto. == 20-a de junio == * Je 23-45 la aviadilo [[Tu-134]] urĝe alteriĝis apud [[Petrozavodsko]] ([[Rusio]]), je ĉirkaŭ 700 m for de [[avia dromo]]. Post alteriĝo ĝia korpuso rompiĝis kaj ekbrulis. Pereis 44 el 55 homoj sur ties ferdeko.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/22/identify/ Опознаны семеро погибших в авиакатастрофе под Петрозаводском] {{ru}}</ref> * Nekonatoj atakis policanojn gardantajn konstruadon de la stacidomo ''Stutgarto-21'' ([[Stutgarto]], [[Germanio]]). 8 policanoj estis vunditaj sekve de eksplodoj de petardoj, 1 kruele batita.<ref>[http://www.spiegel.de/politik/deutschland/0,1518,769506,00.html Stuttgart 21. Gegner stürmen Bahnhofs-Baustelle] {{de}}</ref> * En [[Germanio]] post 18 jaroj de malliberigo estis liberigita [[Birgit Hogefeld]], lasta kondamnita partoprenantino de la [[Frakcio de Ruĝa Armeo]].<ref>[http://www.abendblatt.de/politik/deutschland/article1931573/Ex-Terroristin-Birgit-Hogefeld-aus-Haft-entlassen.html Ex-Terroristin Birgit Hogefeld aus Haft entlassen] {{de}}</ref> * En [[Bagdado]] ([[Irako]]) apud la ambasadorejo de [[Francio]] okazis eksplodo, sekve de kio estis vunditaj 7 irakanoj (4 gardistoj kaj 3 preterirantoj).<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/20/bagdad/ В Багдаде попытались взорвать кортеж французского посольства] {{ru}}</ref> * La eks-prezidanto de [[Tunizio]] [[Zin Al-Abidin Ben Ali]] kaj lia edzino [[Lejla Trabelsi]] estis kondamnitaj de tunizia tribunalo al 35 jaroj de malliberigo kaj monpunoj: Ben Ali — je 50 milionoj da [[Tunizia dinaro|tuniziaj dinaroj]], Trabelsi — je 41 milionoj. La procezo daŭris unu tagon, kulpigitoj malĉeestis.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/20/sentence/ Бывшего президента Туниса приговорили к 35 годам тюрьмы] {{ru}}</ref> == 21-a de junio == * La agentejo [[Eurostat]] publikigis rezultojn de esploro pri vivnivelo en diversaj landoj de [[Eŭropa Unio]]. Laŭ ĝi plej bonfarta estas [[Luksemburgio]] (283 poentojn de la averaĝa), plej malriĉa — [[Bulgario]] (43 poentoj).<ref>[http://uk.reuters.com/article/2011/06/21/uk-eu-gdp-percapita-idUKTRE75K2TD20110621 Luxembourg richest in EU, Bulgaria poorest] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110623080416/http://uk.reuters.com/article/2011/06/21/uk-eu-gdp-percapita-idUKTRE75K2TD20110621 |date=2011-06-23 }} {{en}}</ref> * Studentoj de la Teknologia universitato de la urbo [[Huancavelica]] ([[Peruo]]) ekbruligis oficejon de la regiona administracio post kiam oni eksciis pri ties intenco establi novan [[Universidad Autonoma de Tayacaja]] surbaze de loka sekcio de [[Universidad Nacional de Huancavelica]].<ref name="В Перу во время">[http://www.lenta.ru/news/2011/06/22/studentrise/ В Перу во время студенческого бунта погибли три человека] {{ru}}</ref> * La prezidanto de [[Sirio]] [[Baŝar al-Asad]] deklaris tutnacian [[amnestio]]n.<ref>[http://www.sana.sy/eng/21/2011/06/21/353851.htm President al-Assad Grants General Amnesty for Crimes Committed before June 20, 2011] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110703015345/http://www.sana.sy/eng/21/2011/06/21/353851.htm |date=2011-07-03 }} {{en}}</ref> * La [[Senato de Usono]] unuanime aprobis [[Leon Panetta]] nova ministro pri defendo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/22/secdef/ Сенат США одобрил кандидатуру нового главы Пентагона] {{ru}}</ref> * Apud la urbo [[Aguascalientes (urbo)|Aguascalientes]] ([[Meksiko]]) estis kaptita [[José de Jesús Méndez Vargas]], estro de la narkokartelo [[La Familia Michoacana]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/22/familia/ В Мексике задержан главарь наркокартеля "Ла Фамилиа"] {{ru}}</ref> * La [[Registaro de Portugalio]] ricevis en la parlamento [[konfiddecido]]n. 155 deputitoj subtenis ĝin, 143 voĉdonis kontraŭ, 2 detenis sin.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-13869428 Greek government survives confidence vote] {{en}}</ref> * La [[Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj]] aprobis [[Ban Ki-moon]] kiel la [[Ĝenerala Sekretario de la Unuiĝintaj Nacioj|Ĝenerala Sekretario]] por duan fojon. Aliaj kandidatoj mankis.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/21/newterm/ Пан Ги Мун утвержден генсеком ООН на второй срок] {{ru}}</ref> * En la urbo [[Divanija]] ([[Irako]]) antaŭ la rezidejo de guberniestro de la provinco [[Kadisija (provinco)|Kadisija]] estis eksplodigitaj du aŭtoj, farĉitaj per eksplodaĵoj. Pereis 25 (laŭ aliaj fontoj — 20-21) homoj, pli ol 30 estis vunditaj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/21/twinbomb/ Перед домом иракского губернатора взорвали 25 человек] {{ru}}</ref> == 22-a de junio == * Miloj da homoj partoprenis en [[Belorusio]] la opozician akcion "Revolucio per sociaj retoj", fajfante kaj aplaŭdante al reganta reĝimo. Ĉirkaŭ 400 estis detenitaj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/23/many/ На акциях протеста в Белоруссии задержаны 450 человек] {{ru}}</ref> * La Reĝa monfarejo de [[Nederlando]] produktis unuajn en la mondo interagajn monerojn — arĝentajn je 5 [[eŭro]]j kaj orajn je 10 eŭroj. Sur unu flanko troviĝas la bildo de la reganta reĝino [[Beatrikso (Nederlando)|Beatrikso]], sur la dua — [[QR-kodo]]. Se skani ĝin per [[poŝtelefono]] kun speciala ilo, do eblas viziti retpaĝon, dediĉitan al la 100-jara jubileo de la monfarejo.<ref>[http://blog.laptopmag.com/dutch-coin-featuring-qr-code-in-circulation-tomorrow Dutch Coin Featuring QR Code In Circulation Tomorrow] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110625120332/http://blog.laptopmag.com/dutch-coin-featuring-qr-code-in-circulation-tomorrow |date=2011-06-25 }} {{en}}</ref> * En [[Barejno]] 8 opoziciuloj estis kondamnitaj al [[ĝismorta puno]] pro akuzoj je preparado de [[ŝtatrenverso]]. 13 pliaj estis kondamnitaj al 2 ĝis 15 jaroj de malliberigo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/22/bahrain/ Лидерам восстания в Бахрейне дали пожизненные сроки] {{ru}}</ref> * La parlento de [[Finnlando]] aprobis novan ĉefministron de la lando — [[Jyrki Katainen]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/22/katainen/ В Финляндии сменился премьер-министр] {{ru}}</ref> * Ĉirkaŭ 40 [[islamistoj]]-prizonuloj fuĝis el speciala prizono en la urbo [[Al-Mukala]] ([[Jemeno]]) post kim iliaj samagantoj atakis la prizonon, murdinte 1 kaj vundinte 2 gardistojn.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/22/redemption/ Из йеменской тюрьмы сбежали десятки боевиков] {{ru}}</ref> * Je la nokto al la {{daton|22|junio}} en suda parto de [[Pacifiko]] estis dronigita la [[Eŭropo|eŭropa]] ŝarĝa kosmoŝipo [[Johannes Kepler ATV|Johannes Kepler]] [[Aŭtomatigita Translokiga Veturilo|ATV]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/22/kepler/ "Иоганн Кеплер" затоплен в Тихом океане] {{ru}}</ref> * En [[Belfasto]] ([[Nord-Irlando]], [[Britio]]) daŭras interpuŝiĝoj de [[protestantoj]] kaj [[katolikoj]], ekflamiĝintaj antaŭtage en katolika [[enklavo]]. Partoprenas ilin inter 500 kaj 700 homoj. Aŭtoritatoj konsideras iniciatintoj protestantan organizaĵon [[Ulster Volunteer Force]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/22/belfast/ В Белфасте 700 человек устроили беспорядки] {{ru}}</ref> * Daŭras studentaj tumultoj en la urbo [[Huancavelica]] ([[Peruo]]). Oni sciigas pri 2 ĝis 3 pereintoj kaj 32 vunditoj.<ref name="В Перу во время"/> * Pro ebla inundo de la rivero [[Souris]] estis parte evakuita la urbo [[Minot (Norda Dakoto)|Minot]] ([[Norda Dakoto]], [[Usono]]). Siajn domojn forlasis 12 mil homoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/23/ndacota/ В Северной Дакоте из-за наводнения эвакуировали 12 тысяч человек] {{ru}}</ref> == 23-a de junio == * Tertremo forta je 7,4 gradoj laŭ la [[skalo de Richter]] okazis apud la [[Aleutaj insuloj]] ([[Usono]]) je 16:09 (loka horo). Ĝia epicentro troviĝis je 64&nbsp;km sud-okcidente de la insulo [[Amuĥta]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/24/earthquake/ У Алеутских островов произошло землетрясение магнитудой 7,4] {{ru}}</ref> * Kvar teroraj agoj okazis en [[ŝijaismaj]] distriktoj de sud-okcidenta parto de [[Bagdado]] ([[Irako]]). Tri bomboj eksplodis ĉirkaŭ 19:00 (loka horo) apud moskeo, enirejo de bazaro kaj inter vendovicoj. Kvara bombo eksplodis post unu horo antaŭ polica aŭto. Entute pereis almenaŭ 40 kaj estis vunditaj pli ol 80 homoj. Iom pli frue estis murdita 1 kaj vunditaj 3 homoj en aŭta eskorto en orienta parto de la urbo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/24/worst/ В Багдаде произошло четыре теракта за час] {{ru}}</ref> * [[Grekio]] sendis al [[Eŭropa Unio]] kaj [[Internacia Monunua Fonduso]] peton pri aldona financa helpo.<!--<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/24/request/ Греция обратилась к ЕС и МВФ за дополнительной помощью] {{ru}}</ref>--> * Oni sciigas, ke en [[Irano]] estis arestita la vic-ministro pri eksteraj aferoj [[Mohammad Ŝarif Malekzadeh]], konsiderata proksimulo de la prezidanto de la lando.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/23/helds/ В Иране задержан замминистра иностран-ных дел] {{ru}}</ref> * En [[Afganio]] estis publikigita raporto de la komisiono pri enketado de leĝrompoj de la parlamenta balotado 2010. Laŭ ĝi kontraŭleĝe estis elektitaj 65 ĝis 70 deputitoj (el 249).<ref>[http://in.reuters.com/article/2011/06/23/idINIndia-57867520110623 Afghan court begins overturning election results] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110813124751/http://in.reuters.com/article/2011/06/23/idINIndia-57867520110623 |date=2011-08-13 }} {{en}}</ref> * Matene trupoj de la [[Sirio|siria]] armeo aliris limon ĉe [[Turkio]] kaj komencis sturmi la vilaĝon ''Hirbet al-Ĝoz''.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/23/troops/ Сирийские войска подошли к турецкой границе] {{ru}}</ref> * La prezidanto de [[Francio]] [[Nicolas Sarkozy]] deklaris ke baldaŭ komenciĝos elirigo de francaj trupoj el [[Afganio]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/23/afghan/ Саркози объявил о начале вывода французских войск из Афганистана] {{ru}}</ref> * La prezidanto de [[Rusio]] [[Dmitrij Medvedev]] komisiis al la ministerio pri transporto esplori eblecon rezigni pri ekspluatado de la aviadiloj [[Tu-134]] ekde [[2012]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/23/ridof/ Медведев поручил правительству изба-виться от Ту-134] {{ru}}</ref> * Matene en nord-orienta parto de [[Japanio]] je 06:50 (loka horo) okazis du tertremoj fortaj je 6,7 gradoj laŭ la [[skalo de Richter]]. Ilia [[epicentro]] troviĝis en [[Pacifiko]], je 50&nbsp;km for de la urbo [[Mijako (urbo)|Mijako]] ([[gubernio Iŭate]]).<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/23/earthquake/ В Японии произошло два землетря-сения] {{ru}}</ref> * Forpasis la [[Usono|usona]] aktoro [[Peter Falk]], plej famiĝinta pro sia rolo en la serialo [[Columbo]]. Li havis 83 jarojn kaj mortis pro [[Alzheimer-malsano]].<ref>[https://web.archive.org/web/20120115051631/http://www.cbsnews.com/8301-31749_162-20074112-10391698.html Peter Falk, TV's "Columbo," is dead at 83] {{en}}</ref> == 24-a de junio == * 3 homoj estis pafmurditaj de polico en la urbo [[Juliaca]] ([[Peruo]]) post kiam ĉirkaŭ mil homoj provis sturmi la flughavenon de la urbo. Tio okazis je la dua tago de striko, okazigita de farmistoj kaj sindikatoj protestantaj kontraŭ projekto pri elminigado de arĝento en montaroj kiel eble danĝera por ekologio.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/25/riot/ Перу полиция убила трех демонстрантов] {{ru}}</ref> * La Senato de la ŝtato [[Nov-Jorkio]] ([[Usono]]) aprobis leĝon permesantan [[Samseksa edzeco|samseksan edzecon]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/25/bill/ Сенат Нью-Йорка разрешил заключать однополые браки] {{ru}}</ref> * Dum dispelado de manifestacioj en [[Damasko]] kaj aliaj urboj de [[Sirio]] pereis almenaŭ 9 homoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/24/syria/ Во время сирийских акций протеста погибли девять демонстрантов] {{ru}}</ref> * Ŝtatgvidantoj de la landoj de [[Eŭropa Unio]] aprobis dum okazinta en [[Bruselo]] ([[Belgio]]) pintokunveno deklaracion, laŭ kiu [[Kroatio]] aliĝos al [[EU]] ĝis la {{dato|1|julio|2013}}.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/24/croatiatoeu/ Хорватию согласились принять в ЕС] {{ru}}</ref> * La prezidanto de [[Francio]] [[Nicolas Sarkozy]] sciigis, ke ĝis la fino de [[2011]] [[Afganio]]n forlasos kelkcent francaj soldatoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/24/pullout/ Сотни французских солдат покинут Афганистан до конца годa] {{ru}}</ref> * La parlamento de [[Britio]] aprobis leĝon malpermesantan bredadon de dresitaj bestoj en cirkoj de la lando.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/24/animals/ Британские цирки останутся без дрессированных животных] {{ru}}</ref> == 26-a de junio == * En Germanio komenciĝis la turniro pri la [[Virina Futbala Mondpokalo]] 2011 * En 22 el 43 urboj de la ŝtato [[Tamaulipas]] ([[Meksiko]]) ĉe la limo de [[Teksaso]] ([[Usono]]) polico estis anstataŭigita de armeaj trupoj. Entute urbojn eniris ĉirkaŭ 2800 soldatoj.<ref>[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/americas/06/25/mexico.tamaulipas.troops/index.html Mexican troops replace police in half a state that borders Texas] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110629025643/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/americas/06/25/mexico.tamaulipas.troops/index.html |date=2011-06-29 }} {{en}}</ref> * Dum geedziĝa festo en [[Vladikavkazo]] ([[Rusio]]) eksplodis gasujo, sekve de kio estis vunditaj 55 homoj, el ili 20 tre grave.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/06/25/injured1/ Число пострадавших при взрыве газа во Владикавказе достигло 55 человек] {{ru}}</ref> * Oni sciigas, ke la eksa ministro pri komerco de [[Egiptio]] ''Raŝid Mohamed Raŝid'' estis kondamnita al 5 jaroj de malliberigo kaj monpuno je 9,385 milionoj da [[Egipta pundo|egiptaj pundoj]] pro ŝtelado de ŝtatamono. Kondamnito malĉeestis, ĉar antaulonge fuĝis el la lando.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/25/rashid/ Бывшего министра торговли Египта приговорили к пяти годам] {{ru}}</ref> * Vespere apud [[Turino]] ([[Italio]]) manifestaciantoj provas malhelpi konstruadon de tunelo tra la ebenaĵo Susa. Ĝi estas destinita por la rapidtrajna fervojo, kiu malpliigos veturadtempon inter [[Parizo]] kaj [[Milano]] de 7 al 4 horoj. Lokuloj opinias, ke la fervojo kaŭzos damaĝon de naturmedio.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/06/27/railway/ В Италии разогнали противников строительства железнодорожного туннеля] {{ru}}</ref> == 27-a de junio == * La eks-guberniestro de [[Ilinojso]] ([[Usono]]) [[Rod Blagojevich]] estis agnoskita je ĵurianoj kulpa pri provo vendi la [[Senato de Usono|senatan]] lokon de [[Barack Obama]], elektita prezidanto de la lando.<ref>[http://edition.cnn.com/2011/POLITICS/06/27/blagojevich.trial/index.html?hpt=hp_t1 Blagojevich convicted on corruption charges] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110630173655/http://edition.cnn.com/2011/POLITICS/06/27/blagojevich.trial/index.html?hpt=hp_t1 |date=2011-06-30 }} {{en}}</ref> * La [[Internacia puna kortumo]] donis arestordonon por [[Muamar Kadafi]]. Aŭtoritatoj de [[Libio]] refutis ĝin.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/28/reject/ В Триполи отказались признавать ордер на арест Каддафи] {{ru}}</ref> * La administranto de la Centra Banko de [[Afganio]] ''Abdul Kadir Fitrat'' eksiĝis kaj forveturis al [[Usono]], deklarinte ke lia vivo estis minacata en Afganio pro korupta skandalo pri [[Kabul Bank]] — la plej granda privata banko de la lando.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/28/fitrat/ Глава афганского центробанка бежал в США] {{ru}}</ref> * Loĝantoj de [[Dakaro]] ([[Senegalo]]) protestante kontraŭ oftaj senigoj je elektroprovizado frakasis kelkajn registarajn oficejojn, inkluzive de tiujn de la ŝtata elektrokompanio ''Senelec''.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/28/buildings/ Жители Дакара разгромили офисы электрокомпании] {{ru}}</ref> * Unua [[grandrapida trajno]], veturanta ĝis 300&nbsp;kilometrojn hore, sekvis de [[Pekino]] al [[Ŝanhajo]] ([[Ĉinio]]). 1318&nbsp;km ĝi traveturis je malpli ol 5 horoj.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/8600749/China-to-open-Beijing-Shanghai-high-speed-rail-link.html China to open Beijing-Shanghai high speed rail link] {{en}}</ref> * La prezidanto de [[Francio]] [[Nicolas Sarkozy]] deklaris, ke privataj bankoj de la lando konsentis anstataŭigi parton da ŝuldoj de [[Grekio]] per 30-jaraj obligacioj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/06/27/help/ Саркози предложил новый план спасения Греции] {{ru}}</ref> * En [[Bangladeŝo]] finiĝis procezo pri grupo da limgardistoj, kiuj en [[februaro 2009]] faris ribelon. Estis kondamnitaj 657 homoj.<ref>[http://bdnews24.com/details.php?id=199480&cid=32 657 jailed for Peelkhana mutiny, 9 freed] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110819110551/http://bdnews24.com/details.php?id=199480&cid=32 |date=2011-08-19 }} {{en}}</ref> * La [[Korpuso de la Gardistoj de la Islama Revolucio]] komencis en [[Irano]] 10-tagajn manovrojn dum kiuj estos lanĉitaj multaj batalraketoj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/06/27/missiles/ В Иране начались масштабные учения ракетных войск] {{ru}}</ref> * La Ekstra tribunalo de [[Kamboĝio]] komencis procezon kontraŭ kvar plejaj el vivantaj altranguloj de [[Ruĝaj Kmeroj]]: [[Nuon Ĉea]], [[Ieng Sari]], [[Khieu Samphan]] kaj [[Ieng Tirit]].<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2011/jun/27/khmer-rouge-leaders-cambodian-trial Khmer Rouge leaders go on trial in Cambodia] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110630051303/http://www.guardian.co.uk/world/2011/jun/27/khmer-rouge-leaders-cambodian-trial |date=2011-06-30 }} {{en}}</ref> * Pro postulo de [[Pakistano]] la landon forlasis 18 [[Britio|britaj]] militinstruistoj, kiuj trejnis limgardistojn.<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2011/jun/26/pakistan-expels-trainers-anti-taliban-soldiers Pakistan expels British trainers of anti-Taliban soldiers] {{en}}</ref> * En [[Vjetnamio]] oni decidis anstataŭigi [[pafekzekutado]]n per [[mortiginjekto]]j ekde la {{daton|1|julio}}.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/06/27/changes/ Власти Вьетнама отказались от расстрела преступников] {{ru}}</ref> * [[Sato Kilman]] estis elektita ĉefministro de [[Vanuatuo]]. Por li voĉdonis 29 deputitoj de la parlamento, lian rivalon [[Serge Vohor]] subtenis 23 deputitoj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/06/27/comeback/ Сторонник Абхазии вновь возглавил Вануату] {{ru}}</ref> * En la urbo [[Maiduguri]] ([[Niĝerio]]) du motorciklistoj ĵetis en bierdrinkejon bombojn kaj pripafis ĝin el mitraletoj. Almenaŭ 25 homoj estis murditaj, ĉirkaŭ 30 vunditaj. Oni supozas, ke tion faris la [[Islamismo|islamisma]] grupo [[Boko Ĥaram]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/06/27/beergarden/ В Нигерии 25 человек погибли в результате теракта в пивной] {{ru}}</ref> * En [[Tunizo]] ([[Tunizio]]) grupo da [[islamistoj]] atakis la kinejon ''Afric'' dum demonstrado de la dokumenta filmo [[Ni Allah, ni maitre]] de la reĝisoro [[Nadi El Fani]], dediĉita al rolo de [[islamo]] en la lando. Polico kaptis ilin.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/06/27/cinema/ Тунисские исламисты разгромили кинотеатр] {{ru}}</ref> == 28-a de junio == * Akceptiĝis [[Christine Lagarde]] kiel nova prezidantino de la [[IMF]] — unua virino en tiu posteno.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/06/28/imfhead/ МВФ избрал нового директора-распорядителя] {{ru}}</ref> * En [[Grekio]] komenciĝis 48-hora tutlanda striko. Almenaŭ 10 mil homoj eliris stratojn de [[Ateno]]. Dum interpuŝiĝoj kontraŭ almenaŭ 1 manifestacianto estis vundita. Polico uzis larmogason.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/28/greece/ Греческая полиция применила против протестующих слезоточивый газ] {{ru}}</ref> * [[Lib]]iaj ribeluloj, agantaj en la regiono Okcidenta montaro sud-okcidente de [[Tripolo]], kaptis matene arsenalojn de la libia armeo situantajn je 30&nbsp;km sude de la urbo [[Az Zintan]]. Norde de la montaro ribeluloj eksieĝis la urbon [[Bir Al-Hanam]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/28/capture/ Повстанцы захватили склады ливийской армии] {{ru}}</ref> * [[Saud-Arabio]] deklaris pri eliro de siaj armeaj trupoj el [[Barejno]] pro stabiliĝo de tiea situacio.<ref>[http://www.trust.org/alertnet/news/saudi-arabia-to-remove-most-troops-from-bahrain/ Saudi Arabia to remove most troops from Bahrain] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110701182057/http://www.trust.org/alertnet/news/saudi-arabia-to-remove-most-troops-from-bahrain |date=2011-07-01 }} {{en}}</ref> * Je 9:45 (loka horo) eksplodis gaso en la [[Surguta elektrostacio]] ([[Ĥanta-Mansa aŭtonoma distrikto - Jugra]], [[Rusio]]). Vundiĝis 12 homoj, el kiuj 11 estis metitaj en malsanulejojn, 1 pereis.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/28/gres/ При взрыве на ГРЭС в Сургуте погиб один человек] {{ru}}</ref> * Oni sciigas, ke aŭtoritatoj de [[Nord-Koreio]] decidis malfermi altlernejojn kaj sendi studentojn al konstrulaboroj. Tio daŭros ĝis [[aprilo 2012]], kiam estos festata 100-jara jubileo de [[Kim Il-sung]].<ref>[http://www.bernama.com/bernama/v5/newsworld.php?id=597330 North Korea Closes Universities For 10 Months] {{en}}</ref> * La estrino de la [[Socialista Partio (Francio)|Socialista Partio]] [[Martine Aubry]] oficiale anoncis sian partoprenon en la prezidanta balotado en [[2012]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/28/aubry/ Лидер французских социалистов поборется за кресло президента] {{ru}}</ref> * 300 individuaj turistoj ekveturis el [[Ĉinio]] al [[Tajvano]] — unuafoje ekde [[1949]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/28/turist/ Первые китайские туристы-одиночки отправились на Тайвань] {{ru}}</ref> * [[Hemoliza-uremia epidemio de 2011|Kvanto da mortintoj]] pro disvastigo de [[intestohemoragiaj bakterioj Escherichia coli]] jam atingis 48, el kiuj 46 en [[Germanio]], po 1 en [[Svedio]] kaj [[Usono]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/28/bacteria/ Число жертв кишечной инфекции в ФРГ приблизилось к полусотне] {{ru}}</ref> * Vespere [[talibanoj]] atakis la hotelon [[Intercontinental]] en [[Kabulo]] ([[Afganio]]). Dum kvinhora interpafado ĉiuj 6 teroristoj estis mortigitaj. Pereis almenaŭ 10 homoj, ĉiuj ili estis civiluloj, plejparte kunlaborantoj de la hotelo. 3 policanoj estis vunditaj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/06/29/kabulten/ При нападении боевиков на отель в Кабуле погибли десять человек] {{ru}}</ref> == 29-a de junio == * La parlamento de [[Grekio]] aprobis kontraŭkrizan planon de la registaro (155 deputitoj voĉdonis por ĝi, 138 kontraŭ). Laŭ ĝi dum sekvaj kvin jaroj impostoj pliiĝu je 14,09 miliardoj da [[eŭro]]j, ŝtataj elspezoj malpliiĝu je 14,32 miliardoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/06/29/plan/ Греческий парламент одобрил антикризисный план] {{ru}}</ref> Antaŭ tio polico dispelis manifestaciantojn antaŭ la parlamentejo, uzante larmogason.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/06/29/greece/ Перед греческим парламентом полиция атаковала демонстрантов] {{ru}}</ref> * [[Britio]] giris 100 milionojn da usonaj dolaroj al speciala fonduso de la [[Libio|libia]] [[Nacia Transira Konsilio]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/06/29/funds/ Лондон перечислил ливийским повстанцам денег] {{ru}}</ref> * En [[Kairo]] ([[Egiptio]]) daŭras tumultoj, dum kiuj estis vunditaj almenaŭ 590 homoj. Ili ekflamis antaŭvespere, kiam aro da homoj, deklarintaj sin parencoj de viktimoj de faligita reĝimo, estis rifuzitaj ĉeesti funebran ceremonion.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/06/29/mysr/ В ходе беспорядков в Каире пострадали шестьсот демонстрантов] {{ru}}</ref> * La eks-administranto de la Centra Banko de [[Afganio]] ''Abdul Kadir Fitrat'', fuĝinta en [[Usono]]n, estis ekserĉata de afganaj aŭtoritatoj pro akuzo pri ŝtelado en [[Kabul Bank]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/06/29/fitrat/ На бывшего главу афганского центробанка выдан ордер на арест] {{ru}}</ref> == 30-a de junio == * La [[Saud-Arabio|sauda]] princo ''Turki al-Fejsal'', parolante en [[Britio]] antaŭ [[NATO]]-estraro, diris: "Ni ne koncedos situacion, kiam [[Irano]] havos bombon, sed ni — ne. Plej simple ne povas esti".<ref>[http://lenta.ru/news/2011/06/30/nukesa/ Саудовская Аравия создаст ядерную бомбу вслед за Ираном] {{ru}}</ref> * La [[Bundestag|parlamento]] de [[Germanio]] aprobis la leĝon, laŭ kiu la lando rezignos je uzado de atoma energio ĝis [[2020]]. 513 deputitoj subtenis ĝin, 79 voĉdonis kontraŭ, 8 detenis sin.<ref>[http://www.focus.de/politik/schlagzeilen/nid_58221.html Bundestag stimmt Atomausstieg bis 2022 zu] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110813010800/http://www.focus.de/politik/schlagzeilen/nid_58221.html |date=2011-08-13 }} {{de}}</ref> * Oni sciigas, ke la [[Sirio|siriaj]] urboj [[Hamao]] kaj [[Dejr-ez-Zor]] plene transiris sub kontrolon de opozicio.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/06/30/cities/ Два сирийских города перешли в руки оппозиции] {{ru}}</ref> * Inter 80 kaj 400 mil homoj manifestaciis en [[Santiago de Chile|Santiago]] ([[Ĉilio]]), postulante reformi edukadon. Antaŭ prezidenta palaco okazis interpuŝiĝo kontraŭ polico. 38 homoj estis detenitaj, 10 policanoj vunditaj.<ref>[http://www.lahora.cl/2011/06/30/01/noticias/pais/9-9789-9-masiva-asistencia-a-nueva-marcha-por-la-educacion.shtml Masiva asistencia a nueva marcha por la educacion] {{es}}</ref> * [[Kroatio]] oficiale finis intertraktadon pri aliĝo al [[Eŭropa Unio]]. Tio okazos la {{daton|1|julio}} [[2013]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/06/30/crovatia/ Хорватия успешно завершила переговоры о вступлении в ЕС] {{ru}}</ref> * La prezidanto de [[Venezuelo]] [[Hugo Chávez]] agnoskis en televidparolo, ke en [[Junio 2011|junio]] li spertis en [[Kubo]] du operaciojn pri [[kancero]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/01/hugo/ Уго Чавес рассказал о своей раковой опухоли] {{ru}}</ref> * En 08:16 (loka horo) en la [[gubernio Nagano]] ([[Japanio]]) okazis tertremo forta je 5,4 gradoj laŭ la [[skalo de Richter]]. La epicentro troviĝis je 170&nbsp;km de [[Tokio]], je 4&nbsp;km sub tero. Vundiĝis almenaŭ 7 homoj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/06/30/japanquake/ При землетрясении в Японии пострадали семь человек] {{ru}}</ref> * La vic-prezidanto de [[Jemeno]] [[Abdrabuh Mansur Hadi]] diris, ke la registaro perdis kontrolon super 5 el 20 provincoj de la lando.<ref>[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/06/29/yemen.vice.president/index.html?hpt=hp_t1 Yemeni VP admits security situation is deteriorating] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110702144747/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/06/29/yemen.vice.president/index.html?hpt=hp_t1 |date=2011-07-02 }} {{en}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj |commonscat=June 2011 |wikinewscat=Junio de 2011 }} {{2010-aj jaroj}} [[Kategorio:Junio laŭ jaroj]] [[Kategorio:Monatoj de 2011| 06]] 4yoo4wdxby9bq9lk24hlbhto250rp8r 0 359667 9482991 9305480 2026-09-28T05:42:00Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482991 wikitext text/x-wiki {{julio}} Jen '''listo de okazaĵoj en [[julio]] [[2011]]'''. == 1-a de julio == * La [[Senato de Francio]] aprobis la leĝon, malpermesantan operacon [[hidroŝiro de tavolo]], kiu estas uzata por intensigi elminigadon de [[nafto]], [[gaso]], ktp. Tio tute malebligos elminigadon de [[skistogaso]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/01/shale/ Во Франции запретили добычу сланцевого газа] {{ru}}</ref> * Okazis geedziĝo de la duko de [[Monako]] [[Alberto la 2-a (Monako)|Alberto la 2-a]] kaj la princino [[Charlene de Monako]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/01/albert/ Князь Монако женился] {{ru}}</ref> * La [[Registaro de Italio]] aprobis la leĝon, laŭ kiu ŝtataj elspezoj reduktiĝos je 47 miliardoj da [[eŭro]]j dum 4 jaroj.<ref>[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/europe/06/30/italy.austerity.measures/ Italian Cabinet OKs 47 billion-euro austerity package] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110704161433/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/europe/06/30/italy.austerity.measures/ |date=2011-07-04 }} {{en}}</ref> * [[Libio|Libia]] armeo dispelis ribelulojn, kiuj koncentriĝis por ataki la urbon [[Bir Al-Hanam]], je 80 km de [[Tripolo]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/01/pushback/ Войска Каддафи отбили наступление повстанцев на Триполи] {{ru}}</ref> * La financa komitato de la parlamento de [[Danio]] voĉdonis por restarigo de dogana kontrolo. Ĝi reaperos ĉe la limoj de la lando ekde la {{daton|5|julio}} kaj estos elekta.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/01/customs/ В Дании утвердили возобновление таможенного контроля] {{ru}}</ref> * [[Afrika Unio]] decidis ne agnoski kaj nek plenumi arestordonon de la [[Internacia puna kortumo]] pri [[Muamar Kadafi]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/02/union/ Африканский союз отказался признать ордер на арест Каддафи] {{ru}}</ref> * La parlamento de [[Kartvelio]] aprobis decidon pri translokiĝo el [[Tbiliso]] al [[Kutaisi]].<ref>[http://www.newsgeorgia.ru/politics/20110701/214033974.html Перенос парламента Грузии в Кутаиси утвержден на внеочередном заседании] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110705133415/http://newsgeorgia.ru/politics/20110701/214033974.html |date=2011-07-05 }} {{ru}}</ref> * La eks-direktoro de la [[Internacia Monunua Fonduso]] [[Dominique Strauss-Kahn]] estis liberigita el sub hejmaresto.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/02/diner/ Стросс-Кан отметил выход из-под ареста ужином с женой] {{ru}}</ref> * Laŭ sciigoj de lokaj rajtdefendantoj, dum dispelado de manifestacioj en [[Sirio]] pereis 24 homoj: 9 en [[Homs]] kaj 14 en la [[provinco Idlib]].<ref>[http://www.trust.org/alertnet/news/syrian-forces-kill-24-protesters-tell-assad-to-go/ Syrian forces kill 24, protesters tell Assad to go] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110810205248/http://www.trust.org/alertnet/news/syrian-forces-kill-24-protesters-tell-assad-to-go/ |date=2011-08-10 }} {{en}}</ref> * En [[Maroko]] okazis la referendumo pri konstitucia reformo, proponita de la reĝo [[Mohamedo la 6-a (Maroko)|Mohamedo la 6-a]]. Voĉdonadon partoprenis pli ol 72 % de elektantoj, el kiuj 98 % (laŭ unuaj informoj) subtenis la reformon.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/02/yes/ Жители Марокко проголосовали за конституционную реформу] {{ru}}</ref> * Ĉirkaŭ 1500 homoj estis evakuitaj el la hotelo ''Hilton Park Lane'' en [[Londono]] ([[Britio]]) pro okazinta tie incendio. Neniu estis damaĝita.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/02/hotel/ Из отеля Hilton в центре Лондона эвакуировали 1,5 тысячи человек] {{ru}}</ref> * En [[Mazara del Vallo]] ([[Italio]]) estis arestita la 79-jara '' Gaetano Riina'', mafiestro de la urbo [[Corleone]]. Kun li estis arestitaj 3 homoj, inkluzive 2 liajn parencojn.<ref>[http://www.libero-news.it/news/774623/Mafia__arrestato_Gaetano_Riina__era_nuovo_capo_dei_Corleonesi_.html Mafia, arrestato Gaetano Riina: era nuovo capo dei Corleonesi] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110704185952/http://www.libero-news.it/news/774623/Mafia__arrestato_Gaetano_Riina__era_nuovo_capo_dei_Corleonesi_.html |date=2011-07-04 }} {{it}}</ref> * [[Japanio]] refutis la peton de la Registaro de [[Kartvelio]] pri ŝanĝo de nomo de la lando en la japana lingvo respekte al la [[Angla lingvo|anglalingva]] nomo ''Georgia''.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/01/refuse/ Япония отказалась менять наименование Грузии] {{ru}}</ref> Antaŭe [[Litovio]] refutis saman peton,<ref>[http://lenta.ru/news/2010/02/01/refuse/ Литовцы отказались называть Грузию Georgija] {{ru}}</ref> [[Sud-Koreio]] aprobis ĝin.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/06/27/namely/ Южная Корея согласилась называть Грузию Джорджией] {{ru}}</ref> En la [[Kartvela lingvo|kartvela]] ĝi nomiĝas ''Sakartvelo''. * Kvanto de pereintoj sekve de eksplodo de gaso en la [[Surguta elektrostacio]] ([[Rusio]]) atingis 5.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/01/fourth/ Число погибших при взрыве в Сургуте возросло до пяти человек] {{ru}}</ref> == 2-a de julio == * En [[Francio]] komenciĝis la 98-a ''[[Tour de France]]'' [tur de frans] ("rondiro de Francio"), la plej longa kaj severa konkurso por biciklistoj. * Ĉe naftokondukilo de la firmao [[ExxonMobil]], kondukanta al [[Billings (Montano)|Billings]] ([[Montana]], [[Usono]]), okazis akcidento, sekve de kiu en la [[rivero Yellowstone|riveron Yellowstone]] enfluis 750 ĝis 1000 [[Barelo (mezurunuo)|bareloj]] da nafto.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/04/yellowstone/ ExxonMobil пообещала очистить реку Йеллоустоун от своей нефти] {{ru}}</ref> * En [[Moskvo]] ([[Rusio]]) finiĝis la 33-a [[Moskva Internacia Kinofestivalo]]. La ĉefan premion gajnis la filmo [[Las Olas]] ({{eo}} ''Ondoj'') de la [[Hispanio|hispana]] reĝisoro [[Alberto Morais]]. La plej bona reĝisoro estis agnoskita [[Vong Ĉing Po]] ([[Honkongo]]), kreinta la filmon [[Venĝo. Historio de amo]]. La plej bona aktoro iĝis [[Carlos Álvarez-Nóvoa]] (Hispanio). La plej bona aktorino agnoskita [[Urszula Grabowska]] el la filmo [[Joanna (filmo)|Joanna]] ([[Pollando]]).<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/02/festival/ На ММКФ победили "Волны"] {{ru}}</ref> * En [[Teodozio]] ([[Krimeo]], [[Ukrainio]]) okazis interbatiĝo de rusaj [[kazakoj]] kaj milico. Tion kaŭzis provo de kazakoj restarigi krucon, unue starigitan de ili ĉe eniro en la urbo la {{daton|4|majo}} kaj forigitan la {{daton|1|julio}} pro postuloj de [[krime-tataroj]]. Laŭ kazakoj, 15 iliaj aktivuloj estis grave vunditaj, 10 detenitaj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/03/crusade/ В Крыму несколько сотен казаков подрались с милиционерами] {{ru}}</ref> * [[Eŭropa Unio]] aprobis eldonon al [[Grekio]] de laŭvica financa helpo je 12 miliardoj da [[eŭro]]j.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/03/billion/ Еврогруппа одобрила выделение Греции 12 миллиардов евро] {{ru}}</ref> * En [[Bordozo]] pro [[Hemoliza-uremia epidemio de 2011|Hemoliza-uremia sindromo]] forpasis 78-jara virino — unua viktimo de tiu infekto en [[Francio]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/02/france/ Во Франции зафиксирована первая смерть от кишечной инфекции] {{ru}}</ref> * Kvanto de pereintoj sekve la eksplodo de gasujo en [[Vladikavkazo]] ([[Nord-Osetio]], [[Rusio]]) atingis kvar.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/02/more/ Скончалась четвертая пострадавшая от взрыва газа во Владикавказе] {{ru}}</ref> == 3-a de julio == * En [[Estado de México]] (Meksiko) estis arestita [[Jesús Enrique Rejón Águila]], unu el fondintoj kaj estraranoj de la narkotika kartelo [[Los Zetas]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/05/zetas/ Арестован основатель мексиканского наркокартеля "Зетас"] {{ru}}</ref> * Pli ol 100 silentaj protestantoj estis detenitaj en [[Minsko]] ([[Belorusio]]) dum la nacia festo — ''Tago de respubliko''.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/03/silentminsk/ В Минске задержали более сотни молчащих оппозиционеров] {{ru}}</ref> * La aviadilo [[Boeing-787 Dreamliner]] finis sian unuan flugon trans la [[Pacifika Oceano]], elfluginte el [[Seattle (Vaŝingtonio)|Seattle]] ([[Usono]]) kaj alteriĝinte en la [[flughaveno Haneda]] ([[Tokio]], [[Japanio]]).<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/03/dreamalittledream/ "Лайнер мечты" совершил первый перелет через Тихий океан] {{ru}}</ref> * En [[Tajlando]] finiĝis la parlamenta balotado. Laŭ [[elir-sondo]] venkis la partio [[Pĥia Tĥai]] gvidata de [[Jinglak Ĉinaŭat]], fratino de la eksigita ĉefministro [[Taksin Ĉinaŭat]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/03/puea/ Сестра беглого экс-премьера разгромила партию власти на выборах в Таиланде] {{ru}}</ref> * En [[Maiduguri]] ([[Niĝerio]]) okazis eksplodo en arp de kafejoj apud policaj barakoj. Pereis almenaŭ 10 homoj. Oni suspektas pri tio la islamisman grupon [[Boko Ĥaram]]. Pli frue en sama urbo estis pafmurdita la fama politikisto [[Mustapha Ba'le]], ano de la reganta [[Tutnacia Partio de Niĝerio]]. Antaŭnokte estis murditaj 9 homoj, inkluzive 3 eks-policanojn.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/04/bomb/ В Нигерии взорвали полицейский бар] {{ru}}</ref> * En la valo Susa ([[Italio]]) daŭras interpuŝiĝoj kontraŭ polico de manifestaciantoj, kiuj protestas kontraŭ konstruado de rapidtrajna fervojo. Estis vunditaj almenaŭ 188 policanoj kaj 10 manifestaciantoj. 5 homoj estis detenitaj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/04/protesters/ В Италии противники железной дороги избили 188 полицейских] {{ru}}</ref> * La [[Turkio|turkia]] ministro pri eksteraj aferoj [[Ahmet Davutoğlu]], vizitanta [[Bengazi]] ([[Libio]]), deklaris ke lia lando agnoskis la [[Nacia Transira Konsilio|Nacian Transiran Konsilion]] sola laŭleĝa reprezentanto de la libia popolo kaj promesis doni al ĝi 200 milionojn da [[usonaj dolaroj]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/03/rebelcouncil/ Турция пообещала ливийским повстанцам 200 миллионов долларов] {{ru}}</ref> * [[Svislando]] frostigis bankokontojn de 23 [[Sirio|siriaj]] altranguloj je sumo 27 milionoj da [[svisaj frankoj]] (31,8 milionoj da usonaj dolaroj).<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/03/swiss/ Швейцария заморозила 32 миллиона долларов на сирийских счетах] {{ru}}</ref> == 4-a de julio == * Dum interpafado kontraŭ militistoj apud la urbo [[Río Bravo (komunumo)|Río Bravo]] ([[Tamaulipas]], [[Meksiko]]) estis mortigitaj 13 krimuloj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/05/tamaulipas/ На севере Мексики в перестрелке погибли 13 боевиков] {{ru}}</ref> * Aperis informoj, ke la [[Libio|libia]] gidanto [[Muamar Kadafi]] pretas rezigni je potenco interŝanĝe kontraŭ garantioj de propra netuŝebleco.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/05/libya/ Муаммар Каддафи согласился уйти] {{ru}}</ref> Lia oficiala reprezentanto refutis tion.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/05/tripoli/ Триполи опроверг готовность Каддафи отказаться от власти] {{ru}}</ref> * [[Al-Ĝazira]] demonstris filmeton, ek kiu la [[Sirio|siria]] regimentestro ''Rijad Musa Asad'' deklaras, ke li transiras al flanko de opozicio kaj alvokas samservantojn fari same. Li iĝis la unua altmilitisto, deklarinta sin opoziciulo.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/05/vvs/ На сторону сирийской оппозиции перешел первый старший офицер] {{ru}}</ref> * Armeaj trupoj eniris la urbon [[Hamao]] ([[Sirio]]). Okazas pafado kaj arestoj de opoziciuloj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/04/hama/ Сирийские войска начали штурм города Хама] {{ru}}</ref> * En sia domo en [[Pöcking]] ([[Germanio]]) forpasis [[Otto von Habsburg]], lasta princo-heredonto de [[Aŭstrio-Hungario]], ĉefo de [[Habsburgoj]]. Li havis 98 jarojn.<ref>[http://www.sueddeutsche.de/politik/sohn-des-letzten-kaisers-von-oesterreich-otto-von-habsburg-ist-tot-1.1115711 Otto von Habsburg ist tot] {{de}}</ref> * La [[prezidanto de Pollando]] [[Bronisław Komorowski]] nomumis la daton de la parlamenta balotado je la {{daton|9|oktobro}}.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/04/elections/ Выборы в польский парламент назначили на 9 октября] {{ru}}</ref> * La eks-prezidanto de [[Tunizio]] [[Zine El Abidine Ben Ali]] estis kondamnita en hejmlando al 15-jara malliberigo pro kontraŭleĝa havado de armiloj kaj narkotikaĵoj. La akuzito malĉeestis.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/04/benali/ Бывшего президента Туниса осудили на 15 лет тюрьмы] {{ru}}</ref> * En [[Sinaja duoninsulo]] ([[Egiptio]]) matene okazis eksplodo en la gaskondukilo, kondukanta en [[Israelo]]n kaj [[Jordanio]]n.<ref>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/07/2011740176861868.html Blast hits Egyptian gas pipeline] {{en}}</ref> == 5-a de julio == * Ŝarĝaviadilo de la [[Azerbajĝano|azeria]] flugkompanio [[Silk Way]] trafis montaron kaj falis en la [[provinco Parvan]] ([[Afganio]]) ĉirkaŭ 23:00 (loka horo). Pereis ĉiuj 8 laŭ la flugkompanio — 9) skipanoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/06/plane1/ При крушении самолета в Афганистане погибли девять человек] {{ru}}</ref> * La helikoptero [[Mi-8]] de la flugkompanio [[UTair]], fluginta el la urbo [[Ustj-Kut]] ([[Irkutska provinco]], [[Rusio]]), faris eksterplanan alteriĝon je 720 km for de la urbo. El 16 homoj 2 pereis kaj 14 estis vunditaj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/05/vertolet2/ МЧС признало гибель двух человек в авиакатастрофе под Иркутском] {{ru}}</ref> * [[Eŭropa Komisiono]] portempe malpermesis importon de kelkaj sortoj de semoj kaj faboj el [[Egiptio]] ĝis la {{daton|31|oktobro}} pro suspektoj pri ĉeesto en ili de la bakterioj [[Escherichia coli]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/05/ecoli/ ЕС запретил импорт семян и бобовых из Египта] {{ru}}</ref> Same decidis Rusio.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/06/close/ Россия вслед за ЕС запретила ввоз семян из Египта] {{ru}}</ref> * Oni sciigas, ke pro incendio okazinta en ŝipo, veturiganta 200 [[Kontraŭleĝa enmigrado|kontraŭleĝajn migrantojn]] el [[Sudano]] al [[Saud-Arabio]], pereis 197 homoj, 3 estis savitaj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/06/drowned/ В Красном море погибли 197 мигрантов] {{ru}}</ref> * Forpasis la fama [[Usono|usona]] pentristo [[Cy Twombly]]. Li havis 83 jarojn kaj mortis pro kancero.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/06/cytwombly/ Умер художник Сай Твомбли] {{ru}}</ref> * Oni sciigas, ke decidis eksiĝi [[Ryu Matsumoto]], [[Japanio|japana]] ministro pri restarigo.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/05/resign/ Министр восстановления Японии ушел в отставку] {{ru}}</ref> * En la urbo [[Taĝio]] ([[Irako]]) matene okazis du eksplodoj, sekve de kiuj pereis 27 kaj estis vunditaj 50 homoj (laŭ loka polico — 35 kaj 28).<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/05/blast/ При двух взрывах в Ираке погибли десятки людей] {{ru}}</ref> == 6-a de julio == * Vespere apud la vilaĝo ''Serbrjakovka'' de [[Kizlara distrikto]] ([[Dagestano]], [[Rusio]]) nekonatoj atakis aŭtokolonon de la interna armeo kaj polico. 1 policano pereis, 1 estis vundita.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/07/one/ В Дагестане боевики напали на колонну внутренних войск] {{ru}}</ref> * La [[Federacia Apelacia Kortumo de Usono]] decidis, ke la regulo, malpermesanta al [[Elŝrankiĝo|malkaŝitaj]] [[gejo]]j militservi, estas kontraŭkonstitucia.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/06/ban/ Суд в США потребовал от властей легализовать геев в армии] {{ru}}</ref> * Oni sciigas, ke en [[Belorusio]] estis detenitaj ĉirkaŭ 400 "silentaj" protestantoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/06/detained/ На "молчаливых" акциях в Белоруссии задержали 400 человек] {{ru}}</ref> * [[Libio|Libiaj]] ribeluloj post seshora batalo okupis la urbon [[Kaliŝo]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/06/assault/ Ливийские повстанцы заняли стратегически важный город] {{ru}}</ref> * En [[Suezo]] ([[Egiptio]]) okazis manifestacioj kaj interpuŝiĝoj kontraŭ polico post kiam tribunalo decidis liberigi el sub aresto 7 policanojn, akuzitajn pri mortigo de protestintoj dum la [[Egipta revolucio de 2011|egipta ribelo]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/06/suez/ В Суэце прошли столкновения демонстрантов с полицией] {{ru}}</ref> * La [[Internacia Olimpika Komitato]] decidis okazigi [[Vintra Olimpiko 2018|Vintran Olimpikon 2018]] en la urbo [[Pjongĉango]] ([[Sud-Koreio]]).<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/06/olympics/ МОК назвал столицу Олимпиады-2018] {{ru}}</ref> == 7-a de julio == * Okazis grava eksplodo apud la urbo [[Abadano (Turkmenio)|Abadano]] ([[Turkmenio]]). Laŭ oficialaj informoj eksplodis deponejo de [[artfajraĵo]]j kaj viktimoj preskaŭ tute mankas. Rajtdefendantoj diras pri eksplodo de arsenalo kaj multaj viktimoj.<ref name="Правозащитники сообщили о 200">[http://www.lenta.ru/news/2011/07/08/turkmen/ Правозащитники сообщили о 200 погибших в результате взрывов в Туркмении] {{ru}}</ref> * Forpasis la [[Ĉeĥio|ĉeĥa]] violonisto-virtuozo [[Josef Suk malpli aĝa]]. Li havis 81 jarojn.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/08/suk/ Умер чешский скрипач-виртуоз Йозеф Сук] {{ru}}</ref> * La parlamento de [[Ukrainio]] aprobis la leĝon pri pensia reformo. Laŭ ĝi dum sekvaj 10 jaroj penciiĝa aĝo estos plialtigita por virinoj ekde 55 ĝis 60 jaroj kaj por ŝtatoficistoj ekde 60 ĝis 63 jaroj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/08/workmore/ Украина повысила пенсионный возраст для женщин и чиновников] {{ru}}</ref> * [[Sky News]] sciigas, ke la {{daton|10|julio}} aperos la lasta numero de la [[Britio|brita]] gazeto [[News Of The World]], kiu estos malfermita pro skandalo pri kontraŭleĝa subaŭskultado de telefonparoloj de ŝteluloj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/07/youhaditcoming/ Мердок закрыл News Of The World из-за скандала с прослушкой] {{ru}}</ref> * Ŝtata televido de [[Jemeno]] demonstris la paroladon de la prezidanto [[Ali Abdula Saleh]] — unuan post lia vundiĝo la {{daton|3|junio}}. Li diris, ke spertis 8 sukcesajn operacion kaj pretas dialogi kadre de la nuna konstitucio.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/07/saleh/ Президент Йемена впервые после ранения выступил на телевидении] {{ru}}</ref> * En la urbo [[Enschede]] ([[Nederlando]]) dum rekonstruado falis tegmento de stadiono de [[FC Twente]]. Estas viktimoj inter konstrulaboristoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/07/twente/ У голландского стадиона обрушилась крыша] {{ru}}</ref> * La parlamento de [[Libano]] faris konfiddecidon rilate al la registaro de [[Naĝib Mikati]]. Tion subtenis la [[koalicio la 8-a marto]], dume la [[koalicio la 14-a marto]] rifuzis partopreni voĉdonadon.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/07/livan/ Парламент Ливана выразил доверие правительству] {{ru}}</ref> * [[Kanado]] oficiale deklaris, ke armeaj trupoj de la lando estas elvenigitaj el [[Afganio]]. Entute ili perdis tie 157 mortigitojn.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/07/canada/ Канада вывела боевые части из Афганистана] {{ru}}</ref> == 8-a de julio == * La [[kosmopramo Atlantis]] faris sian lastan flugon.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/08/atlantis/ Шаттл "Атлантис" отправился в последний полет] {{ru}}</ref> * En la urbo [[Monterejo]] ([[Meksiko]]) almenaŭ 15 armitaj homoj atakis baron ''El Sabino Gordo'' kaj pripafis ĝin. Pereis almenaŭ 21 homoj.<ref>[http://www.elnorte.com/seguridad/articulo/635/1269037/ Masacran a 21 en bar del Centro] {{es}}</ref> * Forpasis [[Betty Ford]], vidvino de la 38-a [[prezidanto de Usono]] [[Gerald Ford]]. Ŝi havis 93 jarojn.<ref>[http://edition.cnn.com/2011/US/07/08/betty.ford.dies/index.html?section=cnn_latest Former first lady Betty Ford dies at the age of 93] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110714075004/http://edition.cnn.com/2011/US/07/08/betty.ford.dies/index.html?section=cnn_latest |date=2011-07-14 }} {{en}}</ref> * Polico de [[Israelo]] detenis en la [[flughaveno de David Ben-Gurion]] ([[Tel-Avivo]]) 250 homojn, suspektatajn pri intenco partopreni en la akcio ''aviafloto'' subtene al [[Palestino|palestinanoj]]. Ili atendas deportadon.<ref>[http://www.jpost.com/VideoArticles/Video/Article.aspx?id=228503 'Air Flotilla' lands, 69 activists barred entry] {{en}}</ref> * Laŭ informoj de rajtdefendantoj sekve de grava eksplodo de arsenalo apud la urbo [[Abadano (Turkmenio)|Abadano]] ([[Turkmenio]]) pereis 200 homoj, el kiuj duonon konsistigas civiluloj. Aŭtoritatoj neas tion.<ref name="Правозащитники сообщили о 200"/> * En la flughaveno de [[Kisangani]] ([[Demokratia Respubliko Kongo]]) kraŝis la aviadilo [[Boeing 727]] de la konga flugkompanio [[Hewa Bora]]. Pereis 74 homoj, pli ol 40 estis enmalsanulejigitaj. Entute en la aviadilo estis 112 pasaĝeroj kaj 6 skipanoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/10/toll/ Число жертв авиакатастрофы в ДР Конго достигло 74 человек] {{ru}}</ref> * [[Andris Bērziņš]] ekoficiĝis kiel nova prezidanto de [[Latvio]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/08/president/ В Латвии вступил в должность новый президент] {{ru}}</ref> * [[Sudano]] oficiale agnoskis sendependecon de [[Sud-Sudano]] — unua en la mondo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/08/soudan/ Судан признал независимость Южного Судана] {{ru}}</ref> == 9-a de julio == * Finiĝis la 2-a filmfestivalo [[VOICES]] ({{en}} ''Vologda Independent Cinema from European Screens'') okazinta en [[Vologda]] ([[Rusio]]) ekde la {{daton|5|julio}}. La ĉefan premion gajnis la filmo [[Tyrannosaur]] de la brita reĝisoro [[Paddy Considine]]. Plej bonaj aktorinoj estis agnoskitaj [[Olivia Colman]] en sama filmo kaj [[Alicia Vikander]] en la filmo [[Till det som ar vackert]] ([[Svedio]]). La filmo [[Pure]] estis premiita pro plej bona reĝisorado kaj ricevis premion de spektantaraj simpatioj. Premion pro plej bona scenaro gajnis la filmo [[Les Mains libres]] ([[Francio]]). Entute konkursis 10 filmoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/09/voices/ Объявлены лауреаты кинофестиваля VOICES] {{ru}}</ref> * Finiĝis la 46-a [[filmfestivalo en Karlovy Vary]] ([[Ĉeĥio]]). La ĉefan premion gajnis la filmo [[Restaŭrado (filmo)|Restaŭrado]] de la [[Israelo|israela]] reĝisoro [[Iosif Madmoni]]. Plej bona reĝisoro estis agnoskita [[Francio|franco]] [[Pascal Rabate]] pro lia komedio [[Ni à vendre ni à louer]]. Entute dum la festivalo, komenciĝinta la {{daton|1|julio}}, konkursis 179 filmoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/10/vary/ Вручены награды кинофестиваля в Карловых Варах] {{ru}}</ref> * En [[Gvatemalo]] estis murdita la fama kantisto kaj komponisto [[Facundo Cabral]], kies aŭto estis pripafita dum ĝi veturis de hotelo al flughaveno de [[Gvatemalurbo]]. Li havis 74 jarojn.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-14093876 Argentina singer Facundo Cabral shot dead] {{en}}</ref> * La ĉefministro de [[Egiptio]] [[Essam Ŝaraf]] ordonis maldungi ĉiujn policanojn, suspektatajn pri partopreno en pereigo de homoj dum la [[Egipta revolucio de 2011|ribelo de 2011]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/10/ordered/ Премьер-министр Египта уволил причастных к гибели демонстрантов полицейских] {{ru}}</ref> * [[Sud-Sudano]] oficiale iĝis sendependa ŝtato.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/09/finally/ Южный Судан стал независимым государством] {{ru}}</ref> * En [[Kuala-Lumpuro]] ([[Malajzio]]) ĉirkaŭ 50 mil homoj manifestaciis surstate, postulante politikajn reformojn. 1400 estis arestitaj. Polico uzis larmogason.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/09/held/ Полиция задержала 1400 участников акции протеста в Малайзии] {{ru}}</ref> == 10-a de julio == * Aŭtoritatoj de [[Turkmenio]] agnoskis, keseke de eksplodoj en [[Abadano (urbo)|Abadano]] pereis 2 militistoj kaj 13 civiluloj. Laŭ oficialaj deklaroj varmego kaŭzis eksplodon de deponejo de fajraĵoj, kio detonigis apudan arsenalon. La prezidanto diris, ke sur la loko de Abadano estos konstruita "fakte nova urbo".<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/10/dead/ Власти Туркмении признали гибель 15 человек в Абадане] {{ru}}</ref> * En [[Gudzono]] ([[Usono]]) salupo trafis betonan pilieron kaj dronis. 4 homoj pereis, 2 estis grave vunditaj.<ref>[http://news.yahoo.com/boat-hits-concrete-sinks-ny-4-die-2-224517278.html Boat hits concrete, sinks in NY; 4 die, 2 hurt] {{en}}</ref> * En la [[provinco Farah]] ([[Afganio]]) oni trovis senkapigitajn korpojn de 7 sapeistoj el la internacia organizaĵo pri malminigado [[Demining Agency for Afghanistan]] (mallonge ''DAFA''). 28 sapeistoj estis kaptitaj la {{daton|29|junio}}.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/10/beheaded/ В Афганистане обезглавили семерых саперов] {{ru}}</ref> * En [[Volgo]] apud la vilaĝo ''Sjukejevo'' ([[Kama-Ustja distrikto]], [[Tatarstano]], [[Rusio]]) dronis la pasaĝera vaporŝipo ''Bulgarija'', en kiu troviĝis 135 pasaĝeroj kaj 22 skipanoj. Almenaŭ 2 homoj pereis.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/10/bulgaria/ На Волге затонул пассажирский теплоход] {{ru}}</ref> * 15 vagonoj de pasaĝera trajno desurreliĝis en la ŝtato [[Utar-Pradeŝo]] ([[Barato]]). Pereis almenaŭ 35 homoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/10/train/ 35 человек погибли в результате железнодорожной катастрофы в Индии] {{ru}}</ref> * Sekve de incendio en kadukejo en la vilaĝo ''Beloje'' ([[Dubrovica distrikto]], [[Rivna provinco]], [[Ukrainio]]) pereis 16 kaj estis vunditaj 11 homoj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/10/beloe/ При пожаре в украинском доме престарелых погибли 16 человек] {{ru}}</ref> * Forpasis [[Roland Petit]], fama [[Francio|franca]] koreografo kaj dancisto. Li havis 87 jarojn.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/10/peti/ Умер французский хореограф Ролан Пети] {{ru}}</ref> * Je 09:57 (loka horo) apud la insulo [[Honŝuo]] ([[Japanio]]) okazis tertremo forta je laŭ [[Geologia servo de Usono]] 7, laŭ japanaj sciencistoj 7,4 gradoj laŭ la [[skalo de Richter]]. Averto pri ebleco de [[cunamo]] baldaŭ estis nuligita.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/10/nowarning/ Предупреждение об угрозе цунами в Японии отменено] {{ru}}</ref> == 11-a de julio == * Vespere en [[Belfasto]] ([[Nord-Irlando]], [[Britio]]) komenciĝis interpuŝiĝoj de katolikoj kontraŭ polico, kiun provokis vasta festado de protestantoj de laŭvica datreveno de la [[batalo ĉe la rivero Boyne]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/12/belfast/ Ирландские католики атаковали полицейских угнанным автобусом] {{ru}}</ref> * Potencoj de [[Irako]], [[Britio|brita]]-[[Nederlando|nederlanda]] kompanio [[Royal Dutch Shell]] kaj la [[Japanio|japana]] firmao [[Mitsubishi]] subskribis la antaŭan interkonsenton pri establo de la kuna firmao [[Basra Gas Company]], kiu elminigados gason en la suda parto de la lando. Irako havos 51 % da akcioj, Shell — 44 %, Mitsubishi — 5 %.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/12/sign/ Ирак подписал с Shell и Mitsubishi газовый контракт на 12 миллиардов долларов] {{ru}}</ref> * Kamiono, veturiginta inter 50 kaj 60 infanoj, desurvojiĝis kaj renversiĝis en ĉevojan kanalon, plenan je akvo, apud la urbo [[Mirersarai]] ([[Bangladeŝo]]). Pereis almenaŭ 44 infanoj. Stiristo fuĝis.<ref>[http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=193873 Schoolboys' trip of death] {{en}}</ref> * En [[Hispanio]] oni faris la unuan en la mondo operacion pri grefto de ambaŭ kruroj. Gvidis ĝin la fama hispana kirurgo [[Pedro Cavadas]].<ref>[http://www.elmundo.es/elmundosalud/2011/07/11/noticias/1310379298.html Realizado el primer trasplante simultáneo de piernas] {{es}}</ref> * En la militbazo [[Evangelos Florakis (militbazo)|Evangelos Florakis]] ([[Kipro]]) sekve de incendio eksplodis armiloj, kaptitaj en [[2009]] en ŝipo, kontraŭleĝe veturiganta ilin el [[Irano]] al [[Sirio]]. Pereis 12 homoj, inkluzive de ĉefkomandanto de la mararmeo de la lando ''Andreas Ioannides'', estro de la militbazo ''Lambros Lambrou'', 6 fajrobrigadistoj kaj 4 militistoj. 62 homoj estis vunditaj. Pro la eksplodo haltis la plej granda elektrostacio, produktinta 60 % da landa energio. 150 homij el apudaj domoj estis devigitaj forlasi siajn hejmojn. En Kipro estis deklarita tritaga funebro.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/11/fleet/ В числе погибших на кипрской военной базе оказался главком флота] {{ru}}</ref> * Oni evakuas loĝantojn de la urbo [[Debelec]] ([[Bulgario]]) pro liko de pli ol 4 tunoj da [[stirolo]] el 20-tuna cisterno.<<ref>[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n254308 2,200-2,300 people evacuated in N. Bulgaria as tanker truck transporting chemical crashes] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110914152912/http://www.focus-fen.net/index.php?id=n254308 |date=2011-09-14 }} {{en}}</ref> * En [[Moskvo]] ([[Rusio]]) finiĝis la proceso pri la [[Neonaziismo|neonaziista]] grupo ''Nacionala-Socialisma Societo'' ({{ru}} ''Национал-социалистическое общество''). Pro murdoj kaj aliaj krimoj 5 neonaziistoj estis kondamnitaj al [[ĝismorta puno]], aliaj al longdaŭra malliberigo.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/11/skin/ В Москве пятерых неонацистов приговорили к пожизненным срокам] {{ru}}</ref> * Amasoj de subtenantoj de la [[Sirio|siria]] prezidanto [[Baŝar al-Asad]] ŝturmis ambasadorejojn de [[Usono]] kaj [[Francio]] en [[Damasko]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/11/compound/ Сторонники президента Сирии напали на посольства Франции и США] {{ru}}</ref> * Je 8:55 ([[moskva tempo]]) la aviadilo [[An-24]], fluginta el [[Tomsko]] al [[Surguto]], devige alakviĝis pro ekbrulinta motoro sur la riveron [[Ob]] en [[Tomska provinco]] ([[Rusio]]) je 63 km for de [[Niĵnevartovsko]]. 7 homoj pereis, 30 estis vunditaj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/11/plane2/ Число жертв аварии Ан-24 в Томской области возросло до семи] {{ru}}</ref> * Finiĝis la [[Monda Ligo pri Volejbalo]] ({{en}} [[:en:FIVB World League|FIVB World League]]) — per la venko de la vira teamo el [[Rusio]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/11/final/ Российские волейболисты выиграли Мировую лигу] {{ru}}</ref> * Savistoj sukcesis penetri la dronintan en [[Volgo]] ([[Rusio]]) vaporŝipon ''Bulgarija'' kaj trovis tie multajn kadavrojn. Vivantoj mankas. El 185 homoj estis savitaj 80.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/11/bulgaria/ Спасатели обнаружили тела погибших внутри затонувшего теплохода] {{ru}}</ref> == 12-a de julio == * Oni sciigas, ke ekde [[2012]] la aŭtosporta konkuro [[GP2 Asia]] estos nuligita.<ref>[http://motor.ru/news/2011/07/12/gptwo/ Гоночная серия GP2 Asia прекратит свое существование] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110714025153/http://motor.ru/news/2011/07/12/gptwo/ |date=2011-07-14 }} {{ru}}</ref> * Iĝis konata, ke antaŭ monato [[Belorusio]] elpelis el la lando du ataŝeojn de [[Ukrainio]] (pri defendo kaj tiu militan). Responde Ukrainio elpelis belorusan militan ataŝeon.<ref>[http://news.zn.ua/articles/84282 Киев и Минск обменялись высылкой дипломатов] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110713152413/http://news.zn.ua/articles/84282 |date=2011-07-13 }} {{ru}}</ref> * Polico de [[Gvatemalo]] kaptis du supozatajn murdistojn de la fama kantisto [[Facundo Cabral]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/12/caught/ Пойманы подозреваемые в убийстве певца Факундо Кабраля] {{ru}}</ref> * Ĉirkaŭ 16:00 (loka horo) kamikazo eksplodigis sin en kontrolejo apud la vilaĝo [[Galaŝko]] ([[Sunĵa distrikto]], [[Inguŝio]], [[Rusio]]). Li pereis, aliaj viktimoj mankas.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/12/blast1/ Смертник взорвал себя на посту ДПС в Ингушетии] {{ru}}</ref> * Je la nokto al la 12-an de julio grupo da malliberuloj provis fuĝi el malliberejo АК-159/21 en [[Karaganda provinco]] ([[Kazaĥio]]). Ili pripafis gardistojn, 1 el kiuj pereis, 3 estis vunditaj. Kiam speciala milica taĉmento ekŝturmis domon, en kiu ili kaŝis sin, krimuloj eksplodigis sin. Sub ruinoj estis trovitaj 16 kadavroj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/12/dead/ Всех бунтовщиков в казахстанской колонии нашли мертвыми] {{ru}}</ref> * La [[Francio|franca]] ministro pri eksteraj aferoj [[Alain Juppé]] diris, ke [[Muamar Kadafi]] pretas rezigni je sia potenco.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/12/ghaddafi/ МИД Франции заявил о решении Каддафи уйти] {{ru}}</ref> * Rajtdfendantoj sciigas, ke viktimoj de eksplodo en la urbo [[Abadano (Turkmenio)|Abadano]] ([[Turkmenio]]) iĝis 1382 homoj, en la apuda vilaĝo ''Guneŝ'' estis plene detruitaj 127 domoj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/12/casualty/ Правозащитники сообщили о 1382 жертвах взрывов снарядов в Туркмении] {{ru}}</ref> * Talibano mortpafis [[Ahmed Vali Karzai]], 50-jaran fraton de la prezidanto de [[Afganio]] [[Hamid Karzai]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/12/taliban/ Талибы признались в убийстве брата Карзая] {{ru}}</ref> * Laŭ antaŭaj informoj la kvanto de pereintoj en la droninta vaporŝipo ''Bulgarija'' povas atingi 120. El 207 homoj saviĝis 79. Ĉi-tago estis deklarita en [[Rusio]] nacia funebro.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/12/bulgaria1/ Радист "Булгарии" рассказал об обесточивании и пожаре на судне] {{ru}}</ref> * En [[Sinajo]] je 50 km for de la urbo [[El Ariŝ]] ([[Egiptio]]) matene estis eksplodigita gasokondukilo, liveranta gason en [[Israelo]]n kaj [[Jordanio]]n.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/12/blast/ В Египте взорвали газопровод] {{ru}}</ref> == 13-a de julio == * Oni sciigas, ke la fama juvela kompanio [[Peter Carl Fabergé|Fabergé]] renovigis sian laboron. Unua el novaj serioj iĝis ''Les Fameux de Fabergé'' el 12 ovoformaj pendaĵoj.<ref>[http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-07-13/news/29769154_1_peter-carl-faberge-faberge-egg-imperial-eggs World's most iconic jeweller Faberge unveils first new collection of high jewellery egg] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110720171831/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-07-13/news/29769154_1_peter-carl-faberge-faberge-egg-imperial-eggs |date=2011-07-20 }} {{en}}</ref> * La [[Egiptio|egipta]] ministro pri internaj aferoj ''Mansur al-Isavi'' diris, ke baldaŭ estos maldungitaj ĉirkaŭ 700 policanoj, kiuj komplicis al pereigo de manifestaciantoj dum la [[Egipta revolucio de 2011|ribelo]] komence de [[2011]]. Ĝis la {{daton|1|aŭgusto}} estos elpostenigitaj 505 generaloj kaj 164 oficiroj. 37 eks-policanoj estos akuzataj pri murdoj.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14143879 Egypt to sack 700 police over killing of protesters] {{en}}</ref> * Aviadilo de la loka flugkompanio [[Noar Linhas Aereas]], fluginta el [[Recife]] al [[Natalo (Brazilo)|Natalo]] ([[Brazilo]]), eksplodis kaj falis 10 minutojn post elflugo. 14 pasaĝeroj kaj 2 skipanoj pereis.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/14/brazil/ В авиакатастрофе в Бразилии погибли 16 человек] {{ru}}</ref> * Polico de [[Venezuelo]] restarigis kontrolon super la prizono ''El Rodeo'', kie ekde la {{daton|12|junio}} daŭris ribelo de prizonuloj, el kiuj ĉirkaŭ 30 pereis.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/14/riot/ В Венесуэле подавлен продолжавшийся 27 дней тюремный бунт] {{ru}}</ref> * En industritereno ''Broadfield Lane'' ([[Boston (Anglio)|Boston]], [[Lincolnshire]], [[Britio]]) je ĉirkaŭ 19:30 (loka horo) okazis eksplodo, sekve de kio 5 homoj pereis 5 kaj 1 estis vundita.<ref>[http://news.sky.com/skynews/Home/UK-News/Explosion-In-Lincolnshire-Five-Dead-After-Industrial-Unit-Explosion-In-Boston/Article/201107216030004?lpos=UK_News_First_Home_Article_Teaser_Region_0&lid=ARTICLE_16030004_Explosion_In_Lincolnshire%3A_Five_Dead_After_Industrial_Unit_Explosion_In_Boston Five Men Killed In Industrial Explosion] {{en}}</ref> * En [[Mumbajo]] ([[Barato]]) okazis tri eksplodoj, sekve de kiuj pereis 13 kaj estis vunditaj 56 homoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/13/mumbai1/ В мумбайских терактах погибли 13 человек] {{ru}}</ref> Baldaŭ kvanto de pereintoj atingis 21, almenaŭ 141 homoj estis vunditaj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/14/mumbai2/ Число жертв терактов в Мумбаи превысило 20 человек] {{ru}}</ref> * Armeaj trupoj de [[Muamar Kadafi]] okupis la urbon [[Kaliŝo]] ([[Libio]]).<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/13/hitback/ Войска Каддафи отбили у повстанцев ключевой город] {{ru}}</ref> * [[Belgio]], [[Nederlando]] kaj [[Luksemburgo]] agnoskis la [[Nacia Transira Konsilio|Nacian Transiran Konsilion]] de [[Libio]] sola laŭleĝa reprezentanto de la libia popolo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/13/benelŭ/ Страны Бенилюкса признали ливийскую оппозицию] {{ru}}</ref> * La [[Rusio|rusia]] vic-premiero [[Sergej Ivanov]] deklaris, ke aviadiloj [[Tu-134]] kaj [[An-24]] ne estos uzataj en regula aviadtrafikado ekde la {{daton|1|januaro}} [[2012]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/13/regular/ Ту-134 и Ан-24 уберут с регулярных рейсов с нового года] {{ru}}</ref> == 14-a de julio == * Je 22:31 (loka horo) komenciĝis erupcio de la vulkano [[Lokon]] en la insulo [[Sulaveso]] ([[Indonezio]]). Baldaŭ okazis pliaj. Potenculoj decidis evakui loĝantojn el 3,5-km zono, temas pri 27 mil homoj. Unu virino jam mortis pro koratako.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/15/lokon/ В Индонезии из-за проснувшегося вулкана эвакуируют 27 тысяч человек] {{ru}}</ref> * Apud la urbo [[Silvan (Diyarbakır)|Silvan]] ([[provinco Diyarbakır]], [[Turkio]]) okazis interpafado inter turkaj armeaj trupoj kaj kurdaj ribeluloj. Pereis 13 soldatoj kaj 7 kurdoj. 7 pliaj soldatoj estis vunditaj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/14/turkey/ В столкновениях турецкой армии с курдскими повстанцами погибли 20 человек] {{ru}}</ref> * Aviado de [[Israelo]] atakis kelkajn celojn en [[Gaza-sektoro]] responde al lanĉo de 5 [[Kassam-raketo]]j de tie. Kelkaj homoj estis vunditaj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/15/gaza/ Израиль нанес авиаудары по сектору Газа] {{ru}}</ref> * Forpasis la fama [[Germanio|germana]] entreprenisto [[Leo Kirch]]. Li havis 84 jarojn.<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,15234256,00.html Скончался бывший немецкий медиамагнат Лео Кирх] {{ru}}</ref> * Registaro de [[Tajvano]] aprobis la leĝon pri legalizo de prostituado en specialaj zonoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/14/bordello1/ На Тайване легализуют бордели] {{ru}}</ref> * [[Sud-Sudano]] iĝis la 193-a ano de la [[Unuiĝintaj Nacioj]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/14/accepted/ Южный Судан приняли в ООН] {{ru}}</ref> * Oni sciigas pri liberigo de 7 [[Estonio|estonaj]] turistoj, ostaĝigitaj la {{daton|23|marto}} en la valo [[Bekaa]] ([[Libano]]).<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/14/estonians/ В Ливане освобождены эстонские туристы] {{ru}}</ref> * [[Libio|Libiaj]] ribeluloj denove okupis [[Kaliŝo]]n.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/14/qwalish/ Ливийский город Калиш снова перешел из рук в руки] {{ru}}</ref> * Dum funebra preĝado pri [[Ahmed Vali Karzai]] en moskeo de [[Kandagaro]] ([[Afganio]]) eksplodigis sin kamikazo. 4 homoj pereis, 13-15 estis vunditaj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/14/doubleimpact/ На поминальной службе по убитому брату Карзая взорвался смертник] {{ru}}</ref> * En [[Kievo]], [[Ukrainio]], komenciĝis la [[IJK 2011|67-a Internacia Junulara Kongreso (IJK)]] de [[TEJO]]. == 15-a de julio == * En [[Sirio]] tradiciaj kontraŭregistaraj manifestacioj post vendreda preĝado estis dispelitaj per pafado. Laŭ [[AFP]] estis murditaj almenaŭ 28 homoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/16/million/ В ходе разгона миллионных акций протеста в Сирии убиты 28 человек] {{ru}}</ref> * [[Usono]] agnoskis la [[Nacia Transira Konsilio|Nacian Transiran Konsilion]] de [[Libio]] sola laŭleĝa reprezentanto de la libia popolo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/15/libya/ США признали повстанческий Совет законным правительством Ливии] {{ru}}</ref> * [[Ĉinio]] oficiale agnoskis ekziston de la giganta nafta makulo en oceano. Ĝi etendiĝas je 4250 kv. km kaj pliaj 3400 kv. km estas poluitaj parte. Apude elminigas nafton [[ConocoPhillips]] kaj [[CNOOC]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/15/oilspill/ У берегов Китая обнаружили гигантское нефтяное пятно] {{ru}}</ref> == 16-a de julio == * La [[usona prezidanto]] [[Barack Obama]] okazigis en [[Vaŝingtono]] ([[Usono]]) renkonton kun la [[dalai-lamao]] [[Tenzin Gyatso]], kiu daŭris 45 minutojn. Poste li substrekis, ke konsideras [[Tibeto]]n parto de Ĉinio kaj alvokas la dalai-lamaon ekintertrakti kun ĉinaj aŭtoritatoj. Ĉinio tradicie protestas.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-14174944 Obama holds talks with Dalai Lama despite China protest] {{en}}</ref>> * 350 [[Sirio|siriaj]] opoziciuloj renkontis en [[Istanbulo]] ([[Turkio]]) kaj establis la [[Konsilio de la Nacia Saviĝo (Sirio)|Konsilion de la Nacia Saviĝo]], kiun eniris 25 homoj.<ref>[http://www.trust.org/alertnet/news/syrian-opposition-forms-council-to-counter-assad/ Syrian opposition forms council to counter Assad] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110718105749/http://www.trust.org/alertnet/news/syrian-opposition-forms-council-to-counter-assad/ |date=2011-07-18 }} {{en}}</ref> * En [[Ŝanhajo]] ([[Ĉinio]]) komenciĝis la [[Ĉampionado pri akvosporto 2011|Ĉampionado pri akvosporto]].<ref>[http://www.shanghai-fina2011.com/en/ Oficiala paĝo de la Ĉampionado pri akvosporto 2011] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100820081828/http://www.shanghai-fina2011.com/en/ |date=2010-08-20 }} {{en}}</ref> * En la urbo [[Hoogersmilde]] ([[Nederlando]]) incendiis kaj falis 300-metra televida turo.<ref>[http://www.rnw.nl/english/bulletin/dutch-broadcasting-tower-collapses-flames The top section of the Hoogersmilde radio and TV broadcasting tower in the east of the Netherlands has collapsed following a fire] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110717150700/http://www.rnw.nl/english/bulletin/dutch-broadcasting-tower-collapses-flames |date=2011-07-17 }} {{en}}</ref> * En teritorio de "tria lando" okazis renkontiĝo de [[Usono|usonaj]] diplomatoj kaj reprezentantoj de la [[Libio|libia]] gvidanto [[Muamar Kadafi]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/19/met/ Американские дипломаты встретились с посланниками Каддафи] {{ru}}</ref> == 17-a de julio == * En [[Frankfurto ĉe Majno]], [[Germanio]], finiĝis la turniro pri la [[Virina Futbala Mondpokalo]] 2011 * ''Ĝan Mohammad Han'', konsilisto de la prezidanto [[Hamid Karzai]], estis murdita en sia domo en [[Kabulo]] ([[Afganio]]) dum atako fare de nekonatoj. Samtie pereis ''Mohammad Haŝem Vatanval'', deputito de la parlamento de la [[provinco Uruzgan]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/18/kabul/ В Афганистане убит высокопоставленный советник Карзая] {{ru}}</ref> * Oni sciigas, ke almenaŭ 30 homoj estis mortigitaj en [[Homso]] ([[Sirio]]) dum interpuŝiĝoj de la subtenantaj la prezidanton [[alavitoj]] kontraŭ opoziciaj [[sunaistoj]]. Tion provokis forkapto de tri subtenantoj de la reganta reĝimo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/18/syria/ В столкновениях алавитов и суннитов в Сирии погибли 30 человек] {{ru}}</ref> * La ĉefministro de [[Egiptio]] [[Essam Ŝaraf]] sciigis pri nomumo de 12 novaj ministroj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/18/cabinet/ В Египте под давлением протестов сменили правительство] {{ru}}</ref> * Potencoj de [[Ĉinio]] oficiale deklaris, ke ekde [[Junio 2011|junio]] sekve de [[inundo]]j kaj [[terglito]]j pereis 335 kaj malaperis sensciige 112 homoj. 2,3 milionoj da homoj estis evakuitaj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/17/china/ Власти Китая подсчитали число погибших от наводнений] {{ru}}</ref> * En la provinco [[Los Ríos (Ekvadoro)|Los Ríos]] ([[Ekvadoro]]) estis deklarita dumonata esceptostato pro amasa veneniĝo de memfarita brando kun toksikaj aldonaĵoj. Unuaj kazoj estis rimarkitaj la {{daton|14|julio}}. Ĝis nun mortis 23 homoj, el kiuj 21 partoprenis feston en la urbo [[Ricaurte]].<ref>[https://web.archive.org/web/20120615092918/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jLYEcsVdjyBCCmCek3h60NeTXbUg?docId=CNG.bdac60bc01523cb81732d8109017db35.921 Ecuador declares alert after tainted alcohol kills 23] {{en}}</ref> == 18-a de julio == * La komandestro de [[ISAF]], generalo [[David Petraeus]] transdonis plenpovojn al sia posteulo general-leŭtenanto [[John Allen]]. ''Petraeus'' iĝos direktoro de [[CIA]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/18/gaveup/ У коалиционных сил в Афганистане сменилось командование] {{ru}}</ref> * Oni sciigas, ke tribunalo en [[Budapeŝto]] ([[Hungario]]) absolvis la eksan hungaran [[ĝendarmo]]n ''Sándor Képíró'' je militkrimoj de [[1942]]. Li estis akuzita pri komplico al murdo pli ol 30 [[judoj]] kaj [[serboj]] en [[Novi Sad]] ([[Serbio]]). Li neis tion, asertante ke nur partoprenis kaptadon de judoj, sed ne murdojn.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14185045 Hungary Nazi war crimes suspect Sandor Kepiro acquitted] {{en}}</ref> * [[Libio|Libiaj]] ribeluloj deklaris, ke ili okupis la urbon [[Brega]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/18/brega/ Ливийские повстанцы объявили о взятии Бреги] {{ru}}</ref> == 19-a de julio == * Forpasis la fama [[Rusio|rusia]] komponisto [[Armen Ĥaĉaturjan]]. Li havis 90 jarojn.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/21/khachaturian/ Умер композитор Карен Хачатурян] {{ru}}</ref> * Finiĝis laboro de speciala komisiono, kiu ekde la {{dato|23|majo}} esploris kialojn de morto de la [[Ĉilio|ĉilia]] prezidanto [[Salvador Allende]]. Ekspertizistoj konfirmis, ke li pafis sin en la kapon el [[Kalaŝnikov-mitraleto]].<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-14210729 Chile's President Allende killed himself, experts say] {{en}}</ref> * Tribunalo de [[Ateno]] ([[Grekio]]) kondamnis anojn de la [[Anarkiismo|anarkiista]] terorista grupo ''Komploto de la brulantoj'', kulpintaj pri dissendo de bomboj en pakaĵoj al [[Eŭropo|eŭropaj]] politikistoj, al multjara malliberigo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/19/bombers/ Греческим почтовым террористам дали по 37 лет тюрьмы] {{ru}}</ref> * [[Israelo|Israela]] speciala taĉmento ŝturmis la [[Francio|francan]] jakton ''Al Karama'', kiu iris el Francio al [[Sektoro Gaza]]. Ĝi estis sola ŝipo de la tiel nomata ''Ŝiparo de Libereco'', kiu penis aliri tien. Ĉiuj aliaj estis paneigitaj de nekonatoj en havenoj aŭ haltigitaj de [[Grekio|grekaj]] potencoj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/19/boarded/ Израильтяне взяли на абордаж судно "Флотилии свободы"] {{ru}}</ref> * [[Kataro]] fermis sian ambasadorejon en [[Sirio]] kaj revokis ĉiujn siajn diplomatojn el ĉi lando.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/19/qatar/ Катар закрыл посольство в Сирии] {{ru}}</ref> * En [[Sofio]] ([[Bulgario]]) okazis du eksplodoj apud oficejoj de opoziciaj partioj. Je 3:58 (loka horo) eksplodis bombo apud oficejo de la partio [[Ordo, leĝeco kaj justeco]]. Post 20 minutoj okazis eksplodo apud oficejo de la partio [[Demokratoj por forta Bulgario]]. Informoj pri damaĝoj kaj viktimoj mankas.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/19/blast/ У офисов болгарской оппозиции произошли взрывы] {{ru}}</ref> * Rezidejo de la prezidanto de [[Gvineo]] [[Alpha Condé]] en [[Konakrio]] estis bombardita de raketoj, unu el kiuj trafis ĝin. La prezidanto ne estis damaĝita. Centro de la urbo estas blokita de la prezidanta gvardo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/19/guinea/ На резиденцию президента Гвинеи упала ракета] {{ru}}</ref> * La [[Tutmonda Ujgura Kongreso]] sciigas, ke dum tumultoj en [[Ŝinĝango]] ([[Ĉinio]]), apud la urbo [[Hotan]], [[ujguroj]] provis liberigi arestitajn parencojn kaj por tio ostaĝigis policanojn, seke de kio polico ĝismorte elbatis 14 kaj pafmortigis 6 ujgurojn. Pliaj 70 estis arestitaj. Laŭ oficialaj informoj sekve de atako de policejo pereis 4 homoj, inkluzive de 1 policano kaj 2 civiluloj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/19/uighurs/Двадцать человек погибли в беспорядках на западе Китая] {{ru}}</ref> * [[Libio|Libiaj]] aŭtoritatoj refutis deklaron de ribeluloj pri okupo de ili de la urbo [[Brega]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/19/brega/ Триполи опроверг заявление повстанцев о взятии Бреги] {{ru}}</ref> == 20-a de julio == * Forpasis la [[Britio|brita]] pentristo [[Lucian Freud]]. Li havis 88 jarojn.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/22/freud/ Умер художник Люсьен Фрейд] {{ru}}</ref> * Je la nokto al la 20-a de julio aŭtoritatoj eltombigis restaĵojn de la fama [[Naziismo|nazio]] [[Rudolf Hess]], troviĝintajn en [[Wunsiedel]] ([[Bavario]], [[Germanio]]). Ili estos bruligitaj kaj dissemitaj super maro. Ties parencoj permesis tion.<ref>[http://www.sueddeutsche.de/politik/wunsiedel-ende-einer-nazi-pilgerstaette-grab-von-rudolf-hess-existiert-nicht-mehr-1.1122689 Grab von Rudolf Heß existiert nicht mehr] {{de}}</ref> * [[UN]] deklaris [[malsato]]n en la du sudaj [[regionoj de Somalio]] — [[Bakul]] kaj [[Malsupra Shabele]]. Tie malsatas jam 30 % infanoj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/20/famine/ ООН объявила в Сомали голод] {{ru}}</ref> * Oni sciigas pri aresto en [[Serbio]] de [[Goran Ĥaĝiĉ]], lasta serba militkrimulo, kiun serĉis la [[Internacia Pun-Tribunalo por Eksa Jugoslavio]].<ref>[http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2011&mm=07&dd=20&nav_category=64&nav_id=526596 Uhapsen Goran Hadzic] [[serba]]</ref> * 37 militistoj estis arestitaj pro akuzoj pri komplico al atenco kontraŭ la prezidanto de [[Gvineo]] [[Alpha Condé]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/20/rocket/ За покушение на президента Гвинеи арестовали 37 военных] {{ru}}</ref> * Je 01:35 (loka horo) en sud-okcidenta parto de [[Kirgizio]] okazis tertremo forta je 6,2 gradoj laŭ la [[skalo de Richter]]. Ĝia epicentro troviĝis apud la limo ĉe [[Uzbekio]], je 404 km sud-okcidente de [[Biŝkeko]], je 42 km sud-okcidente de [[Fergana]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/20/quake/ В Киргизии произошло землетрясение магнитудой 6,2] {{ru}}</ref> Sekve de la tertremo en Uzbekio perei 13 homoj, pli ol 80 estis vunditaj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/20/quake1/ В результате землетрясения в Узбекистане погибли 13 человек] {{ru}}</ref> * Pro ekstrema malvarmego en [[Usono]] mortis jam 13 homoj.<ref>[http://news.yahoo.com/no-relief-heat-central-united-states-233531933.html;_ylt=Apa1LEq2ilPDvZtuJbYv6ndvzwcF;_ylu=X3oDMTM5YzBxODdzBHBrZwNmZDc2ZTMwZi00YTI5LTM1MDktOTFkYy0xNGQxN2RhNWQ1ZmEEcG9zAzkEc2VjA1RvcFN0b3J5IFVTU0YEdmVyAzI3MDQ5MDkwLWIyNjAtMTFlMC1iN2NmLWJjOTkxYWQzYWZiYQ--;_ylg=X3oDMTFnN2dtdDIzBGludGwDdXMEbGFuZwNlbi11cwRwc3RhaWQDBHBzdGNhdAN1cwRwdANzZWN0aW9ucw--;_ylv=3 No relief from heat for central United States] {{en}}</ref> == 21-a de julio == * Batalantoj de la [[Islamismo|islamisma]] grupo [[Al-Ŝabab]] ([[Somalio]]) kaptis la novan ministrinon pri virinaj kaj familiaj aferoj ''Aiŝa Osman-Akil'' kaj sendis ŝin al prizono en la urbo [[Balad]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/21/snatch/ В Сомали похитили женщину-министра] {{ru}}</ref> * [[Libio|Libiaj]] ribeluloj informas pri kapto apd la urbo [[Zliten]] de la generalo ''Abdul Nabih Zajid''.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/21/general/ Ливийские повстанцы взяли в плен генерала] {{ru}}</ref> * [[Eŭropa Unio]] kaj la [[Internacia Monunua Fonduso]] konsentis doni al [[Grekio]] financan helpon je 109 miliardoj da [[eŭro]]j. Pliajn ĉirkaŭ 40 miliardojn Grekio ricevos dum tri sekvaj jaroj de privataj bankoj kaj aliaj investistoj.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/business-14239794 Eurozone agrees new 109bn euros Greek bailout] {{en}}</ref> * Oni sciigas, ke [[Ĉinio]] konsentis doni financan helpon al [[Vanuatuo]] kondiĉe ke ĝi sekvu "la politikon de unueca Ĉinio", tio estas ne agnosku [[Tajvano]]n.<ref>[http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&id=61943 China ready to meet part of Vanuatu budget shortfall] {{en}}</ref> Antaŭtage aperis informoj ke Vanuatuo petas pro tio 3 miliardojn da [[Vanuatua vatuo|vatuoj]] (ĉirkaŭ 34 milionoj da [[usonaj dolaroj]]).<ref>[http://www.dailypost.vu/content/govt-demands-vt-3-billion-chinaGovt demands Vt 3 billion from China] {{en}}</ref> * En [[Kievo]] ([[Ukrainio]]) finiĝis la 67-a Internacia Junulara Kongreso (IJK) de [[TEJO]]. == 22-a de julio == * '''[[Atakoj en Norvegio (2011)|Atakoj en Norvegio]]''': Apud oficejo de la registaro de [[Norvegio]] en [[Oslo]] okazis eksplodo, verŝajne temas pri minita aŭto. Grave damaĝiĝis kelkaj konstruaĵoj, inkluzive redakcio de la gazeto ''[[Verdens Gang]]''. 7 homoj pereis, 15 estis vunditaj. Post unu horo norvego [[Anders Behring Breivik]] en la insulo [[Utøya]] en junulara tendaro, organizita de la reganta [[Laborista partio (Norvegio)|Laborista partio]], vestita kiel policano mortpafis 85 homojn.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/23/progress/ Норвежский террорист оказался поклонником Черчилля и Канта] {{ru}}</ref> * Forpasis la [[Rusio|rusia]] historiisto, filozofo, sociologo kaj politologo [[Dmitrij Furman]]. Li havis 69 jarojn.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/23/furman/ В Москве скончался историк Дмитрий Фурман] {{ru}}</ref> * Batalantoj de la [[Partio de la libera vivo de Kurdistano]] eksplodigis en nord-okcidenta parto de [[Irano]] aŭton, en kiu veturis la generalo ''Abbas Kasemi'', unu el estroj de [[Pasdaran]]. Li pereis.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/22/kurd/ Курды взорвали командира Корпуса стражей исламской революции] {{ru}}</ref> * La [[Nacia Tribunalo de Hispanio]] ({{es}} ''Audiencia Nacional'') kondamnis la eksan gvidanton de [[ETA]] [[Mikel Garikoitz Aspiazu Rubin]] al 377 jaroj da malliberigo. Li estis agnoskita kulpa je 20 atencoj pri murdo.<ref>[http://politica.elpais.com/politica/2011/07/22/actualidad/1311336556_213618.html Condena de 377 años para el exjefe etarra Txeroki por 20 intentos de asesinato] {{es}}</ref> * En la urbo [[Sinjan]] ([[Henano]], [[Ĉinio]]) brulis pasaĝera buso, sekve de kio 41 homoj pereis kaj 6 estis vunditaj.<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-07/22/c_131002901.htm 41 dead in bus fire in central China] {{404|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{en}}</ref> * Forpasis [[Linda Christian]], la populara [[Meksiko|meksika]] aktorino. Ŝi havis 87 jarojn kaj mortis pro kancero.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/25/linda/ Скончалась первая девушка Бонда] {{ru}}</ref> == 23-a de julio == * Nekonatoj en motorcikloj mortpafis en [[Teherano]] ([[Irano]]) la fizikiston [[Dariuŝ Rezaji]], kiu partoprenis nuklean esploradon. Lia edzino estis vundita.<ref>[http://www.mehrnews.com/en/newsdetail.aspx?NewsID=1365497 Iranian academic assassinated in Tehran] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110816173145/http://www.mehrnews.com/en/newsdetail.aspx?NewsID=1365497 |date=2011-08-16 }} {{en}}</ref> * Forpasis la [[Usono|usona]] generalo [[John Shalikashvili]], iama prezidanto de la [[Usona Stabestraro]]. Li havis 75 jarojn.<ref>[http://www.reuters.com/article/2011/07/23/us-usa-shalikashvili-idUSTRE76M36X20110723 Former joint chiefs head Shalikashvili dies] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141126023607/http://www.reuters.com/article/2011/07/23/us-usa-shalikashvili-idUSTRE76M36X20110723 |date=2014-11-26 }} {{en}}</ref> * Du vagonoj de rapidtrajno, sekvinta laŭ itinero D3115 el [[Hangĝoŭo]] en [[Wenzhou]] ([[Ĉinio]]) desurreliĝis apud la urbo [[Shangyu]] kaj falis en riveron je alteco 20 metroj. Almenaŭ 32 homoj pereis, 89 estis vunditaj. Akcidenton kaŭzis alia trajno, kiu trafis ĝin el mantaŭe.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/23/train1/ В результате крушения поезда в Китае погибли 11 человек] {{ru}}</ref><ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/24/traincrash/ Число погибших при крушении поезда в Китае достигло 32 человек] {{ru}}</ref> * Mortis la fama [[Britio|brita]] kantistino [[Amy Winehouse]]. Ŝi havis 27 jarojn.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/23/amy/ Sky News сообщил о смерти Эми Уайнхаус] {{ru}}</ref> * Forpasis la [[Usono|usona]] fizikisto [[Robert Ettinger]], fondinto de la [[Instituto de krioniko]], aŭtoro de la libro ''The Prospect Of Immortality'' ({{eo}} ''Perspektivoj de senmorteco''). Li havis 92 jarojn. Lia korpo estis meitita en kriodeponejon.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/26/ettinger/ Скончался основатель Института крионики Роберт Эттингер] {{ru}}</ref> * En [[Kopenhago]], [[Danio]], komenciĝis la [[UK 2011|96-a Universala Kongreso de Esperanto]]. == 24-a de julio == * Piratoj kaptis en [[Gvinea golfo]] je 23 marmejloj de [[Kotonuo]] ([[Benino]]) [[Italio|italan]] cisternoŝipon ''Rbd Anema e Core'' kun 23 skipanoj (20 filipinanoj, 2 italoj, 1 rumano).<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/24/pirates/ Пираты захватили итальянский танкер в Гвинейском заливе] {{ru}}</ref> * [[Germanio]] promesis doni al [[Libio|libiaj]] ribeluloj ĝis 100 milionojn da [[eŭro]]j.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/24/libya/ Германия пообещала ливийским повстанцам 100 миллионов евро] {{ru}}</ref> * Laŭ antaŭaj informoj en referendumo en [[Latvio]] 94,7 % voĉdonitoj subtenis eksigon de la parlamento. En la referenumo partoprenis pli ol 44 % voĉdonantoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/24/noseim/ Латвийцы проголосовали за роспуск Сейма] {{ru}}</ref> * Sur la [[Avenuo de la Elizeaj Kampoj]] en [[Parizo]], [[Francio]], finiĝis la 98-a biciklista konkurso ''[[Tour de France]]'' [tur de frans] ("rondiro de Francio"). == 25-a de julio == * En prizono de la urbo [[Ciudad Juárez]] ([[Meksiko]]) prizonuloj senarmigis gardistojn kaj provis eskapi, sed estis haltigitaj de militistoj kaj policanoj, kio kaŭzis interpafadon. Poste en la prizono estis trovitaj 17 kadavroj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/26/prisonriot/ Во время бунта в мексиканской тюрьме погибли 17 человек] {{ru}}</ref> * La [[Usono|usona]] [[Olimpiko|olimpika]] ĉampiono pri [[libera skiado]] [[Jeret Peterson]] mortigis sin en fora interkrutejo en [[Utaho]]. Li havis 29 jarojn.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/27/peterson/ Американский олимпиец покончил с собой в отдаленном ущелье] {{ru}}</ref> * En [[Oslo]] ([[Norvegio]]) okazis amasaj manifestacioj memore al la viktimoj de [[Atakoj en Norvegio (2011)|antaŭnelongaj atakoj]]. Partoprenis ilin ĉirkaŭ 150 mil homoj. Similaj manifestacioj okazis en aliaj urboj de la lando.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/25/oslo/ На улицы Осло вышло 150 тысяч человек] {{ru}}</ref> * Forpasis la fama [[Grekio|greka]] reĝisoro [[Miĥalis Kakojannis]]. Li havis 89 jarojn.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/25/kakogiannis/ Умер режиссер "Грека Зорбы"] {{ru}}</ref> * La prezidanto de [[Venezuelo]] [[Hugo Chávez]] deklaris, ke genetika ekspertizo konfirmis, ke homaj restaĵoj konsiderataj de [[Simón Bolívar]] efektive apartenas al tiu nacia heroo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/26/bolivar/ Экспертиза подтвердила подлинность останков Боливара] {{ru}}</ref> * Oni sciigas, ke laŭ plej novaj ĝustaj informoj dum [[Atakoj en Norvegio (2011)|atakoj en Norvegio]] pereis 76 homoj: 8 sekve de eksplodo kaj 68 en la insulo [[Utøya]].<ref>[http://www.reuters.com/article/2011/07/25/us-norway-count-idUSTRE76O3HO20110725 Norway revises down attack death toll to 76] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141126023648/http://www.reuters.com/article/2011/07/25/us-norway-count-idUSTRE76O3HO20110725 |date=2014-11-26 }} {{en}}</ref> * Je 03:25 ([[moskva tempo]]) en la vilaĝo [[Bilings (vilaĝo)|Bilings]] ([[Ĉukotka aŭtonoma distrikto]], [[Rusio]]) kraŝis la helikoptero [[Mi-8]] de la flugkompanio [[ĈukotAvia]]. Pereis 3 homoj el 5.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/26/helicopter/ При крушении Ми-8 на Чукотке погибли три человека] {{ru}}</ref> * Artilerio de [[Irano]] bombardis aŭtonomajn nord-orientajn partojn de [[Irako]], kie loĝas precipe kurdoj. Dum 4 horoj oni pripafadis la urbon [[Sidekan]]. Pereis 2 kaj estis vunditaj 3 irakanoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/25/iranq/ Иранские войска нанесли артиллерийский удар по Ираку] {{ru}}</ref> * [[Irano]], [[Irako]] kaj [[Sirio]] subskribis la memorandumon pri konstruado de [[gasokondukilo]]j, laŭ kiuj irana gaso estos liverata al arabaj landoj kaj poste eble en [[Libio]]n kaj [[Eŭropo]]n. Ĝenerala kosto de la projekto estas taksata je 10 miliardojn da [[usonaj dolaroj]]. Konstruado daŭros 3 ĝis 5 jarojn.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/25/pipeline/ Иран построит газопроводы в Сирию и Ирак] {{ru}}</ref> == 26-a de julio == * La direktoro de la ''Instituto de Robert Koch'', ''Reinhard Burger'' deklaris, ke la [[hemoliza-uremia epidemio de 2011|hemoliza-uremia epidemio]] en [[Germanio]] finiĝis, ĉar ekde la {{daton|4|julio}} ne estis registritaj pliaj kazoj de infektiĝo. Tamen observado pri la stamo [[Escherichia coli O104:H4]] estos daŭrigataj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/27/beendet/ В ФРГ объявили о завершении эпидемии кишечной инфекции] {{ru}}</ref> * La portempa prezidanto de [[Tunizio]] [[Fouad Mebazaâ]] eldonis la dekreton pri daŭrigo de la [[esceptostato]] por nedifitina tempo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/27/noend/ Чрезвычайное положение в Тунисе сделали бессрочным] {{ru}}</ref> * Oni sciigas, ke ekde la {{daton|22|julio}} en [[Niĝero]] estis arestitaj kelkaj militistoj, suspektataj pri komploto je puĉo kaj murdo de la prezidanto [[Mahamadou Issoufou]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/26/nocoup/ В Нигере сорвали попытку переворота] {{ru}}</ref> * En [[Maroko]] la aviadilo [[Hercules C-130]], fluginta el [[Ajuno]], trafis monton apud la urbo [[Guelmim]]. 78 homoj pereis, postvivis 3 ĝis 5. Ĝi apartenis al armeo, do plejparto da pereintoj estis militistoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/26/morocoplane/ В авиакатастрофе в Марокко погибли 78 человек] {{ru}}</ref> * Ĉirkaŭ la 07:00 horo en restoracio de ''Centro Internacional De Macau'' en [[Makao]] okazis eksplodo, verŝajne de gaso. Vundiĝis almenaŭ 13 homoj.<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-07/26/c_131009947.htm 13 injured in suspected gas blast in Macao] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130602223839/http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-07/26/c_131009947.htm |date=2013-06-02 }} {{en}}</ref> == 27-a de julio == * Jam 64 homoj mortis en 15 subŝtatoj de [[Usono]] pro varmego, inkluzive 21 en [[Filadelfio]] kaj 15 en [[Ĉikago]].<ref>[http://today.msnbc.msn.com/id/43907721/ns/weather/ Deaths tied to heat: 64 people, thousands of cattle] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110811025512/http://today.msnbc.msn.com/id/43907721/ns/weather/ |date=2011-08-11 }} {{en}}</ref> * [[Kosovo|Kosova]] speciala taĉmento ŝturmis kontrolejojn ''Jarinje'' kaj ''Brnjak'' en la nordo de Kosovo, ĉe la limo kun [[Serbio]]. Antaŭe kontrolis ilin polico el [[Serboj|serbaj]] lokuloj. Vespere amaso de junuloj en maskoj, armitaj per [[brulbotelo]]j atakis kaj plene bruligis la kontrolejojn.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/28/taci/ Косовский премьер обвинил в нападении на КПП сербские власти] {{ru}}</ref> * Forpasis la [[Svislando|svisa]] [[Hungaroj|hungardevena]] verkistino [[Agota Kristof]]. Ŝi havis 75 jarojn.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/27/agota/ Умерла писательница Агота Кристоф] {{ru}}</ref> * La [[Senato de Usono]] unuanime aprobis [[Gary Locke]] kiel usona ambasadoro en [[Ĉinio]] — unua ĉindevena usonano en tiu posteno.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/28/locke/ Сенат утвердил кандидатуру нового посла США в Китае] {{ru}}</ref> * Oni sciigas, ke sekve de [[terglito]]j en [[Sud-Koreio]] jam pereis almenaŭ 32 homoj, inkluzive de 13 homoj en la urbo [[Ĉhunĉhon]] kaj 16 en [[Seulo]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/27/rise/ Число жертв оползней в Южной Корее выросло до 32 человек] {{ru}}</ref> * Aŭtoritatoj de [[Nord-Koreio]] proponis al [[Usono]] anstataŭigi interkonsenton pri pafĉesigo je konstanta [[packontrakto]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/27/kndr/ КНДР потребовала от США мирного договора] {{ru}}</ref> * [[Britio]] ordonis al ĉiuj [[Libio|libiaj]] diplomatoj forlasi la landon. Ili estos anstataŭigitaj de kunlaborantoj de la [[Nacia Transira Konsilio]], kiun Britio agnoskis sola laŭleĝa reprezentanto de la libia popolo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/27/brits/ Сторонников Каддафи в лондонском посольстве Ливии заменят повстанцами] {{ru}}</ref> * La prezidanto de [[Israelo]] [[Ŝimon Peres]] publike alvokis la [[Sirio|sirian]] prezidanton [[Baŝar al-Asad]] demisii.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/27/shimon/ Президент Израиля призвал сирийского коллегу уйти в отставку] {{ru}}</ref> == 28-a de julio == * Vespere [[pirato]]j forlasis la [[Italio|italan]] kargoŝipon ''Rbd Anema e Core'', ostaĝigitan la {{daton|24|julio}}. Neniu el skipanoj estis damaĝinta. Kondiĉoj de liberigo estas nekonataj.<ref>[http://www.ansa.it/web/notizie/rubriche/cronaca/2011/07/29/visualizza_new.html_760990517.html Pirateria: tornata in liberta' nave 'Anema e Core'] {{it}}</ref> * [[Libio|Libiaj]] ribeluloj komencis novan ofensivon en la regiono Okcidenta Montaro.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/28/nalut/ Повстанцы развернули новое наступление на западе Ливии] {{ru}}</ref> * La eks-prezidanto de [[Tunizio]] [[Zine El Abidine Ben Ali]] estis kondamnita al 16 jaroj de malliberigo pro korupto kaj friponado pri malmoveblaĵoj. Liaj filino ''ben Ali Nesrin'' kaj bofilo ''Sakr al-Materi'' pro friponado pri malmoveblaĵoj estis kondamnitaj respektive al 8 kaj 16 jaroj de malliberigo. Zine El Abidine Ben Ali malĉeestis.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/29/more/ Бывшего президента Туниса приговорили к новому тюремному сроку] {{ru}}</ref> * La komandestro de [[Libio|libiaj]] ribeluloj ''Abdel-Fatah Junis'' estis kaptita kun du liaj helpantoj de la sekurecservo de la [[Nacia Transira Konsilio]] por pridemandi lin pri supozataj interligoj al la reĝimo de [[Muamar Kadafi]]. Tamen murdistoj atakis ilin kaj murdis antaŭ pridemandado.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/29/younes/ В Ливии убит командующий войсками повстанцев] {{ru}}</ref> * Reprezentantoj de tribaj unioj de [[Jemeno]] atakis militistan tendaron je 40 km de [[Sanao]]. Militistoj elvokis aviadon. Dekoj da homoj pereis.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/28/dozens/ При нападении на военный лагерь в Йемене убиты десятки людей] {{ru}}</ref> * La registaro de [[Kipro]] demisiis pro postulo de la prezidanto [[Dimitris Ĥristofias]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/28/cyprus/ Правительство Кипра подало в отставку] {{ru}}</ref> * La speciala enkenkomisiono esplorinta kialojn de la trajna akcidento, okazinta la {{daton|23|julio}} en [[Ĝeĝjango]] ([[Ĉinio]]) konkludis, ke kaŭzis ĝin projektaj eraroj. Fulmo frapis semaforon, kiu ne transŝaltis el verda signalo al tiu ruĝa kaj tio kreis kondiĉojn por karambolo de du samdirektaj trajnoj. 39 homoj pereis, 192 estis vunditaj.<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-07/28/c_131014639.htm Flaws in railway signal system lead to fatal collision: railway authorities] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120120170012/http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-07/28/c_131014639.htm |date=2012-01-20 }} {{en}}</ref> * La kargoaviadilo [[Boeing 747]] de la flugkompanio [[Asiana Airlines]], fluginta el [[Inĉono]] ([[Sud-Koreio]]) al [[Ŝanhajo]] ([[Ĉinio]]), kraŝis apud marbordo de Sud-Koreio. Ambaŭ pilotoj pereis. Supozeble kaŭzis tion incendio sur ferdeko.<ref>[http://english.yonhapnews.co.kr/national/2011/07/28/99/0302000000AEN20110728002300315F.HTML (LEAD) Asiana Airlines cargo plane crashes off Jeju] {{en}}</ref> == 29-a de julio == * Eksiĝis estraro de la [[armitaj fortoj]] de [[Turkio]]: ĉefkomandestro kaj estro de la ĝenerala ŝtabo [[Işık Koşaner]] kaj komandestroj de teraj trupoj, aerarmeo kaj ŝiparo.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/29/turkey/ Военное руководство Турции в полном составе ушло в отставку] {{ru}}</ref> * La ĉefministro de [[Hispanio]] [[José Luis Rodríguez Zapatero]] sciigis, ke tutnaciaj balotoj en [[kortesoj]]n okazos ne en [[marto 2012]], sed la {{daton|20|novembro}} [[2011]].<ref>[http://www.elmundo.es/elmundo/2011/07/29/espana/1311930867.html 20-N: elecciones generales] {{es}}</ref> * La registaro de [[Pollando]] publikigis la finan raporton pri enketo de la cirkonstancaro de la [[Kraŝo de la pola prezidenta aviadilo en 2010]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/29/final/ Польше опубликован доклад о гибели Качиньского] {{ru}}</ref> Tuj post la publikigo eksiĝis la ministro pri defendo [[Bogdan Klich]]. Lin anstataŭos vicministro pri internaj aferoj [[Tomasz Siemoniak]].<ref>[http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,106884,10026834,katastrofy_smolenskiej__NA_ZYWO_.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110811003929/http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,106884,10026834,katastrofy_smolenskiej__NA_ZYWO_.html|date=2011-08-11}} Prezentacja raportu komisji Millera dot. katastrofy smoleńskiej [[NA ŻYWO]] {{pl}}</ref> * Je la nokto al la 29-an de julio okazis eksplodo en la karbominejo ''Suĥodolskaja-Vostoĉnaja'' en la urbo [[Suĥodolsk]] ([[Luhanska provinco]], [[Ukrainio]]). Pereis 16, vundiĝis 3 kaj malaperis 9 homoj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/29/found/ Из луганской шахты после взрыва спасли пострадавшего горняка] {{ru}}</ref> == 30-a de julio == * Kvanto da viktimoj d la epidemio de [[ĥolero]] en [[Domingo]] atingis 92.<ref>[http://www.dominicantoday.com/dr/local/2011/7/30/40411/Dominican-authorities-say-92-people-have-died-due-to-cholera Dominican authorities say 92 people have died due to cholera] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160310033718/http://www.dominicantoday.com/dr/local/2011/7/30/40411/Dominican-authorities-say-92-people-have-died-due-to-cholera |date=2016-03-10 }} {{en}}</ref> * Preskaŭ 190 mil homoj estis evakuitaj en sendanĝerajn lokojn de la insulo [[Hajnano]] ([[Ĉinio]]) post kiam ĝin atakis la ŝtormo ''Nok-Ten''.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/30/china/ Из-за угрозы наводнения в Китае эвакуированы 190 тысяч человек] {{ru}}</ref> * [[NATO]] bombis [[Tripolo (Libio)|Tripolo]]n, inkluzive 3 satelitajn dissendilojn de la [[Libio|libia]] registaro.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/30/transmitter/ НАТО нанесло удары по телевизионным передатчикам Каддафи] {{ru}}</ref> * En [[Sarajevo]], [[Bosnio kaj Hercegovino]], komenciĝis la [[84-a SAT-Kongreso 2011]]. Samtage en Kopenhago finiĝis la 96-a Universala Kongreso de Esperanto. == 31-a de julio == * En [[Ŝanhajo]] ([[Ĉinio]]) finiĝis la [[Ĉampionado pri akvosporto 2011|Ĉampionado pri akvosporto]]. La unuan lokon okupis la teamo de [[Usono]] (32 medaloj, inkluzive 17 oran), la duan — la teamo de Ĉinio (36 medaloj, el kiuj 15 oraj), la trian — la teamo de [[Rusio]] (18 medaloj, el kiuj 8 oraj).<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/31/watersports/ Россияне стали третьими на ЧМ по водным видам спорта] {{ru}}</ref> * Ĉirkaŭ 01:00 en la [[Moskva (rivero)|rivero Moskva]] ([[Rusio]]) karambolis promena motorboato R 18-81 ''Lastoĉka'' kaj barĝo "Oka-5". Pereis 9 homoj el 16 troviĝintaj en la motorboato.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/31/drowned/ Затонувший катер подняли со дна Москвы-реки] {{ru}}</ref> * En [[Japanio]] je 03:54 (loka horo) okazis tertremo forta je 6,4 gradoj laŭ la [[skalo de Richter]]. Ĝia epicentro troviĝis je 18 km sud-oriente de la urbo [[Iŭaki]] ([[gubernio Fukuŝima]]). Informoj pri viktimoj kaj damaĝoj mankas.<ref>[http://www.trust.org/alertnet/news/earthquake-measuring-64-jolts-northeast-japan-tv/ Earthquake measuring 6.4 jolts northeast Japan-TV] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110810205123/http://www.trust.org/alertnet/news/earthquake-measuring-64-jolts-northeast-japan-tv/ |date=2011-08-10 }} {{en}}</ref> * Matene registaraj trupoj ekŝturms la urbon [[Hamao]] ([[Sirio]]).<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/31/hama/ Сирийские войска начали штурм города Хама] {{ru}}</ref> Jam pereis 45 homoj. Samtempe oni sciigas pri 5 pereintoj dum interpuŝiĝoj apud la urbo [[Dejr az-Zaur]] kaj 3 murditoj kaj kelkdekoj da vunditoj apud la urbo [[Harak]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/31/flashpoint/ При штурме сирийского города Хама убиты 45 человек] {{ru}}</ref> * En [[Ukrainio]] estis deklarita funebrotago pro pereo de multaj ministoj. Sekve de eksplodo en la karbominejo ''Suĥodolskaja-Vostoĉnaja'' ([[Luhanska provinco]]) pereis 26 kaj vundiĝis 2 ministoj. En la karbominejo honore al Baĵenov en [[Donecka provinco]] falis elminiganta ramo, sekve de kio pereis 11 kaj vundiĝis 4 homoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/07/31/mines/ В результате аварий на украинских шахтах погибли 37 человек] {{ru}}</ref> * Forpasis la [[Germanio|germana]] inventisto [[Heinrich Klein]], kreinto de la fama [[Futbalo|futbala]] ekzercilo [[Torwand]] ({{eo}} ''muro — golejo''). Li havis 92 jarojn.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/08/04/torwand/ В Германии умер изобретатель знаменитого футбольного тренажера] {{ru}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj |commonscat=Jule 2011 |wikinewscat=Julio de 2011 }} {{2010-aj jaroj}} [[Kategorio:Julio laŭ jaroj]] [[Kategorio:Monatoj de 2011| 07]] 1o8yqdgff677k8pbzfwff9enm13qkil 0 359689 9482764 9434956 2026-09-27T12:09:38Z Sj1mor 12103 9482764 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Gösgen |bildo = Akw goesgenmai2010.JPG |bildopriskribo= |grandeco de bildo=300px |mapo= |latitudo = 47/21/57/N |longitudo = 7/58/8/E |regiono-ISO= CH |alteco= |lando= {{Svislando}} |posedanto= entrepreno ''Kernkraftwerk Gösgen-Däniken AG'' |funkciiganto= Kernkraftwerk Gösgen-Däniken AG |ekkonstruo= 1973 |ekfunkcio= la 1-an de novembro 1979 |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= [http://kkg.ch/ atoma centralo Gösgen] |stato= la 6-an de junio 2013 }} La '''Nuklea centralo Gösgen''' estas la dua plej granda [[nuklea centralo]] de [[Svislando]]. Ĝi situas en la [[Kantono Soloturno|soloturna]] komunumo [[Däniken]], ĉe la bordo de la rivero [[Aro (rivero)|Aro]]. == Portanta entrepreno == La nuklean centralon de Gösgen funkciigas la svisa firmao [[Kernkraftwerk Gösgen-Däniken AG]], kiu eklaboris en la jaro [[1979]]. Ĝia akcia kapitalo estas 350 milionoj da [[svisa franko|svisaj frankoj]]. La prezidanto de ĝia administra konsilio estas (stato aprilo 2011) s-ro Giovanni Leonardi, civitano de [[Bedretto]], loĝante en [[Bodio]], [[Kantono Tiĉino]].<ref>Fonto: [http://www.zefix.ch Reta versio de la Svisa komerca registro]</ref> == Teknikaj datumoj == La elektrejo Gösgen funkcias surbaze de [[premakva reaktoro]]. Forĵetvarmo estas forfluigita per [[malvarmiga turo]]. La povumo komence estis 970 MW (megavatoj). En la jaro 1992 la povumo estis grandigita al 990 megavatoj kaj en 1996 al la aktuala valoro de 1020 megavatoj. Dum la jaro 2009 la centralo produktis 8072 gigavathorojn, kio egalas al averaĝa povumo de 913 megavatoj, aŭ per aliaj vortoj proksimume 90% de la maksimuma povumo. La produktado de Gösgen kovras proksimume 15% de la elektro de Svislando. [[Dosiero:Dulliken vido al atomcentralo Goesgen 122.JPG|eta|maldekstra|300px|Nuklea centralo Gösgen|Vidita de la deklivo de Engelberg sude de Dulliken]] == Antaŭkonstrua historio == Fine de la [[1950-aj jaroj]] la ''Aare-Tessin AG'' (tiam mallonge ''Atel'', nuntempe ''Alpiq'' la terenon, kie hodiaŭ situas la atomcentralo. En la jaro [[1969]] Atel informas tra la amasmedioj pri la fondo de studokonsorcio, kiu intencas konstrui proksime de Gösgen nuklean centralon. La situkantono Soloturno estas envolvita ankaŭ kiel kunposedanto de Atel. Laŭofice la kantona registaro disponas pri du lokoj en la administra konsilio. En la jaro [[1969]] unu de ili estas la posta socialdemokrata federacia konsilanto [[Willy Ritschard]]. Jam baldaŭ post la unua media komuniko estiĝas rezisto kontraŭ la projekto. La komunuma konsilio de najbara komunumo [[Schönenwerd]] sin turnas avertita de letero de civitano kaj iama nuklea fakulo al la soloturna registaro. Tiu pludirektas la komunumon al la federacio, kiu laŭ ĝi respondecas. La respondeca federacia konsilanto [[Roger Bovin]] respondas koncize, ke la federacio devas surbaze de la federacia leĝo de [[1959]] preni ĉiujn mezurajn pro la protekto kontraŭ ionigaj radioj. La fakuloj de la federacio cetere ne bezonas refreŝon de siaj konoj pri la danĝeroj ĉi-rilatoj. En la jaro [[1970]] Atel deponis ĉe la Federacio peton pro lokpermeso. Krom Schönenwerd ĉiuj komunumoj favoras la lokon. Oni tamen esprimas zorgojn rilate la riverakva malvarmigo, kiu kaŭzintus esencan varmigon de [[Aro (rivero)|Aro]]. La kontraŭuloj de la projektoj kredas, ke ili sukcesis, kiam la Federacio samjare malpermesas la riverakvan malvarmigon. En la jaro [[1972]] Atel publikigas fotomuntaĵon, kiu montras surloke cenkvindek metrojn altan {{N|malvarmiga turo}}. Atel invitis politikistojn por studvojaĝoj al la [[Ruhr-regiono]]. En sia respondo al interveno de zorgoplena parlamentano la soloturna registaro en oktobro 1972 skribas, ke la konstruo de malvarmiga turo ne estus kompatebla kun la natureco kaj integreco de la regiono. La vojaĝaktiveco tamen alportas sukceson. La registaro ankaŭ konstatas, ke modernaj malvarmigaj turoj tute ne estas malelegantaj kaj ne ĝenas la estetikan impreson. Antaŭ la konstrukomenco oni devis fari zonmodifojn en la komunumoj [[Däniken]] kaj [[Gretzenbach]]. Ĉar la vilaĝa kerno de [[Obergösgen]] situas pli proksime ĉe la konstruloko ol la kernoj de la aliaj du komunumoj, ties komunuma konsilio rekursas kontraŭ la zonomodifo. Tiu rekurso estis reprenita tamen jam fine de novembro 1972 senrekonebla motifo. Monatojn poste publikiĝas protokolo de la komunuma konsilio, kiu montras, ke la komunuma konsilio kaj precipe la komunumestro estis metita sub forte sub premo de Atel. En novembro 1972 la konstrupeto estis publike prezentita. Okazis multnombraj rekursoj de individuoj kaj grupoj, kiuj ĉiuj estis malakceptitaj. Jam la 12-an de januaro 1973 la konstrupermeso estis donita. Malgraŭ la rekuso de kelkaj kontraŭuloj kaj la ne jurvalida proceso jam en junio 1973 la unuaj konstrumaŝinoj eklaboras surloke. La federacia konsilio argumentas, ke ne la [[Federacio]] sed Kantono Soloturno kaj Atel volas konstrui. La Federacio laŭleĝe devas konsenti. Ĝi ne disponas pri kundecideblo. La aŭtoritatoj devas permesi la projekton, se ĝi plenumigas la sekurecteknikajn kadrokondiĉojn. Tiam nukleenergikontraŭuloj provas per kantona iniciativo maloficigi la registaran konsilion. Ĉar la respondeca Willy Ritschard tiam estis elektita al la federacia konsilio, tiu kontraŭmovado perdis energion. Ankaŭ la tiama naftoembargo de [[OPEC]] kaj la naftokrizo malfortigis la kontraŭulojn de la nukleenergio. Kampanjo de la Svisa Asocio por Atomenergio pretendis, ke la nukleenergio estas la plej pura kaj mediprotekta maniero krei elektran energion. Ĝi estus sekura, pura, ne malhavebla kaj praktike senlima. Ankaŭ la antaŭvideblaj impostenspezoj estis forta instigilo por la homoj en la regiono favore al la nukleenergio. Multaj homoj timis pri sia laborloko kaj ne plu kuraĝis publike esprimiĝi. En la jaro [[1975]] estis fondita la Transpartia movado kontraŭ atomcentraloj Soloturno (ÜBA). Ĝi lanĉas la ''iniciativon por la konservo de la popolaj rajtoj kaj la sekrueco ĉe la konstruo kaj ekspluatado de atomenergiaj instalaĵoj'' kaj la ''nacian petskribon por kvarjara konstruhalto ĉe ĉiuj nukleaj centraloj en Svislando''. Fine de majo 1977 okazis la unua protestmarŝo, la pentekosta marŝo. Proksimume 10000 homoj migras la la tereno de la nuklea centralo Gösgen. La sekvantan semajnon fondiĝis la ''Svisa agadkomitato kontraŭ la nuklea centralo Gösgen (SAG)'', kies tasko estis la kunordigo de la okupo de la nuklea centralo. La 25-an de junio preskaŭ 3000 kontraŭuloj marŝas de [[Olten]] al Gösgen pro okupi la alveturejojn al la konstrutereno. Proksimume 1000 policistoj el tuta svisalando alvenas kaj haltigas la manifestantojn per larmiga gaso. ankaŭ du semajnojn poste la okupoprovo de proksimiume 6000 malsukcesis. La polico tiam uzis krom larmiga gaso ankaŭ gomprojektilpafilojn kaj akvoĵetilojn. La 28-an de septembro 1978 kvin aktivuloj estis kondamnitaj al monpunoj pro la manifestacio. [[Dosiero:Goesgen CH 2010 demo.JPG|eta|300px|dekstra|Manifestacio kontraŭ nuklea energio la 24-an de majo 2010]] Fine de septembro 1978 la nuklea centralo estis finkonstruita. La respondeca federacia departemento, kiun gvidis tiam la supre menciita Willy Ritschard, donas la la funkcipermeson. Rekursoj restis sensukcesaj. En somero 1979 okazis en Schachen en Araŭo malssatstriko de 500 kontraŭuloj de la nuklea centralo Gösgen, sed ankaŭ tiu lasta protesto restis sensukcesa. La 30-an de oktobro [[1979]] la nuklea centralo post prova fazo komencis la komercan ekspluatadon. En majoj [[1981]] la federacia konsilio malakceptas la lastajn rekursojn kaj kondamnas la rekursantojn al la proceskostoj de 17295 svisaj frankoj. La aŭtoritatoj tamen promesis al la rekursantoj la kondiĉon, ke ĝis 1985 devas esti prezentita projekto por la sekura forigo kaj konservo de la radioaktiva rubo. La federacia konsilanto Willy Ritschard klare proklamis, ke oni devas malŝalti la nukleajn centralojn, se tiu kondiĉo ne estas plenumigita. Willy Ritschard mortis en 1983. Per juraj trukoj la kondiĉo en la jaro 1985 estis ĉirkaŭigita. La nuklea centralo plu funkciis kaj samjare ricevis eĉ la permeson por altigo de la kapacito. Eĉ nun en la jaro 2011 ankoraŭ ne ekzistas finkonservejo por la radioaktiva rubo. <ref>Fonto: Tiu-ĉi alineo estas traduko de la koncerna teksto pri la [[:de:Kernkraftwerk Gösgen|Nuklea centralo Gösgen en la germanlingva Vikipedio]].</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.kkg.ch/ Oficiala retejo de la Nuklea centralo Gösgen] [[Kategorio:Nukleaj centraloj en Svislando]] [[Kategorio:Svisaj firmaoj]] [[Kategorio:Kantono Soloturno]] shp1fp35q7gtxxl6z3bfaly2e5b4do3 0 370445 9482854 9233320 2026-09-27T15:23:56Z Heitor100YT 220100 Removido o Mapa de Enéas Marques Fora da Predefinição da Página. 9482854 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=BR}} '''Enéas Marques''' estas municipo de la [[brazilo|brazila]] subŝtato [[Paranao]], kiu taksis 6.101 loĝantojn en [[2010]] <ref name="ibge-loĝ">{{citaĵo el la reto|url=http://www.censo2010.ibge.gov.br/|titolo=Censo 2010|jaro=2010|alirdato=8 de aŭgusto 2011|formato=HTML|aŭtoro=IBGE|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101126040344/http://www.censo2010.ibge.gov.br/|arkivdato=2010-11-26}}</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Municipoj de Paranao]] == Eksteraj ligiloj == * {{pt}} [http://www.eneasmarques.pr.gov.br/ Oficiala paĝo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110829074637/http://www.eneasmarques.pr.gov.br/ |date=2011-08-29 }} * {{pt}} [http://www.ampr.org.br/ Asocio de Municipoj de Paranao] {{Ĝermo|Brazilo}} {{Koord|-25.941944|-53.163889|formato=gms|montru=titolo}} [[Kategorio:Municipoj de Paranao]] hlmrt8j95d17gt4qctsr2pouoy8ap56 0 374059 9482869 9344683 2026-09-27T16:06:29Z Heitor100YT 220100 Removido o Mapa de Nova Cantu na Predefinição da Página / Removido o Mapa de Nova Esperança do Sudoeste Fora da Predefinição da Página. 9482869 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=BR}} '''Nova Esperança do Sudoeste''' estas municipo de la [[brazilo|brazila]] subŝtato [[Paranao]], kiu taksis 5.110 enloĝantojn en [[2010]] <ref name="ibge-loĝ">{{citaĵo el la reto|url=http://www.censo2010.ibge.gov.br/|titolo=Censo 2010|jaro=2010|alirdato=26 de aŭgusto 2011|formato=HTML|aŭtoro=IBGE|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101126040344/http://www.censo2010.ibge.gov.br/|arkivdato=2010-11-26}}</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Municipoj de Paranao]] == Eksteraj ligiloj == * {{pt}} [http://www.novaesperancadosudoeste.pr.gov.br/ Oficiala paĝo] * {{pt}} [http://www.ampr.org.br/ Asocio de Municipoj de Paranao] {{Ĝermo|Brazilo}} {{Koord|-25.906944|-53.262778|formato=gms|montru=titolo}} [[Kategorio:Municipoj de Paranao]] ibsxjlt64vs362yv4amcqnmebo5n0a2 0 390221 9483059 9164732 2026-09-28T08:27:06Z Sj1mor 12103 9483059 wikitext text/x-wiki {{Informkesto komunumo en Kantono Berno |nomo=Melchnau |blazono=[[Dosiero:CHE Melchnau COA.svg|120px|center|<small>Blazono de Melchnau</small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Melchnau |bildo=[[Dosiero:Melchnau Dorf.JPG|285px|center|<small>Melchnau</small>]] |priskribo de bildo=Melchnau |kantono=Berno |administra distrikto=[[Supra Argovio (administra distrikto)|Supra Argovio]] |distrikto=[[Aarwangen (distrikto)|Aarwangen]] |loĝantaro=1540 |areo=10,30 |alteco=481 |poŝtkodo=4917 |kodo=0333 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Melchnau 2011.png|285px|center|<small>Mapo de Melchnau</small>]] |priskribo de mapo=Mapo de Melchnau }} '''Melchnau''' (prononcu ''melĥnaŭ'') estis ĝis la 31-a de decembro [[2009]] komunumo de la [[distrikto Aarwangen]] kaj ekde la 1-a de januaro [[2010]] komunumo de la [[administra distrikto Supra Argovio]] en [[Kantono Berno]], [[Svislando]]. Ĝi havis 1540 loĝantojn je la 31-a de decembro 2009. == Geografio == Melchnau situas en [[Svisa Mezlando]] proksimume 5 kilometrojn sudoriente de la urbo [[Langenthal]] en oriento de [[Kantono Berno]] ĉe ties limo al [[Kantono Lucerno]], nordokcidente de la [[Napf|Napf-regiono]]. La komunumo Melchnau konsistas el la setlejoj [[Im Gjuch]], [[Unterdorf]], [[Oberdorf]], [[Sunnhalde]], [[Festi]] kaj [[Gibel]], kaj diversaj izolitaj bienoj. La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 10,30 km², de kiuj 35,0% estas kovritaj de [[arbaro]], 57,1% servas por [[agrikulturo]] kaj 7,7% por [[setlado]]. <ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.html Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 5-an de novembro 2011]</ref> == Najbaraj komunumoj == La komunumo Melchnau limas en nordo al [[Untersteckholz]], kiu ekde la 1-a de januaro [[2010]] formas parton de la komunumo [[Langenthal BE|Langenthal]], en nordnordoriento al [[Pfaffnau]] ([[Kantono Lucerno|LU]]), en oriento al [[Altbüron]] ([[Kantono Lucerno|LU]]), en sudoriento al [[Grossdietwil]] ([[Kantono Lucerno|LU]]), en sudsudoriento al [[Gondiswil]], en sudokcidento al [[Reisiswil]], en okcidento al [[Madiswil]], kaj en nordokcidento al [[Busswil ĉe Melchnau]]. == Trafiko == Tra Melchnau pasas la kantona ĉefvojo n-ro 239.1 de [[Langenthal BE|Langenthal]] al [[Haltestelle Gondiswil]], krome la kantona ĉefvojo n-ro 256.1 kondukas de Melchnau al [[Altbüron]]. La plej proksima alveturejo al la [[svisa aŭtovojo A1]] situas proksimume 12 kilometrojn norde apud [[Rothrist]]. De Melnchau ĝis kondukis [[tramo|tramlinio]] al [[Langenthal]]. Inter Melchnau kaj Sankt-Urban la linio en la jaro [[1982]] estis fermita por la laŭhorara trafiko. La linio tamen ankoraŭ ekzistas kaj servas por muzeaj kaj nostalgiaj ekskursoj. La konekto al la publika transportreto funkcias ek de 1982 per rekta buslinio inter Melnchnau kaj Langenthal. == Historio == La unua dokumenta mencio de Melchnau datiĝas el la jaro [[1100]] kiel ''Melchnovo'' en doncadokumento al la [[Monaĥejo Einsiedeln]]<ref>Fonto: [http://www.klosterarchiv.ch/e-archiv_archivalien_detail.php?signatur=KAE, A.CB.2&start=32 Elektronika arkivejo de la Monaĥejo Einsiedeln] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160311060241/http://www.klosterarchiv.ch/e-archiv_archivalien_detail.php?signatur=KAE, |date=2016-03-11 }}</ref>. Sekvis mencio en [[1194]] kiel ''Melchinove''. Dum [[mezepoko]] la Baronoj de Grünenberg havis sian prasidejon en burgo sur la kastela monto de Melchnau. En la jaro [[1444]] kaj [[1480]] la Senjorujo Grünenberg fariĝis havaĵo de la urbo [[Berno]]. Sub la berna regado ĝi formis ĝis la [[Helveta Revolucio]] de [[1798]] kune kun [[Gondiswil]], [[Busswil]] kaj [[Aerbolligen]] malaltan tribunaldistrikton de la [[voktejo Aarwangen]]. Poste ĝis [[1803]] Melchnau apartenis al la helveta distrikto Langenthal kaj ek de 1803 al la [[distrikto Aarwangen]], kiu kun efiko de la 1-a de januaro [[2010]] estis integrita al la [[administra distrikto Supra Argovio]]. <ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D196.php ''Anne-Marie Dubler'': ''Melchnau'' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2009-11-03)]</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.melchnau.ch Oficiala retejo de la komunumo Melchnau] {{Komunejokat}} == Bildoj == <gallery> Dosiero:2012-03-17-Supra Argovio (Foto Dietrich Michael Weidmann) 095.JPG|<small>Vilaĝeniro, alventante de Reisiswil</small> Dosiero:2012-03-17-Supra Argovio (Foto Dietrich Michael Weidmann) 174.JPG|<small>Kastelmonto Melchnau kun la burgruino Grünenberg</small> Dosiero:Melchnau Reformierte Kirche 02.jpg|<small>Reformita preĝejo Melchnau</small> Dosiero:Melchnau Reformierte Kirche 09.jpg|<small>Preĝejo de interne</small> Dosiero:2012-03-17-Supra Argovio (Foto Dietrich Michael Weidmann) 146.JPG|<small>Historia grejnejo</small> Dosiero:2012-03-17-Supra Argovio (Foto Dietrich Michael Weidmann) 156.JPG|<small>Historia domo en Melchnau</small> Dosiero:2012-03-17-Supra Argovio (Foto Dietrich Michael Weidmann) 132.JPG|<small>Vilaĝa strato kun faktrabdomoj</small> </gallery> <br /> {{Navigilo:Komunumoj de la administra distrikto Supra Argovio}} {{Navigilo:Komunumoj de la distrikto Aarwangen}} bszyzmt7y58f7p6tgq5qly7f2cfma54 0 392263 9482836 9426196 2026-09-27T14:06:53Z Crosstor 3176 /* F */ 9482836 wikitext text/x-wiki Jen listo de elektitaj famaj [[hungaroj]], kiuj naskiĝis en [[Budapeŝto]] laŭ alfabeto. (Pri la ceteraj famuloj vidu ankaŭ la [[:Kategorio:Distriktoj de Budapeŝto|artikolojn pri distriktoj de Budapeŝto]] (ekzemple [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Újpest]]) kaj pri [[Pest (urbo)|Pest]] kaj [[Buda]] antaŭ [[1873]] (kiuj naskiĝis en tiuj lokoj): [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Pest]], [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Buda]]!) * Pri (G-K) la liston vi vidos: [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto (G-K)]]! * Pri (L-R) la liston vi vidos: [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto (L-R)]]! * Pri (S-Z) la liston vi vidos: [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto (S-Z)]]! {{EnhavTabelo|alf=L}} == A == {{Div col|cols = 3}} * [[Judit Aba-Novák]], tekstilartisto * [[Ervin Abádi]], [[grafikisto]] * [[Erzsébet Abaffy]], [[lingvisto]] * [[Gyula Abay Neubauer]], [[ekonomikisto]] * [[Bódog Ábel]], ekonomikisto * [[Jakab Ábel]], kanuisto * [[Béla Abody]], [[verkisto]] * [[Arany Abonyi]], [[pentristo]] * [[Géza Abonyi]], [[aktoro]] * [[Géza Abonyi (juristo)]] * [[István Abonyi (ŝakisto)]] * [[Iván Abonyi]], (fizikisto) * [[Tivadar Abonyi]], aktoro * [[János Ábrahám (ginekologo)]] * [[Emil Ábrányi (komponisto)]] * [[János Abrudbányay]], instruisto * [[Ágoston Ács]], [[pentristo]] * [[Gábor Ács]], [[arkitekto]] * [[Ernő Ács]], [[fizikisto]] * [[Ilona Ács]], [[naĝado|naĝisto]] * [[János Ács]], [[reĝisoro]] * [[Kató Ács]], verkisto * [[Lajos Ács]], [[politikisto]] * [[Mária Ács]], kemiisto * [[Pál Ács]], [[redaktoro]] * [[László Acsády]], nervobiologo * [[Ilona Aczél (pentristo)]] * [[István Aczél]], ekonomo * [[János Aczél]], [[matematikisto]] * [[Márton Aczél]], [[biologo]] * [[Tamás Aczél]], [[verkisto]] * [[György Ádám (advokato)]] * [[Lóránt Ádám]], juĝisto * [[Tamás Ádám (agronomo)]] * [[Anna Adamikné Jászó]], lingvisto * [[Adelina Adler]], [[operkantisto]] * [[Zsigmond Adler]], boksisto * [[Balázs Adolf]], kanuisto * [[Bence Adorján]], ekonomo * [[Csaba Adorjáni]], psikologo * [[Attila Adrovicz]], kajakisto * [[Árpád Ág]], fizikisto * [[Karola Ágai]], operkantisto * [[Péter Agárdi]], literaturhistoriisto * [[Ilona Agárdy]], aktoro * [[Irén Ágay]], operkantisto * [[Kamil Aggházy]], historiisto * [[Mariska Aggházyné Balló]], pentristo * [[Lajos Ágner]], orientalisto * [[Tamás Agócs]], budhologo * [[György Ágoston (humuristo)]] * [[László Ágoston]], operkantisto * [[Zoltán István Ajkay]], [[pulmonologo]] * [[Miklós Ajtai (matematikisto)]] * [[Erzsi Ákos]], aktoro * [[Károly Ákos]], psikologo * [[László Ákos]], ĵurnalisto * [[Ambrus Alaksza]], [[instruisto]] * [[Tamás Alaksza]], verkisto * [[Gábor Albert (aktoro)]] * [[Júlia Albrecht]], [[ceramikisto]] * [[Ferenc Alexander]], [[psikiatro]] * [[Gábor Alexander]], kemiisto * [[György Alexits]], matematikisto * [[Géza Alföldy]], [[historiisto]] * [[Jenő Alföldy (redaktoro)]] * [[György Almár]], pentristo * [[Iván Almár]], astronomo * [[Ágnes Almási]], tablotenisisto * [[Éva Almási]], aktoro * [[Miklós Almási]], [[filozofo]] * [[Zsuzsa Almássy]], arta sketisto * [[Andor Almásy]], kemiisto * [[Gedeon Almásy]], kemiisto * [[Pál Alpári]], redaktoro * [[Lajos Alszeghy]], aktoro * [[Margit Altai]], verkisto * [[Licco Amar]], violonisto * [[Jenő Ambrózi (pli aĝa)]], halterlevisto * [[Éva Ambrus]], ceramikisto * [[Gyula Ambrus]], kuracisto * [[Irén Ambrus]], operetkantisto * [[Zoltán Ambrus (gitaristo)]] * [[Éva Ancsel]], filozofo * [[Géza Anda]], pianisto * [[Ernő Andai]], aktoro * [[Pál Andai]], arkitekto * [[Margit Andaházi]], aktoro * [[Béla Andai]], aktoro * [[Györgyi Andai]], aktoro * [[Piroska Anderlik]], imunologo * [[György Andersen]], ĵurnalisto * [[Erzsébet Andics]], [[historiisto]] * [[Péter Andorai]], [[aktoro]] * [[Péter Andorka]], [[komponisto]] * [[Rudolf Andorka]], [[sociologo]] * [[Béla András]], [[dirigento]] * [[Ferenc András]], reĝisoro * [[László András (verkisto)]] * [[Sándor András (poeto)]] * [[Tibor Andrásfi]], skermisto * [[Borbála Andrássy]], taglibristo * [[Klára Andrássy]], flegisto * [[Kati Andresz]], voĉoaktoro * [[Sándor Andrikovics]], biologo * [[Iván Angelus]], dancisto * [[Margit Angerer]], operkantisto * [[Csaba Anghi]], zoologo * [[István János Angyal]], kemiisto * [[Gyula Angyal Nagy]], operkantisto * [[Mária Angyal]], reĝisoro * [[Gergely Angyalosi]], kritikisto * [[Béla Ángyán]], politikisto * [[István Anhalt]], komponisto * [[Alfonz Anker]], genetikisto * [[Csaba Antal]], kostumisto * [[Frigyes Antal]], arthistoriisto * [[Gergely Antal]], ŝakisto * [[István Antal (pianisto)]] * [[Károly Antal]], [[skulptisto]] * [[László Antal (ekonomikisto)]] * [[Róbert Antal]], akvopilkisto * [[Ferenc Antoni]], [[kuracisto]] * [[Imre Apáthi]], aktoro * [[Bence Apáti]], [[baletisto]] * [[Miklós Apáti (poeto)]] * [[Ákos Bertalan Apatóczky]], [[ĉinologo]] * [[Noémi Apor]], aktoro * [[Géraldine Apponyi]], [[reĝino]] * [[Béla Aradi]], prokuroro * [[László Aradszky]], ŝlagrokantisto * [[Adrienn Arányi]], aktoro * [[Jelly Arányi]], violonisto * [[Magda Aranyossi]], ĵurnalisto * [[Endre Arató]], historiisto * [[István Arató]], pentristo * [[Péter Arató]], [[elektrinĝeniero]] * [[Tamás Ardai]], reĝisoro * [[Géza Arday]], instruisto * [[Péter Árkai]], [[geologo]] * [[Bertalan Árkay]], [[arkitekto]] * [[Lili Árkayné Sztehló]], vitralisto * [[Paul Arma]], pianisto * [[Lajos Áron Nagy]], pentristo * [[Annamária Artner]], ekonomikisto * [[Edgár Artner]], pastro * [[Margit Artner]], ilustristo * [[Tivadar Artner]], arthistoriisto * [[Attila Árvay]], [[kardiologo]] * [[Oszkár Asbóth (grafikisto)]] * [[Oszkár Ascher]], aktoro * [[Tamás Ascher]], reĝisoro * [[Gábor Attalai]], industriartisto * [[Ede Atzél]], bienposedanto * [[György Auer]], prokuroro * [[Pál Auer]], advokato * [[Vince Augustin (kuracisto)]] * [[Mária Augusztinovics]], ekonomikisto * [[Aladár Aujeszky]], kuracisto * [[László Aujeszky]], [[meteologo]] * [[Béla Avasi]], muzikologo {{Div col end}} == B == {{Div col|cols = 3}} * [[Judit B. Kopp]], skulptisto * [[Magda B. Müller]], fotisto * [[László Baán]], ekonomikisto * [[László Babai]], matematikisto * [[László Babarczy]], reĝisoro * [[László Babiczky]], reĝisoro * [[Viktor Babits]], [[elektrinĝeniero]] * [[Gyula Babos]], [[gitaristo]] * [[Sándor Babos]], parazitologo * [[Zoltán Babos]], hidrologo * [[Szilvia Bach]], parodiisto * [[Béla Bacher]], arthistoriisto * [[Iván Bächer]], ĵurnalisto * [[Mihály Bächer]], pianisto * [[Richárd Backhausz]], kuracisto * [[Pál Bács]], kirurgo * [[Péter Bácsi]], luktisto * [[Elek Bacsik]], gitaristo * [[Tamás Bácskai]], ekonomikisto * [[Vera Bácskai]], historiisto * [[József Badics]], agronomo * [[Rajmund Badó]], luktisto * [[Gábor Bagdy]], oficisto * [[László Bagó]], aktoro * [[Veronika Bajáki]], juristo * [[Erzsébet Bajári]], entomologo * [[Gizi Bajor]], aktorino * [[Imre Bajor]], aktoro * [[Imre Bak]], pentristo * [[Róbert Bak]], [[psikoanalizisto]] * [[János Mihály Bak]], historiisto * [[András Baka]], juĝisto * [[István Bakács]], arkivisto * [[Endre Bakay]], [[osteologo]] * [[György Bakcsi]], redaktoro * [[Ágnes Bakó (komunisto)]] * [[Márta Bakó]], aktoro * [[Pál Bakó]], moderna pentatlonisto * [[Zoltán Bakó]], kajakisto * [[György Bakondi]], juristo * [[Alexa Bakonyi]], aktoro * [[Ernő Bakonyi]], popoldancisto * [[Géza Bakonyi]], bibliotekisto * [[Péter Bakonyi]], skermisto * [[Tibor Bakonyi (politikisto)]] * [[Ferenc Bakos]], lingvisto * [[Károly Bakos]], halterlevisto * [[Csaba Baksa]], geologo * [[János Baksa-Soós]], gitaristo * [[László Baksa Soós]], aktoro * [[József Baksai]], pentristo * [[Zoltán Baksay]], historiisto * [[László Baky]], [[subministro]] * [[József Bal]], aktoro * [[Péter Balabán]], tradukisto * [[Andor Balajthy]], pupteatristo * [[Béla Balás (episkopo)]] * [[Edit Balás]], arthistoriisto * [[Eszter Balás]], skulptisto * [[Márk Balaska]], kajakisto * [[Jenő Balaskó]], poeto * [[Béla Balassa]], ekonomikisto * [[Gábor Balassa]], aktoro * [[György Balassa (klarnetisto)]] * [[György Balassa (psikologo)]] * [[Gyula Balassa]], juristo * [[Péter Balassa]], esteto * [[Krisztián Balassa]], dirigento * [[Sándor Balassa (komponisto)]] * [[Tamás P. Balassa]], komponisto * [[László Balássy]], poeto * [[Kamill Balatoni]], kajakisto * [[Károly Balatoni]], naĝisto * [[Ádám Balázs]], komponisto * [[Ágnes Balázs]], aktoro * [[Alice Judit Balázs]] * [[Béla Balázs (historiisto)]] * [[Endre Balázs]], biokemiisto * [[Ervin Balázs]], inĝeniero * [[Fecó Balázs]], ŝlagromuzikisto * [[Géza Balázs]], lingvisto * [[György Balázs]], redaktoro * [[György Balázs (historiisto)]] * [[István Balázs (ĉinologo)]] * [[János Balázs (pianisto)]] * [[Judit Balázs]], psikiatro * [[Júlia Balázs]], astronomo * [[Lóránt Balázs]], kemiisto * [[Nándor Balázs]], [[fizikisto]] * [[Péter Balázs (aktoro)]] * [[Péter Balázs (kanuisto)]] * [[Sándor Balázs (bibliotekisto)]] * [[Edit Balázsovits]], aktoro * [[András Báldi]], ekologo * [[Kornél Baliga]], arkitekto pri internaj spacoj * [[Béla Bálint]], aktoro * [[Elemér Bálint]], matematikisto * [[Endre Bálint]], [[pentristo]] * [[György Bálint (aktoro)]] * [[György Bálint (verkisto)]] * [[István Bálint (reĝisoro)]] * [[Jenő Bálint]], kritikisto * [[László Bálint]], futbalisto * [[Michael Balint]], kuracisto * [[Péter Bálint (kuracisto)]] * [[Rezső Bálint (kuracisto)]] * [[Rezső Bálint (pentristo)]] * [[Rezső Bálint (trombonisto)]] * [[Sári Balkányi]], psikanalizisto * [[Géza Balkay]], aktoro * [[Margit Balla]], grafikisto * [[Zsuzsi Balla]], aktoro * [[Károly Ballai]], poŝtisto * [[Elemér Baló]], aktoro * [[József Baló (kuracisto)]] * [[György Baló]], prezentisto * [[Júlia Baló]], raportisto * [[László Baló]], ĵurnalisto * [[Ágoston Balogh]], baletisto * [[Edina Balogh]], aktoro * [[Elemér Balogh (ekonomikisto)]] * [[Emese Balogh]], aktoro * [[Ernő Balogh (pianisto)]] * [[Erzsi Balogh]], aktoro * [[Gábor Balogh (moderna pentatlonisto)]] * [[Ilona Balogh]], arthistoriisto * [[István Balogh (futbalisto)]] * [[Jolán Balogh]], arthistoriisto * [[Károly Balogh (oficisto)]] * [[Klári Balogh]], pupteatristo * [[Margit Balogh (geografo)]] * [[Pálma Balogh]], pistolpafisto * [[Roland Balogh]], gitaristo * [[Tamás Balogh]], ekonomikisto * [[Zsuzsa Balogh]], aktoro * [[György Baloghy (pentristo)]] * [[Huba Bálványos]], grafikisto * [[Károly Bamberger]], bestokuracisto * [[Béla Bán]], pentristo * [[Endre Bán (ginekologo)]] * [[Ervin Bán]], instruisto * [[Klári Bán]], aktoro * [[Róbert Bán]], reĝisoro * [[Zoltán Bán]], komikisto * [[Éva Bánáty]], gimnastikisto * [[Ede Banda]], [[violonĉelisto]] * [[Gábor Bándi]], arkeologo * [[János Bándi]], operkantisto * [[Béla Bánfalvi]], violonisto * [[Eszter Bánfalvi]], aktoro * [[Klára Bánfalvi]], kajakisto * [[Ágnes Bánfalvy]], aktoro * [[György Bánffy (aktoro)]] * [[Eszter Bánffy]], arkeologo * [[József Bánhegyi]], mikrobiologo * [[Gabriella Bánki]], dancisto * [[Zsuzsa Bánki]], aktoro * [[Gábor Bánky]], aktoro * [[Irén Bánó]], operetkantisto * [[László Bánóczi]], reĝisoro * [[Tamás Banovich]], reĝisoro * [[György Bánrévy]], arkivisto * [[Ildikó Bánsági]], aktoro * [[Kornél Pál Bánsági]], ekonomikisto * [[Éva Bányai (kemiisto)]] * [[Éva Bányai (psikologo)]] * [[István Bányai]], grafikisto * [[Dénes Bara]], patologo * [[Gizella Barabás]], pentristo * [[Lőrinc Barabás]], trumpetisto * [[Lujza Barabás]], pentristo * [[Márton Barabás]], pentristo * [[Mihály Barabás (radiologo)]] * [[Sári Barabás]], operkantisto * [[Tamás Barabás]], ĵurnalisto * [[Zoltán Barabás (agronomo)]] * [[Zoltán Barabás Kiss]], aktoro * [[Zsófi Barabás]], pentristo * [[Ferenc Baracsi]], aktoro * [[Gergely Bárándy]], advokato * [[Péter Bárándy]], advokato * [[László Baránszky]], arthistoriisto * [[Árpád Bárány]], skermisto * [[Frigyes Bárány]], aktoro * [[András Baranyay]], [[grafikisto]] * [[Ibolya Baranyai]], aktoro * [[Zsolt Baranyai]], matematikisto * [[László Baranyi]], aktoro * [[Etele Baráth]], ministro * [[Kristóf Baráti]], violonisto * [[Péter Barbinek]], aktoro * [[Imre Barcza]], bibliotekisto * [[Zsolt Barcza]], zimbalisto * [[László Bárdos (poeto)]] * [[Zsuzsa Barlay]], operkantisto * [[Balázs Barna]], agronomo * [[Árpád Bardócz (pentristo)]] * [[Attila Bardóczy]], aktoro * [[Alice Bárdos]], violonisto * [[Artúr Bárdos]], teatrestro * [[Lajos Bárdos]], [[muzikisto]] * [[Tamás Bárdos]], kemiisto * [[András Bárdossy]], hidrologo * [[Emese Barka]], luktisto * [[Ilona Barkóczi]], psikologo * [[Béla Barna (plibonigisto)]] * [[János Barna (instruisto)]] * [[Péter Barna]], policoficiro * [[Viktor Barna]], tablotenisisto * [[László Barnák]], teatrestro * [[György Baross]], oficisto * [[Gyula Baros]], literaturhistoriisto * [[Imre Baross]], cirkisto * [[Ödön Barsi]], verkisto * [[András Bársony]], politikisto * [[Dóra Bársony]], operkantisto * [[Erzsi Bársony]], aktoro * [[István Bársony (aktoro)]] * [[Rózsi Bársony]], aktoro * [[Tivadar Bársony]], radiologo * [[Béla Barsy]], aktoro * [[Gyula Barsy]], statistikisto * [[Barri Barta]], cirkisto * [[Éva Barta]], juvelisto * [[Gábor Barta]], historiisto * [[István Barta]], inĝeniero * [[János Barta (pli juna)]] * [[Lajos Barta (skulptisto)]] * [[Mária Barta]], aktoro * [[Mária Barta (pentristo)]] * [[Tamás Barta]], gitaristo * [[Tamás Bartal]], juristo * [[György Bártfai]], ginekologo * [[Tamás Bártfai]], biokemiisto * [[Antal Bartha]], historiisto * [[Dénes Bartha]], muzikhistoriisto * [[Ferenc Bartha]], bankisto * [[István Bartha (hidrologo)]] * [[János Bartha (aktoro, 1920)]] * [[Károly Bartha (ministro)]] * [[Károly Bartha (naĝisto)]] * [[Judit Bartholy]], meteologo * [[István Bartke]], ekonomikisto * [[János Bartók]], lingvisto * [[Emma Bartoniek]], historiisto * [[Erika Bartos]], arkitekto * [[Irén Bartos]], baletisto * [[Andor Basch]], pentristo * [[Árpád Basch]], pentristo * [[Edit Basch]], pentristo * [[Lóránt Basch]], advokato * [[Ernő Baskai]], kemiisto * [[Juli Básti]], aktoro * [[István Básthy]], dekoraciisto * [[Ferenc Batári]], arthistoriisto * [[Elza Báthory]], operetkantisto * [[Giza Báthory]], aktoro * [[Júlia Báthory]], vitroartisto * [[Tamás Bátor]], operkantisto * [[András Batta]], muzikologo * [[József Bauer]], bibliotekisto * [[Mihály Bauer]], matematikisto * [[Péter Tamás Bauer]], ekonomikisto * [[Tamás Bauer]], ekonomikisto * [[Ferenc Ferdinánd Baumgarten]], esteto * [[Nándor Baumgarten]], juristo * [[Éva Bayer Fluckiger]], matematikisto * [[Gusztáv Bayerle]], turkologo * [[Lajos Bazsay]], aktoro * [[József Bazsinka]], tubjisto * [[Zsuzsanna Bazsinka]], operkantisto * [[Jenő Beamter]], drumisto * [[József Beck]], matematikisto * [[Judit Beck]], pentristo * [[Tamás Beck]], ministro * [[Gábor Becker]], arkitekto * [[Pál Becker]], ekonomikisto * [[János Becsey]], naĝisto * [[György Becsky]], ekonomikisto * [[Anna Bede]], poeto * [[Szabolcs Bede-Fazekas]], aktoro * [[Gábor Bednanics]], literaturhistoriisto * [[Dezső Bednay]], emajlisto * [[Éva Bednay]], pentristo * [[Rudolf Bedő]], fabrikisto * [[István Beé]], kajakisto * [[János Miklós Beér]], kemiisto * [[Miklós Beer]], episkopo * [[Benő Békefi]], kalvinana episkopo * [[Gellért József Békés]], monaĥo * [[Pál Békés]], verkisto * '''[[György Békésy]]''', fizikisto, Nobel-premiito * [[Ernő Béki]], historiisto * [[Iván Béky-Halász]], poeto * [[László Bélády]], inĝeniero * [[Iván Bélai]], kemiisto * [[Vilmos Bélay]], arkivisto * [[Alajos Béldy]], naĝisto * [[Gyula Belényi]], historiisto * [[László Beleznai]], akvopilkisto * [[Margit Beleznay (1887)]], aktoro * [[Béla Belicza]], kanuisto * [[Máté Bella]], komponisto * [[László Bellák]], tablotenisisto * [[Pál Bélley]], bibliotekisto * [[Ágoston Benárd]], ministro * [[Miklós Bencze]], [[operkantisto]] * [[Zsolt Bende]], operkantisto * [[András Benedek]], dramaturgo * [[Dalma Benedek]], kajakisto * [[Gábor Benedek]], arkitekto * [[Gábor Benedek (bestokuracisto)]] * [[György Benedek]], pentristo * [[Imre Benedek]], grafikisto * [[László Benedek (reĝisoro)]] * [[Marcell Benedek]], verkisto * [[Mari Benedek]], kostumisto * [[Miklós Benedek]], aktoro * [[Pál Benedek]], kemiisto * [[Tibor Benedek (akvopilkisto)]] * [[László Benjamin]], [[poeto]] * [[Zoltán Benkő]], pianisto * [[Ottó Benedikt]], inĝeniero * [[Zsuzsa Beney]], poeto, kuracisto * [[Ágost Benkhard]], pentristo * [[Ágost Benkhard (arkitekto)]] * [[Dániel Benkő (liutisto)]] * [[Gyula Benkő]], aktoro * [[Nóra Benkő]], aktoro * [[Péter Benkő]], aktoro * [[Sándor Benkó]], [[klarnetisto]] * [[Tamás Benkócs]], fagotisto * [[Katalin Benson]], psikologo * [[László Beöthy (teatrestro)]] * [[Lídia Beöthy]], aktoro * [[Ottó Beöthy]], bibliotekisto * [[Tamás Beőthy]], jezuito * [[Rudolf Bér]], pentristo * [[Lajos Berán]], skulptisto * [[Gábor Beratin]], aktoro * [[Viktor Bérces]], juristo * [[László Berczeller]], biokemiisto * [[István Berczelly]], [[operkantisto]] * [[Mária Bérczes]], baletisto * [[Árpád Berczik (biologo)]] * [[Géza Berczy]], aktoro * [[József Berda]], poeto * [[András Berecz]], kantisto * [[Frigyes Berecz]], ministro * [[Zoltán Bereczki]], aktoro * [[Albert Bereczky]], kalvinana episkopo * [[Endre Bereczky]], kemiisto * [[Dóra Beregi]], tablotenisisto * [[Oszkár Beregi]], aktoro * [[Andor Berei]], ministro * [[László Berek]], radiologo * [[Géza Bereményi]], verkisto * [[György Berencsi (bakteriologo)]] * [[György Berencsi (virologo)]] * [[György Berend]], juristo * [[István Berend]], agronomo * [[Iván Berend]], ekonomikisto * [[Iván T. Berend]], historiisto * [[Pál Berendy]], futbalisto * [[István Berendik]], kameraisto * [[Ernő Berentey (filo)]], radiologo * [[Ernő Berentey (patro)]], ginekologo * [[Róbert Berény]], pentristo * [[Gábor Berényi]], reĝisoro * [[Ottó Berényi]], komikisto * [[Ilona Béres]], aktoro * [[János Béres (skulptisto)]] * [[Ottó Berg]], dirigento * [[Péter Bergendy (reĝisoro)]] * [[Antal Berkes]], pentristo * [[Zoltán Berkes]], [[meteologiisto]] * [[András Berkesi]], verkisto * [[Sándor Berkesi]], dirigento * [[László Berki]], violonisto * [[Krisztián Berki]], gimnastikisto * [[Tamás Berki]], ĵazokantisto * [[Lili Berky]], aktoro * [[Péter Bernek]], naĝisto * [[Jolán Berrár]], lingvisto * [[Ágnes Bertalan]], aktoro * [[Tivadar Bertalan]], grafikisto * [[Vilmos Bertalan]], arthistoriisto * [[Iván Bertényi (pli aĝa)]] * [[Iván Bertényi (pli juna)]] * [[László Berty]], skermisto * [[Ilona Berzétey]], aktoro * [[Miklós Besnyő]], historiisto * [[Pál Besztercei]], aktoro * [[Gyula Betlen]], skulptisto * [[János Betlen]], ĵurnalisto * [[Zoltán Bezerédi]], aktoro * [[László Bezsilla]], entomologo * [[Károly Biber]], agronomo * [[Judit Bibó]], lingvisto * [[István Bibó]], politikisto * [[István Bibó (arthistoriisto)]] * [[Károly Bicskey]], aktoro * [[Károly Bieber]], [[forĝisto]] * [[Gábor Bikich]], ĵurnalisto * [[Tivadar Bilicsi]], aktoro * [[Daniela Bikácsi]], pentristo * [[Mária Bilicsi]], aktoro * [[Irén Biller]], aktoro * [[Károly Binder]], pianisto * [[Ágnes Binét]], psikologo * [[Ákos Birkás]], pentristo * [[Endre Birkás]], bibliotekisto * [[Bálint Bíró]], ilustristo * [[Eszter Bíró]], muzikalkantisto * [[Gábor Biró (fizikisto)]] * [[Ica Bíró]], fotomodelo * [[József Bíró (ministro)]] * [[Kriszta Bíró]], aktoro * [[László Bíró]], [[inventisto]] * [[Mihály Bíró]], afiŝisto * [[Miklós Bíró]], [[kameraisto]] * [[Pál Bíró]], negocisto * [[Péter Biró (geodeto)]] * [[Sári Bíró]], pianisto * [[Zoltán Bíró]], politikisto * [[Zsuzsa Bíró]], dramaturgo * [[László Bitó]], verkisto, kuracisto * [[Márta Blaha]], aktoro * [[Sári Blaha]], aktoro * [[János Blaski]], pentristo * [[Balázs Blaskó]], aktoro * [[János Blaskó (skulptisto)]] * [[Péter Blaskó]], aktoro * [[Ildikó Bóbis]], [[skermisto]] * [[Ida Bobula]], historiisto * [[Imre Bóc]], ekonomo * [[Hugó Böckh]], geologo * [[Ede István Boczor]], metalurgo * [[Miklós Bodánszky]], kemiisto * [[László Bodi]], literaturhistoriisto * [[Kriszta Bódis]], reĝisoro * [[Erika Bodnár]], aktoro * [[Andrea Bodó]], gimnastikisto * [[Erzsébet Bodó]], operkantisto * [[Viktor Bodó]], reĝisoro * [[Imre Bodor]], operkantisto * [[Géza Bodolay]], reĝisoro * [[József Bodonhelyi]] * [[Gyula Bodrogi]], aktoro * [[Gábor Bódy]], reĝisoro * [[Gergely Bódy]], redaktoro * [[Irén Bódy]], tekstilartisto * [[Magdi Bódy]], kantisto * [[Gizi Bogár]], aktoro * [[István Bogár (komponisto)]] * [[Richárd Bogár]], koreografo * [[István Bogdán (bibliotekisto)]] * [[István Bogdán (pentristo)]] * [[Titanilla Bogdányi]], voĉoaktoro * [[Elek Bognár]], aktoro * [[Géza Bognár]], [[inĝeniero]] * [[Iván Bognár]], arkivisto * [[Sándor Bognár]], agronomo * [[Szabolcs Bognár]], juristo * [[Vilma Bognár]], operkantisto * [[Zalán Bognár]], historiisto * [[Zsolt Bognár (aktoro)]] * [[Árpád Bogsch]], juristo * [[Erik Bogsch]], kemiisto * [[András Bohár]], artisto * [[Vilmos Böhm]], ministro * [[Béla Bohus]], nervobiologo * [[Gábor Bojár]], komputikisto * [[Iván Bojár]], ĵurnalisto * [[Iván András Bojár]], ĵurnalisto * [[Endre Bojtár]], tradukisto * [[Éva Bóka]], historiisto * [[László Károly Bóka]], literaturhistoriisto * [[Mária Bókai]], aktoro * [[Ferenc Bókay]], aktoro * [[János Bókay]], verkisto * [[Zoltán Bókay]], kuracisto * [[Jutta Bokor]], operkantisto * [[László Bokor]], reĝisoro * [[Hanna Bokorné Szegő]], juristo * [[Ferenc Bokros]], ilustristo * [[Lajos Bokros]], ministro * [[Károly Bolberitz]], kemiisto * [[Pál Bolberitz]], pastro * [[Iván Boldizsár]], verkisto * [[Dániel Bolgár]], marimbisto * [[György Bolgár]], ĵurnalisto * [[Béla Bollobás]], matematikisto * [[Enikő Bollobás]], literaturhistoriisto * [[Lajos Bólya]], juristo * [[Mátyás Bolya]], muzikisto * [[Ervin Bóna]], instruisto * [[István Bóna (restaŭristo)]] * [[István Bondy]], aktoro * [[Éva Bónis]], muzeologo * [[György Bónis]], juristo * [[Zoltán Bonta]], helpreĝisoro * [[Dezső Bor]], korusestro * [[György Bor]], kemiisto * [[Pál Bor (pentristo)]] * [[István Iván Bor]], grafikisto * [[Gyula Borbándi]], verkisto * [[Dorka Borbás]], vitroartisto * [[Gabi Borbás]], aktoro * [[Gáspár Borbás]], futbalisto * [[Tibor Borbás]], skulptisto * [[László Borbély (pianisto)]] * [[László Borbély (sportĵurnalisto)]] * [[Beatrix Boreczky]], arkivisto * [[György Borgos]], psikologo * [[István Ferenc Borhegyi]], arkeologo * [[Attila Borhidi]], [[botanikisto]] * [[Gergő Borlai]], drumisto * [[Aicha Zakia Boussebaa]], karateisto * [[László Boris]], karikaturisto * [[Gyula-Frigyes Born]], inĝeniero * [[Tibor Bornai]], muzikisto * [[Tamás Böröndi]], aktoro * [[Katalin Böröndy]], aktoro * [[Iván Boronkai]], klasika filologo * [[Ádám Boros]], matematikisto * [[Attila Boros]], grafikisto * [[Endre Boros]], botanikisto * [[Lajos Boros]], redaktoro * [[László Boros (teologo)]] * [[Mihály Boros]], anestezisto * [[Zsuzsanna Boros]], historiisto * [[Elemér Boross]], dramisto * [[Géza Boross (aktoro)]] * [[Lajos Boross]], [[violonisto]] * [[Martin Boross]], reĝisoro * [[György Borsányi (futbalisto)]] * [[Balázs Borsos]], etnografo * [[Béla Borsos (bestokuracisto)]] * [[Iván Borsa]], arkivisto * [[Sándor Borz Kováts]], arkitekto pri internaj spacoj * [[János Börzsey]], futbalisto * [[Miklós Boskovits]], arthistoriisto * [[Péter Bősze]], aktoro * [[Miklós Böszörményi]], pulmonologo * [[Iván Böszörményi-Nagy]] * [[Gábor Bot]], muzikalkantisto * [[Kinga Bóta]], kajakisto * [[Lehel Both]], pianisto * [[Miklós Both]], muzikisto * [[Raoul Bott]], matematikisto * [[Juci Boyda]], aktoro * [[György Boytha]], juristo * [[László Bozó]], meteologo * [[András Bozóki]], ministro * [[Edina Bozóky]], historiisto * [[István Bozóky]], aktoro * [[Mihály Bozsi]], akvopilkisto * [[Péter Bozsó]], aktoro * [[Sándor Bozsóky]], reŭmatologo * [[Olivér Brachfeld]], tradukisto * [[Rezső Brada]], baletisto * [[Iván Bradányi]], tekstopoeto * [[András Bragyova]], juĝisto * [[Béla Brandenstein]], filozofo * [[Jenő Brandi]], akvopilkisto * [[Éva Braun (komunisto)]] * [[József Braun]], futbalisto * [[Paula Braun]], pianisto * [[Sándor Braun (patologo)]] * [[Angelo Brelich]], historiisto * [[Mario Brelich]], verkisto * [[György Brem]], [[pograndisto]] * [[György Brenner]], karikaturisto * [[Zoltán Breyer]], voĉoaktoro * [[Gábor Breznay]], pentristo * [[József Breznay]], pentristo * [[István Breyer]], episkopo * [[András Bródy (ekonomikisto)]] * [[György Bródy]], akvopilkisto * [[János Bródy]], ŝlagrokantisto * [[Vera Bródy]], pupteatristo * [[Győző Brunner]], drumisto * [[Márta Brunner]], aktoro * [[István Bubik]], aktoro * [[Róbert Büchler]], psikologo * [[Péter Pál Bucsky]], kuracisto * [[Zoltán Buczolich]], matematikisto * [[Béla Buda]], psikiatro * [[György Budapest Szabó]], grafikisto * [[Dénes Buday]], komponisto * [[László Buday (biokemiisto)]] * [[Tamás Buday]], kanuisto * [[Andor Budincsevits]], kemiisto * [[László Budinszky]], ministro * [[Sándor Budinszky]], [[raportisto]] * [[Ágoston Budó]], fizikisto * [[Károly Bugár-Mészáros]], kuracisto * [[Márton Bujdosó]], komponisto * [[László Bujtás (ekonomo)]] * [[István Bujtor]], aktoro * [[József Büki]], ornitologo * [[Márton Bukovi]], futbalisto * [[Béla Büky (bibliotekisto)]] * [[Béla Büky (infankuracisto)]] * [[Dorottya Büky]], bibliotekisto * [[György Bulányi]], piaristo * [[Sándor Burány]], ministro * [[Károly Burger]], ginekologo * [[Emmi Buttykay]], aktoro * [[János Buza (historiisto)]] * [[Márton Buza]], instruisto {{Div col end}} == C == {{Div col|cols = 3}} * [[Ferenc Cakó]], reĝisoro * [[Gábor Carelli]], operkantisto * [[Henrik Castiglione]], produktoro * [[László Castiglione]], muzeologo * [[Benjámin Ceiner]], kajakisto * [[Rudolf de Châtel]], kuracisto * [[Elizabeth De Charay]], aktoro * [[Attila Chikán]], ekonomikisto * [[Béla Jenő Cholnoky]], botanikisto * [[Tibor Cholnoky]], inĝeniero * [[Ferenc Chorin (negocisto)]] * [[Alajos Chrudinák]], [[raportisto]] * [[Rodrigo Crespo]], teatrestro * [[László Csaba]], ekonomikisto * [[László Csaba (arkitekto)]] * [[Edvin Csabai]], kanuisto * [[Lajos Csabai Ékes]], pentristo * [[Ibolya Csák]], altsaltisto * [[János Csák]], aktoro * [[M. György Csákány]], ginekologo * [[Eszter Csákányi]], aktoro * [[András Csáki]], gitaristo * [[Frigyes Csáki]], inĝeniero * [[Zoltán Csáktornyai]], pentristo * [[Lajos Csákvári Nagy]], pentristo * [[Benedek Csalog]], flutisto * [[Gábor Csalog]], pianisto * [[György Csanádi (juristo)]] * [[Judit Csanádi]], dekoraciisto * [[András Csanády]], grafikisto * [[Veronika Csánk]], arkeologo * [[Sándor Csányi (aktoro)]] * [[Valéria Csányi]], dirigento * [[András Csapó]], reĝisoro * [[Gábor Csapó]], akvopilkisto * [[György Csapó (drumisto)]] * [[Csaba Csapodi]], bibliotekisto * [[István Csapody (kuracisto)]] * [[Vera Csapody]], botanikisto * [[Klára Csapodyné Gárdonyi]], bibliotekisto * [[Zsuzsa Csarnóy]], aktoro * [[Ákos Császár]], matematikisto * [[Elemér Császár]], literaturhistoriisto * [[Janka Csatay]], operetkantisto * [[Kálmán Csathó]], verkisto * [[Tamás Csató]], muzeologo * [[Zsuzsanna Csató]], kirurgo * [[Etelka Csavlek]], operkantisto * [[Anna Marie Cseh]], manekeno * [[László Cseh (filo)]] * [[László Cseh (futbalisto)]] * [[Tamás Cseh]], komponisto * [[László Cseh-Szombathy]], sociologo * [[József Csemegi]], arkitekto * [[Miklós Csemiczky]], komponisto * [[Zoltán Csemniczky]], skulptisto * [[Aladár Csengeri]], aktoro * [[Ádám Csepeti]], ekonomo * [[Béla Csepreghy]], produktoro * [[Jenő Csepreghy]], reĝisoro * [[Éva Csepregi]], ŝlagrokantisto * [[Sándor Csepregi]], skulptisto * [[Zoltán Csepregi]], teologo * [[László Csere]], operetkantisto * [[István Cserepes]], pentristo * [[Arzén Cserépy]], reĝisoro * [[László Cserépy]], reĝisoro * [[Irma Cserey]], aktoro * [[György Cserhalmi]], aktoro * [[Zsuzsa Cserháti]], kantisto * [[Zsuzsa Cserje]], aktoro * [[Péter Csermely]], biokemiisto * [[Antal Cserna]], aktoro * [[Árpád Csernák]], aktoro * [[János Csernák]], aktoro * [[Pál Csernai]], futbalisto * [[János Cserni]], juĝisto * [[Mariann Csernus]], aktorino * [[József Cserny (komunisto)]] * [[Miklós Csics]], arkitekto * [[Dorina Csifó]], muzikalkantisto * [[István Csík]], pentristo * [[Rózsi Csikós]], aktoro * [[Péter Csíkszentmihályi]], arkitekto * [[Róbert Csíkszentmihályi]], skulptisto * [[Endre Csillag]], gitaristo * [[István Csillag (ministro)]] * [[Vera Csillag]], grafikisto * [[András Csilléry]], ministro * [[Klára Királyné Csilléry]], etnografo * [[Dóra Csinády]], baletisto * [[Ferenc Csipes]], kajakisto * [[Tamara Csipes]], kajakisto * [[Imre Csiszár (reĝisoro)]] * [[Gergely Csizmadia]], aktoro * [[Imre Gyula Csizmadia]], kemiisto * [[Kolos Csizmadia]], kajakisto * [[László Csizmadia]], operetkantisto * [[Tibor Csizmadia]], reĝisoro * [[Gábor Csizmár]], ministro * [[Béla Csóka]], operkantisto * [[András Csókay]], kirurgo * [[János Csokits]], ĵurnalisto * [[Gergely Csoma]], skulptisto * [[Mózes Csoma]], koreologo * [[Zsigmond Csoma]], muzeologo * [[Zsófia Csomay]], arkitekto * [[Ágnes Csomor]], aktoro * [[Kata Csondor]], voĉoaktoro * [[Katalin Csongrádi]], aktoro * [[László Csongrádi]], skermisto * [[Zsuzsanna Csongrády]], skermisto * [[András Csonka]], aktoro * [[Pál Csonka]], inĝeniero * [[Lajos Csontó]], grafikisto * [[Csaba Csontos]], arkitekto * [[Csilla Csorba]], muzeologo * [[István Csorba (aktoro)]] * [[László Csorba]], historiisto * [[Zoltán Csorba]], botanikisto * [[Gábor Csőre]], aktoro * [[Marianna Csörnyei]], matematikisto * [[Rumen István Csörsz]], muzikisto * [[Bori Csuha]], voĉoaktoro * [[Gábor Csupó]], animaciisto * [[Árpád Csurgay]], inĝeniero * [[Ferenc Csuri]], naĝisto * [[István Csurka]], verkisto * [[László Csurka]], aktoro * [[Karola Csűrös]], aktorino * [[Zoltán Csűrös]], kemiisto * [[Oszkár Csuvik]], akvopilkisto * [[Gyula Czapik]], ĉefepiskopo * [[Endre Czeizel]], genetikisto * [[Ildikó Czéró]], kegloludisto * [[Péter Czibulás]], aktoro * [[Attila Cziczó]], gitaristo * [[Dezső Czigány]], pentristo * [[György Czigány]], redaktoro * [[Tibor Czigány]], inĝeniero * [[István Czigler]], psikologo * [[György Cziffra]], [[pianisto]] * [[Gyula Czimra]], pentristo * [[Antal Czinder]], skulptisto * [[Pál Czinner]], reĝisoro * [[Anna Czóbel]], kameraisto * [[Béla Czóbel]], pentristo * [[Ernő Czóbel]], politikisto * [[Gábor Czoch]], historiisto {{Div col end}} == D == {{Div col|cols = 3}} * [[Péter Dabasi]], gitaristo * [[Béla Dabrónaki]], restaŭristo * [[József Dallos]], kuracisto * [[Péter Dallos]], inĝeniero * [[Szilvia Dallos]], aktorino * [[Béni Dalnoki]], operkantisto * [[Jenő Dalnoki]], futbalisto * [[Béla Dalos]], kuracisto * [[Jázmin Dammak]], aktoro * [[Etelka Dán]], aktoro * [[Klára Dán]], programisto * [[Norbert Dán]], aktoro * [[Róbert Dán]], filologo * [[Ágnes Dániel]], biologo * [[Anna Dániel]], instruisto * [[Ernő Dániel]], pianisto * [[József Dániel]], [[fasonisto]] * [[Zsolt Dánielfy]], aktoro * [[Győző Daniss]], aktoro * [[Judit Danyi]], aktoro * [[István Dárday]], reĝisoro * [[Róbert Dariday]], aktoro * [[Tamás Darnyi]], naĝisto * [[József Daróczy]], produktoro * [[Géza Daruváry]], ministro * [[Ferenc Darvas]], pianisto * [[Ibolya Darvas]], operkantisto * [[Lili Darvas]], aktoro * [[Miklóa Darvas]], kanuisto * [[Géza Dávid]], turkologo * [[Gyula Dávid]], advokato * [[Károly Dávid]], arkitekto * [[Lajos Dávid (tablotenisisto)]] * [[Zoltán Dávid]], demografo * [[Ferenc Deák (futbalisto)]] * [[Júlia Deák]], verkisto * [[Pál Deák]], radiologo * [[Gyula Deák Bill]], ŝlagrokantisto * [[Krisztina Deák]], reĝisoro * [[Kristóf Deák]], reĝisoro * [[Sándor Deák]], aktoro * [[Csaba Debreczeny]], aktoro * [[József Deér]], historiisto * [[Irén Deézsi]], fizikisto * [[István Dégi]], aktoro * [[János Dégi]], aktoro * [[István Dékány (reĝisoro)]] * [[Kinga Dékány]], kajakisto * [[Gjon Delhusa]], ŝlagrokantisto * [[Rózsi Delly]], operkantisto * [[Gábor Delneky]], skermisto * [[Attila Demény (geokemiisto)]] * [[Hedvig Demeter]], aktoro * [[Zsolt Demetrovics]], psikologo * [[Gyöngyvér Demjén]], aktoro * [[Pál Demény]], politikisto * [[Gábor Dénes (reĝisoro)]] * [[György Dénes]], aktoro * [[József Dénes]], gitaristo * [[László Dénes (instruisto)]] * [[Valéria Dénes]], pentristo * [[Vera Dénes]], violonĉelisto * [[Katalin Dér]], filologo * [[Balázs Déri]], klasika filologo * [[Tibor Déry]], verkisto * [[László Dés]], [[saksofonisto]] * [[Csaba Deseő]], violonisto * [[Frigyes Dési]], meteologiisto * [[Gyula Dessewffy]], bienposedanto * [[Lajos Détári]], futbalisto * [[Annamária Detre]], aktoro * [[Ákos Detrekői]], geodeto * [[Gyula Deutsch]], fizikisto * [[Tamás Deutsch]], politikisto * [[Kamilla Dévai Nagy]], kantisto * [[Camilla Dévay]], aktoro * [[Gábor Devecseri]], tradukisto, poeto * [[Erzsébet Devecseriné Guthi]], tradukisto * [[Ádám Dévényi]], gitaristo * [[Rita Dévényi]], kostumisto * [[Gergely Devich]], violonĉelisto * [[László Dezséry]], luterana episkopo * [[Lóránt Dezső]], astronomo * [[Egon Diczfalusy]], kuracisto * [[Zoltán Pál Dienes]], matematikisto * [[Anna Diósi]], operetkantisto * [[László Diószegi]], historiisto * [[Antal Diósy]], pentristo * [[Péter Dobai]], verkisto * [[Vilmos Dobai]], reĝisoro * [[Lívia Dobák]], dramaturgo * [[Lívia Dobay]], operkantisto * [[Borbála Dobozy]], klavicenisto * [[Laura Döbrösi]], aktoro * [[Aladár Dobrovits]], muzeologo * [[Lajos Dóczy]], aktoro * [[László Dobos (oficisto)]] * [[Frigyes Doleschall]], ministro * [[Miklós Domahidy]], verkisto * [[Endre Domanovszky]], pentristo * [[Rudolf Dombi]], kajakisto * [[Edit Domján]], aktorino * [[József Domján]], [[grafikisto]] * [[Gábor Domokos]], arkitekto * [[Gábor Domokos (fizikisto)]] * [[Péter Domokos (fizikisto)]] * [[János Dömölky]], reĝisoro * [[Zsuzsa Domonkos]], operetkantisto * [[Gizella Dömötör]], pentristo * [[Tekla Dömötör]], etnografo * [[Zoltán Dömötör]], akvopilkisto * [[Gábor Dömsödi]], prezentisto * [[János Dömsödi]], aktoro * [[Tibor Donászy]], drumisto * [[Ági Donáth]], aktoro * [[György Donáth]], politikisto * [[Szilárd Donhoffer]], kuracisto * [[Béla Dóra]], aktoro * [[Lucy Doraine]], aktoro * [[Olga Dormándi]], pentristo * [[György Dörner]], aktoro * [[Virág Dőry]], aktoro * [[Károly Dötsch]], inĝeniero * [[Antal Dovcsák]], komisaro * [[Antal Doráti]], dirigento * [[Dávid Dorosz]], politikisto * [[Imre Dózsa]], [[baletisto]] * [[László Dózsa]], aktoro * [[János Drábik]], ĵurnalisto * [[Kálmán Dráfi]], pianisto * [[Tibor Draskovics]], ministro * [[Imre Dréhr]], [[bankisto]] * [[Mihály Dresch]], saksofonisto * [[György Droppa]], politikisto * [[Anikó Ducza]], gimnastikisto * [[Dénes Dubovitz]], kuracisto * [[Margit Dubovitz]], psikanalizisto * [[László Dubrovay]], komponisto * [[Előd Dudás]], filologo * [[Miklós Dudás (kajakisto)]] * [[Andor Dudits]], pentristo * [[Károly Duló]], reĝisoro * [[Dezső Dümmerth]], historiisto * [[Steffi Duna]], dancisto * [[Ferenc Dunai]], dramisto * [[Imre Dunai]], ministro * [[István Dunkl]], geologo * [[Judith Dupont]], psikoanalizisto * [[Tibor Duray]], pentristo * [[Ilona Durigó]], operkantisto * [[Erzsébet Dvorszky]], baletisto {{Div col end}} == E == {{Div col|cols = 2}} * [[Zoltán Ebedli]], futbalisto * [[Ernő Éber]], agronomo * [[Béla Eberling]], arkitekto * [[Imre Eck]], [[koreografo]] * [[Sándor Eckhardt (kuracisto)]] * [[Bertalan Edelstein]], teologo * [[Attila Egerházi]], baletisto * [[Krisztina Egerszegi]], naĝisto * [[Bea Egerváry]], dancisto * [[Géza Egger]], aktoro * [[Vilma Egresi]], kajakisto * [[Zoltán Egressy (verkisto)]] * [[István Egri (aktoro)]] * [[János Egri]], kontrabandisto * [[Kati Egri]], aktoro * [[Márta Egri]], aktoro * [[Oszkár Egri]], advokato * [[Péter Egri]], kritikisto * [[István Egyed]], juĝisto * [[Éva Ehrlich]], ekonomo * [[István Eiben]], kameraisto * [[György Eisemann]], altlerneja instruisto * [[Géza Ekecs]], [[ĵurnalisto]] * [[Szidi Ekker]], operkantisto * [[Ferenc Elek]], aktoro * [[Ilona Elek]], skermisto * [[Judit Elek]], reĝisoro * [[Margit Elek]], skermisto * [[Ákos Eleőd]], arkitekto * [[István Éles]], humuristo * [[Gyula Elischer]], kuracisto * [[Botond Előd]], voĉaktoro * [[Ákos Endrei]], instruisto * [[István Énekes (boksisto)]] * [[Pál Engel]], historiisto * [[Mariann Engrich]], karateisto * [[Béla Enyedi]], arkitekto * [[Ildikó Enyedi]], reĝisoro * [[György Enyedi (geografo)]] * [[Gyula Eörsi]], juristo * [[István Eörsi]], poeto * [[László Eörsi]], historiisto * [[Mátyás Eörsi]], advokato * [[Kató Eőry]], aktoro * [[Gábor Eötvös]], [[klaŭno]] * [[Ágnes Eperjesi]], tipografo * [[Anna Erdei]], biologo * [[Klári Erdei]], radioparolisto * [[Zsolt Erdei]], boksisto * [[Irén Erdész]], aktoro * [[Miklós Erdély]], arkitekto * [[Gabriella Erdélyi]], historiisto * [[Miklós Erdélyi (dirigento)]] * [[Tibor Erdey-Grúz]], kemiisto * [[Tamás Érdi]], pianisto * [[György Érdi Krausz]], geodeto * [[Gábor Erdődy]], historiisto * [[Anna Erdős]], ceramikisto * [[Ervin G. Erdős]], biokemiisto * [[László Erdős (matematikisto)]] * [[Pál Erdős]], matematikisto * [[Péter Erdős]], ekonomikisto * [[Richárd Erdős]], operkantisto * [[Sándor Erdős]], skermisto * [[Tibor Erdős]], ekonomikisto * [[Pál Érdy]], operkantisto * [[Tibor Erényi]], historiisto * [[István Éri]], arkeologo * [[János Estók]], muzeologo * [[Sándor Ernyei]], afiŝisto * [[Béla Ernyey]], aktoro * [[János Erő]], fizikisto * [[Andor Erős]], pentristo * [[Apolka Erős]], skulptisto * [[Gedeon Erős]], patologo * [[Zoltán Erős]], ĵurnalisto * [[Róbert Ertl]], trafikinĝeniero * [[Márton Esterházy]], futbalisto * [[Mátyás Esterházy]], juristo * [[Péter Esterházy]], verkisto * [[Irma Eszenyi]], operkantisto * [[Cecília Esztergályos]], aktoro * [[Károly Esztergályos]], reĝisoro * [[Péter Eszterhás]], aktoro, verkisto * [[Emília Étsy]], aktoro {{Div col end}} == F == {{Div col|cols = 3}} * [[Beatrix F. Romhányi]], arkeologo * [[Zsuzsa F. Várkonyi]], psikologo * [[Gusztáv Fáber]], inĝeniero * [[Dezső Fábián]], akvopilkisto * [[István Fábián (grafikisto)]] * [[Juli Fábián]], ĵazkantisto * [[László Fábián (kajakisto)]] * [[László Fábián (moderna pentatlonisto)]] * [[Tamás Fabiny]], episkopo * [[Károly Lajos Fábri]], hindologo * [[Rezső Fábri]], akvafortisto * [[Péter Fábri]], dramisto * [[Gábor Fabricius]], reĝisoro * [[Edit Fábry]], operkantisto * [[Pál Fábry]], politikisto * [[Péter István Fábri]], fotisto * [[Zoltán Fábry (reĝisoro)]] * [[Zsuzsanna Fábry]], biologo * [[Imre Facsar]], bestokuracisto * [[Mária Fagyas]], scenaristo * [[Attila Fáj]], literaturhistoriisto * [[Ferenc Fallenbüchl]], instruisto * [[Tivadar Fallenbüchl]], instruisto * [[Zoltán Fallenbüchl]], bibliotekisto * [[Gusztáv Faller (1930)]], inĝeniero * [[Kálmán Faluba]], filologo * [[Judit Faludi]], violonĉelisto * [[György Faludy]], poeto * [[Magda Faluhelyi]], aktoro * [[András Falus]], biologo * [[Ferenc Falus]], pulmonologo * [[Róbert Falus]], klasika filologo * [[Klára Falvay]], aktoro * [[Géza Faragó]], afiŝisto * [[Klára Faragó]], psikologo * [[Péter István Faragó]], fizikisto * [[Tamás Faragó]], akvopilkisto * [[Vera Faragó]], aktoro * [[Ádám Farkas (ekonomo)]] * [[Attila Márton Farkas]], budhisto * [[Gábor Farkas]], botanikisto * [[Gyula Farkas (violonisto)]] * [[Ferenc Farkas (operetkantisto)]] * [[Ilonka Farkas]], operkantisto * [[Imre Farkas (kanuisto)]] * [[István Farkas (pentristo)]] * [[János Farkas (futbalisto)]] * [[Jenő Farkas (koreografo)]] * [[József Farkas]], kemiisto * [[Loránd Farkas (kemiisto)]] * [[Péter Farkas]], luktisto * [[Zoltán Farkas (reĝisoro)]] * [[Balázs Farkas-Jenser]], gitaristo * [[Zoltán Farkasdy]], arkitekto * [[Edit Farnadi]], pianisto * [[László Fassang]], orgenisto * [[Aladár Fáy]], pentristo * [[László Fáy]], operetkantisto * [[Anna Fazekas]], fizioterapiisto * [[Erzsébet Fazekas]], historiisto * [[Imre Fazekas (dramisto)]] * [[László Fazekas (futbalisto)]] * [[Szabolcs Fazekas]], ministro * [[Krisztina Fazekas-Zur]], kajakisto * [[Tibor Fazekas (1892)]], akvopilkisto * [[Anna Fehér]], aktoro * [[Artúr Fehér]], aktoro * [[Bence Fehér]], historiisto * [[György Fehér (reĝisoro)]] * [[Ilona Fehér]], violonisto * [[Pál Fehér]], operkantisto * [[István M. Fehér]], filozofo * [[Vince Fehérvári]], kajakisto * [[Zoltán Feicht]], dancisto * [[György Feiszt]], arkivisto * [[Klára Fejér]], instruisto * [[Tamás Fejér]], reĝisoro * [[András Fejérdy]], eklezihistoriisto * [[Erzsi Fejérváry]], pentristo * [[Géza Gyula Fejérváry]], zoologo * [[Ádám Fejes]], pastro * [[Endre Fejes]], verkisto * [[Sándor Féjja]], psikologo * [[Pál Fejős]], reĝisoro * [[Antal Endre Fekete]], matematikisto * [[Ferenc Fekete (kameraisto)]] * [[Gábor Fekete]], ekologo * [[Géza Dezső Fekete]], skulptisto * [[György Fekete (kuracisto)]] * [[Pál Fekete]], operkantisto * [[Tamás Fekete]], skulptisto * [[András Fekete-Győr]], politikisto * [[Zsolt Felcsuti]], inventisto * [[Irén Feld]], aktoro * [[Mátyás Feld]], aktoro * [[András Feldmár]], psikologo * [[Péter Feledy]], [[prezentisto]] * [[Ádám Fellegi]], pianisto * [[Anikó Felföldi]], aktoro * [[Ibolya Felhő]], arkivisto * [[Eszter Felkai]], aktoro * [[László Felkai]], akvopilkisto * [[Tamás Felkai]], ambulancisto * [[Tamás Fellegi]], ministro * [[Frigyes Fellner]], ekonomikisto * [[Vilmos Fellner]], ekonomo * [[Lili Felméry]], baletisto * [[András Felvidéki]], grafikisto * [[Judit Felvidéki]], reĝisoro * [[Vilmos Fémes Beck]] [[skulptisto]] * [[Judit Fenákel]], verkisto * [[Tamás Féner]], fotoartisto * [[Kató Fényes]], kantisto * [[Ervin Fenyő]], aktoro * [[István Fenyő (kritikisto)]] * [[István Fenyő (matematikisto)]] * [[Iván Fenyő]], aktoro * [[Márta Fenyő]], fizikisto * [[Miklós Fenyő]], ŝlagrokantisto * [[Ervin Fenyves]], fizikisto * [[Loránd Fenyves]], violonisto * [[Csaba Fenyvesi (skermisto)]] * [[Béla Fenyvessy]], kuracisto * [[György Ferdinandy]], verkisto * [[Mihály Ferdinandy]], historiisto * [[János Ferencsik]], dirigento * [[Éva Ferencz]], aktoro * [[Gábor Ferenczi]], reĝisoro * [[György Ferenczi]], muzikisto * [[Krisztina Ferenczi]], aktoro * [[Sándor Ferenczi]], psikologo * [[Endre Ferenczy (juristo)]] * [[György Ferenczy (pianisto)]] * [[Károly Ferenczy (aktoro)]] * [[Mária Ferenczy]], ĉinologo * [[Zsuzsa Ferge]], sociologo * [[András Ferkai]], arkitekto * [[Masa Feszty]], pentristo * [[Ottó Fettick]], bestokuracisto * [[Rezső Fiedler]], komisaro * [[Géza Finszter]], [[kriminologo]] * [[Ádám Fischer]], dirigento * [[Annie Fischer]], pianisto * [[György Fischer]], dirigento * [[Iván Fischer]], dirigento * [[József Fischer]], politikisto * [[Péter Fischer]], fotisto * [[Mónika Fischl]], primadono * [[Henrik Fieber]], pastro * [[Tamás Gusztáv Filep]], kulturhistoriisto * [[Jenő Fitz]], arkeologo * [[Péter Fitz]], arthistoriisto * [[Gyula Flaché]], pentristo * [[Ella Flesch]], operkantisto * [[Péter Flesch]], haŭtkuracisto * [[Bence Fliegauf]], reĝisoro * [[József Fogl]], futbalisto * [[Károly Fogl]], futbalisto * [[Ágnes Fodor]], reĝisoro * [[Aranka Fodor]], operkantisto * [[Ella Fodor]], aktoro * [[Erika Fodor Hajnal]], tekstilisto * [[Gábor Béla Fodor]], kemiisto * [[Ilona Fodor]], fizikisto * [[Imre Fodor]], aktoro * [[Sándor Fodor (egiptologo)]] * [[Tamás Fodor]], aktoro * [[Zoltán Fodor]], fizikisto * [[Zoltán Fodor-Lengyel]], pentristo * [[Béla Fogarasi]], filozofo * [[Elemér Fogassy]], historiisto * [[Aurél Föld]], teatrestro * [[Andor Földes]], pianisto * [[Anna Földes (ĵurnalisto)]] * [[Ferenc Földes (kuracisto)]] * [[Gábor Földes]], reĝisoro * [[György Földes]], historiisto * [[Imre Földes]], pentristo * [[István Földes (astronomo)]] * [[István Földes (virologo)]] * [[Péter Földes]], kemiisto * [[Péter Földes (verkisto)]] * [[Péter Mihály Földes]], reĝisoro * [[Judit Földesi]], aktoro * [[Margit Földesi]], historiisto * [[Margit Földessy]], aktoro * [[Zsófia Földházi]], pentatlonisto * [[András Földi]], juristo * [[Béla Földi]], koreografo * [[Mihály Földi]], verkisto * [[Tamás Földi]], voĉoaktoro * [[Zoltán Földi]], kemiisto * [[Aladár Földvári]], geologo * [[Ferenc Földvári]], haŭtkuracisto * [[Réka Földváryné Kiss]], historiisto * [[György Folk]], ekonomo * [[László Foltán]], kanuisto * [[Jolán Foltin]], koreografo * [[Gabi Fon]], aktoro * [[Iván Fónagy]], lingvisto * [[János Fónagy]], politikisto * [[Péter Fónagy]], psikologo * [[Márta Fónay]], aktoro * [[Albert Fonó]], inĝeniero * [[Zoltán Fónyad]], matematikisto * [[Zsolt Fonyó]], kemiisto * [[András Forgách]], [[dramaturgo]] * [[Erzsébet Forgács Hann]], skulptisto * [[Gábor Forgács]], humuristo * [[Imre Forgács]], ministro * [[László Forgács]], aktoro * [[Péter Forgács (plurmediisto)]] * [[Péter Forgács (reĝisoro)]] * [[Róbert Forgács]], instruistro * [[Zsuzsa Forgács]], verkisto * [[László Forgó]], inĝeniero * [[Zoltán Fórián-Szabó]], piaristo * [[Rózsi Forrai]], aktoro * [[Tamás Gergely Forrai]] * [[Bence Forró]], [[prezentisto]] * [[Aurél Förster]], filologo * [[Edit Frajt]], aktoro * [[Frigyes Frank]], pentristo * [[Tibor Frank]], historiisto * [[Péter Frankl (pianisto)]] * [[Gedeon Fráter]], dirigento * [[Zoltán Frech]], kantisto * [[Pál Frenák]], koreografo * [[Károly Frenreisz]], muzikisto * [[Géza Freud]], matematikisto * [[Dezső Freund]], arkitekto * [[Mihály Freund]], kemiisto * [[Oszkár Frey]], kanuisto * [[Ferenc Fricsay]], dirigento * [[Tamás Fricz]], politologo * [[István Fried]], instruisto * [[Endre Friedreich]], monaĥo * [[Imre Friedmann]], ekologo * [[Lajos Fridrich (arkitekto)]] * [[Ernő Friedmann]], juristo * [[Péter Friedrich]], kuracisto * [[Antal Friss]], violonĉelisto * [[János Fröhlich]], ĵurnalisto * [[János Frühling]], kuracisto * [[Jenő Fuchs (skermisto)]] * [[Tamás Fügedi]], statistikisto * [[Mihály Fülöp (skermisto)]] * [[László Fuchs]], matematikisto * [[Lajos Fülep]], arthistoriisto * [[Andrea Fullajtár]], aktorino * [[József Fülöp (kuracisto)]] * [[Márta Fülöp]], psikologo * [[Viktor Fülöp]], baletisto * [[Zsigmond Fülöp]], tradukisto * [[Anikó Für]], aktoro * [[Lajos Für]], ministro * [[Nikolett Füredi]], muzikalkantisto * [[Richárd Füredi]], skulptisto * [[Zoltán Füredi]], matematikisto * [[Csilla Füri]], moderna pentatlonisto * [[János Fürst]], violonisto * [[Milán Füst]], poeto * [[Éva Füsti Molnár]], aktoro * [[Anna Füzess]], aktoro {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == * [[Listo de famuloj mortintaj en Budapeŝto (A-F)]] * [[Listo de famuloj mortintaj en Budapeŝto (G-K)]] * [[Listo de famuloj mortintaj en Budapeŝto (L-R)]] * [[Listo de famuloj mortintaj en Budapeŝto (S-Z)]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj| ]] [[Kategorio:Listoj de homoj|Budapeŝtanoj]] dhzo4dyorlzgleeaww1jtfhl6wtl47e 0 393232 9482962 9310420 2026-09-28T03:00:03Z Tbodt 184195 /* Historio */ 9482962 wikitext text/x-wiki La '''aksiomoj de kvantuma mekaniko''' estas la matematikaj [[aksiomo]]j kiujn fizika [[teorio]] devas verigi por ke ĝi estas [[kvantuma mekaniko|kvantuma teorio]]. Ili specifas la matematikan formon de propraĵoj de fizika sistemo: [[kvantuma stato|statoj]], observeblaĵoj, kaj tempevoluo. == Historio == Originale, teorioj de kvantumaj fenomenoj estis faritaj nesisteme kaj senprincipe. Fizikistoj kiel [[Max Planck]] kaj [[Albert Einstein]] trovis malprecizajn ideojn de la ĝenerala karaktero de kvantumaj sistemoj; ekz., la energio de kvantuma sistemo estas kvantumita po unuoj nomataj [[kvantumo]]jn. Sed ne ekzistis matematika, klara kadro sur kio oni povis derivi tiujn ideojn. Tiaj ĉi teorioj nomiĝas '''malnova kvantuma teorio'''. En 1925, la germana fizikisto [[Werner Heisenberg]] trovis la unuan ĝustan priskribon de kvantuma mekaniko uzante [[matrico]]jn; en 1926 alia germana fizikisto [[Erwin Schrödinger]] trovis alian, sed kiel validan, priskribon de kvantuma mekaniko bazitan sur [[ondo]]j. En 1930, la angla fizikisto [[Paul Dirac]], en lia libro ''{{lang|en|Principles of Quantum Mechanics}}'' (Principoj de kvantuma mekaniko), pruvis ekvivalentecon de la matrica kaj onda priskriboj. Sed tiu ĉi libro ne estis matematike zorgema. La moderna priskribo de kvantuma mekaniko, rigora matematike, estis farita principe de [[John von Neumann]] en lia libro ''{{lang|en|Mathematical Foundations of Quantum Mechanics}}'' (Matematikaj fundamentoj de kvantuma mekaniko). Li uzis ilojn el [[funkcionala analitiko]], kiel [[Hilberta spaco]] kaj [[distribuo (matematiko)|distribuoj]], en sia rigora priskribo. == La aksiomoj == Fizika sistemo konsistas el tri baza aĵoj: spaco de '''[[kvantuma stato|statoj]]''' (en kio la sistemo povas esti); aro de '''observeblaĵoj''' (kvantoj kiujn eksperimentisto povas observi el la sistemo); kaj leĝo de '''tempevoluo''' (laŭ kio la sistemo ŝanĝas sian staton). La sekva aksiomoj specifas matematikajn modelojn por statoj, observeblaĵoj, kaj tempevoluo. * La '''spaco de statoj''' estas apartigebla [[Hilberta spaco]] <math>(\mathcal H,\langle\cdot|\cdot\rangle)</math>. Stato estas elemento de tiu ĉi spaco <math>\mathcal H</math> (pli precize, radio en <math>\mathcal H</math>, aŭ [[ekvivalentklaso]] sub la rilato <math>\psi\sim\phi</math> [[s.n.s.]] <math>\psi=c\phi</math> por iu [[kompleksa nombro]] <math>c</math>, sur nenula elementoj de <math>\mathcal H</math>.) La [[ena produkto]] <math>\langle\psi|\phi\rangle</math> signifas (alprenante ke <math>|\psi|=|\phi|=1</math>) la amplitudo de [[probablo]] de transiro el la stato <math>|\psi\rangle</math> al la stato <math>|\phi\rangle</math>: tio estas, la probablo transiri el <math>|\psi\rangle</math> al <math>|\phi\rangle</math> (sub "mezurprocezo") estas <math>|\langle\psi|\phi\rangle|^2</math>. ** Apartigebleco estas topologia propraĵo de spacoj. Hilberta spaco estas apartigebla [[s.n.s.]] ĝi havas numereblan [[ortnormala bazo|ortnormalan bazon]]. ** Povas ke iu statoj en la spaco de statoj estas fakte nefizikaj. Du statoj <math>|\psi\rangle</math> kaj <math>|\phi\rangle</math> estas '''apartigita''' per '''superselektadaj sektoroj''' se ne ekzistas ia ajn observeblaĵoj ''A'' ke nenuligas <math>\langle\psi|A|\phi\rangle</math>. Nefizika estas stato apartigata per superselektadaj sektoroj el ĉiuj fizikaj statoj. * La '''observeblaĵoj''' estas dense difinitaj, [[memadjunkta matrico|memadjunktaj operatoroj]] je <math>\mathcal H</math>. La [[atendata valoro]] de la observablaĵo <math>A</math> kiam la sistemo estas en stato <math>\psi</math> estas <math>\langle\psi|A|\psi\rangle</math>. La aro de eblaj valoroj de <math>A</math> estas la aro de sia [[ajgeno kaj ajgenvektoro|ajgenoj]] (aŭ, pli precize, elemento el sia spektro). *La '''Hamiltona operatoro''' <math>H</math> estas observeblaĵo ke specifas la tempevoluon. La [[teoremo de Stone]] provizas [[Inversigebla funkcio|inversigeblan funkcion]] inter la dense difinitaj memadjunktaj operatoroj kaj forte kontinua unuparametra familio de [[unita operatoro|unitaj operatoroj]], tio estas, <math>A\leftrightarrow U(t)=\exp(\mathrm itA)</math>. La valoro de observeblaĵo <math>A</math> ĉe tempo <math>t</math>, por sistemo kiu estas en stato <math>|\psi_0\rangle</math> ĉe tempo <math>t=0</math>, estos jeno: :<math>\langle A\rangle(t)=\langle\psi_0|\exp(-\mathrm itH)A\exp(\mathrm itH)|\psi_0\rangle</math>. La Hamiltona operatoro havas unuon de [[energio]]. Tial, kiam uzanta la [[internacia sistemo de unuoj|internacian sistemo de unuoj]], oni devas aldoni [[konstanto de Planck|konstanton de Planck]] <math>\hbar</math> al tiu ĉi formulo: nome, <math>\exp(\mathrm i\hbar tH)</math> k.t.p. Teoriaj fizikistoj, tamen, normale uzas sistemon de unuoj kun <math>\hbar=1</math>. Du metodoj povas interpreti tiun ĉi formulon de tempevoluo: * En la '''Schrödingera vidpunkto''', la stato de la sistemo ŝanĝiĝas laŭ tempo, nome, la stato ĉe tempo <math>t</math> estas <math>|\psi(t)\rangle=\exp(\mathrm itH)|\psi_0\rangle</math>. La observeblaĵoj (kiel operatoroj) ne ŝanĝiĝas. (Tiu ĉi vidpunkto estas farita de [[Erwin Schrödinger]].) * En la '''Heisenberga vidpunkto''', la stato de la sistemo ne ŝanĝiĝas; ĉia observeblaĵo ŝanĝiĝas laŭ <math>A(t)=\exp(-\mathrm itH)A\exp(\mathrm itH)</math>. (Tiu ĉi vidpunkto estas farita de [[Werner Heisenberg]].) == Kombinita sistemo == Ofte, unu sistemo estas farita el malgrandaj sistemoj kunigitaj. * Supozu du sistemoj kombiniĝas formi pli granda sistemo: Sistemo 1 kun stata spaco <math>\mathcal H_1</math> kaj Sistemo 2 kun stata spaco <math>\mathcal H_2</math>. Tiam la kombinita sistemo havas kiel stata spaco jenon: ** se sistemo 1 kaj 2 estas distingebla, la [[tensora produto|tensoran produton]] <math>\mathcal H=\mathcal H_1\otimes\mathcal H_2</math>; ** se sistemo 1 kaj 2 estas nedistingebla kaj sekvas [[statistiko Bose-Einstein]], la simetriigitan tensoran produton <math>\mathcal H=(\mathcal H_1\otimes\mathcal H_2)/V</math>, kie <math>V</math> estas la subspaco generita per elementoj kiel <math>|\psi\rangle\otimes|\phi\rangle-|\phi\rangle\otimes|\psi\rangle</math>; ** se sistemo 1 kaj 2 estas nedistingebla kaj sekvas [[statistiko Fermi-Dirac]], la malsimetriigitan tensoran produton <math>\mathcal H=(\mathcal H_1\otimes\mathcal H_2)/V</math>, kie <math>V</math> estas la subspaco generita per elementoj kiel <math>|\psi\rangle\otimes|\phi\rangle+|\phi\rangle\otimes|\psi\rangle</math>. La statistiko de [[speciala teorio de relativeco|relativa]] sistemo sekvas ĝia [[spino (fiziko)|spinon]]. La Hamiltona operatoro de la kunigita sistemo estas sumo de Hamiltona operatoroj de ĉia subsistemoj, eble kun interagaj termoj. == La procezo de mezuro == Kvantuma teorio estas nedeterminisma en senco ke, por du sistemoj same preparitaj en saman difinitan staton <math>|\psi\rangle</math>, oni povas mezuri malsamajn valorojn por ia observeblaĵo <math>A</math>. La eblaj mezuritaj valoroj de <math>A</math> apartenas al spektro de <math>A</math> (difinita laŭ [[mezurteorio]]). Se la spektro estas diskreta, la spektro estas aro de [[ajgeno]]j; tamen ekzistas observeblaĵoj kun kontinuaj spektroj (ekz., [[pozicio]] aŭ [[movokvanto]]). La [[probabla distribuo]] sur eblaj valoroj de <math>A</math> por sistemo en stato <math>|\psi\rangle</math> estas :<math>\operatorname dp(\lambda)=\langle\psi|\operatorname d\operatorname E_A(\lambda)|\psi\rangle</math> kie <math>\operatorname E_A</math> estas la [[projekcivalorata mezuro]] de <math>A</math> (t.e. <math>A=\int\lambda\operatorname d\operatorname E_A(\lambda)</math>). Se la spektro estas diskreta, la formulo simpliĝas jenen: :<math>p(\lambda)=\sum_{v\in B_\lambda}|\langle v|\psi\rangle|^2</math> kie <math>B_\lambda</math> estas ortnormala [[bazo (lineara algebro)|bazo]] de ajgenspaco de ajgeno <math>\lambda</math>. Post mezuro de ia observeblaĵo <math>A</math> el sistemo en komenca stato <math>|\psi\rangle</math>, kiam la mezurita valoro de <math>A</math> estas <math>\lambda</math>, la stato de la sistemo aperas ŝanĝi ''sendaŭre kaj nekontinue'' al <math>\operatorname E_A(\lambda)|\psi\rangle</math>. Tiu ĉi procezo estas nomita '''kolapson de [[ondfunkcio]]'''. Ke tiu ĉi procezo estas reala estas vidpunkto de la [[interpretado de Copenhagen]], sed ekzistas aliaj interpretadoj kiuj malkonfirmas la realecon de tia ĉi "kolapso". Almenaŭe, tiu ĉi procezo estas necesa por ordinaraj kalkuloj. == Referencoj == * S. Auyang, ''How is Quantum Field Theory Possible?'', Oxford University Press, 1995. * D. Edwards, ''The Mathematical Foundations of Quantum Mechanics'', Synthese, 42 (1979),pp.&nbsp;1–70. * G. Emch, ''Algebraic Methods in Statistical Mechanics and Quantum Field Theory'', Wiley-Interscience, 1972. * A. Gleason, ''Measures on the Closed Subspaces of a Hilbert Space'', Journal of Mathematics and Mechanics, 1957. * J.M. Jauch, ''Foundations of quantum mechanics'', Addison-Wesley Publ. Cy., Reading, [[Masaĉuseco|Mas.]], 1968. * R. Jost, ''The General Theory of Quantized Fields'', American Mathematical Society, 1965. * [[Thomas Kuhn|T.S. Kuhn]], ''Black-Body Theory and the Quantum Discontinuity, 1894–1912'', Clarendon Press, Oxford and Oxford University Press, [[Novjorko]], 1978. * G. Mackey, ''Mathematical Foundations of Quantum Mechanics'', W. A. Benjamin, 1963 (represita de Dover 2004). * [[John von Neumann|J. von Neumann]], ''Mathematical Foundations of Quantum Mechanics'', Princeton University Press, 1955. * M. Reed kaj B. Simon, ''Methods of Mathematical Physics'', volumoj I–IV, Academic Press 1972. * R. F. Streater kaj A. S. Wightman, ''PCT, Spin and Statistics and All That'', Benjamin 1964 (represita de Princeton University Press). * G. Teschl, [http://www.mat.univie.ac.at/~gerald/ftp/book-schroe/ ''Mathematical Methods in Quantum Mechanics with Applications to Schrödinger Operators''], American Mathematical Society, 2009. * N. Weaver, "Mathematical Quantization", Chapman & Hall/CRC 2001. * [[Hermann Weyl|H. Weyl]], ''The Theory of Groups and Quantum Mechanics'', Dover, 1950. == Vidu ankaŭ == * [[Kvantuma mekaniko]] [[Kategorio:Kvantummekaniko]] ermguacrsc1o8hjj3d3mlq5ept0uyuc 0 393502 9482760 9183719 2026-09-27T12:06:44Z Sj1mor 12103 9482760 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Guimarães (stacidomo)}} {{Informkesto urbo|regiono-ISO=PT|zomo=10 |sen banderolo=jes |bildo=Guimaraes Portugal Paço-dos-Duques-de-Bragança-02 (cropped).jpg}} '''Guimarães''' estas [[portugalio|portugala]] [[urbo]] de la [[Distrikto Braga]], [[Norda regiono (Portugalio)|Norda regiono]] kaj subregiono [[Ave (subregiono)|Ave]], kun ĉirkaŭ 52 000 loĝantoj en la centra nukleo kaj ĉirkaŭ 161 876 ene de la tuta municipo. Ĝi estas la sidejo de municipo kun 242,85 km² laŭ etendiĝo kaj 159 576 loĝantoj ([[2001]]), subdividita en 69 ''[[freguesia]]''-jn. La plejparto de la loĝantaro vivas en la urbo kaj ĉirkaŭe. La municipo limas norde kun la municipo [[Póvoa de Lanhoso]], oriente kun [[Fafe]], sude kun [[Felgueiras]], [[Vizela]] kaj [[Santo Tirso]], okcidente kun [[Vila Nova de Famalicão]] kaj nordokcidente kun [[Braga]]. Guimarães, kune kun [[Maribor]] ([[Slovenio]]), estis [[Eŭropa Kultura Ĉefurbo]] en [[2012]]. Temas pri historia urbo, kiu ludis gravan rolon en la formado de Portugalio, kiu estas pli ol unu jarmilon antikva, kiam ĝi nomiĝis Vimaranes, eble devene el [[Vímara Peres]], meze de la 9-a jarcento, kiam li faris de tiu loko sia unua regocentro de la ''Condado Portucalense'' kiun li estis konnkerinta por la Regno Asturio. Aliaj etimologoj indikas devenon el ''[Villa] Vimaranis'', kaj aliaj el ''Via Maris'' (vojo al maro). Guimarães estas grava historia urbo de la lando, estante ĝia historia centro enmetita en la listo de la [[Monda heredaĵo de Unesko]] ekde 2001, kaj unu el la ĉefaj turismaj centroj de la regiono. == Historio == [[Dosiero:23.4.14 Briteiros 062 (14012150944).jpg|eta|maldekstre|300ra|Cirkla domo el la kastrumo de ''Citânia de Briteiros''.]] La urbo estas historie ligita al la fondo de la portugalaj nacieco kaj identeco. Guimarães, inet aliaj loĝlokoj, antaŭis kaj preparis la fondon de Portugalio, konata kiel "O Berço da Nação Portuguesa" (lulilo de la portugala nacio). Tie okazis en 1128 kelkaj gravaj politikaj kaj militaj okazaĵoj, kiuj kondukis al la sendependeco kaj nasko de nova nacio. Tial videblas granda skribaĵo sur unu de la turoj de la antikva murego de la urbo "Aqui nasceu Portugal" (ĉi tie naskiĝis Portugalio), referenco kaj historia kaj kultura kaj por lokanoj kaj por samlandaj vizitantoj. La regiono en kiu estas nun Guimarães havis permanentan loĝadon almenaŭ el malfrua [[Ĥalkolitiko]], kiel atestas en la municipo, de [[kastrumo]]j, nome ''citânias'' de Briteiros kaj Sabroso kaj la Arkeologiejo de Penha. Tiuj samaj loĝlokoj estis [[romanigo|romanigitaj]] per la okupacio fare de la [[Romia Imperio]] kiu fakte fondis ankaŭ aliajn loĝlokojn.<ref> de Jesus da Costa, Avelino (1981). [https://chi.guimaraes.pt/actas/1CH/vol3/1ch-vol3-009.pdf ''Congresso Histórico de Guimarães e sua Colegiada - 850.° aniversário da Batalha de S. Mamede (1128-1978)''] (PDF). III. [S.l.: s.n.] pp. 136–137 </ref> Siaflanke la skribaĵo en la nomita ''Ara de Trajano'' estas atestilo fare de romianoj de la varmakvoj de la urbeto Caldas das Taipas. [[Dosiero:Castle of Guimaraes 1.jpg|eta|maldekstre|300ra|Kastelo de Guimarães.]] Post la politika interveno nomita ''[[Reconquista]]'' organizita el la [[Reĝlando Asturio]], en kiu partoprenis la [[hidalgo]] [[Vimara Peres]] ankoraŭ en la 9-a jarcento, la mezepoka fondo de la moderna urbo okazis en la 10-a jarcento. En tiu epoko la grafino Mumadona Dias, vidvino de Hermenegildo Gonçalves, konstruigis, en sia posedaĵo de Vimaranes, duoblan monaĥejon, kiu iĝis altirejo kaj rezultis en la fiksado de setlejo konata kiel ''vila baixa'' (malalta urbo). Paralele kaj por defendo de la aglomeraĵo, ŝi konstruigis kastelon tre proksime, sur la monteto, kreante tial duan fiksigejon en la ''vila alta'' (alta urbo). Por ligi amabaŭ kernojn oni formis la straton Rua de Santa Maria. Poste la monaĥejo iĝis [[Kolegiata preĝejo|''Real Colegiada'']] de Nossa Senhora da Oliveira kaj akiris grandan gravon pro la privilegioj kaj donacoj kiun reĝoj kaj nobeloj iom post iom havigis. Ĝi iĝis fama Sanktejo por Pilgrimado, kaj de ĉiu flanko venis kredantoj kiuj helpis la disvolvigon de la areo. La havigo, fare de la grafo D. Henriko, de la unua tutlanda [[foruo]] (konsiderata de kelkaj historiistoj antaŭa al tiu de Constantim de Panóias), de nekonata dato, sed eble en 1096, atestas pri la kreskanta gravo de la tiam ''vila'' Guimarães, elektita tiam kiel ĉefurbo de la [[praŝtato]] ''Condado Portucalense''. En 1127 Guimarães estis sieĝita de D. [[Alfonso la 7-a|Afonso la 7-a]], por finigi la klopodojn de ribelo estrita de D. [[Afonso Henriques]], kaj postuli, ke tiu iĝu lia [[vasalo]]. Tiurilate okazis la 24an de Junio [[1128]] la Batalo de São Mamede. En 1131 D. [[Afonso Henriques]] faris el [[Koimbro]] la centron de la nacia monarkio, posteno kiu ĝis tiam estis apartenanta al Guimarães.<ref> CAPELO et al, 1994:26 </ref> Laŭlonge de la 20-a jarcento la loĝantaro de la urbo kreskis el 9 000 loĝantoj ĝis nunaj 54 000 (tio estas sesobliĝo), dum la municipo kreskis el 54 000 ĝis nunaj 156 000 (tio estas malpli ol triobliĝo). La ekonomio baziĝas ĉefe sur jenaj aktivecoj: teksado de [[kotono]] kaj [[lino]], [[tranĉilo]]j, [[tanado]], banalaĵoj kaj metiartoj (juvelaro, [[fajenco]] kaj brodaĵoj). En agrikulturo ĉefe estas herbejoj, krom iom da cerealoj kaj vitejoj. Pri industrio hegemonias transformado kaj tekstila sektoro. Pri la triaranga sektoro, plimulto de servoj koncentriĝas en la urbo kaj urbetoj. Avepark estas parko de scienco kaj teknologio proksime de Caldas das Taipas, sed ene de la fregezio Barco, en Guimarães, ĉirkaŭ 8 km de la urbocentro, funkcianta ekde Novembro 2007. == Fregezioj == [[Dosiero:Guimarães freguesias 2013.svg|maldekstre|eta|230ra]] [[Dosiero:Aldão Ponte 484.jpg|maldekstre|eta|230ra|Ponto en Aldão.]] La municipo Guimarães havas la jenajn fregeziojn: {{Div col|cols = 2}} * Abação e Gémeos * Airão e Vermil * Aldão * Arosa e Castelões * Atães e Rendufe * Azurém * Barco * Briteiros (Santo Estêvão) e Donim * Briteiros (São Salvador e Santa Leocádia) * Brito * Caldelas * Candoso (São Martinho) * Candoso (São Tiago) e Mascotelos * Conde e Gandarela * Costa * Creixomil * Fermentões * Gonça * Gondar * Guardizela * Infantas * Leitões, Oleiros e Figueiredo * Longos * Lordelo * Mesão Frio * Moreira de Cónegos * Nespereira * Oliveira, São Paio e São Sebastião * Pencelo * Pinheiro * Polvoreira * Ponte * Prazins (Santa Eufémia) * Prazins (Santo Tirso) e Corvite * Ronfe * Sande (São Lourenço) e Balazar * Sande (São Martinho) * Sande (Vila Nova e São Clemente) * São Torcato * Selho (São Cristóvão) * Selho (São Jorge) * Selho (São Lourenço) e Gominhães * Serzedelo * Serzedo e Calvos * Silvares * Souto e Gondomar * Tabuadelo e São Faustino * Urgezes {{Div col end}} == Vidindaĵoj == [[Dosiero:Praça Oliveira (300ml) (cropped).jpg|eta|dekstre|230ra|Placo Oliveira.]] [[Dosiero:Guima@36MP (15120193924).jpg|eta|dekstre|230ra|Largo do Toural.]] * Kastelo de Guimarães * Preĝejo de Nossa Senhora da Oliveira * Malfruromanika Preĝejo de São Miguel do Castelo * Kapeloj de ''Passos da Paixão de Cristo'' * En la Konvento de Sankta Klara, estas aktuale la urbodomo de Guimarães. * Preĝejo de Misericórdia * Baziliko de São Pedro * Preĝejo de São Domingos, gotika * Preĝejo kaj konvento de Dominikaninoj * Konvento de São Francisco * Preĝejo de Nossa Senhora da Consolação e Santos Passos (Preĝejo de São Gualter) * Monaĵejo de Santa Marinha da Costa, nune ''Pousada'' (ŝtata hotelo) * Preĝejo de Serzedelo (Nacia Monumento) * Sanktejo de Penha * Palaco de la Dukoj de Bragança (tabelfoto) * Rua de Santa Maria, Placoj Oliveira (preĝejo kaj Padrão do Salado) kaj Santiago * Palaco Vila Flor (nune kultura centro) * Kastrumo ''Citânia de Briteiros'' * Statuo de [[Afonso la 1-a (Portugalio)|Afonso Henriques]] inter aliaj * Muzeo Alberto Sampaio kaj Sociedade Martins Sarmento == Bildoj == <gallery> Caldas das Taipas (6).jpg|''Ara de Trajano'' Guimarães - Igreja de Nossa Sra. da Oliveira ou Igreja da Colegiada de Guimarães.jpg|[[Kolegiata preĝejo]] de Nossa Senhora da Oliveira. Guimarães Mumadona Dias.jpg|Álvaro de Brée, statuo de Mumadona Dias antaŭ la Komarka Tribunalo. Capela S.Miguel.jpg|Preĝejo de São Miguel do Castelo. Campo da Feira DSC04882 (36934450256) (cropped).jpg|Historia centro. 80823-Guimaraes (49063640816) (cropped).jpg|Historia centro. Guimarães - Portugal (30393520251).jpg|Historia centro. Paço dos Duques 1.jpg|Palaco de la Dukoj de Bragança. Guimaraes, Portugal (20983339696).jpg|Palaco de la Dukoj de Bragança (centra korto). Paço dos duques de Bragança 2.jpg|Palaco de la Dukoj de Bragança (fasado). Guimarães - Padrão Comemorativo da Batalha do Salado (1).jpg|Padrão do Salado. 0 Sociedade Martins Sarmento IMG 2427 1.jpg|Sociedade Martins Sarmento. 0 Claustro Sociedade Martins Sarmento IMG 2398.jpg|Sociedade Martins Sarmento. Centro Cultural Vila Flor 064.jpg|Kultura Centro Vila Flor. Capela de São Torcato.jpg|Kapelo de São Torcato. Rio Ave em Donim (1).jpg|Rivero Ave en Donim. Aerial photograph of Ponte de Donim (1).jpg|Ponto en Donim. Igreja salvador briteiros.jpg|Preĝejo de Salvador de Briteiros. </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[Guimarães (stacidomo)]] * [[Covas (stacidomo)]] * [[Cuca (stacidomo)]] * [[Giesteira (stacidomo)]] * [[Lordelo (stacidomo)]] * [[Nespereira (stacidomo)]] * [[Pereirinhas (stacidomo)]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * CAPELO, Rui Grilo; RODRIGUES, António Simões; et al. (1994). ''História de Portugal em Datas''. Lisboa: Círculo de Leitores, Lda. 480 pp. ISBN 972-42-1004-9 * REIS, Francisco; GOMES, Rosa; Gomes, Gilberto; et al. (2006). ''Os Caminhos de Ferro Portugueses 1856-2006''. Lisboa: CP-Comboios de Portugal e Público-Comunicação Social S. A. 238 pp. ISBN 989-619-078-X == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} {{Wikivoyage|Guimarães}} * [http://www.cm-guimaraes.pt/ Municipo Guimarães] * {{Tradukita|lingvo= pt |artikolo=Guimarães|revizio=68041706}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Guimarães| ]] [[Kategorio:Urboj de Portugalio]] [[Kategorio:Distrikto Braga]] 5mpjqibjjodbt2ox9ih6cz47jl72l5s 0 397485 9483099 9326455 2026-09-28T10:59:28Z Sj1mor 12103 9483099 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Azerbaijan rel 2004.jpg|eta|250ra|Mapo de Azerbajĝano.]] La '''geografio de [[Azerbajĝano]]''' estas markata de la [[kaŭkaza montaro]], kiu atingas altecon de 4.480 metroj en la montaro [[Bazardüzü]].<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html Monda faktolibro de CIA pri Azerbajĝano] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090610081951/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/AJ.html |date=2009-06-10 }} ({{en}})</ref> Ĝi troviĝas en la kaŭkaza montaro, inter la [[Nigra Maro]] kaj [[Kaspia Maro]]. La nordo kaj sudokcidento de la lando estas montaraj kaj nur la suda parto taŭgas por la terkultivado, ĉar transirata de la rivero [[Kura]], la plej longa de la lando.<ref name="CIA"/> [[Naĥiĉevano]] estas [[eksklavo]] de Azerbajĝano kiu landlimas kun Armenio, Turkio kaj Irano. La regiono [[Montara Karabaĥo]] nuntempe estas regata de armenaj trupoj kvankam ''de jure'' apartenas al Azerbajĝano; ĝi fakte estas sendependa ŝtato. [[Dosiero: Satellite image of Azerbaijan in March 2003.jpg|eta|250ra|Satelita bildo de Azerbajĝano, en marto 2003 (foto NASA, Usono).]] Azerbajĝano havas marbordojn ĉe la [[Kaspia Maro]]. La surfaco de la Kaspia Maro estas 28 m malsupre de marnivelo.<ref name="CIA"/> La montaro de Granda Kaŭkazio iĝas parto de ĝia norda landlimo kaj enhavas la monton Bazardüzü, de 4.480 metroj, la plej alta pinto de Azerbajĝano. La plej altaj montaroj de Malgranda Kaŭkazio formas la sudorientan landlimon kaj atingas 3.500 metrojn. Azerbajĝano fieras pro unu el la plej variaj topografioj el la eksaj sovetiaj respublikoj. Pro la alteco kaj malriĉa transporta infrastrukturo, multaj montaraj vilaĝoj estas virtuale izolitaj de la ekstera mondo dum la longa kaj kruda vintro. {{Ĉefartikolo|Akvaĵoj en Azerbajĝano|Lagoj en Azerbajĝano}} Azerbaijan havas super 8,300 [[rivero]]j kaj 250 [[lago]]j. Krom la 12 grandaj riveroj, precipe la [[Kura]] kaj la [[Aras]] kiu estas la plej longaj riveroj de Azerbaijan, la riveroj estas malgrandaj riveretoj kiu ankaŭ fluo la grandaj riveroj aŭ la Kaspia Maro. Neniuj riveroj estas navigebla, sed estas uz por [[akvoenergio]]. La 250 lagoj, ĉiuj asas treegan malgrandan en loko kaj la plej granda natura lago, Lago Hajikabul, havas lokon de 16 [[km²]]. == Flaŭro kaj faŭno == [[Dosiero:Bazarduzu detail.JPG|eta|250ra|Montaro Bazardüzü estas la plej alta pinto de Azerbajĝano.]] [[Dosiero:Ismayilli, Azerbaijan.jpg|eta|250ra|Valo en Ismayilli.]] [[Dosiero:Persischer leopard2cele4.jpg|eta|250ra|[[Leopardo|Kaŭkaziaj leopardo]].]] La [[teritorio]] de la Azerbajĝana Respubliko estas tre riĉa je multnombraj endemiaj specioj. La azera teritorio estas diversa kie troveblas la [[Biomo|biomoj]] el [[dezerto]], [[prato]] kaj [[mezvarmaj foliaj kaj miksaj arbaroj]]. Laŭ la [[Monda Natur-Fonduso]] (WWF), kvar [[ekoregiono]]j el la [[palearkta ekozono]] troveblas: la plejparto de la lando, la plataĵo situanta inter Granda Kaŭkazo kaj Malgranda Kaŭkazo, apartenas al la [[stepo kaj arbusta dezerto de Azerbajĝano]]; la suda ekstremo iĝas parto de la [[hirkaniaj-kaspiaj miksaj arbaroj]], la montaraj zonoj de Kaŭkazio norde kaj okcidente apartenas al la [[kaŭkazaj miksaj arbaroj]], dume la enklavo Naĥiĉevano estas ene de la [[montara stepo de orienta Anatolio]]. Ĉe la humidaj valoj vivas la sovaĝaj [[apro]]j, [[ŝakalo]]j, [[cervo]]j, [[mustelo]]j, [[flamengo]]j kaj [[aglo]]j; sur la stepoj vivas montaraj [[ronĝuloj]]; kaj en la arbaroj [[Ursus arctos|siriaj brunaj ursoj]], sovaĝaj [[kato]]j kaj [[lupoj]]. En la [[Nacia Parko de Hirkan]] ankoraŭ troveblas [[linko]]j kaj kelkaj [[leopardo|kaŭkaziaj leopardoj]]. La azera teritorio prezentas unu el la niveloj de [[endemismo]] plej altaj en la modera zono. 23% de la vaskulaj plantoj kaj 10% de la vertebruloj estas endemiaj. Temas pri relikvaj arbaroj el la [[Terciaro]]. Pro tio ĉeestas multe da endemiaj plantospecioj. La arbaro kovrilo estas konsiderinda. == Klimato == La [[klimato]] kiu varias, estas [[Subtropika klimato|subtropika]] kaj semisenpluva en la centra kaj orientaj partoj de la lando, humida subtropika en la sudorienta, [[Modera klimato|modera]] laŭ la marbordo, [[Kontinenta klimato|kontinenta]] en la okcidento kaj [[Montara klimato|malvarma]] en la montoj. La maksimuma jara precipitaĵo estas inter 1 600 mm kaj 1800 mm en [[Taliŝ-Montaro]], tiu estas tra la [[Lenkoran-Malaltebenaĵo]] la plej alta precipitaĵo en Azerbajĝano. La maksimuma jara precipitaĵo estas inter 200 mm kaj 250 mm en [[Apŝeron]]-duoninsulo kiu inkluzivas la ĉefurbon [[Bakuo]] estas la plej malalta precipitado en Azerbajĝano. == Ĉirkaŭo == [[Dosiero:Nature of Azerbaijan guba irada19.JPG|eta|250ra|Pejzaĝo en Quba.]] La areo de Azerbajĝano estas 86.600 [[km²]].<ref name="CIA"/> Azerbajĝano situas en [[Transkaŭkazio]], la [[regiono]] de la sudoriento de [[Rusio]], inter la [[Nigra Maro]] kaj la [[Kaspia Maro]]. La Azerbajĝana Respubliko okupas parton de la granda Azerbajĝano, kiu krom la Azerbajĝana Respubliko inkluzivas [[Suda Azerbajĝano]] en [[Irano]] kaj suda [[Dagestano]] en Rusio. == Landlimoj == La enlandaj limoj de Azerbajĝano entute longas 2013 km-n<ref name="CIA"/>: * Landlimo inter Azerbajĝano kaj [[Armenio]] 787 km, inkluzive de 221 km kun la azera enklavo [[Naĥiĉevano]]<ref name="CIA"/> ; * Landlimo inter Azerbajĝano kaj [[Irano]] 611 km, inkluzive de 179 km kun la azera enklavo [[Naĥiĉevano]]<ref name="CIA"/> ; * Landlimo inter Azerbajĝano kaj [[Kartvelio]] 322 km<ref name="CIA"/> ; * Landlimo inter Azerbajĝano kaj [[Rusio]] 284 km<ref name="CIA"/> ; * Landlimo inter Azerbajĝano kaj [[Turkio]] 9 km<ref name="CIA"/>. Kvankam Azerbaijan estas terĉirkaŭita, ĉar ĝi ne havas aliron la liberan maron, ĝin havas marbordon sur la Kaspia Maro de 713 km-n.<ref name="CIA"/> == Enklavoj kaj eksklavoj == [[Naĥiĉevano]] estas [[eksklavo]] de Azerbajĝano kiu landlimas kun Armenio, Turkio kaj Irano. Ankaŭ ekzistas tri malgrandaj azeraj [[enklavo]]j ene de la armena teritorio: [[Barĥudarlo]], [[Karkio]], kaj [[Juĥari-Askiparo]]. Ekzistas armena eksklavo en la azera teritorio: [[Arcvaŝeno]]. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|n=Kategorio:Geografio de Azerbajĝano}} * [[Akvaĵoj en Azerbajĝano]] * [[Lagoj en Azerbajĝano]] {{Portalo Kaŭkazio}} [[Kategorio:Geografio de Azerbajĝano| ]] [[bn:আজারবাইজান#ভূগোল]] [[la:Atropatene (res publica)#Geographia]] mgxl28c8v34sy3dkqfapr3fdm9wv2qi 0 397940 9482857 9453042 2026-09-27T15:25:54Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482857 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Georgia, Ossetia, Russia and Abkhazia (es).svg|eta|300px|[[Kartvelio]], [[Rusio]], [[Sud-Osetio]] kaj [[Abĥazio]].]] La '''internacia agnosko de la sendependeco de Sud-Osetio kaj Abĥazio''' ekiĝis la [[26-an de aŭgusto]] [[2008]], kiam la [[Prezidento de Rusio]] [[Dmitrij Medvedev]] agnoskis la du respublikojn post la [[Milito en Sud-Osetio (2008)|milito de Sud-Osetio]].<ref>(en inglés) [http://www.kremlin.ru/eng/speeches/2008/08/26/1543_type82912_205752.shtml Statement by President of Russia Dmitry Medvedev] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080902001442/http://www.kremlin.ru/eng/speeches/2008/08/26/1543_type82912_205752.shtml|date=2008-09-02}} ''[[Moscow Kremlin]]''. Consultado el 2008-08-26.</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.cronica.com.mx/nota.php?id_nota=381191. |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160305014933/http://www.cronica.com.mx/nota.php?id_nota=381191. |arkivdato=2016-03-05 }}</ref> Dmitrij Medvedev '''instits''' per alvoko por ke aliaj landoj ankaŭ agnosku la sendependecon de [[Sud-Osetio]] kaj [[Abĥazio]].<ref>[http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html Абхазия, Южная Осетия и Приднестровье признали независимость друг друга и призвали всех к этому же] ''[[Newsru]]''.</ref> La streĉitecoj inter [[Rusio]] kaj [[Eŭropa Unio]] altiĝis post la agnosko de la sendependeco de tiuj du nacioj.<ref>[https://web.archive.org/web/20080828220630/http://www.granma.cubaweb.cu/2008/08/26/interna/artic16.html Tensión franco-rusa sobre Osetia del Sur y Abjasia] ''[[Granma]]''.</ref> == Argumentoj == [[Dosiero:Decree recognising Abkhazian independence.png|eta|maldekstra|Dekreto 1260 de la Prezidento de Rusio per kiu estis agnoskita Abĥazio]] [[Dosiero:Decree recognising South Ossetia independence.png|eta|maldekstra|Dekreto 1261 por Sud-Osetio]] Rusio argumentis ke ĝia decido agnoski la sendependecon de [[Abĥazio]] kaj [[Sud-Osetio]] baziĝas sur la disponigoj de la [[Ĉarto de Unuiĝintaj Nacioj]], la deklaro de 1970 pri la principoj de la internacia juro pri la amikaj rilatoj inter la ŝtatoj, la [[Helsinka Interkonsento]] kaj aliaj dokumentoj internaciaj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.informador.com.mx/internacional/2008/34299/6/rusia-reconoce-independencia-de-osetia-del-sur-y-abjasia.htm |titolo=Rusia reconoce independencia de Osetia del Sur y Abjasia |alirdato=2012-04-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080904043053/http://www.informador.com.mx/internacional/2008/34299/6/rusia-reconoce-independencia-de-osetia-del-sur-y-abjasia.htm |arkivdato=2008-09-04 }}</ref><ref>[http://www.rian.ru/politics/20080827/150712369.html Документы, позволившие России признать Абхазию и Юж. Осетию. Справка] (en ruso)</ref> Kelkaj fakuloj ankaŭ inkluzivas la historion de la disiĝo de [[Sovetio]] por atingi la konkludon ke la sendependeco de Abĥazio kaj Sud-Osetio estas ĝusta kaj justa ekde la jura vidpunkto. Kiel leĝa bazo ili citas la artikolon 3 de la leĝaro de [[Sovetio]] "Pri la eliro de respubliko de la Sovet-Unio".<ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD_%D0%BE_%D0%B2%D1%8B%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B5_%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0 Закон о выходе союзной республики из СССР] (el texto de la ley en ruso)</ref> Kaj Abĥazio kaj Sud-Osetio estis aŭtonomaj respublikoj ene de la [[Kartvela Soveta Socialisma Respubliko]] kaj ili ne rajtis disiĝi de ĝi nur kaze ke la soveta Kartvelio decidus forlasi Sovetion. En tiu kazo la aŭtonomaj regionoj havis la rajton per si mem decidi sian statuson. Ĉi tiuj regionoj decidis resti en Sovetio, kaj pro tio kiam la [[9-a de aprilo]] [[1991]] Kartvelio sendependiĝis, Abĥazio kaj Sud-Osetio restis sub la soveta jurisdikcio.<ref>[http://www.vlasti.net/news/20984 Косово вернулось Западу бумерангом в Абхазии и Южной Осетии]</ref> Tiu argumentado ankaŭ estis uzita de Rusio je oficiala nivelo en la [[Konsilio de Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj]].<ref>[http://www.rian.ru/osetia_news/20080829/150774728.html Полемика на заседании СБ ООН была острой, но окончилась безрезультатно]</ref> == Ŝtatoj kiuj oficiale agnoskis la sendependecon de Abĥazio kaj/aŭ de Sud-Osetio == [[Dosiero:Abkhazia and South Ossetia international recognition.svg|eta|center|650px|{{legendo|#ff0000|Abĥazio kaj Sud-Osetio}} {{legendo|#008800|Membroŝtatoj de UN kiuj agnoskas la sendependecon de ambaŭ ŝtatoj.}} {{legendo|#ff8c00|Faktaj ŝtatoj kiuj agnoskas la sendependecon de ambaŭ ŝtatoj.}} {{legendo|#e6ea40|Faktaj ŝtatoj kiuj nur agnoskas la sendependecon de Sud-Osetio.}} {{legendo|#c0c0c0|Ŝtatoj kiuj nun ne agnoskas la sendependecon de ambaŭ ŝtatoj.}}]] ===Membroŝtatoj de Unuiĝintaj Nacioj === {| class="wikitable sortable" width=100% align=center ! !! width=175px | [[Lando]] !! [[Internacia agnosko|Diplomatia agnosko]] !! [[Diplomatiaj rilatoj]] |- | 1 || {{RUS}}<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/7582181.stm Russia recognises Georgian rebels] ''[[BBC]]''. Consultado el 2008-08-26.</ref> || 26-08-2008 || La prezidento [[Dmitrij Medvedev]] donis instrukciojn al la [[Ministerio de Eksteraj Rilatoj]] por la establado de diplomatia reprezento en la sendependaj respublikoj [[Sud-Osetio]] kaj [[Abĥazio]].<ref>[https://web.archive.org/web/20080915111806/http://www.news.com.au/mercury/story/0,22884,24248317-5007063,00.html Russia opens talks on diplomatic ties] ''[[The Voice of Tasmania]]''. Consultado el 26-08-2008.</ref> |- | 2 || {{NIC}}<ref>[http://www.earthtimes.org/articles/show/229515,nicaragua-joins-russia-in-recognizing-south-ossetia-abkhazia.html Nicaragua joins Russia in reconizing South Ossetia and Abkhazia] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180616130641/http://www.earthtimes.org/articles/show/229515,nicaragua-joins-russia-in-recognizing-south-ossetia-abkhazia.html |date=2018-06-16 }} ''The Earth Times''. Consultado el 03-09-2008.</ref> || 03-09-2008 || La [[prezidento de Nikaragvo]], [[Daniel Ortega]] agnoskis la sendependecon de la du respublikoj okaze de la 29a datreveno de la [[Nikaragva armeo]].<ref>[http://www.emol.com/noticias/internacional/detalle/detallenoticias.asp?idnoticia=320330 Nicaragua reconoce independencia de Abjasia y Osetia del Sur] ''[[El Mercurio (Ĉilio)|El Mercurio]]''. Consultado el 03-09-2008.</ref><ref>(en ruso) [http://www.utro.ru/news/2008/09/03/764658.shtml Власти Никарагуа признали Южную Осетию и Абхазию] ''Utro.ru''. Consultado el 03-09-2008.</ref> |- | 3 || {{VEN}}<ref>[http://www.univision.com/contentroot/wirefeeds/world/8035640.shtml Venezuela reconoce la independencia de Abjasia y Osetia del Sur (Chávez)]. Consultado el 10-09-2009.</ref> || 10-09-2009 || La prezidento [[Hugo Chávez]], dum kunveno en Moskvo kun Dmitrij Medvedev, deklaris ke "ekde hodiaŭ" (10an de septembro) Venezuelo agnoskas la sendependecon de Abĥazio kaj Sud-Osetio.<ref>[http://www.publico.es/internacional/250555/chavez/rusia/osetia/abjasia/independencia Chávez reconoce la independencia de Abjasia y Osetia del Sur], ''[[Público (España)|Público]]'' 10 de agosto de 2009</ref> |- |4 || {{SYR}} || 29-05-2018 || |} ====Aliaj ŝtatoj ==== {| class="wikitable sortable" width=100% align=center ! !! width=175px | [[Lando]] !! [[Internacia agnosko|Diplomatia agnosko]] !! [[Diplomatiaj rilatoj]] |- | 1 || [[Dosiero:Flag of Abkhazia.svg|border|22px|border]] [[Abĥazio]]<br />[[Dosiero:Flag of South Ossetia.svg|border|22px|border]] [[Sud-Osetio]]<ref>'''([[ruse]])''': Reconocimiento desde 17-11-2006. [http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html Абхазия, Южная Осетия и Приднестровье признали независимость друг друга и призвали всех к этому же] ''[[Newsru]]''.</ref> || 17-11-2006 || Reciproka agnosko inter [[Abĥazio]], [[Sud-Osetio]] kaj [[Ĉednestrio]]. |- | 2 || [[Dosiero:Transnistria State Flag.svg|22px|border]] [[Ĉednestrio]]<ref>'''([[ruse]])''': Reconocimiento desde 17-11-2006. [http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html Абхазия, Южная Осетия и Приднестровье признали независимость друг друга и призвали всех к этому же] ''[[Newsru]]''. Consultado el 26-08-2008.</ref> || 17-11-2006 || Reciproka agnosko inter [[Abĥazio]], [[Sud-Osetio]] kaj [[Ĉednestrio]]. |} == Ŝtatoj kiuj oficiale ne agnoskas la sendependecon == {| cellpadding="10" |- valign="top" | * {{DEU}}<ref name="BBC1">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7582367.stm In quotes: Russia support for rebels]</ref> * {{AUS}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.news.com.au/story/0,23599,24250202-29277,00.html |titolo=Smith not impressed by Russian stance |alirdato=2008-09-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080916005131/http://www.news.com.au/story/0,23599,24250202-29277,00.html |arkivdato=2008-09-16 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2008/08/27/2348052.htm?section=australia |titolo=Smith to hold talks with Russia over rebel provinces |alirdato=2012-04-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090826021455/http://www.abc.net.au/news/stories/2008/08/27/2348052.htm?section=australia |arkivdato=2009-08-26}}</ref> * {{AUT}}<ref>[http://georgiandaily.com/index.php?option=com_content&task=view&id=6735&Itemid=65 Austria condemns Russian move, urges international mediation]</ref> * {{AZE}}<ref>http://www.today.az/news/politics/47215.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120118151244/http://www.today.az/news/politics/47215.html|date=2012-01-18}} Today.Az - Khazar Ibrahim: "Azerbaijan’s position remains unchanged, we recognize Georgia’s territorial integrity"</ref> * {{BEL}}<ref>http://www.deredactie.be/cm/de.redactie/buitenland/080826_Georgie_reacties{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * {{BUL}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.sofiaecho.com/article/bulgaria-worried-by-russia-s-recognition-of-south-ossetia-abkhazia-independence/id_31387/catid_68 |titolo=Bulgaria "worried" by Russia's recognition of South Ossetia, Abkhazia independence |alirdato=2012-04-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080831201437/http://www.sofiaecho.com/article/bulgaria-worried-by-russia-s-recognition-of-south-ossetia-abkhazia-independence/id_31387/catid_68 |arkivdato=2008-08-31 }}</ref> * {{CAN}}<ref>[http://w01.international.gc.ca/minpub/Publication.aspx?isRedirect=True&publication_id=386468&language=E&docnumber=184 "Statement by Minister Emerson on Situation in Georgia - Canadian MOFA"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120404225633/http://www.international.gc.ca/media/|date=2012-04-04}} ''international.gc.ca'' [[26 August]] [[2008]] Link accessed 26/08/08</ref> * {{CYP}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.mfa.gov.cy/mfa/mfa2006.nsf/All/61F1C384AC10C776C22574B20025DDBB?OpenDocument |titolo=Cyprus concerned over developments in Georgia - 27/08/2008 |alirdato=2012-04-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160303202557/http://www.mfa.gov.cy/mfa/mfa2006.nsf/All/61F1C384AC10C776C22574B20025DDBB?OpenDocument |arkivdato=2016-03-03 }}</ref> * {{CRO}}<ref>[http://www.index.hr/vijesti/clanak/mesic-zabrinut-zbog-ruskog-priznanja-juzna-osetije-i-abhazije/399778.aspx Mesić zabrinut zbog ruskog priznanja Južna Osetije i Abhazije]</ref> * {{DEN}} * {{SVK}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.foreign.gov.sk/App/WCM/main.nsf?Open |titolo=Slovak Republic disapproves of recognition of Abkhazia and South Ossetia by Russian Federation |alirdato=2012-04-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080826005847/http://www.foreign.gov.sk/App/WCM/main.nsf?Open |arkivdato=2008-08-26 }}</ref> * {{ESP}}<ref>[http://www.antena3noticias.com/PortalA3N/noticia/internacional/Espana-lamenta-reconocimiento-independencia-Osetia-Adjazia/2319391 España lamenta el reconocimiento de la independencia de Osetia y Adjazia]</ref> || * {{USA}}<ref>[https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2008/08/20080826-2.html President Bush Condemns Actions Taken by Russian President in Regards to Georgia]. Office of the Press Secretary. [[August 26]], [[2008]].</ref> * {{EST}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.vm.ee/eng/kat_138/10067.html?arhiiv_kuup=kuup_2008 |titolo=Estonia Disapproves Russia’s Decision to Recognise the Independence of Georgia’s Separatist Regions |alirdato=2012-04-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080831172923/http://www.vm.ee/eng/kat_138/10067.html?arhiiv_kuup=kuup_2008 |arkivdato=2008-08-31 }}</ref> * {{FRA}}<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7582367.stm Reaction to Russia's recognition of rebels], ''[[BBC]], August 26, 2008.</ref> * {{GEO}}<ref name="BBC2">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7582181.stm Russia recognises Georgian rebels]</ref> * {{GRE}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.mfa.gr/www.mfa.gr/Articles/en-US/27082008_SB1201.htm |titolo=Greek Ministry of Foreign Affairs: Official Site |alirdato=2008-09-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080901204233/http://www.mfa.gr/www.mfa.gr/Articles/en-US/27082008_SB1201.htm |arkivdato=2008-09-01 }}</ref> * {{HUN}}<ref>[http://www.mfa.gov.hu/kum/en/bal/actualities/spokesman_statements/Duma_reaction_eng_080826.htm The Hungarian Foreign Ministry regrets that the Russian President signed the decree recognising South Ossetia and Abkhazia - Statement of the ministry] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130510043928/http://www.mfa.gov.hu/kum/en/bal/actualities/spokesman_statements/Duma_reaction_eng_080826.htm|date=2013-05-10}}. The Foreign Ministry of Hungary. Retrieved on [[2008-08-26]].</ref> * {{IRL}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://foreignaffairs.gov.ie/home/index.aspx?id=72518 |titolo=Statement by Minister for Foreign Affairs on Russian Recognition of Abkhazia and South Ossetia |alirdato=2012-04-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130721091715/http://foreignaffairs.gov.ie/home/index.aspx?id=72518 |arkivdato=2013-07-21 }}</ref> * {{ISR}}<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFAHeb/Spokesman/2008/MFA+statement+on+the+situation+in+Georgia+100808.htm Israeli MoFA website - ][[Hebrew]]</ref> * {{ITA}}<ref>[http://georgiandaily.com/index.php?option=com_content&task=view&id=6675&Itemid=65 Italy says Russian recognition of rebel regions lacks legal basis]</ref> * {{JPN}}<ref>[http://georgiandaily.com/index.php?option=com_content&task=view&id=6676&Itemid=65 Japan voices "grave concern" over Russia's recognition of rebel regions]</ref> * {{LAT}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.am.gov.lv/en/news/press-releases/2008/Ausust/26-4/ |titolo=Foreign Minister Riekstins condemns Russia's decision to recognise independence of Abkhazia and South Ossetia |alirdato=2012-04-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080913010824/http://www.am.gov.lv/en/news/press-releases/2008/Ausust/26-4/ |arkivdato=2008-09-13 }}</ref> * {{LTU}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.earthtimes.org/articles/show/228122,baltic-states-condemn-russian-recognition-of-georgian-regions.html |titolo=Baltic states condemn Russian recognition of Georgian regions |alirdato=2012-04-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180617043335/http://www.earthtimes.org/articles/show/228122,baltic-states-condemn-russian-recognition-of-georgian-regions.html |arkivdato=2018-06-17 }}</ref> ||| * {{LUX}}<ref>[http://www.gouvernement.lu/salle_presse/communiques/2008/08-aout/26-asselborn-pm-communique/index.html Déclaration conjointe de Jean-Claude Juncker et de Jean Asselborn suite à la reconnaissance par la Russie de l’indépendance de l’Abkhazie et de l’Ossétie du Sud]</ref> * {{MEX}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.sre.gob.mx/csocial/contenido/comunicados/2008/aug/cp_238.html |titolo=Postura de México con respecto a la situación en Abjasia y Osetia del Sur |alirdato=2008-09-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080912131314/http://www.sre.gob.mx/csocial/contenido/comunicados/2008/aug/cp_238.html |arkivdato=2008-09-12 }}</ref> * {{POL}}<ref>[https://archive.is/20120629225907/www.monstersandcritics.com/news/europe/news/article_1427082.php/Poland_supports_Georgia_over_Russian_recognition_crisis Poland supports Georgia over Russian recognition crisis]</ref> * {{POR}}<ref>[http://ultimahora.publico.clix.pt/noticia.aspx?id=1340610 Governo português acompanha "com preocupação" crise no Cáucaso] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080912032614/http://ultimahora.publico.clix.pt/noticia.aspx?id=1340610|date=2008-09-12}}, ''[[Público (Portugal)|Público]]'', August 26, 2008</ref> * {{GBR}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://ukpress.google.com/article/ALeqM5ih_PGPv_BI23W9E-2oFtO1iEbIaQ |titolo=Miliband blasts Russia move |alirdato=2012-04-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080902235114/http://ukpress.google.com/article/ALeqM5ih_PGPv_BI23W9E-2oFtO1iEbIaQ |arkivdato=2008-09-02 }}</ref> * {{CZE}}<ref name="EUobserver">[http://euobserver.com/9/26644 EU leaders condemn Russia in shadow of Kosovo]</ref> * {{ROU}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-08/27/content_9718818.htm |titolo=Romania: Moscow's act regarding South Ossetia, Abhazia lacks legal ground |alirdato=2012-04-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080928144059/http://news.xinhuanet.com/english/2008-08/27/content_9718818.htm |arkivdato=2008-09-28}}</ref> * {{SRB}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2008&mm=08&dd=26&nav_id=52997 |titolo=MFA expresses "concern" over Caucasus |alirdato=2012-04-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080830055603/http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2008&mm=08&dd=26&nav_id=52997 |arkivdato=2008-08-30 }}</ref> * {{SOM}} * {{SWE}}<ref>[http://www.wbj.pl/article-42326-moscow-recognizes-georgian-rebel-regions.html?typ=wbj Moscow recognizes Georgian rebel regions] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120210092422/http://www.wbj.pl/article-42326-moscow-recognizes-georgian-rebel-regions.html?typ=wbj |date=2012-02-10 }}, Warsaw Business Journal, August 26, 2008</ref><ref>[http://www.thelocal.se/13948/20080826/ Bildt: Russia 'violating international law'], The Local, August 26, 2008.</ref> * {{TUR}}<ref>[http://www.mfa.gov.tr/no_158_-26-agustos-2008_-gurcistan_in-bagimsizligi-hk_.en.mfa NO:158, 26 Ağustos 2008, Gürcistan'ın bağımsızlığı hk.]</ref> * {{UKR}}<ref>[https://archive.is/20120629225922/www.monstersandcritics.com/news/europe/news/article_1427020.php/Ukraine_leaders_split_on_Russia_recognition_of_breakaway_regions Ukraine leaders split on Russia recognition of breakaway regions]</ref> |} == Referencoj == {{Referencoj|3}} == Vidu ankaŭ == * [[Internacia agnosko de Kosovo]] [[Kategorio:Politiko de Abĥazio]] [[Kategorio:Politiko de Sud-Osetio]] [[Kategorio:Milito en Sud-Osetio (2008)]] [[Kategorio:Diplomatia rekono]] rygxt4823x2swk63jux46mwysuf7iym 0 398632 9483051 9460617 2026-09-28T08:18:07Z Sj1mor 12103 9483051 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Koblenz im Buga-Jahr 2011 - Deutsches Eck 01.jpg|eta]] '''Kunfluejo''', '''kunfluo''' estas tiu loko, kie du aŭ pli [[akvokorpo]]j renkontiĝas, kunfluas, unu [[alfluanto|alfluas la alian]]. Ĝi estas plej ofte referata al rivero, kiu alfluas pli grandan kaj formas kunfluejon. Malofte du samgrandaj riveroj kunfluas kaj formas unu riveron sub nova nomo. Ekzistas ankaŭ kazoj, en kiuj fakte la rivero post la kunfluo ne nomiĝas laŭ la pli akvoriĉa el la du kunfluantoj sed laŭ la malpligranda, signifa ekzemplo por tia kazo estas [[Aro (rivero)]], kiu estas laŭ la nomo konsiderate kiel alfluanto de [[Rejno]], kvankam efektive la akvokolekta areo de Aro (akvokolekta areo de Aro antaŭ la kunfluo kun Rejno: 17601 km², averaĝa akvofluo: 397,00 m³/Sek.<ref>Fonto: [http://www.hydrodaten.admin.ch/lhg/jahrestabellen/2205Q_11.pdf Hidrologiaj datumoj pri Arto en la retejo de Svisa Federacia Ofiejo pri Medio]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) kaj ĝis akvokvanto en la loko de la kunfluo estas konsiderinde pli granda ol tiu de Rejno (akvokolekta areo de Rejno antaŭ la kunfluo kun Aro: 15902 km², averaĝa akvofluo: 311,81 m³/Sek.<ref>Fonto: [http://www.hydrodaten.admin.ch/lhg/jahrestabellen/2116P_11.pdf Hidrologiaj datumoj pri Rejno en la retejo de Svisa Federacia Ofiejo pri Medio]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>). == Kelkaj ekzemploj de gravaj kunfluejoj == * La rivero [[Ohio (rivero)|Ohio]] estas formata per kunfluo de [[Rivero Monongahela]] kaj [[Rivero Allegheny]], lokitaj en [[Pittsburgh]], [[Pennsylvania]]. * [[Kuala Lumpur]], ĉefurbo de [[Malajzio]], situas ĉe la kunfluo de [[Rivero Gombak]] kaj la [[Rivero Klang]]. * [[Passau]] estas konata kiel tririvera urbo, ĉar tiu kunfluas la riveroj [[Danubo]], [[Inn|Eno]] kaj [[Ilz]]. * [[Belgrado]], ĉefurbo de [[Serbio]] situas ĉe kunfluo de [[Sava]] kaj [[Danubo]]. == Vidu ankaŭ == * [[Doab]] * [[Riverdelto]] * [[Kunfluejo de Odro kaj Olše]] == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> {{Projektoj}} [[Kategorio:Kunfluejoj| ]] [[Kategorio:Geografio]] axcp05qno62ovodpl31icnupkcrogap 0 406889 9483143 8783230 2026-09-28T11:33:09Z Sj1mor 12103 9483143 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} '''East St. Louis Toodle-Oo''' estas [[ĵaza]] [[kompozicio|komponaĵo]] de [[Duke Ellington]] kaj [[Bubber Miley]]<ref>Collier rigardas la gravecon de Ellington kiel komponisto de multaj el la verkoj luditaj de li kaj lia orkestro kritike kaj konkludas, ke ''East St. Louis Toodle-Oo'' ĉefe baziĝas sur la muzikaj ideoj de Bubber Miley; komparu Collier, p. 436. Li skribas, ke el ĉiuj de la fruaj kantoj, sur kiuj bazias la famo de Ellington kiel kantverkisto same kiel liaj [[ASCAP]]-tantiemoj, nur la titolo ''Solitude'' estas ekskluzive lia verko.</ref> el la jaro 1927. {{Portalo Muziko}} == La ĝangalostilo == La titolo apartenis al la klasika repertuaro de la [[Orkestro Duke Ellington]], estis la unua rekonmelodio de la bando kaj la unua sondisko en ties listo de la 30 pintaj furoraĵoj. Ĝi apartenas kun la samtempe ekestinta titolo ''[[Black and Tan Fantasy]]'' al la plej konataj ekzemploj de la tiama „[[ĝangalostilo]]“, kiu povis venki je la fino de la 1920-aj jaroj. Laŭ opinio de Hans Ruland por tio estis decidaj malpli muzikaj ol sociaj kialoj: „Afrikanismo kaj negreco tiam estis enmoda je la tiama intelektularo. La deziro, renkonti la erotikan fascinon de la nigrula mondo per blanka vesto je glaso da ĉampano en la klubejo, tiam kontentigu la emon al frivola, tikla, tamen sendanĝera aventuro. [[Bubber Miley]]s La [[grumblego (muziko)|grumblego]]-efektoj do plene trafis la epokoguston“.<ref>Citite laŭ Ruland, p. 66 </ref> ''East St. Louis Toodle-Oo'' fariĝis la unua ranglista sukceso de la elingtona orkestro; ĝi atingis julion de 1927 la 10-an rangon de la ranglisto ''Top 30'' de [[Billboard (revuo)|Billboard]] kaj restis tie kvar semajnojn. == La komponaĵo == Laŭ taksado de la biografo de Ellington, J. L. Collier, la titolo estis la unua grava komponaĵo de Ellington.<ref>Citite laŭ Collier, p. 164. Laŭ Collier la titolo prononciĝas „tu-dul-o“.</ref> Ĝin surdiskigis la orkestro de Duke Ellingtons la 18-an de decembro 1927 kaj ludis kaj surdiskigis ĝin poste ankoraŭ sennombrajn fojojn dum la sekvaj 50 jaroj. La unuan temon, tiel nomata „segilodenta melodio“ oni ĝenerale atribuas al Bubber Miley. Bubber havis la kutimon, kanti la vortojn de varbafiŝoj, kiuj sugestis al li muzikon. Collier rakontas en sia biografio pri Ellington la historion, ke estis la varbado de puriga entrepreno nome ''Lewando'', kiun Miley ree kaj ree vidis ekde la trajnfenestro sur la vojo de Novjorko al Bostono. Bubber tiam komencis kanti: „O, lee-wan-doo, o, lee-wan-do“, kaj tiel naskiĝis la temo de ''East St. Louis Toodle-Oo''. „La numero komenciĝas per oktakta enkonduko de la ''leewando''-temo, laŭ Bubber sekvata de 'kriado' kaj [[grumblego (muziko)|grumblego]], tiel furioze kaj tiel dense, kiel li nur povis. [[Tricky Sam Nanton]] blovas la solaĵon pri la dua temo, poste ludas la klarneto dek ses taktojn pri la minortemo; nun venas latunblova temo, sekvate de duopo el klarneto kaj sopransaksofono kaj duona strofo de la tuta bando. Je la fino Bubber Miley ludas oktaktan [[kodo (muziko)|kodon]] pri la minortemo“, jen J.L. Collier en sia analizo de la peco.<ref>Collier. p. 165 f.</ref> Laŭ lia taksado ĉi tiu peco montras jam tre frue kompozician principon, kiu por Ellington estis baza tra lia tuta kariero: „kontrasto. En lia verkaro ĉie estas varieco, ŝanĝiĝo, moviĝo. Nenio estas statika, je ĉiu paŝo sur la vojo aperas iu nova. Per „East St. Louis Toodle-Oo“ Ellington ĉesis estis nure tiel nomata kantverkisto, li luktis por tio, fariĝi komponisto.“<ref>Collier, p. 167</ref> La melodilinio de la unua temo estas tiel simpla, ke ĝi – se oni preteratentas la dampitan latunblovan instrumentaron kaj la grumblegoefekton – povus deveni el popolkanto. La vaste paralelkondukanta maniero, laŭ kiu la melodio estas akompanata, validas tamen kiel atentinda kaj povas estis nomata laŭ [[Gunther Schuller]] kiel „Ellington-efekto“, kiun la muzikistoj kune kreis.<ref>Schuller, Early Jazz, p. 327</ref> Rimarkinde la peco havis ne plenfiksitan strukturon: La komponaĵo konsistas el du partoj, kiuj – kiel montras la fruaj registraĵoj de la elingtona bando – estas diversmaniere alligeblaj unu al la alia: ABA’B’B“A aŭ ABAB’A’B“A, je kio la lasta A estas nur oktakta reekpreno de la 32-takta parto A.<ref>Schuller, Early Jazz, p. 329</ref> ==Literaturo== * James Lincoln Collier: ''Duke Ellington''. Berlino, Ullstein, 1999 * [[Hans Ruland]]: ''Duke Ellington - Sein Leben, seine Musik, seine Schallplatten''. Oreos, Gauting * [[Gunther Schuller]]: ''Early Jazz. Its roots and musical development.'' Novjorko ktp.: Oxford University Press 1986; ISBN 0-19-504043-0 ==Rimarkoj== {{Referencoj}} [[Kategorio:Duke Ellington]] [[Kategorio:Ĵazaj normkantoj]] nnyopmqthz1plv9mi70h2in0vahsdre 0 412875 9482770 9230956 2026-09-27T12:14:42Z Sj1mor 12103 9482770 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |bildo = Northern terminus of GA 45 CONN.jpg |bildo-priskribo = urbocentre |kantono = [[Kantono Miller (Georgio)|kantono Miller]] |regiono-ISO=US |tipo1= reliefo |areo= 21,4 km² }} '''Colquitt''' estas urbo en (kaj la administra centro de) la [[Kantono Miller (Georgio)|kantono Miller]], en sudokcidenta parto de [[Usono|la usona]] [[usona subŝtato|subŝtato]] [[Georgio]]. La populacio estis 1 939 laŭ la censo de aprilo 2000, 2 001 laŭ la censo de aprilo 2020. Colquitt estas la kantona sidejo de la Kantono Miller, ekde ties kreo fare de la Georgia Registaro de 1856. La urbo ricevas sian nomon laŭ la politikisto Walter Terry Colquitt.<ref name=colquitt>[http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-3025 "Cities & Counties: Colquitt".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121016080552/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-3025 |date=2012-10-16 }} [http://www.georgiaencyclopedia.org/ ''The New Georgia Encyclopedia''.] Konsultita la [[28an de aprilo]], 2010.</ref> '''Colquitt''' estas situanta je {{Koord|31|10|23|N|84|43|43|W|type:city}} (31.173090, -84.728512). Kiam la Usona Transportoservo (DOT) estis planante konstruon de Aŭtovojo 27, ili intencis preterpasi tiun malgrandan komunumon. La planoj inkludis novan ponton super Spring Creek (printempa rojo) kaj la marĉajn areojn ĉirkaŭ Colquitt. Tamen la rezidado de la [[Amerika mikterio]] en la marĉecaj arbaroj de Sudokcidenta Georgio postulis ke la DOT uzu la ekzistintan ponton en Colquitt. Se la nova ponto estus estinta konstruita kaj la urbo preterpasata, la urba ekonomio estus malmulte el kio estas nuntempe. Colquitt estas hejmo de ''Georgia Popola Ludo'', nome ''Swamp Gravy'', teatra produktaĵo kiu ĝuas kunlaboron de membroj el la tuta areo. Malnova kinejo ĉe la ĉefa placo estas nun renovigita por konferencejo kaj koncertejo, nome ''The Woodstork Center'' (Centro Amerika Mikterio). == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Urboj de Georgio]] fkmaxop0o0cbtlqhf8sq14lun2jo407 0 422238 9482956 9099715 2026-09-28T02:26:06Z Euwed 230570 Euwed movis paĝon [[Televido Belsat]] al [[Belsat]]: org naming consistency across wiki 9099715 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |bildo=Belsat (2022).svg }} [[Dosiero:Belsat (2022, horizontal).svg|eta|Emblemo de Belsat.]] '''Televido Belsat''' ({{lang-pl|Biełsat TV}}, {{lang-be|Белсат}}) estas [[televidkanalo]] de [[satelita televido]] en la [[belorusa lingvo|[belorusa]] kaj la [[rusa lingvo]]j. La kanalo estas financata kiel parto de [[Telewizja Polska]]. Inaŭguro de la agado okazis la 10-an de decembro 2007, datrevene de [[Tago de Homaj Rajtoj]]. Direktoro iĝis [[Agnieszka Romaszewska-Guzy]]. Kreon de la programo helpas registaro de [[Litovio]]. ==Misio== Belsat certigas al [[belorusoj]] aliron al sendependa [[informo]] pri situacio en ilia lando kaj en la ŝtatoj de estinta [[Sovetunio]], al vera [[scio]] pri la propra [[historio]] kune kun kultura kaj distra oferto en ilia gepatra lingvo. Ĝi servas al konstruo de ligiloj inter demokratiaj socioj de [[Eŭropo]] kaj Belorusio kun aliaj postsovetaj landoj, kaj apogo de demokratiigaj procesoj en tiuj landoj. ==Maniero de dissendo== '''Satelito kaj kabla televido''' Belsat disaŭdigas pere de [[satelito]] Astra 4A, kiu atingas eŭropan parton de malnova Sovetunio. En [[Ukrainio]] alireblas en [[kabla televido]], sed en Pollando nur ĉ. 20%. En Belorusio ekzistas neoficiala malpermeso de la regopovoj. '''Interreto''' La programo estas disaŭdigata en la paĝoj de belsat.eu, [[YouTube]], kaj en [[retaplikaĵo]] VOD BelsatSmart por televidiloj kun [[operaciumo]]j [[Android]] kaj [[IOS]]. ==Skipo== Junie 2008 la stacio laborigis ĉ. 100 personojn en Pollando kaj Belorusio. Nuntempe la skipo nombras ĉ. 290 laborantojn kaj kunlaborantojn: [[poloj]], [[belorusoj]], [[ukrainoj]], [[rusoj]], [[kazaĥoj]] kaj aliaj. La kanalo havas du reprezentejojn - en [[Minsko]] kaj [[Kievo]] kune kun reto de korespondantoj, i.a. en [[Berlino]], [[Bruselo]], [[Vilno]], [[Prago]] kaj [[Erevano]]. ==Eksteraj ligiloj== {{Projektoj}} * [http://belsat.eu/ Interreta paĝo de Biełsat] * [http://twitter.com/#!/Belsat_TV Biełsat en Twitter] * [http://community.livejournal.com/belsat_by/ Biełsat en livejournal] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Aperis en 2007]] [[Kategorio:Televidkanaloj en Pollando]] [[Kategorio:Televidkanaloj en Belorusio]] [[Kategorio:Ruslingvaj televidkanaloj]] [[Kategorio:Beloruslingvaj televidkanaloj]] [[Kategorio:Anglalingvaj televidkanaloj]] [[Kategorio:Satelita televido]] mrycev6n1izm73lloc2n684rhaa0ks3 0 431778 9482965 7697261 2026-09-28T03:12:39Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482965 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto}} '''Jon Edward AHLQUIST''' estis usona molekula biologo kaj [[ornitologio|ornitologo]] kiu specializiĝis en [[molekula filogenetiko]]. Li ege kunlaboris kun [[Charles Sibley]], ĉefe ĉe la [[Universitato Yale]]. Ĉirkaŭ 1987, kaj Ahlquist kaj Sibley forlasis la universitaton Yale. En 1988, Ahlquist kaj Sibley ricevis la premion Daniel Giraud Elliot el la [[Usona Nacia Akademio de Sciencoj|Nacia Akademio de Sciencoj]].<ref name=Elliot>{{cite web|title=Daniel Giraud Elliot Medal|url=http://www.nasonline.org/site/PageServer?pagename=AWARDS_elliot|publisher=National Academy of Sciences|accessdate=15a Februaro 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229194403/http://www.nasonline.org/site/PageServer?pagename=AWARDS_elliot|archivedate=2010-12-29}}</ref> En Januaro 1991 (ofte listita kiel 1990), [[Charles Sibley]] kaj Ahlquist publikigis ''Phylogeny and Classification of Birds,'' kiu prezentis novan [[filogenetiko]]n por [[birdoj]] baze sur hibridado pere de [[DNA]], konata kiel [[Sibley kaj Ahlquist|taksonomio de Sibley kaj Ahlquist]]. Tiam, li estis [[helpoprofesoro]] de [[zoologio]] ĉe la [[Universitato Ohio]]. En 1999, Ahlquist estis retiriĝinta (Ahlquist, 1999). == Vidu ankaŭ == * [[Taksonomio Sibley-Ahlquist]] == Referencoj == {{referencoj}} * Ahlquist, Jon E., 1999: Charles G. Sibley: A commentary on 30 years of collaboration. ''The Auk'', vol. 116, n-ro 3 (julio 1999). Versio de la artikolo en formatoj PDF aŭ DjVu elŝuteblas [http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v116n03/index.php ĉi tie] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120205020609/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v116n03/index.php |date=2012-02-05 }}. {{bibliotekoj|VIAF=57959706}} {{Vivtempo|Ahlquist, Jon Edward}} [[Kategorio:Usonaj ornitologoj]] kyihqw5023mb1pe83qaxovpo7gw6vrf 0 444859 9482947 9243653 2026-09-28T01:03:31Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482947 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto}} '''Joel Asaph ALLEN''' ([[19-a de julio]], [[1838]] – [[29-a de aŭgusto]], [[1921]]) estis [[Usono|usona]] [[zoologio|zoologo]] kaj [[ornitologio|ornitologo]]. == Biografio == Li naskiĝis en [[Springfield (Masaĉuseco)]]. Studis en [[Universitato Harvard]] kun [[Louis Agassiz]]. Li partoprenis en la ekspedicio de 1865 al [[Brazilo]] (serĉe de pruvaro de glaciepoko tie, kion Agassiz poste asertis esti trovinta) kaj en kelkaj aliaj ene de Usono. Li estis elektita membro de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj en 1871.<ref name=AAAS>{{Cite web|title=Book of Members, 1780-2010: Chapter A|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterA.pdf|publisher=American Academy of Arts and Sciences|accessdate=15a Aprilo 2011}}</ref> En 1872 li estis nomita helpanto pri ornitologio en la Muzeo de Kompara Zoologio en Harvard. En 1873 li estris la naturalistojn de la ekspedicio [[Nord-Pacifika Fervojo]] el [[Bismarck (Norda Dakoto)]] al [[Nacia Parko Yellowstone|Yellowstone]] kaj reen, por la [[Smithsonian Institution]]. [[Florido]] estis alia areo kiun li esploris el zoologia vidpunkto. Kun [[Elliott Coues]] kaj [[William Brewster]] en aŭgusto 1883 sendis leteron invitantan selektitajn individuojn formi la [[American Ornithological Union]] por septembre okazonta kunsido. Li ne povis ĉeesti tiun komencan kunsidon, sed estis ĉiukaze elektita unua prezidanto de la nova organizo. Allen estis unua zorganto pri [[birdoj]] kaj [[mamuloj]] ĉe la [[Usona Muzeo de Natura Historio]] (el 1885 antaŭen) kaj poste estro de ties Departamento de Ornitologio. En 1886, li estis unu el la membroj de la unua [[National Audubon Society|Aŭdubona Societo]], [[Novjorko]]. Li estis ankaŭ membro de la [[Usona Asocio por la Antaŭeniro de Scienco]], kaj de la [[Amerika Filozofia Societo]]. El 1883 al 1886 li estis la unua prezidanto de la [[American Ornithologists' Union]], kiun li mem helpis fondi.<ref name="whonamedit">{{Citaĵo el la reto |url=http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2772.html |titolo=Who named it? |alirdato=2013-07-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20190914154906/http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2772.html |arkivdato=2019-09-14 }}</ref> La centoj de leteroj kiujn Coues sendis al li dum multaj jardekoj formas unu el la mejloŝtonoj de la historio de la usona ornitologio. Allen fame memorigis Coues<ref>[books.nap.edu/html/biomems/ecoues.pdf]</ref> en la paĝoj de la gazeto ''The Auk'', de A.O.U., post la morto de tiu lasta en 1899. La [[Regulo de Allen]] asertas kunrilaton inter korpoformo kaj klimato, formulita de li en 1877. Allen uzis la inicialojn J.A.A. por subskribo de siaj multaj libroreviziojn en ''The Auk''. == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * ''Mammals and Winter Birds of Eastern Florida'', (1871) * ''The American Bisons'', (1876) * ''Monographs of North American Rodentia'' (kun [[Elliott Coues]], 1877) * ''History of North American Pinnipedia'', (1880) * ''Mammals of Patagonia'', (1905) * ''The Influence of Physical Conditions in the Genesis of Species'', (1905) * ''Ontogenetic and Other Variations in Musk-Oxen'' (1913). == Eksteraj ligiloj == * [https://web.archive.org/web/20220130070259/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/allen-joel.pdf National Academy of Sciences Biographical Memoir] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj|VIAF=71203}} {{Vivtempo|Allen, Joel Asaph}} [[Kategorio:Universitato Harvard]] [[Kategorio:Usonaj zoologoj]] [[Kategorio:Usonaj ornitologoj]] hksynqmrkreurd31ckj0y1ftqt8ayei 0 446317 9483155 7867773 2026-09-28T11:38:16Z Sj1mor 12103 9483155 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Hideo Shinoda''' - [[japane]] 秀夫篠田, naskiĝis en [[1901]], mortis en [[1985]] - estis [[japana esperantisto]] kaj kuracisto. En la Esperanto-movado lia nomo precipe memoriĝas pro la [[UMEA-Shinoda-Premio]] fondita de li en [[1973]] kun [[kapitalo]] je 3 000 000 da japanaj [[eno]]j. En sekvaj jaroj li dufoje plimultigis la kapitalon, ĝis [[1982]] ĝi sumiĝis je 10 000 000 da japanaj enoj. Ĝi estas donate al la [[esperantisto]], kiu prezentis sian propran medicinan esploraĵon publikigitan en [[Esperanto]] kaj rekonitan de l’Komitato de tiu ĉi Premio kiel meritplenan. La Premio konsistas el “Memora Medalo” kaj “Premia Mono”. La Premio dum komenca periodo estis nome UMEA-Premio, kaj post forpaso de d-ro Shinoda en 1985, por memoriĝo al kiu la komitato decidis ŝanĝi ĝin kiel nuna nomo. La Premio unuafoja estas donita al du hungaraj kuracistoj d-ro [[István Hegyi]] kaj d-ro [[János Török]] en la 13-a [[UMEA]]-Jarkunveno ĉe la [[UK 1974]] en [[Hamburgo]]. {{ĝermo|japano}} {{Vivtempo|Hideo Shinoda}} [[Kategorio:Japanaj esperantistoj]] [[Kategorio:Japanaj kuracistoj]] [[Kategorio:Esperantistaj kuracistoj]] qam5l22lbflgb95lc3i5lvnihstl66c 0 448019 9483168 7891699 2026-09-28T11:48:01Z Sj1mor 12103 9483168 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Erzsébet SUGÁR''' [ŝuga:r] estis rumania hungara redaktorino, tradukistino. Ŝi naskiĝis en [[Oradea]] la [[26-an de decembro]] [[1920]] kaj mortis en [[Budapeŝto]] en [[1999]]. Ŝi estis la edzino de literaturkritikisto [[János Kovács (kritikisto)|János Kovács]]. ==Biografio== Erzsébet Sugár estis interna kunlaborantino de Literatura Libroeldonejo (1958–70), poste de [[Kriterion Könyvkiadó]] (1970–74). Post sia pensiuliĝo ŝi translokiĝis en [[Hungarujo]]n. ==Volumo== *Anglia köd nélkül (vojaĝpriskibaĵo, Buk. 1969). ==Tradukaĵo== *Al. Simion: ''Lehetséges évszakok'' (romano, samloke. 1977). ==Fonto== *[http://lexikon.kriterion.ro/szavak/4131/ RMIL] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160304232813/http://lexikon.kriterion.ro/szavak/4131/ |date=2016-03-04 }} {{bibliotekoj}} {{Vivtempo|Sugar, Erzsebet}} [[Kategorio:Rumanujaj hungaraj redaktoroj]] 6dy1cs7jx29dnjhbq7clei8w9elilmx 0 451527 9482756 8787150 2026-09-27T12:03:15Z Sj1mor 12103 9482756 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Pedro Rodríguez de Campomanes.jpg|eta|Campomanes, de Antonio Carnicero (1777).]] '''Pedro RODRÍGUEZ de Campomanes''', unua grafo de Campomanes, naskiĝis en Sorriba, en la municipo Tineo ([[Asturio]], [[Hispanio]]) la [[1-a de julio]] de [[1723]] kaj mortiĝis en [[Madrido]] la [[3-a de februaro]] de [[1802]]. Politikisto, juristo kaj ekonomikisto hispana. Li iĝis trezorministro en [[1760]] en la unua reformisma registaro de [[Karlo la 3-a (Hispanio)|Karlo la 3-a]] estrita de la ĉefministro [[Grafo Floridablanka]] kaj estis elpostenigita pro la timo de la reĝo [[Karlo la 4-a (Hispanio)|Karlo la 4-a]] pro la [[Franca Revolucio]] en [[1789]]. == Biografio == Li ne estis nobelo kaj ŝajne edukiĝis en [[Sevilo]]. En Madrido ampleksigis studojn, eĉ pri lingvoj kiaj latina, greka, hebrea kaj araba, krom kelkajn modernajn. Li kunhavis la reformismajn idearojn de lia samordena [[Benito Jerónimo Feijoo]], pri kiu li estos poste apologiisto, biografo kaj eldonisto. Sed li dediĉis sin ĉefe al la politiko. Li iĝis reformismo en tri sektoroj: jura, ekonomikaj kaj politika, laŭ la spirito de la [[Klerismo]]. Pri politiko, li estis defendanto de la [[klera despotismo]]; pri ekonomiko, li kontraŭis la monopolon de la [[gildo]]j kaj de la brutobreda instanco, restoj de la antikva ekonomia sistemo; li klopodis disvolvigon de la [[komerco]] kaj la [[industrio]], apogis la forpelon de la [[jezuitoj]] kaj la ''[[desamortización]]''. Li iĝis trezorministro en [[1760]]. En [[1762]] akuzisto, en [[1763]] membro de la [[Real Academia Española]] kaj en [[1764]] iĝis prezidanto de la [[Reĝa Akademio de Historio (Hispanio)|Reĝa Akademio de Historio]]. En [[1775]] oni fondis pro lia iniciato la tiel nomita ''Real Sociedad Económica'' de Madrido.<ref>Olegario Negrín Fajardo, ''Educación popular en la España de la segunda mitad del siglo XVIII'', UNED, Madrid, 1987, ISBN 84-362-2264-4</ref> Tiaj socioj laŭ la spirito de la [[Klerismo]], intencis helpi la disvolvigon de industrio, komerco, agrikulturo, scienco kaj kulturo ĝenerale. En [[1780]] li ricevis la titolon de grafo Campomanes, laŭ leĝo kiu permesis aliri al la nobelaro fare de influaj gravuloj. En [[1786]] li iĝis ĉefa juristo kaj en 1788, pro komploto de la favorulo de [[Karlo la 4-a (Hispanio)|Karlo la 4-a]], nome [[Floridablanka]], li estis tute elpostenigita. En [[1789]] li iĝis prezidanto de la parlamento. == Verkoj == * [[1747]] - ''Dissertaciones históricas del orden, y Cavallería de los templarios, o resumen historial de sus principios, fundación, instituto, progressos, y extinción en el Concilio de Viena. Y un apéndice, o suplemento, en que se pone la regla de esta orden, y diferentes Privilegios de ella, con muchas Dissertaciones, y Notas, tocantes no solo à esta Orden, sino à las de S. Juan, Teutonicos, Santiago, Calatrava, Alcantara, Avis, Montesa, Christo, Monfrac, y otras Iglesias, y Monasterios de España, con varios Cathalogos de Maestres''. Madrid: Oficina de Antonio Pérez de Soto; * [[1756]] - ''Antigüedad Marítima de la República de Cartago, con el Periplo de su General Hannon, traducido del Griego, e ilustrado por D. Pedro Rodríguez Campománes, Abogado de los Consejos, Asesor General de los Correos y Postas de España etc''. Madrid: Imprenta de Antonio Perez de Soto. * [[1757]] - ''Memorial del Principado de Asturias, sobre los agravios de las operaciones hechas por los Comisionados para regular la quota correspondiente á la Única Contribución''. * [[1761]] - ''Itinerario de las Carreras de Posta dentro y fuera del Reyno, que contiene también las Leyes y Privilegios con que se gobiernan en España las Postas, desde su establecimiento. Y una noticia de las especies corrientes de Moneda extrangera, reducidas á la de España, con los precios á que se pagan las Postas en los varios Países''. Madrid: Imprenta de Antonio Perez de Soto. * [[1762]] - ''Noticia geográfica del Reyno y caminos de Portugal'' Madrid: Joaquín Ibarra. * [[1763]] - ''Resumen del expediente de la policía relativa a los Gitanos, para ocuparles en los exercicios de la vida civil del resto de la nación''. * [[1764]] - ''Respuesta fiscal sobre abolir la tasa y establecer el comercio de granos''. * [[1764]] - ''Explicación y Suplemento de las dos Instrucciones publicadas, la primera en 25 de Julio de 1751, y la segunda en 17 de Noviembre de 1759, para el recogimiento y útil aplicación al Exército, Marina, ú obras públicas, de todos los vagantes y mal entretenidos, en conformidad también de lo que sobre este punio tienen prevenidas las Leyes del Reyno''. * [[1765]] - ''Noticia de la vida y obras del m''[uy] ''i''[lustre] ''y r''[everendo] ''p''[adre] ''d''[on] ''f''[ray] ''Benito Gerónimo Feijoo, monge benedictino de la congregación de España, Catedrático de Prima de Teología jubilado de la Universidad de Oviedo, Maestro general de su orden, del Consejo de S''[u] ''M''[ajestad]. Madrid: Imprenta Real de la Gaceta. * [[1765]] - ''Tratado de la regalía de amortizacion en el qual se demuestra por la serie de las varias edades, desde el Nacimiento de la Iglesia en todos los siglos y países Católicos, el uso constante de la autoridad civil, para impedir las ilimitadas enagenaciones de bienes raíces en Iglesias, Comunidades y otras manos-muertas; con una noticia de las leyes fundamentales de la Monarquía Española sobre este punto que empieza con los Godos y se continúa en los varios Estados sucesivos, con aplicación á la exigencia actual del Reyno después de su reunión, y al beneficio común de los vasallos''. Madrid: Imprenta de la Gazeta. * [[1767]] - ''Dictamen fiscal de la expulsión de los jesuitas de España; * [[1768]] - ''Memorial Ajustado, hecho de orden del Conejo pleno, á instancia, de los Señores Fiscales, del Expediente consultivo visto por remision de S. Al. á él, sobre el contenido, y expresiones de diferentes Cartas del R. Obispo de Cuenca Don Isidro de Carvajal y Lancaster''. Madrid: Oficina de Joaquín Ibarra. * [[1768]] - ''Memorial Ajustado, de orden del Consejo, con citación del Ilmo. Señor D. Pedro Rodriguez Campomanes, Fiscal del mismo, y de la Cámara, y de D. Joseph de Pinedo, Caballero de la Orden de Santiago, Procurador Síndico general de esta Villa de Madrid, que contiene los autos y providencias dadas por el Consejo sobre diferentes ramos de los Abastos de Madrid, desde que en el año de 1766 se pusieron de orden de S. M. á cargo de su Corregidor y Ayuntamiento, por haberse extinguido la Junta que los manejaba, y alcanza la serie de los hechos hasta 20 de Mayo de 1768. Madrid: Oficina de Antonio Sanz, 2 tomos en folio. * [[1769]] - ''Respuesta de los señores Fiscales del Consejo, el sr. Campomanes y el sr. Moñino, en que proponen la formación de una Hermandad para el fomento de los Reales Hospicios de Madrid, y S. Fernando, expresando los medios con que podrán fomentarse tan útiles establecimientos a fin de que, examinado todo, se incline la caridad del vecindario a esta obra pia tan privilegiada''. Madrid: Oficina de Antonio Sanz. * [[1771]] ''Memorial Ajustado, hecho en virtud de Decreto del Consejo, del Expediente consultivo que pende en el, en faena de Real Orden comunicada por la Secretaría de Estado, y del Despacho universal de Hacienda, con fecha en S. Ildefonso de Julio de 1764, entre D. Vicente Faino y Hurtado, como Diputado de las Ciudades de Voto en Cortes, Badajoz, Merida, Trŭillo y su Sexmo, Llerena, el Estado de Medellín y Villa de Alcantara, por sí y toda la Provincia de Extremadura, y el Honrado Concejo de la Mesta general de estos Reynos, en que intervienen los Señores Fiscales del Consejo, y D. Pedro Manuel Sanz de Pedroso y Ximeno, Procurador general del Reyno, sobre que se pongan en práctica los diez y siete capítulos o medios que en representación puesta en las Reales manos de S. M. propone el Diputado de las Ciudades y Provincia de Extremadura, para fomentar en ella la agricultura y cria de ganados, y corregir los abusos de los ganaderos trashumantes''. Madrid: Joaquín Ibarra. * [[1774]] - ''Discurso sobre el fomento de la industria popular''; Madrid: Imprenta de Antonio Sancha. * [[1775]] - ''Discurso sobre la educación popular de los artesanos y su fomento''; Madrid: Imprenta de Antonio Sancha. * [[1775]] - ''Apéndice á la Educación Popular. Parte primera, que contiene las reflexiones conducentes á entender el origen de la decadencia de los oficios, y artes en España, durante el siglo pasado, según lo demostraron los escritores coetaneos, que se reimprimen en este Apéndice, o cuyos pasages se dan á la letra''; Madrid: Imprenta de Antonio Sancha. * ''Memorial Ajustado, hecho en cumplimiento de Decreto del Consejo, con citación de los tres Señores Fiscales, y del Procurador General del Reyno, del Expediente consultivo, que con su audiencia se ha instruido, en virtud de Real Orden, comunicada para que el Consejo pleno exponga su dictamen sobre el contexto de una representación hecha á S. M., por los Sres. Marques de la Corona, y D. Juan Antonio de Albalá Íñigo, Fiscales del Consejo de Hacienda, en que solicitan que mediante el derecho eminente, que hay en la Corona, para reintegrarse en los bienes, y efectos que salieron del Patrimonial Real, por ventas temporales, o perpetuas, restituido el precio primitivo de ellas; S. M. sea servido de cerrar la puerta de todo pleito en esta materia, expidiendo su Real Decreto á este fin, y en la forma que expresa la minuta que presentaron. * [[1778]] - ''Avisos al Maestro de escribir, sobre el corte, y formación de las letras, que serán comprehensibles á los niños''. Madrid: Oficina de Antonio de Sancha. * [[1779]] - ''Respuesta de los tres señores Fiscales del Consejo en el expediente consultivo de las Cartŭas de España'', Madrid: Imprenta de Antonio Martín. * [[1781]] - ''Alegación Fiscal, que escribe el Ilmo. Señor Conde de Campomanes, Caballero Pensionado de la distinguida Orden de Carlos III, del Consejo y Cámara de S. M. y su primer Fiscal, sobre que se declare haber llegado el caso de la reversión d la Corona de la Jurisdicción, Señorío, y Vasallaje del Valle de Orosco. * [[1783]] - ''Memorial ajustado del Expediente de concordia, que trata el honrado Concejo de la Mesta, con la Diputación general del Reyno, y la Provincia de Extremadura, ante el Ilmo. Sr. Conde de Campomanes y del Consejo y Cámara de S. M., primer Fiscal, y Presidente del mismo Honrado Concejo''. Madrid: Blas Román, 2 tomos. * [[1783]] - ''Alegación Fiscal, que escribe el Ilmo. Señor Conde de Campomanes, Caballero Pensionado de la distinguida Orden de Carlos III, del Consejo, y Cámara de S. M. y su primer Fiscal, sobre que se declarase haber llegado el caso de la reversión á la Corona de la Jurisdicción, Señorío, y Vasallage de la Villa de Aguilar de Campos, y otros derechos''. Madrid. * [[1784]] - ''Prevenciones y reglas, que se deben observar en los días 13, 14,7 15 del presente mes de Julio, en las funciones, y regocijos que celebra Madrid''. * "Discurso sobre la Cronología de los Reyes Godos", inserto en los ''Retratos de los Reyes de España desde Atanarico hasta nuestro católico monarca Don Carlos III... según... los originales mas antiguos... y el sumario de la vida de cada rey'' (Madrid: Ibarra, 1782-1788, 3 vols.) de Manuel Rodríguez. * ''Disertación sobre el establecimiento de las Leyes, y obligación de los subditos á conformarse á ellas'', en latín, remitida a la Academia de Buenas Letras de Bastia, Córcega. Manuscrito. * ''Discurso Histórico Legal, en que se prueba el derecho de la Serenísima Señora Infanta Doña María de Portugal, hija mayor del Infante D. Duarte, Duquesa de Parma, al Reyno y Corona de Portugal; y el que por esta derivación corresponde á la Católica Magestad del señor Carlos III, Rey de España, y de las Indias''. Manuscrito. == Vidu ankaŭ == * [[Franciĝinto]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * José Antonio Ferrer Benimeli, ed (2002). Relaciones Iglesia-Estado en Campomanes. Madrid: Ministerio de Justicia. ISBN 9788477878711. * Juan Sempere y Guarinos, ed (1785). Ensayo de una biblioteca española de los mejores escritores del reinado de Carlos III. Madrid: Imprenta Real. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.filosofia.tk/soloapuntes/quinto/hfiaesp/t7hfe.html Ilustración Española] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160304030443/http://www.filosofia.tk/soloapuntes/quinto/hfiaesp/t7hfe.html |date=2016-03-04 }} * [http://openlibrary.org/b/OL4321049M/Dictamen_fiscal_de_expulsio%CC%81n_de_los_Jesuitas_de_Espan%CC%83a_%281766-1767%29 ''Dictamen fiscal de la expulsión de los jesuitas de España'', en Open Library] * [http://www.cervantesvirtual.com/FichaObra.html?Ref=956 ''Discurso sobre el fomento de la industria popular'' -en biblioteko Miguel de Cervantes] * [http://www.cervantesvirtual.com/FichaObra.html?Ref=957 ''Discurso sobre la educación popular de los artesanos'' -en biblioteko Miguel de Cervantes] {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Rodriguez de Campomanes, Pedro}} [[Kategorio:Hispanaj politikistoj]] 03o7und99bg5xnx7enemy0tk74pjau3 0 453481 9482799 9136636 2026-09-27T12:40:25Z Sj1mor 12103 9482799 wikitext text/x-wiki {{AliajSignifoj|teksto=La mallongigo [[VD]] en Dizy VD staras por la svisa [[Kantono Vaŭdo]]. Por aliaj signifoj de la nomo vidu sub '''[[Dizy]]'''}} {{Informkesto komunumo en Svislando |nomo=Dizy |blazono=[[Dosiero:CHE Dizy COA.svg|120ra|centre|<small>Blazono de Dizy</small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Dizy |bildo=[[Dosiero:Dizy - rue principale.jpg|285ra|centre|<small>Ĉefstrato de Dizy</small>]] |priskribo de bildo=Ĉefstrato de Dizy |kantono=Vaŭdo |distrikto=[[Morges (distrikto)|Morges]] |koord={{Koordinatoj gms|46|38|6|N|6|29|47|E}} |enloĝantoj=212 |areo=3,04 |alteco=583 |poŝtkodo=1304 |kodo=5481 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Dizy 2011.png|285ra|centre|<small>Mapo de Dizy </small>]] |priskribo de mapo=Situa mapo de Dizy}} '''Dizy''' estas komunumo en la [[Morges (distrikto)|distrikto Morges]] en [[Kantono Vaŭdo]], [[Svislando]]. Ĝi havis 212 loĝantojn je la 31-a de decembro 2012. == Geografio == La komunumo Dizy situas en la [[Vaŭda Mezlando]] 14 kilometrojn norde de la distriktĉefurbo Morges kaj 20 kilometrojn nordokcidente de la kantonĉefurbo [[Laŭzano]] ĉe la orienta flanko de la valo de la rivero [[Venoge]], kiu formas la nordorientan komunumlimon. La komunumo konsistas el la vilaĝo Dizy kaj kelkaj izolitaj bienoj.<ref>Fonto: [http://map.geodataviewer.admin.ch/geodatenviewer.php?x=527850&y=165297# Reta mapo 1:20000 de Swisstopo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130927191058/http://map.geodataviewer.admin.ch/geodatenviewer.php?x=527850&y=165297 |date=2013-09-27 }}</ref> La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 3,04 km², de kiuj 22,3% estas kovritaj de [[arbaro]], 70,3% servas por [[agrikulturo]] kaj 7,4% por [[setlado]]. <ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.html Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 5-an de novembro 2011]</ref> == Najbaraj komunumoj == La komunumo Dizy limas en nordo al [[La Sarraz]], en oriento al [[Lussery-Villars]], en sudo al [[Cossonay]], en sudokcidento al [[La Chaux (Cossonay)|La Chaux]], kaj en nordokcidento al [[Chevilly]]. == Trafiko == Laŭlonge de la orienta komunumlimo de Dizy pasas la kantona ĉefvojo n-ro 9. Tra la vilaĝo tamen kondukas konekta vojo de la kantona ĉefvojo al [[Chevilly]]. La plej proksima alveturejo al la [[svisa aŭtovojo A1]] situas proksimume 6 kilometrojn oriente de la komunumo. La komunumo estas konektita al la publika transportreto pere de komunuma buslinio, kiu krom dum la lernejaj ferioj cirkulas de lundo ĝis vendredo inter Chevilly kaj la stacidomo de Cossonay.<ref>[http://www.dizy.ch/images/images/20130820_-_Horaire_fin_2013.pdf Informilo pri la komunuma buso (pdf-formato)]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Historio == La unua dokumenta mencio de Dizy datiĝas el la jaro [[961]] per la vortoj ''in villa Discidis''. En la jaro [[1041]] la Monaĥejo Romainmôtier posedis bienojn en Dizy. La nobeluloj de Dizy, kiuj estis posteuloj de Kavaliro Wilhelmo, posedis la malaltan kaj mezan [[jurisdikcio|jurisdikcion]]. La supera jurisdikcio apartenis al la Senjoroj de Cossonay. Sub la [[Kantono Berno|berna regado]] de [[1536]] ĝis la [[Helveta Revolucio]] de [[1798]] Dizy apartenis al la Voktejo Morges. Poste ĝi apartenis ĝis la fino de 2007 al la Distrikto Cossonay kaj tiam surbaze de la administra reformo de 2006 estis atribuita al la [[Distrikto Morges]].<ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D2331.php ''François Béboux'': ''Dizy'' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2005-02-08)]</ref> == Vidu ankaŭ == * Aliaj lokoj kun la nomo [[Dizy]] == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.Dizy.ch Oficiala retejo de la komunumo Dizy] {{Komunejokat|Dizy, Switzerland|Dizy}} <!--- == Bildoj == <gallery> </gallery> ---><br /> {{Navigilo:Komunumoj de la Distrikto Morges}} 51es69iiiwg9vmcbrun52a5me8h01rv 0 461240 9482777 9269516 2026-09-27T12:17:14Z Sj1mor 12103 9482777 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''István ENDRŐDI''' [endrOEdi] hungara grafikisto, karikaturisto, ilustristo. Li naskiĝis en [[Koloĵvaro]] en [[1920]] kaj mortis en [[Budapeŝto]] en [[1988]]. ==Kariero== István Endrődi estis memlerninto, studis en privatlernejo de [[Tibor Gallé]] kaj [[Álmos Jaschik]]. De la mezo de 1940-aj jaroj li laboris kiel karikaturisto. Li partoprenis plurajn grupajn ekpspoziciojn. En [[1980]] li ricevis 2 [[premio]]jn. ==Fonto== *[http://www.kieselbach.hu/muvesz/endrodi-istvan_8132 Biografiaj indikoj] {{Unua|kat=ne}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Endrodi, Istvan}} [[Kategorio:Hungaraj grafikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj karikaturistoj]] [[Kategorio:Hungaraj ilustristoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] n9wbouw2tjnhr7b86n7o891f85x7enj 0 463308 9483163 8513179 2026-09-28T11:47:05Z Sj1mor 12103 9483163 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |priskribo de dosiero = La tombo de Polgar en Zuriko. }} '''Alfred POLGAR''' (naskiĝinta la [[17-an de oktobro]] [[1873]] en [[Vieno]], mortinta la [[24-an de aprilo]] [[1955]] en [[Zuriko]]) estis aŭstra verkisto, kritikisto kaj majstro de [[felietono]]. Liaj etprozaĵoj staras klare en la tradicio de [[Peter Altenberg]], kies postlasaĵon li eldonis ekde 1925. Kontraŭe al li Polgar flegis akran-ironian stilon plenan de agresivemo. Krome li skribis eseojn, skizojn kaj novelojn. Li kontribuis al la t.n. [[literaturo kafeja]]. == Vivo == Post la ekzameno ĉe komerca faklernejo li laboris ekde 1895 ĉefe kiel redaktisto kaj teatrokritiksto, i.a. por la gazetoj ''Wiener Allgemeine Zeitung'', ''Berliner Schaubühne'', ''[[Weltbühne]]'' kaj ''Tagebuch'' (liaj tieaj glosoj aperis je parto poste en la kolekto ''Ja und Nein'' de 1926). En tiu tempo li rigardatis kiel la plej influa teatrokritikisto germanlingva. Por la viena [[kabareta arto|kabaredo]] ''Fledermaus'' li verkis, kune kun [[Egon Friedell]], la ege sukcesan filologan satiron ''Goethe'' (1908), kiun oni ludis sinsekve ne malpli ofte ol 300 fojojn. Tuj poste li publikigis en la satira magazino ''[[Simplicissimus]]'' siajn unuajn rakontojn pri la bohemo de la vienaj kafejoj (ĉefe en la ''Café Central''): ekzemple ''Bewegung ist alles'' (1909) kaj ''Hiob'' (1912). == Stilŝanĝo post la mondmilito == Pro la spertoj dum la [[Unua mondmilito]] liaj verkoj iĝis pli socikritikaj: tamen li ne rakontis la kruelecon militan sed la suferon malantaŭ la fronto ĉe la civiluloj (''Kleine Zeit'', 1919; ''Schwarz auf Weiß'', 1929). Ankaŭ liaj eseoj iĝis nun pli skeptikaj (''An den Rand geschrieben'', 1926). En 1931 li kuneldonis kun la [[ekspresionismo|ekspresionisto]] [[Franz Theodor Csokor]] la komedion ''Die Defraudanten''. Post la [[incendio de Reichstag]] li retransloĝiĝis de Berlino Vienon, kie li restis ĝis 1938. Tra Parizo li alvenis en 1940 en [[Usono]]. Tie li laboris - same kiel [[Alfred Döblin]], kiun li renkontis en la ekzilo – kiel scenaristo kaj tradukisto en [[Hollywood]]. En 1951 li ricevis kiel unua ulo la novkreitan premion ''Preis für Publizistik der Stadt Wien''. == Verkoj == * ''Der Quell des Übels und andere Geschichten''. Verlag für Literatur und Kunst; München 1908. * ''Bewegung ist alles. Novellen und Skizzen''. Literarische Anstalt Rütten & Loening; Frankfurt am Main 1909. * ''Hiob. Ein Novellenband''. Albert Langen; München 1912. * ''Liliom. Vorstadtlegende in 7 Bildern und einem szenischen Prolog'', Deutsch-Österreichischer Vlg., Wien/Leipzig 1912. * ''Kleine Zeit''. Fritz Gurlitt; Berlin 1919. * ''Max Pallenberg''. Erich Reiß Verlag; Berlin 1921. * ''Gestern und heute''. R. Kaemmerer; Dresden 1922. * ''Orchester von oben''. E. Rowohlt; Berlin 1926 * ''An den Rand geschrieben''. E. Rowohlt; Berlin 1926. * ''Ja und Nein'' (Vier Bände). E. Rowohlt; Berlin 1926/27. * ''Ich bin Zeuge''. E. Rowohlt; Berlin 1927. * ''Schwarz auf Weiß''. E. Rowohlt; Berlin 1929. * ''Hinterland''. E. Rowohlt; Berlin 1929. * ''Bei dieser Gelegenheit''. E. Rowohlt; Berlin 1930. * ''Ansichten''. Rowohlt; Berlin 1933. * ''In der Zwischenzeit''. Allert de Lange; Amsterdam 1935. * ''Sekundenzeiger''. Humanitas-Verlag; Zürich 1937. * ''Handbuch des Kritikers''. Oprecht; Zürich 1938. * ''Geschichten ohne Moral''. Oprecht; Zürich 1943. * ''Anderseits''. Querido Verlag; Amsterdam 1948 * ''Begegnung im Zwielicht''. Blanvalet; Berlin 1951. * ''Standpunkte''. Rowohlt; Hamburg 1953. * ''Fensterplatz''. Rowohlt; Berlin 1959. * ''Im Vorüberfahren''. Büchergilde Gutenberg; Frankfurt am Main 1960. * ''Bei Lichte betrachtet''. Rowohlt; Reinbek 1970; Zusammengestellt von Bernt Richter. * ''Die Mission des Luftballons. Skizzen und Erwägungen''. Verlag Volk und Welt; Berlin 1975. * ''Taschenspiegel''. Löcker; Wien 1979. * ''Sperrsitz''. Löcker; Wien 1980. * ''Lieber Freund! Lebenszeichen aus der Fremde''. Zsolnay; Wien, Hamburg 1981. * ''Kleine Schriften''. eld. Marcel Reich-Ranicki kaj Ulrich Weinzierl, Rowohlt; Reinbek 1982–1986, ses volumoj: ** ''Musterung'' ** ''Kreislauf'' ** ''Irrlicht'' ** ''Literatur'' ** ''Theater I'' ** ''Theater II'' == Literaturo == * Andreas Nentwich: ''Alfred Polgar. Leben in Bildern''. Deutscher Kunstverlag, Berlin 2012, ISBN 3-422-07154-4. * Eva Philippoff: ''Alfred Polgar. Ein moralischer Chronist seiner Zeit''. Minerva, München 1980, ISBN 3-597-10250-6. * Harry Rowohlt (eld.): ''Alfred Polgar. Das große Lesebuch''. Kein & Aber, Zürich 2003, ISBN 3-03-695116-4. * Ulrich Weinzierl: ''Alfred Polgar. Eine Biographie''. Löcker, Wien 2005, ISBN 3-85409-423-X. * Evelyne Polt-Heinzl, Sigurd Paul Scheichl (eld.): ''Der Untertreiber schlechthin. Studien zu Alfred Polgar''. Löcker, Wien 2007, ISBN 3-85409-451-5. == Eksteraj ligiloj == {{Vikicitaro|Alfred Polgar}} * [http://de.wikisource.org/wiki/Die_Schaub%C3%BChne_%E2%80%93_Die_Weltb%C3%BChne#P Ĉiuj artikoloj de Polgar en la fakgazeto] ''[[Weltbühne]]''. * [http://www.lindlein.com/polgar.htm Kolekto da ligiloj pri Polgar.] * [http://www.dradio.de/dlf/sendungen/buechermarkt/554178/ http://www.dradio.de/dlf/sendungen/buechermarkt/213880/ Elsendo jpri Polgar fare de ''Deutschlandradio''.] * [http://www.br-online.de/wissen-bildung/collegeradio/medien/deutsch/polgar/manuskript/polgar_manuskriptn.pdf Manuskripto de radielsendo pri Polgar.]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ulri.ch/kopfweh/polgar.htm Pri Polgar kaj la ''Café Central''.] * [http://www.oesterreich-am-wort.at/treffer/atom/13764A13-04D-000CE-00000578-137586B8/ Radio-portreto en 2002.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150924055340/http://www.oesterreich-am-wort.at/treffer/atom/13764A13-04D-000CE-00000578-137586B8/ |date=2015-09-24 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Polgar, Alfred}} [[Kategorio:Aŭstraj verkistoj]] [[Kategorio:Viktimoj de la naziismo]] [[Kategorio:Germanlingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Judoj]] [[Kategorio:Vienanoj]] 26oqm3p5vku7pk9uujr3poqmlol2l9b 0 467855 9483010 9439288 2026-09-28T06:06:08Z Sj1mor 12103 9483010 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|placo |priskribo de bildo = |lando = Germanio |regiono = Turingio |regiono_tipo = |situo = [[Erfurto]] |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = DE-TH |mapo lokumilo = Erfurto (Malnova urbo) |mapo1 lokumilo = Centra Erfurto |mapo2 lokumilo = Erfurto |zomo = 15 |longo = |larĝo = }}[[Dosiero:Roter Turm Erfurt.JPG|eta|Vido trans la placo al la Egidio-kirko.]] [[Dosiero:Wenigemarkt Erfurt.JPG|eta|Je la norda flanko.]] [[Dosiero:Erfurt-Wenigemarkt.jpg|eta|Vido de sur la kirko-turo al la placo.]] [[Dosiero:"Raufende Knaben" - Brunnen am Wenigemarkt (Erfurt).jpg|eta|170ra|Fontano de la Interbatiĝantaj knaboj.]] La '''Wenige-bazarplaco''' ({{lang-de|Wenigemarkt}}, laŭvorte: ''eta bazarplaco'') estas placo en la urbocentro de [[Erfurto]], situante je la orienta fino de la [[Krämerbrücke (Erfurt)|Ponto de la brokantistoj]]. == Priskribo == La bazarplaco estas neregula triangulo (flanka longeco de ĉ. 60 m), grandece kvazaŭ egalante la najbaran [[Fischmarkt (Erfurt)|Fiŝbazar-placon]]. La ĉefa komerca vojo kondukis de tie super la Ponto de la brokantistoj tra Wenigemarkt kaj Futter-strato al [[Johannes-strato (Erfurt)|Johannes-strato]]. La aliaj stratetoj (ekz. Gotthardt-strato norden, Meienberg-strato orienten, Pilse sudorienten kaj Kürschner-strateto sudokcidenten) malpli gravas. Kiel lasta strato najbara aldonitis en 1895 la Rathaus-ponto, paralele al Krämer-ponto. La plej granda parto de Wenigemarkt estas [[piedira zono]], la apudaj stratoj havas reduktitan cirkuladon da veturiloj. Je la sudorienta parto de la placo estas fontano, kronite de la bronza skulptaĵo ''Interbatiĝantoj knaboj''. Ĝin faris en 1975/76 la [[magdeburg]]a artisto [[Heinrich Apel]]; ekde 1990 ĝi troviĝas sur tiu ĉi loko. Tipas por ĉi tiu bazarplaco la - komparite al aliaj placoj en Erfurto - relative malaltaj konstruaĵoj ĉirkaŭe. Pluraj kafejoj kaj restoracioj igis ĝin turisma knajpa kvartalo. Majeste gvardas la placon el la uesta flanko la [[Preĝejo Sankta Egidio (Erfurt)|Preĝejo Sankta Egidio]]. == Historio == La unua endokumenta mencio estis en 1217, kvankam certe jam ekde la 11-a jarcento troviĝas bazarplaco surloke. Unue ĝi estis la bazarplaco de la setlejo de komercistoj oriente de la rivero [[Gera (rivero)|Gera]]. Sian nomon ĝi ricevis pro distingo al la "granda bazarplaco" de sur [[Domplatz (Erfurt)|Katedralplaco]]. Dum la mezepoko la Wenige-bazarplaco komencis malgravi, ĉar transŝarĝo de varoj fariĝis aŭ sur aliaj placoj erfurtaj aŭ ene de komercdomoj mem. Je la fino restis nur la vendado kaj aĉetado de regionaj varoj (ekz. greno), ne de altkvalitaj aŭ de ie alie en la mondo produktitaj aĵoj. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.erfurt-web.de/Wenigemarkt Pri la bazarplaco ĉe ''erfurt-web''.] [[Kategorio:Placoj en Erfurto]] iy492qixehm7s3nf7g8ihfevlu5cwfz 0 478697 9482778 8958005 2026-09-27T12:17:18Z Sj1mor 12103 9482778 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=AR-B|tipo1 = reliefo|Mapo en angulo=|situo sur mapo2=Granda Bonaero|zomo=11}} '''Gregorio de Laferrere''' estas [[urbego]] kaj [[diocezo]] (ekde [[2000]]) en [[Argentino]] en [[Provinco Bonaero]]. == Bazaj informoj == * [[Areo]]: 22&nbsp;km² * [[Loĝantaro]]: 175 670 en [[2001]] * [[Horzono]]: [[UTC]]-3h * [[Poŝtkodo]]: B 1757 * [[Telefonkodo]]: +54 11 == Geografio == Gregorio de Laferrere situas sur la apudmara [[ebenaĵo]]. [[Bonaero]] troviĝas 24 [[km]]. == Historio == Gregorio de Laferrere estis fondita en [[1911]] kiel [[vilaĝo]] fare de Gregorio de Laferrere (laŭ alia ortografio Gregorio de Laferrére). Li ricevis komence permeson por esplori [[akvo]]n apud la fervoja [[linio]], la akvo estis grava por la [[bruto]]j kaj [[lokomotivo]]j. En la sekva jaro oni komencis konstrui jam la vilaĝon, baldaŭe la urbon. En [[1913]] jam funkciis fervoja haltejo kun la nomo {{stacidomo|Laferrere}}. En [[1922]] oni malfermis la unuan [[lernejo]]n. En [[1930]] oni komputis en Laferrere {{Unuo|8000}} brutojn, 300 [[ŝafo]]jn, 75 [[porko]]jn kaj 600 [[homo]]jn. En [[1951]] la [[preĝejo]] ekfunkciis. Gregorio de Laferrere urbiĝis en [[1973]]. == Klimato == Gregorio de Laferrere situas en [[subtropika klimato]], kie jare pluvas ĉ. 1100 mm. La averaĝa [[temperaturo]] estas en [[januaro]] 26 °C, en [[julio]] 31 °C. == Vidu ankaŭ == * [[Laferrere (stacidomo)]] * [[María Eva Duarte (stacidomo)]] == Fontoj == * hispana Vikipedio helpe de Guglo [[Kategorio:Gregorio de Laferrere| ]] [[Kategorio:Urboj de Argentino]] [[Kategorio:Urboj de Provinco Bonaero]] 5ysc0bnsp4tyug8eb9y0qgvw29wznu0 0 480779 9483144 8916991 2026-09-28T11:33:21Z Sj1mor 12103 9483144 wikitext text/x-wiki {{Informkesto malsano}}'''Osteogenesis imperfecta''' (ostogenezo malperfekta) ('''OM''' kaj alinome '''OI''', '''la sindromo de Lobstein''' kaj '''malforta osto malsano''') estas [[malsano]] de [[osto]] denaska. Ĝi karakteriziĝas pro ostoj malfortaj kiuj facile rompiĝas. Homoj kun OM naskiĝas kun [[kuniga histo]] mankohava, aŭ sen la kapablo produkti ĝin, kutime kaŭzata de deficito de [[kolageno]] de tipo I. Ok tipoj de OM povas distingiĝi. La plimulto de kazoj estas kaŭzata per mutacioj en la [[COL1A1]] kaj [[COL1A2]] [[geno]]j. OM diagnoziĝas per la [[simptomo]]j kaj povas esti konfirmata per [[DNA-testado]] kaj testado de kolageno. Ne ekzistas resanigo. Tamen, kuracado povas fortigi la ostojn, preventi la ostrompon kaj konservi la moveblecon. La incideco de OM estas unu de dudek mil [[naskiĝo]]j. == Simptomoj == Inter la ok malsamaj tipoj de OM, la tipo I estas la plej kutima, kvankam la simptomoj diferencas de homo al homo. La simptomoj de OM estas ostoj malfortaj, [[Artiko|artikoj]] malfirmaj, muskoltono malalta, [[sklero|skleroj]] bluaj, grizaj aŭ purpuraj, triangulo-forma vizaĝo, tendenco evoluigi [[skoliozo|skoliozon]], [[surdeco]], kaj [[dentoj]] malfortaj (''dentinogenesis imperfecta''). == Tipoj de OM == {| class="wikitable" |- | '''Tipo''' || '''Priskribo''' || '''Geno''' || '''[[OMIM]]'''||'''Metodo de heredaĵo''' |- | I || milda || Neniu [[COL1A1]] alelo || {{OMIM2|166240}} (IA), {{OMIM2|166200}} (IB) || aŭtosoma dominanta, 60% de novo<ref name=Steiner>{{Cite journal|last=Steiner|first=RD|coauthors=Pepin, MG, Byers, PH, Pagon, RA, Bird, TD, Dolan, CR, Stephens, K, Adam, MP|title=Osteogenesis Imperfecta|date=January 28, 2005|pmid=20301472|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1295/|accessdate=26 March 2012}}</ref> |- | II || severa kaj preskaŭ ĉiam mortiga antaŭ aŭ dum la [[naskiĝo]] || ''[[COL1A1]]'', ''[[COL1A2]]'', || {{OMIM2|166210}} (IIA), {{OMIM2|610854}} (IIB) || aŭtosoma dominanta, ~100% ''de novo''<ref name=Steiner /> |- | III || rigardata kiel progresema kaj misformitema || ''COL1A1'', ''COL1A2'' || {{OMIM2|259420}} || aŭtosoma dominanta, ~100% de novo<ref name=Steiner /> |- | IV || ostoj misformitaj, sed kun normalaj [[sklero]]j || ''COL1A1'', ''COL1A2'' || {{OMIM2|166220}} || aŭtosoma dominanta, 60% de novo<ref name=Steiner /> |- | V || la sama trajtoj de la tipo IV, sed ĝi havas [[histologio|histologiajn]] trajtojn unikajn ("maŝaro-simila") || [[interferon induced transmembrane protein 5|''IFITM5'']] || {{OMIM2|610967}} || aŭtosoma dominanta<ref name=Steiner /><ref name=Shapiro2013>Shapiro JR, Lietman C, Grover M, Lu JT, Nagamani SC, Dawson BC, Baldridge DM, Bainbridge MN, Cohn DH, Blazo M, Roberts TT, Brennen FS, Wu Y, Gibbs RA, Melvin P, Campeau PM, Lee BH (2013) Phenotypic variability of osteogenesis imperfecta type V caused by an IFITM5 mutation. J Bone Miner Res doi: 10.1002/jbmr.1891 </ref> |- | VI || la sama trajtoj de la tipo IV, sed ĝi havas [[histologio|histologiajn]] trajtojn unikajn ("skvamoj de fiŝo") || ''[[SERPINF1]]'' || {{OMIM2|610968}} || aŭtosoma recesiva<ref name=Steiner /> |- | VII || asociita kun [[kartilago asociita proteino]] || ''[[CRTAP]]'' || {{OMIM2|610682}} || aŭtosoma recesiva<ref name=Steiner /> |- | VIII || severa al mortiga, asociita kun la [[proteino]] [[leprecan]] || ''[[LEPRE1]]'' || {{OMIM2|610915}} || aŭtosoma recesiva |} == Kuracadoj == La kuracadoj de OM enhavas [[bisfosfonato|bisfosfonatojn]] (kuraciloj kiel [[pamidronato]] kaj [[risedronato]]), [[kirurgio]] por rektigi la ostojn, kaj la [[fizioterapio]]. Se la [[malsanulo]] ne povas marŝi, lambastonoj aŭ [[rulseĝo|rulseĝoj]] ankaŭ estas uzata. == Historio == La malsano, aŭ tipoj de ĝi, nomiĝas variajn nomojn tra la jaroj kaj en malsamaj landoj. Inter la plej kutimaj alternativaj nomoj estas '''la sindromo de Ekman-Lobstein''', '''la sindromo de Vrolik''', kaj la komunuza '''vitra osto malsano'''. La nomo '''osteogenesis imperfecta''' datiĝas almenaŭ al jaro 1895 kaj estas la kutima nomo medicina en la [[20a jarcento|dudeka jarcento]]. La malsano estis trovita en [[mumio]] [[antikva Egiptio|antikva Egipta]] de 1000 [[A.K.|a.K.E]]. La normana reĝo [[Ivano la Senosta]] povus havi la malsanon. La studoj plej malnovaj de OM komencis en 1788 fare de la sveda Olof Jakob Ekman. Li priskribis la malsanon en sia tezo doktoriga kaj priskribis kazojn antaŭ la jaro 1678. En la jaro 1831, Edmund Axmann priskribis la malsanon je mem kaj lia du fratoj. Jean Lobstein kuracis tuŝitajn plenkreskulojn en la jaro 1833. Willem Vrolik ankaŭ studis la malsanon en la 1850-aj jaroj. La ideo ke la malsano estis la samo inter infanoj kaj plenkreskuloj venis en la jaro 1897 fare de Martn Benno Schmidt. {{Aŭdioartikolo|Eo Osteogenesis imperfecta.ogg|10-5-2014}} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Tradukita | lingvo = en | artikolo = Osteogenesis_imperfecta | revizio = 605972012 }} [[Kategorio:Muskoloskeletaj malsanoj]] [[Kategorio:Maloftaj malsanoj]] eefsjrq5ysecjik5r2tvkpknbk7o76x 0 487943 9482905 8900952 2026-09-27T20:16:40Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482905 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Jack TRAMIEL''' ([[Pola lingvo|pole]] Jacek Trzmiel; naskiĝis la [[13-an de decembro]] [[1928]] en [[Lodzo]], mortis la [[8-an de aprilo]] [[2012]] en [[Stanford (Kalifornio)]]) estis usona entreprenisto kaj komputikisto. Li estis fondinto de la firmao [[Commodore International]], kiu produktis interalie la [[persona komputilo|komputilojn]] [[Commodore 64]] kaj [[Amiga]]. Poste Tramiel estis posedanto de la firmao [[Atari (firmao)|Atari]] kaj kunkreinto de la komputilo [[Atari ST]]. == Fruaj jaroj == Tramiel naskiĝis en [[1928]] en [[Lodzo]], [[Dua Pola Respubliko|Pollando]] en familio de [[poloj|polaj]] [[judoj]]. Laŭ diversaj fontoj lia naskiĝnomo estis Jacek Trzmiel, Idek Tramielski aŭ Idek Trzmiel<ref>[http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/550043,zmarl-tworca-commodore-i-atari-pochodzil-z-lodzi,id,t.html ''Mortis la kreinto de Commodore kaj devenis de Lodzo'' - Dziennik Łódzki la 10-an de aprilo 2012 (pole)]</ref>. Kiel 10-jaraĝa knabo en [[1939]] li estis transportita al [[lodza geto]], kie dum 5 jaroj laboris en vestaĵ-fabriko. En aŭgusto [[1944]] kun sia patro li estis sendita al [[Aŭŝvico]]. Nazia kuracisto [[Josef Mengele]] trovis ilin kapablaj labori, do ambaŭ estis forportitaj al la [[koncentrejo]] Ahlem apud [[Hanovro]]. La patro de Tramiel ne ĝisvivis la finon de la [[dua mondmilito]] - probable li mortis pro [[tifo]], kvankam Jack opiniis, ke li mortis pro vakcinita benzino en eksperimento. Jack Tramiel ĝisvivis la liberigon de la koncentrejo en aprilo [[1945]]. == Elmigro == En [[1947]] Tramiel elmigris al [[Usono]], kie trovis laboron kiel mekanikisto en vendejo kaj rapide lernis la [[angla lingvo|anglan]]. En 1948 li iĝis soldato en [[usona armeo]], kie lia tasko estis riparadi oficejajn aparatojn. Post kelkaj jaroj de militservo li decidis forlasi la armeon kaj establi propran firmaon Commodore Portable Typewriter, riparantan [[tajpilo]]jn. Baldaŭ li havis kontaktojn kun eŭropaj firmaoj (i.a. kun [[Ĉeĥoslovakio|ĉehoslovaka]] tajpil-produktanto), kio donis grandan kreskon de la enspezoj. Por eviti nefavoran usonan import-leĝon (Ĉehoslovakio estis membro de [[Varsovia Pakto]]) li establis en 1955 en [[Toronto]] novan firmaon: Commodore Business Machines International. Tramiel deziris, ke lia firmao havu militan nomon; la soldataj rangoj ''General'' ([[generalo]]) kaj ''Admiral'' ([[admiralo]]) estis okupitaj, do la entreprenisto decidis uzi la nomon ''Commodore'' (komodoro, sub[[admiralo]]) == Commodore == [[Dosiero:Commodore64.jpg|eta|Commodore 64, la plej sukcesa varo de Tramiel]] En la [[1960-aj jaroj]] japanaj firmaoj komencis inundi la usonan merkaton per malmultekostaj tajpiloj. Pro abrupta malkresko de la enspezoj, Jack Tramiel decidis ŝanĝi la profilon de sia firmao. En [[1970]] estis produktitaj la unuaj [[kalkulilo]]j de Commodore, bazitaj sur [[Integra cirkvito|icaro]] de [[Texas Instruments]]. Meze de la 1970-aj jaroj la firmao prezentis sian unuan komputilon - [[Commodore PET|PET]]. Tramiel ne estis certa pri la ideo konstrui hejmkomputilojn de nulo, do deziris aĉeti la firmaon [[Apple]]. La propono interesis [[Steve Wozniak]], kiu tamen postulis tro altan prezon. PET signife superis tiuepokajn hejmkomputilojn, sed vere sukcesa iĝis ĝia posteulo - [[Commodore VIC-20|VIC-20]]. Tiu malmultekosta komputilo, produktata en centmiloj da ekzempleroj, konserviĝis en la historio de komputiko kiel unu el la plej bone vendataj varoj de Commodore. En 1982 aperis [[Commodore 64]] kun la [[mikroprocesoro]] [[MOS 6150]], kiu estis eĉ pli sukcesa: vendiĝis 22 milionoj da ekzempleroj, ĝis nun la plej bona rezulto por personaj komputiloj<ref>[http://jeremyreimer.com/m-item.lsp?i=137 Total Share: Personal Computer Market Share 1975-2005 | Jeremy Reimer's Blog (angle)]</ref>. En la epoko de sukceso de Commodore 64, Tramiel uzis la diraĵon: ''Ni devas konstrui komputilojn por la amasoj, ne por la [[socia klaso|klasoj]]'' (angle "We need to build computers for the masses, not the classes")<ref>[http://uk.ign.com/articles/2009/12/23/gamer-decades-the-1980s?page=2 Gamer decades: the 1980s (angle)]</ref>. == Atari == La {{daton|13|januaro|1984}}, pro konflikto kun la plej grava akciano de Commodore, Jack Tramiel decidis forlasi la entreprenon. Kune kun li maldungiĝis multaj laboristoj, interalie specialistoj pri [[komputila ludo|komputilaj ludoj]]. Post kelka paŭzo en la komputila branĉo, li kreis la firmaon Tramel Technology, Ltd., kies celo estis prilabori kaj produkti konkurencan personan komputilon de nova generacio. Samjare li aĉetis de [[Time Warner]] la firmaon [[Atari (firmao)|Atari Inc.]], kiu pro krizo de la komputilluda merkato en 1983 havis seriozajn financajn problemojn. Post la transpreno, la firmao lanĉis renovigitan serion de [[8-bita arkitekturo|8-bitaj komputiloj]]: [[Atari 800XL]], [[Atari 65XE]] kaj novgeneracian, [[16-bita arkitekturo|16-bitan]] modelon [[Atari ST]], kiuj komence ne ĝuis grandan popularecon inter la aĉetantoj. Danke al uzo de novaj teknologiaj solvoj, interalie [[MIDI]] kaj elstara [[programaro]] kiel [[Calamus]], [[DEGAS]] kaj [[Cubase]], Atari ST iĝis populara ne nur inter la ludemuloj, sed ankaŭ specialistoj pri [[perkomputila eldonado]] kaj muzik-prilaborado. La funkciojn de la komputilo utiligis multaj artistoj, interalie [[Mike Oldfield]], [[Jean-Michel Jarre]] kaj [[Czesław Niemen]]. Multaj muzikistoj ĝis nun sentimentas pri siaj aventuroj kun komputilo de Atari, kaj iuj uzas ĝin ĝis nun diverscele. Post forlaso de Commodore, Tramiel diris, ke ''komerco estas milito'' (angle "business is war")<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.atarimagazines.com/v3n10/JackTramiel.html |titolo=JACK TRAMIEL DECLARES WAR! (angle) |alirdato=2014-07-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20141009182255/http://www.atarimagazines.com/v3n10/JackTramiel.html |arkivdato=2014-10-09}}</ref>. Inter Commodore kaj Atari okazis milito je la kampo de komputiloj kaj teknologia konkurado, kiuj - rezulte de krizo de la komputila merkato en [[1990-aj jaroj]] kaj disvolviĝo de [[Persona komputilo|personaj komputiloj]] - gvidis ambaŭ firmaojn al interrompo de la funkciado, kaj al [[bankroto]]<ref>Boris Kretzinger: ''Commodore – Aufstieg und Fall eines Computerriesen'', Skriptorium-Verlag, 2005; {{ISBN|3-938199-04-0}}</ref>. En 1995 ĉefo de Atari Sam Tramiel havis [[koratako]]n, kaj Jack por mallonga tempo revenis al la firmao por supergardi ĝian funkciadon. En 1996 Tramiel vendis la firmaon al produktanto de [[malmoldisko]]j - Jugi Tandon Storage (JTS). Nova entrepreno, kreita en tiu fuzio, estis nomita JTS Corporation. Komence JTS planis daŭrigi sian laboron en ambaŭ branĉoj, tamen kelkajn monatojn poste, la {{daton|30|julio|1996}}, plejparto de laboristoj de Atari estis maldungita, kaj la tuta havaĵo - vendita. == Lastaj jaroj == Tramiel estis kunfondinto de la Usona Muzeo de [[Holokaŭsto]], malfermita en 1993. Li estis unu el pluraj travivintoj de la koncentrejo Ahlem, kiuj retrovis veteranon de [[usona armeo]] Vernon Tott, kiu militservante en la 84-a divizio savis la travivintojn. Jack Tramiel persone memor-honoris Tott per surmura skribaĵo en la Muzeo de Holokaŭsto diranta: ''Al Vernon W. Tott, mia liberiginto kaj heroo''<ref>[http://www.npr.org/2007/09/25/14661020/holocaust-survivors-honor-camp-liberator Holocaust Survivors Honor Camp Liberator (angle)]</ref>. Jack Tramiel mortis la {{daton|8|aprilo|2012}} pro korhalto en la aĝo de 83 jaroj. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Tramiel, Jack}} [[Kategorio:Poldevenaj usonanoj]] [[Kategorio:Polaj judoj]] [[Kategorio:Usonaj entreprenistoj]] [[Kategorio:Pioniraj komputikistoj]] qw4fegy73skrklrtl5os9s4v9xyuoq3 0 490665 9482796 9177506 2026-09-27T12:37:57Z Sj1mor 12103 9482796 wikitext text/x-wiki {{Informkesto burgo|Regiono-ISO=DE-NI|Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!-->|Zomo=11}} [[Dosiero:ScharzfelsMerian.jpg|eta|La kastelo en 1634.]] [[Dosiero:Scharzfels Ausblick.jpg|eta|Panorama loko.]] [[Dosiero:ScharzfelsBarbis.jpg|eta|La nuna aspekto de la burgo-ruino.]] La '''Burgo Scharzfels''' (germane: ''Burgruine Scharzfels'') estas la mezepoka ruino de fortikaĵo situanta oriente de la vilaĝo de Scharzfeld, urboparto de [[Herzberg am Harz]]. Ĝi situas en arbaro sur kresto proksimume 150 m super la Oder-valo. Dum jarcentoj post ĝia konstruo en la 10-a aŭ 11-a jarcento ĝi restis nekonkerebla fortikaĵo. La interna sekcio estas konstruita sur dolomita nudroko proksimume 20 m alta. La kastelo unue estis konkerita post sieĝo en 1761 dum la [[Sepjara Milito]] kaj tiam eksplodigita. == Konstruaĵo == De la fortikaĵoj de la antaŭa ekstera sekcio restis neniuj videblaj restaĵoj krom fontodomo. La pli malalta aŭ ekstera sekcio nun estas plata terasforma areo kun restoracio. Ŝtuparo, konstruita en la 19-a jarcento, kondukas al la supra sekcio sur la 20 metrojn alta dolomito roko. La roko havas areon de proksimume 20x60 metroj. Tiu aglonest-simila pozicio kun siaj vertikalaj rokflankoj igis la kastelon nekonkerebla. La ŝtonaj kastelkonstruaĵoj estis konstruitaj aldone al la roko aŭ en interspacoj. Laŭ tiutempaj raportoj, ekzistis almenaŭ aŭlo kaj turo. De la konstruaĵoj kaj la remparo nur konserviĝis fragmentoj, kiuj nun restaŭritis. En kontrasto, la tuneloj kaj ĉambroj hakitaj el la roko daŭre ekzistas, inkluzive de la 15 metrojn longa koridoro disde la kastelenirvojo. Plurcent metroj for de la kastelruinoj estas roko konata nomita ''Frauenstein'' kiu estis iam gvatpunkto kaj remparereto. == Historio == === Apero en la Mezepoko === La kastelo de Scharzfels estis verŝajne konstruita en la 10-a aŭ 11-a jarcento kaj apartenis en siaj fruaj tagoj al la Magdeburga arkidiocezo. Ĝi nur iĝis de historia signifo danke al imperiestro Lothair of Süpplingenburg kiu akiris ĝin en 1131 kaj turnis ĝin en regnan fortikaĵon ''(Reichsfeste)''. Tiu aĉeto estas atestita per la sama dokumento en kiu la kastelo estas menciita skribe por la unua fojo, kiel ''Castrum quoddam Scartuelt''. De tiu tempo la kastelo estis hejmo por pluraj grafaj linioj inkluzive de la Grafoj de Scharzfeld kiuj estis nomitaj laŭ la kastelo. Post ilia estingiĝo, la kastelo iĝis en 1300 kiel feŭdo de la Princlando de Grubenhagen posedaĵo de la grafoj de Hohnstein. Post la estingiĝo de la [[Harz|harca]] linio de la dinastio de Hohnstein en 1593, la feŭdaj kastelo kaj domo revenis al la dinastio de la Grubenhagenoj. En 1596 grafo Heinrich Julius von Brunswick-Wolfenbüttel heredis la fortikaĵon. Poste ĝi iĝis la posedo de la Hanovra linio de la Velfa dinastio. === Fortikaĵo kaj arestejo === En 1627 la kastelo estis vastigita, okupita fare de garnizono kaj tre fortikigita. En la jarcentoj post la konstruado de la kastelo neniu malamiko povis kapti ĝin, malgraŭ konfliktoj kiel ekzemple la [[Kamparana ribelo]] aŭ la [[Tridekjara milito]]. En la 17-a jarcento Scharzfels iĝis prizono. De 1695 Eleonore von Knesebeck (nask. en 1655) restis ĉi tie, kiu venis de prestiĝa Lüneburga familio (malalta nobelaro). Ŝi estis iĝinta la domservistino al princino Sophie von Ahlden post ŝia geedziĝo en 1682. Inter la delikateca deksesjarulino kaj Eleonore estis amikeco, speco de patrina-filina rilato. Eleonore ankaŭ iĝis inicita en la [[ekstergeedzeca amafero]] de Sophie kun la malzorgema grafo Philip Christoph von Königsmarck kaj portis la amleterojn inter la sekrete enamiĝintoj. La familio von Knesebeck ofte provis startigi laŭleĝan procezon kaj ofertis vane kaŭcion de 100.000 taleroj. La kaptitino restis malliberigita en malgrandega ĉambro kun la nura privilegio vidi maljunan flegistinon unufoje potage. Ŝia familio poste subaĉetis la tegmentiston Veit Rentsch. Kiel rezulto Eleonore estis liberigita en 1697 kun ekstera helpo en aŭdaca maniero: ŝi estis alkroĉita al la korpo de la savanto dum la 20 metrojn longa sobenigo pere de ŝnuro. Antaŭe, li faris malfermaĵon en la tegmento de la ĉambro de kie la kaptitino estis transportita eksteren. Malsupre, ŝia frato atendis kun manpleno da surĉevalaj viroj kaj portis ilin al sekura loko. Ŝi vojaĝis al Vieno por ricevi imperiestran leteron de protekto kaj poste ŝi moviĝis al Braunschweig. En 1717 ŝi mortis en vilaĝo proksime de tiu grandurbo. De la familio de Sophie, ŝi ricevis 2.000 talerojn da subteno.. === Konkero === En 1761, dum la Sepjara Milito, korpuso de francaj soldatoj, numerantaj proksimume 6.000 virojn, ekaperis antaŭ la Scharzfels-kastelo. Ili ne sukcesis ke la burgodefendantoj kapitulacis, finfine nur per ruzo kaj subtera tunelo. Post dek-taga sieĝo, la garnizono transcedis la kastelon la [[25an de septembro]] [[1761]]. La kapto de tiu ĝis tiam nekonkerebla fortikaĵo kaŭzis grandan jubiladon en Parizo. Ilia ĝojo estis malaltigita kiam iĝis konate ke la defendantoj estis plejparte malsanuloj. Poste ili eksplodigis la burgon ĉarprinco Ferdinand von Braunschweig estis alproksimiĝanta kun armeo. Ekde tiam la kastelo estas ruino. == Ekskursocelo ŝatata == La kastelo estas nr. 151 en la etaparo de ''Harzer Wandernadel'' kaj estas parto de la migradoretoj ''Karststeig'' respektive ''Harzer Baudensteig''. La norda flanko de la dolomita roko estas eĉ uzita por sporta grimpado. == Literaturo == * Ernst Andreas Friedrich: ''Die Burgruine Scharzfels'', S. 73-75, in: ''Wenn Steine reden könnten'', Band II, Landbuch-Verlag, Hannover 1992, ISBN 3-7842-0479-1. * Wolfgang-Dietrich Nück: ''Graf Sigebodo II. von Scharzfeld/Lauterberg'', Verlag für Regionalgeschichte, Bielefeld 2008, ISBN 978-3-89534-692-7. * Firouz Vladi: ''Die Burg Scharzfels'', Verlag Jungfer, Herzberg 1990, keine ISBN. * Hans-Heinrich Hillegeist: ''Die Einnahme und Zerstörung der Burg Scharzfels durch die Franzosen vor 250 Jahren'' In: Unser Harz, 12/2011. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.burgenwelt.de/scharzfels/scharzfels.htm Priskribo ĉe ''Burgenwelt.de''.] * [http://www.burgen.de/deutschland/scharzfels/ Priskribo ĉe ''Burgen.de''.] * [http://www.badlauterberg.de/verein/archiv/ruine/ruine.htm Priskribo kaj fotoj el la 19-a jarcento.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100927055335/http://www.badlauterberg.de/verein/archiv/ruine/ruine.htm |date=2010-09-27 }} * [http://www.sagen.at/texte/sagen/deutschland/niedersachsen/div/scharzfels.html Legendoj pri la burgo.] * [http://www.karstwanderweg.de/kww027.htm Priskribo kun skizoj sur la retpaĝaro de migradopada reto ''karstwanderweg.de''.] * [http://www.karstwanderweg.de/kww027t2.htm Fuĝo el la burgo en 1697.] * [http://burgrekonstruktion.de/main.php?g2_itemId=579 Skizo de la mezepoka komplekso.]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorio:Herzberg am Harz|Scharzfels]] [[Kategorio:Kasteloj en Malsupra Saksio|Scharzfels]] 87l504tihl89kr5zfnk4oy1f1sbfry5 0 492746 9483006 8722956 2026-09-28T06:05:48Z Sj1mor 12103 9483006 wikitext text/x-wiki {{Tiu-ĉi artikolo|temas pri la kastelo ''Moritzburg'' en Saksio-Anhalto. Sendepende ekzistas samnoma kastelo ''[[kastelo Moritzburg (Saksio)|Moritzburg]]'' en la samnoma komunumo [[Moritzburg (Saksio)|Moritzburg]] de [[Saksio]], kaj plia samnoma kastelo en la urbo [[Zeitz]].}} {{Informkesto muzeo |priskribo de bildo= |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=DE |Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!--> | situo sur mapo = |tipo1 = reliefo |zomo=13 |estro= |vizitantoj= }} [[Dosiero:Moritzburg, Burgtor als Hauptzugang.jpg|eta|<center>la burga enirejo]] La mezepoka burgo '''Moritzburg''' {{prononco|MOricburk}} estas fortikigita kastelo en la urbo [[Halle (Saale)]] de Germanio. La burgo ekkonstruiĝis en la jaro 1484, kaj nur pli poste ĝi iĝis la rezidejo de la arĉepiskopoj de [[Magdeburg]]. Ĝi konstruiĝis en stilo de malfrua [[gotiko]] kaj nuntempe estas inter la plej imponaj urbaj konstruaĵoj. Ekde la 19-a jarcento ĝi precipe servas kiel loko de pli-ol-regione atentata muzeo pri arto. Ekde la jaro j2005 kaj 2008 la norda kaj okcidenta aloj modernece ampleksiĝis - ekde la 13-a de decembro 2008 la nun pli vasta arta muzeo denove publike alireblas. {{Projektoj}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Kasteloj en Saksio-Anhalto]] [[Kategorio:Muzeoj en Saksio-Anhalto]] [[Kategorio:Muzeoj pri arto]] 965db1d1hot93ovnd2dx7k8gpjgvr0x 0 495594 9482981 8936587 2026-09-28T04:34:21Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482981 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''João Rodrigues Cabrilho''', konata ankaŭ kiel '''Juan Rodríguez Cabrillo''' (ĉ. [[13-a de marto]] de [[1499]] — [[3-a de januaro]] de [[1543]]), estis [[Portugalio|portugala]] navigisto kaj [[esploristo]] de la [[16a jarcento]]. Li estas konata ĉefe ĉar realigis unu el la unuaj eŭropaj ekspedicioj ĉe la okcidenta marbordo de [[Nordameriko]] ([[Pacifika Oceano]]) dum li navigadis je la servo de la [[Hispanio|Hispana monarkio]], nome ĉe la marbordo kie nun estas la aktuala ŝtato de Kalifornio (kie li estis la unua konata eŭropano kiu tie surteriĝis), kaj ĉar li partoprenis en la fondo de la urbo [[Oaxaca]], en [[Meksiko]]. Li ankaŭ partoprenis en la konkero de la ĉefurbo de la [[Azteka Imperio]] nome [[Tenoĉtitlano]], kun la [[konkistadoro]] [[Hernán Cortés]] en 1521, kaj kun [[Pedro de Alvarado]] plus aliaj 300 eŭropanoj, en la konkero de la teritorioj kiuj enhavas la nunajn de [[Honduro]], [[Gvatemalo]] kaj [[Salvadoro]], el [[1523]] al [[1535]].[[Dosiero:Cabrillo National Monument (Loki30).jpg|dekstre|eta|250px|Monumento al Cabrilho, Point Loma, [[San Diego]], [[Kalifornio]], [[Usono]].]] == Bibliografio == * Visconde de Lagoa, ''João Rodrigues Cabrilho – achegas para a sua biografia'', pref. do Comodoro Sarmento Rodrigues, Lisboa, Agência Geral do Ultramar, 1958. * Harry Kelsey (curator of history at the Natural History Museum of Los Angeles County) – ''Juan Rodriguez Cabrillo'', 1998. * Kelsey, Harry. 1986. ''Juan Rodríguez Cabrillo''. The Huntington Library, San Marino * Cabrillo National Monument Foundation. 1999 "An Account of the Voyage of Juan Rodriguez Cabrillo." == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.instituto-camoes.pt/cvc/navegaport/d14.html Instituto Camões] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060627075135/http://www.instituto-camoes.pt/cvc/navegaport/d14.html |date=2006-06-27 }} * [https://web.archive.org/web/20100819052050/http://www.nps.gov/archive/cabr/juan.html Cabrillo National Monument] * [http://www.sdmaritime.org/san-salvador-build/ San Salvador build site at the Maritime Museum of San Diego] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121105032930/http://www.sdmaritime.org/san-salvador-build |date=2012-11-05 }} * [http://www.portofsandiego.org/recreation/2523-maritime-museum-port-celebrate-milestone-in-construction-of-historic-ship-replica.html Port of San Diego Celebrates Milestone in Construction of Historic Ship Replica] {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Rodriguez Cabrillo, Juan}} [[Kategorio:Hispanaj esploristoj]] [[Kategorio:Portugalaj esploristoj]] [[Kategorio:Hispanaj konkistadoroj]] glbc6vkzykpp74xjhxrxfa4k0ueevc9 0 497198 9482794 9431465 2026-09-27T12:37:22Z Boivie 1827 Fonto por la klimata diagramo. 9482794 wikitext text/x-wiki {{Informkesto usona kantono |kantono=Door |bildo= {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |ĉefurbo= ''{{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}}'' |plej_granda_urbo= |subŝtato= Viskonsino |mapo= {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |areo_suma_km2= {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} |areo_tera_km2= {{unuo|{{#expr:{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}-{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}*{{#invoke:Wikidata|claim|P2927}}/100) round 0}}}}}} |areo_akva_km2= {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}*{{#invoke:Wikidata|claim|P2927}}/100) round 0}}}} |fondodato= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} |loĝantaro= {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} |censa_jaro={{#invoke:Wikidata|claim|P1082|qualifier=P585|parameter=time:Y}} |denso_km2= {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} |horzono= [[UTC-6]], somere [[UTC-5]] |retejo= {{#invoke:Wikidata|claim|P856}} |nomo_laŭ= {{#invoke:Wikidata|claim|P138|parameter=link}} |zomo = 7 |notoj= {{Maplink|frame=yes|plain=yes|frame-width=250|frame-align=center|type=shape|fill=#ffffff|fill-opacity=0|stroke-width=3}} }} '''Kantono Door''' - angle ''Door County'' - estas kantono en la pleja oriento de la [[Usono|usona]] [[usona ŝtato|subŝtato]] [[Viskonsino]]. Ĝi situas sur duoninsulo en la [[Miĉigana lago]] kaj ankoraŭ ampleksas iujn ĉirkaŭajn insulojn. La kantona ĉefurbo estas la urbo ''Sturgeon Bay'', nomata laŭ la golfeto ''Sturgeon'' de la [[Miĉigana lago]]. Laŭ la stato de la jaro {{WikidataLoĝantaroDato}} en la kantono vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|personoj}} sur areo de {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La kantono estis fondita en 1851 kaj organizita en 1861. Ĝi estas nomita laŭ la [[markolo]] inter la Duoninsulo Door kaj Insulo Vaŝingtono. Ĉi tiu danĝera trairejo, konata kiel ''Death's Door'' (Mortpordo), enhavas [[Vrako|vrakojn]] kaj estis konata al indianoj kaj fruaj francaj esploristoj. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj|parameter=link}}. Kromnomita la "[[Kabo Cod|Kabo Kod]] de la [[Mezokcidenta Usono|Mezokcidento]]", kantono Door estas populara fericelloko. == Klimato == {| |- |{{Klimata diagramo | Kantono Door | -8| -6| 57 | -15| -8| 54 | -4| 1| 60 | -2| 9| 129 | 3| 13| 93 | 9| 18| 85 | 12| 21| 97 | 15| 20| 78 | 12| 19| 87 | 3| 11| 129 | 1| 7| 85 | -2| -2| 65 |float=left |clear=left |Fonto = <ref name = "nasa">{{Cite web|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php|title= NASA Earth Observations Data Set Index|access-date= 30 Januaro 2016|publisher= NASA|archiveurl= https://web.archive.org/web/20171128214629/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php|archivedate= 2017-11-28}}</ref> }} |} {{-l}} == Galerio == {| |[[Dosiero:DoorCountyWisconsinCourthouse.jpg|250ra|eta|maldekstra|<center>la administra centro de la kantono]] |[[Dosiero:Sherwood Point Lighthouse (30436896).jpg|250ra|eta|maldekstra|<center>lumturo ''Sherwood'']] |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo|https://www.co.door.wi.gov}} ({{en}}) {{Kantonoj de Viskonsino}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|Usono}} [[Kategorio:Kantonoj de Viskonsino|Door]] p75djmcdvf5f1xjrbf3164ar76yzdvp 0 505341 9482810 8912292 2026-09-27T12:54:02Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482810 wikitext text/x-wiki '''Indikospecio''' estas ajna biologia [[specio]] kiu difinas trajton aŭ karakterizaĵon de la medio. Ekzemple, specio povas konturi ekoregionon aŭ indiki [[Mediscienco|medi-cirkonstancon]] kiel ekzemple ekapero de [[malsano]], [[poluo]], speciokonkurado aŭ [[klimata ŝanĝo]]. Indikospecioj povas esti inter la plej sentemaj specioj en regiono, kaj foje funkcii kiel fruaj avertoj al monitoradaj biologoj. Planto- kaj besto-specioj estis uzitaj por indikiloj dum jardekoj por kolekti informojn pri la multaj regionoj. [[Vertebrulo]]j estas utiligitaj kiel indikilo de populaciotendencoj kaj vivejo por aliaj specioj.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Ecological Uses of Vertebrate Indicator Species|familia nomo=Landres, P.B|persona nomo=Verner|jaro=1988|eldoninto=Thomas J.W}}</ref> Speciidentigo estas gravega por la konservado de [[biodiverseco]]. Ĉirkaŭ 1.9 milionoj da specioj estis identigitaj, sed ekzistas 3 ĝis 100 milionoj da specioj. Kelkaj el ili ne estis studitaj. Aperas novaj specioj ĉiun jaron kiuj estas nekonataj kaj daŭre estas malkovritaj ĉiun jaron.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286117/indicator-species|titolo=indicator species|alirdato=2013. Web. 11a Jun. 2013|eldoninto=Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online.}}</ref> Indikospecioj servis kiel laŭmezuraj medicirkonstancoj. La kialo de tiuj specioj de planto devas determini kiom bone aliaj specioj povas kreski en la sama loko. {{Ĉefartikolo|Bioindikilo}} Indikospecioj ankaŭ estas konataj kiel gardostarantaj organismoj, t.e. organismoj kiuj estas idealaj por biomonitorado. Organismoj kiel ekzemple [[ostro]]j kaj [[mitulo]]j estis grandskale utiligitaj kiel bioekranoj en maraj kaj estuaraj medioj. Ekzemple, la "Mussel Watch" programo estas tutmonda projekto uzanta mitulojn por taksi mediajn efikojn al marbordaj akvoj. Iliaj bone dokumentitaj manĝigokutimoj, senmova kondiĉo kaj ilia rolo kiel integritaj partoj de la nutroĉeno estas kelkaj el ĉefkialoj kial ostroj kaj mituloj estas vaste uzitaj bioekranoj. Konsiderinda kvanto de poluaĵkoncentriĝoj estas trovita en la surfacaj sedimentoj de maraj kaj estuaraj medioj. Grava fizika proceso reganta la transporton de bona partikla materialo kaj rilataj partiklo-malliberaj poluaĵoj en estuaraj medioj estas resuspendo. Fortaj ventoj kreas surfacajn ondojn, kiuj, en malprofunda akvo, projekcias energion al la akvo-sedimenta interfaco rezultiganta resuspendon de bona sedimento de la supraj tavoloj de la estuarplanko. Bona materialo povas esti transportita per tajdaj fluoj al aliaj partoj de la estuaro kaj eventuale al la oceano. Mituloj kaj ostroj estas filtrilpluigiloj kaj tial asimilado estas per konsumado de partikloj en la akvokolono. Sedimenta resuspendo estas tiel gravega en la bioamasiĝa procezo kiu helpas la taksadon de eblaj negativaj biologiaj efikoj de sedimentaj poluaĵoj pri maraj kaj estuaraj medioj. == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * {{Cite book |last1=Farr |first1=Daniel |authorlink= |title=Indicator Species |year=2002 |publisher=in Encyclopedia of Environmetrics (eds. A H El-Sharaawi and W W Piegorsch), John Wiley & Sons, Ltd. |location= |isbn=978-0-471-89997-6 |postscript=<!--None--> }} * {{Citaĵo el gazeto|url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/119379245/abstract/|titolo=Indicators for monitoring biodiversity. A hierarchical approach|alirdato=2009-09-14|familia nomo=Noss|persona nomo=Reed|jaro=1990|gazeto=[http://www.conbio.org/SCB/Publications/ConsBio/ Conservation Biology]|volumo=4|numero=4|COI=10.1111/j.1523-1739.1990.tb00309.x|aranĝo=PDF|paĝoj=355–364}}{{404|date=July 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite book |last1=Shrivastava |first1=Rahul |authorlink= |title=Indicator Species |year=2007 |publisher=in Encyclopedia of Environment and Society (ed. Paul Robins), Thousand Oaks, CA: Sage Publications |location= |isbn=1-4129-2761-7 |postscript=<!--None--> }} * {{Citaĵo el libro|titolo=Ecosystem engineering by tubificid worms stimulates macrophyte growth in poorly oxygenated wetland sediments|familia nomo=Mermillod, F and Lemoine, D.G|jaro=2010|eldoninto=Functional Ecology}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Umami Taste Receptor|familia nomo=Xiaodong.|jaro=, 2010. Web. 6 Sept. 2011|eldoninto=McGraw-Hill Education}} * {{Citaĵo el libro|titolo=The biology of an Antarctic aquatic moss community|familia nomo=Friddle, J. and Dartnall, H. J. G|jaro=1978|eldoninto=Freshwater Biology}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.marietta.edu/~biol/biomes/troprain.htm Indicator Plant/Indicator Animal species] marietta.edu—"The Tropical Rain Forest" * [https://web.archive.org/web/20080516044128/http://www.epa.gov/bioindicators/html/biointeg.html Biological Indicators of Watershed Health: Biological Integrity] - US Environmental Protection Agency * Online biomonitoring of water quality by a 24/7 record of various bivalve molluscs' behavior and physiology worldwide (biological rhythms, growth rate, spawning, daily behavior): la projekto [http://molluscan-eye.epoc.u-bordeaŭ1.fr/index.php?rubrique=accueil&lang=en MolluSCAN ''eye'']{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://canarydatabase.org/ Canary Database: Index] * http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286117/indicator-species * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286117/indicator-species|titolo=indicator species|alirdato=2013. Web. 11a Jun. 2013|eldoninto=Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online.}} [[Kategorio:Biologio]] [[Kategorio:Ekologio]] bsa0f4fyvhx041rkevn2j63d7yo7ueo 0 508306 9483024 9306652 2026-09-28T06:07:42Z Sj1mor 12103 9483024 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:Rundstrickmaschine Zungennadeln.jpg|eta|250ra|<center>Detalo de rondtrikmaŝino]] '''Trikmaŝino''' apartenas al [[maŝino]]j uzataj en la [[tekstilindustrio]]: ĝi estas solvo de la manovro de la mekanikizo de mantrikado kaj servas por pretigi trikitajn [[ŝtofo]]jn kaj/aŭ trikitajn vestaĵojn. Ĝia agado baziĝas sur la metodo kiu pretigas maŝojn el [[fadeno]] kaj kunligas ĉi tiujn por krei kontinuan ŝtofon. La maŝinoj havas programeblan kontrolon kiu kapabligas ilin multispece modifi la elformon kaj interligon de la maŝoj. Ĉi tiu ebligas krei variajn desegnaĵojn kaj ŝtofojn kun variaj proprecoj por fabrikado de vestaĵoj kaj diverstipajn teknikajn ŝtofojn por la [[industrio]], [[agrikulturo]], [[kuracado]], [[higieno]] ktp. == Historio == [[Dosiero:Old knitting machine.jpg|eta|250 px|[[William Lee|Lee]]-sistema trikmaŝino el la 19-a jarcento en la kolekto de la ''Óbudai Múzeum'' en [[Budapeŝto]]]] Inventinto de la trikmaŝino estis la angla [[William Lee]], li kreis la unuan maŝinon por anstataŭigi la mantrikadon en 1589. Li intencis uzi ĝin por triki ŝtrumpojn. Li prezentis la inventaĵon al reĝino [[Elizabeto la 1-a (Anglio)|Elizabeto la 1-a]] sed ŝi ne aprecis ĝin. Ankaŭ la metiistoj kiuj produktis ŝtrumpojn manlabore akceptis la maŝinon malamikeme, ili vidis konkurencon en ĝi. Fine, Lee translokiĝis en Francujon kaj fondis fabrikon en [[Rueno|Rouen]] en 1612. Li ne estis sukcesa kaj post lia morto en 1614 lia frato, James retranslokigis la maŝinojn en Anglujon. Li estis tie pli kapabla kaj povis disvastigi la trikmaŝinon ne sole en Anglujo sed ankaŭ en ceteraj eŭropaj landoj. La esenco de la invento de Lee estis la speciala nadlo (ni nomas ĉi tian formon nuntempe “hoknadlo”) kaj la ceteraj maŝformataj iloj (fadenondumilo, premilo), plue la mekanismo kiu movas ilin sub efiko de homa forto. Ankaŭ gravan rolon ludis la angla William Cotton kiu patentigis lian trikmaŝinon en 1864. Ĉi tiu maŝino portas la nomon “cotton-maŝino” ankaŭ nuntempe. La maŝino uzas ankaŭ hoknadlojn kaj kapablas aŭtomate aliigi la larĝon de la trikita edro (larĝigo kaj mallarĝigo). Josiah Crane estis la inventanto de la unua trikmaŝino de varpsistemo kun hoknadloj, li kreis ĝin en 1768. Ĝis tiam ĉiuj trikmaŝinoj uzis hoknadlojn. Matthew Townsend inventis nur la nadlon en 1849 kiun ni nomas nuntempe “langonadlo” kaj en 1859 Redgate kreis alian varianton de la trikmaŝino de varpsistemo kun langonadloj kiun ni nomas nuntempe “raŝel-maŝino”. ([[Élisabeth Félice Rachel]] estis fama franca aktorino, ŝi popularigis la skarpojn fabrikitajn sur ĉi tiu maŝino.) La amerika Isaac Wixom Lamb uzis ankaŭ la langonadlon en sia unua plattrikmaŝino en 1863. Langonadloj estis uzataj ankaŭ en la ŝtrumptrikmaŝino kiu estis inventata en 1866 de la amerika William H. McNary kaj kapablis triki aŭtomate la kalkanejon kaj piedpintejon. La giganta teknika evoluo en la 20-a jarcento efikis ankaŭ en la evoluo de la trikmaŝinoj. Aperis novtipaj triknadloj (ŝovtriknadlo, patentnadlo) kiuj ebligas atingi pli grandan rivolufrekvencon. Helpe de perfektigoj de la konstrukciaĵoj de la maŝinoj kaj kun apliko de maŝinregado per infotekniko aperis novaj trikstrukturoj kiuj daŭre rivelas novajn aplikadajn areojn. Trikmaŝinoj estas nuntempe nemalhaveblaj maŝinoj por fabrikado de vestaĵoj kaj industriaj materioj. == Principo de la funkciado == [[Dosiero:Tűk 2.jpg|eta|maldekstra|Nadloj por trikmaŝinoj. ''a)'' Langonadlo, ''b)'' hoknadlo, ''c)'' ŝovnadlo, ''d)'' patentnadlo.]] [[Dosiero:Single jersey.jpg|eta|120 px|Strukturo de la trikaĵo de veftsistemo.]] [[Dosiero:Trikot.jpg|eta|120 px|Strukturo de la trikaĵo de varpsistemo.]] En la trikmaŝino laboras nadloj, la maŝoj formiĝas sur tiuj. La nadloj estadas en la nadlolito (nadlejo). Depende de la formo de la nadlolito oni diferencigas '''plat-''' kaj '''rondtrikmaŝinojn'''. La formo de la nadlolito de la plattrikmaŝino estas plata, la rondtrikmaŝino havas aŭ cilindroforman aŭ diskoforman nadloliton. Produktaĵo de plattrikmaŝino estas platforma, tiu de rondtrikmaŝino estas tubo. Oni diferencigas trikmaŝinojn de veftsistemo kaj varpsistemo. '''Maŝinoj de veftsistemo''' principe povas triki trikitaĵon el unusola fadeno kaj ĉi tiu fadeno kreas maŝojn unu apud alia laŭirante laŭlarĝe en la peco. En la '''maŝinoj de varpsistemo''' estas necese havi samnombrajn fadenojn ol la nombro de la funkciantaj nadloj. Ĉi tiuj fadenoj viciĝas unu apud alia laŭlarĝe en la maŝino kaj ili kunkroĉiĝas per la maŝoj. Nadloj en la maŝino de veftsistemo estas movataj laŭlonge – en cilindro supren-malsupren, en disko antaŭen-malantaŭen. Por ĉi tiu manovro nadloj havas elstarantan “piedon” kiu alĝustiĝas en la kanalon. Ĉiuj nadloj movas individue. Kontraste, nadloj en maŝinoj de varpsistemo estas fiksataj en komuna relo kaj movas kune. == Plej gravaj trajtoj de la trikmaŝinoj == La plej grava dateno de la trikmaŝino estas la distanco de la nadloj kiu esprimiĝas en la '''fajno''': ĉi tiu signifas la nombron de nadloj en distanco de 1 colo (25,4 mm). Ju pli granda estas ĉi tiu nombro des pli fajna estas la maŝino, des pli maldika fadeno estas uzebla, des pli malgrandaj maŝoj estas produkteblaj kaj des pli fajna kaj maldika estas la produktaĵo. Maŝinoj estas produktataj nuntempe en fajno de 2 ĝis 60. Por plattrikmaŝinoj tre grava parametro estas la '''larĝo de la maŝino''', nome la longo de la nadlolito (mezurata en centimetroj). Ju pli longa estas la nadlolito des pli larĝa peco estas trikebla sur la maŝino. Mallarĝaj maŝinoj servas ekz. por triki rubandojn, larĝaj maŝinoj estas uzataj por triki ŝtofojn aŭ vestojn, puloverojn, kardiganojn ktp. – ĉi lastaj eventuale en unusola nedividebla peco (ne aŭ apenaŭ pretendas poste [[Tajlado|tajladon]] kaj [[Kudrado|kudradon]]). Por rondtrikmaŝinoj simile grava estas la '''diametro de la maŝino''', nome la diametro de la cilindro aŭ la disko. Ĉi tiu estas mezurata en coloj aŭ milimetroj. Maŝinoj de plej malgranda diametro servas por triki maldikajn tubojn kaj ŝnuretojn, per maŝinoj de 3–4 coloj oni trikas ŝtrumpojn, pli grandaj maŝinoj estas produktmaŝinoj de subvestoj (ekz. [[Subĉemizo|subĉemizoj]], [[T-ĉemizo|T-ĉemizoj]], [[Poloa ĉemizo|poloĉemizoj]]) kaj tubformaj ŝtofoj, ĉi lastaj estos tondataj laŭlonge kaj uzataj per tajlado kaj kudrado. Karakteriza dateno de la maŝinoj de veftsistemo estas la '''nombro de maŝformantaj unuoj'''. Nadloj kreas maŝojn en ĉiuj unuoj. Konsekvence, produktiveco estas en konekso kun ĉi tiu parametro: ju pli granda estas la nombro de maŝformantaj unuoj des pli da maŝoj formiĝas dum uno turniĝo de la maŝino. Nombro de maŝformantaj unuoj influas ankaŭ la kapablon por fari variajn desegnaĵojn. [[Dosiero:Circular knitting machine.jpg|eta|maldekstra|250ra|<center>Moderna industria rondtrikmaŝino]] == Aplikadoj de la trikmaŝinoj == La multaj varioj de la trikmaŝinoj ofertas multajn eblojn por aplikadoj. === Aplikadoj por fabrikado de vestaĵoj === Fabrikado de vestaĵoj estas la plej ofta aplikado de trikmaŝinoj. [[Pulovero]]j, kardiganoj, trikitaj vestoj por virinoj estas produktataj tipe sur '''plattrikmaŝinoj''' (ĉi tiuj laboras kun lango- aū patentnadloj) respektive '''cotton-maŝinoj''' (ili uzas hoknadlojn), ĉar tiuj estas konvenaj por triki edrojn (antaŭa kaj malantaŭa paneloj, manikoj, kolumo) en formo konformata al fasono, rezultante tre malmultan defalaĵon. Specialaj tipoj de plattrikmaŝino estas la aŭtomataj tipoj kiuj servas por triki ganton respektive ĉapon. '''Rondtrikmaŝinoj''' estas uzataj pleje por produkti ŝtofon (unu bonkonata tipo de ĉi tiuj estas, ekzemple, la ''[[ĵerzo]]'') el kiu la produktaĵo estos pretigita per tajlado kaj kudrado. Rondtrikmaŝinoj de granda diametro (30 coloj kaj plu) faras ŝtofojn ekzemple por litotuko, litokovrilo, protektan tegaĵon por matraco ktp. Alia grupo kun diametro de 16–24 coloj servas por produkti ŝtofon ĉefe por tolaĵoj (subĉemizoj, T-ĉemizoj, poloĉemizoj ktp.) ĉar ĉi tiuj diametroj estas adekvataj kun la diametro de [[homa korpo]] de infaneto ĝis adolto. Avantaĝo estas ke la vestaĵoj pretigitaj de ĉi tiu trikita tubo ne pretendas laŭlongan kudraĵon, la antaŭa kaj malantaŭa paneloj de la vestaĵo formiĝas aŭtomate. Ekzistas nuntempe maŝinoj de ĉi tiu subgrupo kiuj kapablaj triki kompletajn vestaĵojn en unu peco, ĉi tiuj ne aŭ apenaŭ pretendas poste tajladon kaj kudradon. Por fabrikado de ŝtrumpoj, ŝtrumpetoj kaj ŝtrumppantalonoj estas uzataj specialaj rondtrikmaŝinoj de malgranda diametro (2,5–4 coloj). Laŭtempaj aŭtomataj ŝtrumptrikmaŝinoj laboras tre rapide kaj iuj tipoj kapablas fermi la piedpintejon direkte en la maŝino. (Laŭkutime ĉi tiu operacio estas apartigata.) Alispecaj ŝtrumpmaŝinoj, servantaj por fabriki fajnajn ŝtrumpojn por virinoj de nilono, trikas simplan tubon kaj la vera formo de la ŝtrumpo estos formigata per termotraktado. Ŝtrumppantalonoj estas produktataj el du apartaj ŝtrumpkruroj kiuj estos poste kunkudritaj, sed ekzistas ankaŭ modernaj ŝtrumptrikmaŝinoj kiuj pretigas la kompletan ŝtrumppantalonon en unu sola peco. '''Trikmaŝinoj de varpsistemo''' produktas ŝtofon por tajlado kaj kudrado. Pli fajnaj tipoj de ĉi tiu maŝingrupo pretigas ŝtofojn por tolaĵoj, roboj, bankostumoj, sportvestoj ktp. el artefaritaj fibroj (nilono, poliestero, viskozo). Trikitaj puntoj kaj ŝtofoj por korsetoj, mamzonoj, krome puntkurtenoj kaj meblotegaĵoj estas pretigataj per raŝel-maŝinoj. === Aplikadoj por fabrikado de teknikaj tekstilaĵoj === Graveco de tekstilaĵoj en la teknika sektoro kontinue kreskas. En ĉi tiu procezo la '''raŝel-maŝinoj''' ludas nuntempe elstaran rolon. Ĉi tiuj maŝinoj produktas ekzemple sennodajn retojn uzataj en la konstruada industrio, agrikulturo, fiŝado, trafikila industrio, en sportejoj, materialmovado ktp. Produktoj de ĉi tiu maŝino estas ankaŭ sakoj trikitaj direkte al formo kaj geotekstilaĵoj. Grava produkto de la raŝel-maŝino estas la tn. “spaca ŝtofo” – ĉi tiu konstruiĝas el du trikitaj tavoloj inter kiuj lokiĝas relative dikaj sed elastaj monofilamentoj grandlinie perpendikle al la tavoloj. Inter la tavoloj elformiĝas breĉo (konstruante la spacon) kaj la ŝtofo estas elaste kunpremebla en diko. Ĉi tiu produkto estas uzebla ekzemple anstataŭ ŝaŭmplasto en la mebloindustrio kaj por pretigo de terapiaj helpiloj aŭ por multaj aliaj celoj. '''Rondtrikmaŝinoj''' taŭgas por triki tubojn, laĉojn, kabloizolaĵojn aŭ fortigajn materiojn por kompozitoj. Ekzistas rondtrikmaŝinoj kiuj povas triki tubforman specan ŝtofon por similaj celoj kiel la raŝel-maŝinoj. === Aplikadoj por fabrikado de tekstilaĵoj por kuracado === Multaj tipoj de trikaĵoj estas uzataj kiel elastaj aŭ neelastaj pansaĵoj, bandaĝoj. Grava produktaĵo estas la elasta terapia ŝtrumpo kiu pretiĝas per speciala tipo de ŝtrumptrikmaŝino. Trikmaŝino de varpsistemo trikas retojn por fortigi la operacian kudraĵon kaj ankaŭ artefaritajn angiojn. Trikaĵoj ludas rolon ankaŭ per pretigo de artefaritaj kardiovalvoj kaj aliaj medicinaj tekstilaĵoj. == Fontindikoj == * David J. Spencer: Knitting Technology. Pergamon Press, 1982. ISBN 0-08-024763-6 * Klaus Peter Weber, Marcus Weber: Wirkerei und Strickerei. Deutscher Fachverlag, 2003. ISBN 3-87150792 X * Peter Offermann, Harald Tausch-Marton: Grundlagen der Maschenwarentechnologie. Fachbuchverlag Leipzig, 1978 * [http://radioverda.com/storage/post/KudraTrika.pdf M. kaj V. Verda: Kudra kaj Trika Terminaro. Esperanto Press, Kanado, 1960] == Vidu ankaŭ == * [[Trikado]] * [[Tekstilindustrio]] {{Elstara}} {{ADLS|2017|07}} <!-- kaj same de la 8-a semajno de 2017 --> {{Projektoj}} [[Kategorio:Trikado]] [[Kategorio:Teksaĵindustrio]] [[Kategorio:Industrio]] [[Kategorio:Tekniko]] hr0bz8behrqxa568fz9aenkpq172e12 0 514526 9482806 8821974 2026-09-27T12:46:42Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482806 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |kategorio = Halo |lando = Usono |regiono = Pensilvanio |situo = [[Filadelfio]] |regiono-ISO=US-PA |Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!--> |zomo=13 }} '''Independence Hall''' estas la centra peco de la [[Sendependiĝa Nacia Historia Parko]] en [[Filadelfio (Pensilvanio)|Filadelfio]], [[Pensilvanio]], [[Usono]], ĉe Chestnut Street inter la 5a kaj la 6a Stratoj. Ĝi estas konata ĉefe kiel la loko kie estis kaj debatitaj kaj adoptitaj kaj la [[Usona Deklaro de Sendependeco|Deklaro de Sendependeco]] kaj la [[Usona Konstitucio]]. [[Dosiero:Independence Hall 1956 Issue-10c.jpg|eta|maldekstre|200ra|Poŝtmarko pri la Independence Hall]] La konstruaĵo estis kompletigita en 1753 kiel kolonia leĝofarejo (posta ''Pennsylvania State House'') por la [[Provinco Pensilvanio]]. Ĝi iĝis la ĉefa kunvenejo por la [[Dua Kontinenta Kongreso]] el 1775 al 1783 kaj estis la loko de la [[Filadelfia Konvencio|Konstitucia Konvencio]] en la somero de 1787. La konstruaĵo estas parto de la Sendependiĝa Nacia Historia Parko kaj estis listita kiel [[Monda Heredo de Unesko]].<ref name=WldHeritageSite>[http://www.globalmountainsummit.org/independence-hall.html Independence Hall] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170205160326/http://www.globalmountainsummit.org/independence-hall.html |date=2017-02-05 }} (ĉe "Independence Hall's History"). World Heritage Sites, oficiala retejo. World Heritage Committee. Konsultita la 2010-03-16.</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.nps.gov/inde/ Independence National Historical Park]. National Park Service, oficiala retejo * [https://web.archive.org/web/20061011021727/http://www.nps.gov/archive/inde/archeology/archeology3.htm Archeology at the site]. National Park Service, oficiala retejo * [https://web.archive.org/web/20080706050850/http://www.nps.gov/history/NR/twhp/wwwlps/lessons/132independence/132independence.htm ''Independence Hall: International Symbol of Freedom,'' a National Park Service Teaching with Historic Places (TwHP) lesson plan]. National Park Service, oficiala retejo * [http://www.ushistory.org/tour/tour_indhall.htm Independence Hall]. ushistory.org. Independence Hall Association, oficiala retejo * [http://hdl.loc.gov/loc.pnp/hhh.pa0939 Independence Hall Complex] Historic American Building Survey documentation at the Library of Congress * [http://www.globalmountainsummit.org/independence-hall.html Independence Hall. World Heritage Sites] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170205160326/http://www.globalmountainsummit.org/independence-hall.html |date=2017-02-05 }} oficiala retejo. World Heritage Committee * [http://www.globalmountainsummit.org/independence-hall.html Independence Hall (at "Satellite View of Independence National Historical Park")] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170205160326/http://www.globalmountainsummit.org/independence-hall.html |date=2017-02-05 }}. World Heritage Sites, oficiala retejo. World Heritage Committee * [http://www.youtube.com/watch?v=G_rAmG3D3lw Video of the Signing Room at Independence Hall, Philadelphia, Pennsylvania] * [http://www.quiz-tree.com/Declaration-of-Independence-Trumbull.html Interactive Flash Version of John Trumbull's "Declaration of Independence"] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Usona Sendependiĝo]] [[Kategorio:Historio de Usono]] [[Kategorio:Filadelfio]] 9l7ay76nbw1hv94oosha8qgusfxgyps 0 515435 9482850 8947571 2026-09-27T15:06:38Z Sj1mor 12103 9482850 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero:August Petermann Geburtshaus Bleicherode.jpg|eta|Naskiĝdomo en Bleicherode, kun memorigtabulo]] '''August Heinrich PETERMANN''' (naskiĝinta la [[18-a de aprilo]] [[1822]] en [[Bleicherode]], mortinta la [[25-a de septembro]] [[1878]] en [[Gotha]]) estis gravega germana geografo. Lia frato [[Hermann Petermann]] estis filologo kaj lernejestro. == Vivo == Post trapasita abiturienta ekzameno ĉe la gimnazio en [[Nordhausen]] Petermann frekventis la ''Geografian artlernejon'' de [[Heinrich Berghaus]] en [[Potsdam]]. Tie ĉi li lernis mezuradon, dokumentadon, kartografion, faradon de kuprogravuraĵoj kaj litrografioj. Li ankaŭ faris sian unuan mapon por la verko ''Asie Centrale'' (1843) de [[Alexander von Humboldt]]. Menciindas antaŭ ĉio la tiam nova, de Petermann pli rafinigita tekniko de la prezentado de montaroj. Por la prilaborado de la anglalingva eldono de ''Physikalischer Atlas'' sub la titolo ''Chart of the World'' (1859) de Berghaus, Petermann estis inter 1845-47 en [[Edinburgh]]. == Jaroj en Britio == En 1847 Petermann transloĝiĝis [[Londono]]n kaj malfermis propran vendejon por litografioj geografiaj. Tiel li sukcesis ekhavi unuajn kontaktojn kun [[Reĝa Geografia Societo]]. Kiel raportisto de la klubo ''Athenaeum'' li konatiĝis kun la [[Prusio|prusa]] legato [[Christian Karl von Bunsen]]. Danke al Bunsen eblis ke ankaŭ germanaj fakuloj partoprenis ekspedicion al [[kanuroj|Bornu]] en la jaro 1849-a. == Kariero en Turingio == Post kresko de famo per diversaj fakartikoloj kaj belegaj maparoj, Pertmann venis en 1853 al la geografia sekcio de la eldonejo de [[Justus Perthes|Perthes]] en Gotha. Tie li komencis en 1855 eldoni propran gazeton titolitan ''Mittheilungen aus J. Perthes Geographischer Anstalt'' (posta titolo: ''Geographische Mitteilungen''), kiu baldaŭ furoris inter scienculoj kaj tutmonde iĝis la plej altkvalita gazeto siaspece. La esploristoj tiutempaj publikigis en ili unue siajn ekspertizojn kaj rezultojn de vojaĝoj. La akompanaj mapoj de Petermann, kiu ĉefredaktadis, ankoraŭ plialtigis la kvaliton. La prezentadoj de la polusaj teritorioj, de Centra Azio, de Afriko kaj Aŭstralio estas eĉ hodiaŭ ankoraŭ legeblaj kun granda plusvaloro. 24 jarkolektoj kun 830 aneksitaj mapoj kaj 50 suplementaj volumoj aperis sub la gvidado de Petermann. Krome li faris - ĉiuj sur pluraj folioj - mapojn de Usono, Aŭstralio kaj la [[mediteranea regiono|mediteraneaj ŝtatoj]]. Li donis multajn spronojn kaj konsilojn al esploristoj, ekz. al tiuj kiuj iris en nekonatajn regionojn afrikajn aŭ en la polusajn teritoriojn. En 1869 [[Karl Koldewey]] gvidis ekspedicion al la polusaj maroj laŭ instigoj de Petermann el 1865. Pri la geografio de la polusaj areoj Petermann verkis plurajn proprajn artikolojn. Por la nenombreblaj novaj eldonoj de la (lerneja) ''Manatlaso'' de [[Adolf Stieler]] li prizorgis la necesajn regulajn mapadaptigojn. Ekster ĉio tia li ankaŭ instruis junajn kartografojn. Unu el liaj disĉiploj estis ekz. [[Ernst Ravenstein]] kaj Ludwig Friederichsen. == Graveco == [[Dosiero:August Petermann-CTH.JPG|eta|Tomboŝtono, hodiaŭ sur la [[Ĉeftombejo de Gotha]].]] Petermann sendube plej gravis kartografie, malpli sur la kampo de scienca geografio. Specialaj talentoj estas krome organizademo kaj diligenteco, malfermiteco kaj la kapablo popularigi geografiajn problemojn. == Honoroj (elekto) == * Geographer of the Queen (1852/53) * sachsen-coburg. Prof.titel (1854) * Dr. h. c. (Göttingen 1855) * membro de pluraj societoj (i.a. [[Akademie gemeinnütziger Wissenschaften]]) * pluraj teritorioj en Gronlando kaj Aŭstralio nomitis por li == Aliaj verkoj (elekto) == * Map Of The British Isles, 1849 * Sketch Map of Sikhim and the Nipalese Frontier, 1850 * An account of the progress of the expedition to Central Africa, under messrs. Richardson, Barth, Overweg and Vogel in the years 1850, 1851, 1852 and 1853, 1854 * Atlas d. neuesten Entdeckungen in Africa, 1860 * Inner-Afrika nach d. Stande d. geogr. Kenntniss in d. J. 1861 bis 1863, 1863 (mit B. Hassenstein) * Spitzbergen u. d. arkt. Central-Region, Eine Reihe v. Aufss. u. Karten als Btr. z. Geographie u. Erforschung d. Polar-Regionen, 1865 (mit weiteren Autoren) * Die südamerik. Republiken Argentina, Chile, Paraguay u. Uruguay nach d. Stande d. geograph. Kenntniss in 1875, nebst e. geograph.-statist. Compendium, 1875 == Literaturo == * Erik Arnberger: ''Handbuch der Thematischen Kartographie''. Wien: 1966. * [http://www.deutsche-biographie.de/pnd119408953.html Biografio ĉe ''NDB''] * Max Eckert: ''Die Kartenwissenschaft. Forschungen und Grundlagen einer Kartographie als Wissenschaft''. 2 Bände, Berlin und Leipzig 1921 und 1925. * Ingo Heidbrink (Hrsg.): ''81° 45’ Nord unter Segeln. Die Nordische Jagt Grönland – vom ersten deutschen Polarforschungsschiff zum aktiven Museumsschiff.'' Deutsches Schiffahrtsmuseum, Bremerhaven 2005. * Matthias Hoffmann, Rainer Huschmann: ''August Heinrich Petermann. Eine neue Ära beginnt''. In: Gothaer ''Geographen und Kartographen'', Gotha 1985, S. 77–84. * Franz Köhler: ''Gothaer Wege in Geographie und Kartographie''. Gotha 1987. * J. Smits: ''Petermann’s Maps. Carto-bibliography of the maps in Petermanns Geographische Mitteilungen, 1855–1945.'' Hes & De Graaf, ’t Goy-Houten 2004, ISBN 90-6194-249-7. * Lars Schmitz-Eggen: ''Verschollen im Packeis''. Books on Demand, Norderstedt 2007, ISBN 978-3-8334-6877-3. * Philipp Felsch: ''Wie August Petermann den Nordpol erfand''. Luchterhand, München 2010, ISBN 3-630-62178-3. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{DNB-Portal|119408953}} * [http://www.perthes.de/geschichte_justus_perthes/index.htm Verlag Justus Perthes] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20041206233421/http://www.perthes.de/geschichte_justus_perthes/index.htm |date=2004-12-06 }} * [http://www.polarfahrt.de/ La 2-a germana ekspedicio en 1869/70 al la norda polusa regiono] * [http://141.74.33.52/stagn/geoname-antarctic/GeoNamP2_Verzeichnis.html Germanaj nomoj de antarktiko] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110703114009/http://141.74.33.52/stagn/geoname-antarctic/GeoNamP2_Verzeichnis.html |date=2011-07-03 }} * Ulrich Hübsch: ''[http://epic.awi.de/28091/1/Polarforsch1978_1-2_16.pdf August Petermann 1822–1878]'' En: ''Polarforschung'' 48/1978, p. 183–187 {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Petermann, August}} [[Kategorio:Germanaj kartografoj]] [[Kategorio:Germanaj geografoj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Gotha]] 1pao4lgp0xvu79hnaaetrwp7c7t4pun 0 515436 9482974 9378707 2026-09-28T04:05:10Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482974 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto}} '''Josiah Willard GIBBS''' (1839-1903) estis usona sciencisto kiu faris signifoplenajn teoriajn kontribuaĵojn al [[fiziko]], [[ĥemio]] kaj [[matematiko]]. Lia verko pri aplikaĵoj de la [[termodinamiko]] estis grava en la transformado de la fiziko-ĥemio en rigora deduktiva scienco. Vidu tiukadres ekzemple artikolon [[ĥemia termodinamiko]]. Kune kun [[James Clerk Maxwell]] (1831-1879) kaj [[Ludwig Boltzmann]] (1844-1906), li kreis la [[Meĥaniko|statistikan meĥanikon]], (esprimo kiun li kreis), eksplikante la Leĝojn pri Termodinamiko kiel konsekvenco el la statistikaj proprecoj de grandaj [[Ensemblo (fiziko)|ensembloj de partikloj]]. Gibso ankaŭ laboris sur la aplikado de la [[Ekvacioj de Maxwell]] rilate al problemoj en [[Optiko|fizika optiko]]. Kiel matematikisto, li elpensis la modernan [[Vektora kalkulo|vektoran kalkulon]] -- sendepende de la brita sciencisto Oliver Heaviside (1850-1925) --, kiu disvolvis similan laboron dum la sama periodo. == Biografio == === Generalaj konsideroj === [[Dosiero:SloaneLab.jpg|250px|eta|maldekstra|<center>Fizika laboratorio Sloane, de la [[Universitato Yale]], inter 1882 kaj 1931, kie nuntempe staras la Fakultato Jonathan Edwards. La oficejo de Gibso estis en la dua etaĝo, dekstre de la turo en la bildo</center>]] {{Klariga noto |pozicio = dekstre |larĝeco =300px |titolo = Studkampoj kiujn li esploris |enhavo = <poem><div style='text-align: center;'> * [[Meĥanika inĝenierarto|Statistika meĥaniko]] * [[Ensemblo (fiziko)|Statistika ensemblo]] * [[Entropio|Entropio de Gibso]] * [[Faza spaco]] * [[Libera energio|Libera energio de Gibso]] * Fazaj reguloj de Gibso * Paradokso de Gibso * [[Vektora kalkulo]] * [[Vektora produto]] * Fenomeno de Gibso * Ekvacio de Gibso-Helmholtz pri [[Termodinamiko]] * Ekvacio de Gibso-[[Pierre Duhem|Duhem]] pri [[Termodinamiko]] * Algoritmo de Gibso * Mezuro de Gibso * Stato de Gibso * Efekto de Gibso-[[William Thomson|Thomson]] * Izoterma adsorbado de Gibso por plurkomponantaj sistemoj * Efekto Gibso-Donnan * Efekto Gibso-Marangoni * Lemo de Gibso * Disproporcio de Gibso pri [[entropio]] * [[Entalpio]] * [[Ekvacioj de Maxwell]] </div></poem> }} En 1863, la [[Universitato Yale]] premiis Gibson per la unua usona doktoreco pri inĝenierado. Post tri-jara restado en Eŭropo, Gibso pasis la resto de sia kariero en [[Yale]], kie li estis profesoro pri matematika fiziko el 1871 ĝis sia morto. Laborante relative izolita, li fariĝis la plej frua teoria sciencisto en [[Usono]] kiu ricevis internacian agnoskon kaj estis laŭdata de [[Albert Einstein|Alberto Ejnŝtejno]] kiel "la plej granda geniulo de la usona historio". En 1901, Gibso ricevis tion, kio estas konsiderata la plej granda honoro donita de internacia scienca komunumo, la [[Medalo Copley]] de la [[Reĝa Societo de Londono]] "dank'al liaj kontribuaĵoj al matematiko kaj fiziko." Komentistoj kaj biografoj rimarkis la kontraston inter la silenta kaj soleca vivo de Gibso dum la jarcenta turniĝo de [[Nov-Anglio|Nova Anglio]] kaj la granda internacia influo de liaj ideoj. Kvankam lia laboro estis preskaŭ tute teoria, la praktika valoro de liaj kontribuaĵoj evidentiĝis per la industria disvolviĝo de ĥemio dum la unua duono de la 20-a jarcento. Laŭ la usona eksperimenta fizikisto Roberto Millikan (1868-1953), en pura scienco, Gibso "faris por la statistika meĥaniko kaj termodinamiko tion, kion [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]] faris por la ĉiela meĥaniko kaj [[James Clerk Maxwell|Maxwell]] por la elektrodinamiko, tio estas, faris lian agadkampon preskaŭ finitan teorian strukturon. === Familia profilo === [[Dosiero:Gibbs-Elementary_principles_in_statistical_mechanics.png|250px|eta|<center>Elementaj principoj de statistika meĥaniko, [[1902]]</center>]] Gibso apartenis al antikva [[Jankio|Jankia familio]] kiu produktis distingiĝajn usonajn klerikojn kaj akademiulojn ekde la 17-a jarcento. Li estas la 4-a el kvin infanoj kaj la sola filo de la teologo kaj lingvisto Josiah Willard Gibbs (1790-1861) kaj ties edzino Mary Anna (fraŭla nomo van Cleve). Flanke de sia patro, lia antaŭulo estis Samuel Willard (1640-1707), kiu estis prezidanto de la Fakultato Harvarda <ref> [https://books.google.com.br/books?id=PQMdzhnfaSwC&printsec=frontcover&dq=The+Founding+of+Harvard+College&hl=pt-BR&sa=X&ei=jATyVM_CIM_3yQTE2ILYDQ&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q=The%20Founding%20of%20Harvard%20College&f=false The Founding of Harvard College], Samuel Eliot Morison</ref> inter 1701 kaj 1707. Laŭ sia patrina flanko, unu el liaj antaŭuloj estis Jonathan Dickinson (1688-1747), la unua prezidanto de la Fakultato de Nova Ĵerzejo<ref> [https://books.google.com.br/books?id=FSWXbWe6bboC&printsec=frontcover&dq=History+of+the+College+of+New+Jersey,+at++Princeton&hl=pt-BR&sa=X&ei=BQXyVI-YJcKsyATQmYCoDQ&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q=History%20of%20the%20College%20of%20New%20Jersey%2C%20at%20%20Princeton&f=false History of the College of New Jersey, at Princeton], John MacLean</ref>, estonta [[Universitato Princeton]]. La nomo de li ricevita, kiun li dividis kun aliaj membroj de sia familio, devenis de sia prapatro Joŝijo Gibso, kiu estis sekretario Provinco de la Masaĉuseca Golfo<ref> [https://books.google.com.br/books?id=dHoFAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=The+History+of+the+Province+of+Massachusetts+Bay:+From+1749+to+1774,+Thomas+Hutchinson&hl=pt-BR&sa=X&ei=NAXyVPLNPIKtyATJy4D4DA&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q=The%20History%20of%20the%20Province%20of%20Massachusetts%20Bay%3A%20From%201749%20to%201774%2C%20Thomas%20Hutchinson&f=false The History of the Province of Massachusetts Bay: From 1749 to 1774], Thomas Hutchinson</ref> en la 18-a jarcento. La maljuna Gibso estis ĝenerale nomita "Joŝijo" de lia familio, dum la filo estis nomita "Vilardo". La maljuna Joŝijo Gibso estis lingvisto kaj teologo, kiu servis kiel profesoro pri sankta literaturo en la Teologia Lernejo de Yale<ref> [https://books.google.com.br/books?id=oTJGAAAAYAAJ&q=The+Centennial+Celebration+of+the+Founding+of+the+Yale+Divinity+School&dq=The+Centennial+Celebration+of+the+Founding+of+the+Yale+Divinity+School&hl=pt-BR&sa=X&ei=bQXyVLSID4q8yQTmwILQCg&ved=0CDAQ6AEwAA The Centennial Celebration of the Founding of the Yale Divinity School]</ref> de 1824 ĝis sia morto en 1861. Nuntempe li ĉefe rememoriĝas kiel la [[Aboliciismo|aboliciisto]] kiu trovis interpretiston por la afrikaj pasaĝeroj de la ŝipo "Amistad", permesante al ili atesti dum la juĝoperiodo sekvanta al ilia ribelo kontraŭ la eblo vendiĝi kiel sklavoj. === Fruaj jaroj === Vilardo Gibso edukiĝis en la Lernejo Hopkins<ref> [https://books.google.com.br/books?id=w_qfzQu1uQAC&pg=PA56&dq=%22Hopkins+School%22&hl=pt-BR&sa=X&ei=W7PxVKCJAbffsATHfw&ved=0CEoQ6AEwBA#v=onepage&q=%22Hopkins%20School%22&f=false Hopkins], Ann Drayton Lister, Virginia Hook McCracken</ref> kaj en 1854 li enmatrikuliĝis en la Fakultato Yale<ref>[https://books.google.com.br/books?id=lX0BAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=Yale+College&hl=pt-BR&sa=X&ei=47PxVJkikfuwBJbXgbgO&ved=0CDgQ6AEwAQ#v=onepage&q=Yale%20College&f=false The annals or history of Yale-college, 1700 to 1766], Thomas Clap</ref>, estante 15-jara. Li diplomiĝis en 1858, preskaŭ la plej bona de sia [[klasĉambro]], kaj ricevis premiojn pro sia perfekteco pri [[matematiko]] kaj [[latina lingvo]]. Li restis en [[Universitato Yale|Yale]] kiel diplomita studento en la Scienca Lernejo Sheffield<ref>[https://books.google.com.br/books?id=pn8fAAAAYAAJ&printsec=frontcover&#v=onepage&q&f=false Report of the Sheffield Scientific School of Yale University], Yale University</ref>. Kiam li estis 19- jara, iom post sia diplomiĝo de la fakultato, Gibso li ekfaris parton de la Konektikuta Akademio pri Artoj kaj Sciencoj<ref>[https://books.google.com.br/books?id=YGBJAAAAcAAJ&pg=PP9&dq=Connecticut+Academy+of+Arts+and+Sciences&hl=pt-BR&sa=X&ei=jLbxVI3-HqmQsQSyyYLgBg&ved=0CDcQ6AEwAQ#v=onepage&q=Connecticut%20Academy%20of%20Arts%20and%20Sciences&f=false Memoirs of the Connecticut Academy of Arts and Sciences], Connecticut Academy of Arts and Sciences (New Haven, Conn.) </ref>, iu faka institucio ĉefe komponita per membroj de la Fakultato Yale. Tre malmultaj dokumentoj supervivis al tiu periodo kaj tio malfaciligas la precizan rekonstruon kun detaloj pri la frua kariero de Gibso. En la opinio de biografoj, la ĉefa mentoro kaj patrono de Gibso, kaj en Yale kaj en la Konektikuta Akademio, tre eble estis la astronomo kaj matematikisto Hubert Anson Newton (1830-1896), renoma aŭtoritatulo pri [[Meteoro|meteoroj]], kiu restis dumviva amiko kaj konfidanto de Gibso. Post la morto de sia patro, en 186, Gibso heredis sufiĉe financan situacion kiu portis al li sendependecon. Rikura [[Pulmo|pulma malsano]] afliktis la junan Gibson kaj liaj kuracistoj maltrankviliĝis ke li eble povas kontaĝi pri [[tuberkulozo]], kiu jam estis mortigita lia patrino. Li ankaŭ suferis pri [[astigmatismo]], kies traktado estis preskaŭ nekonata de la tiamaj [[Okulkuracado|oftalmologoj]], tiamaniere ke Gibso devis mem diagnozi kaj krei siajn proprajn lensojn. Kvankam en la estontaj jaroj li nur uzis okulvitrojn por legado kaj aliaj proksimaj laboroj, la delikata sano de Gibso kaj la neperfekta vidado eble eksplikos kial li ne engaĝiĝis kiel volontulo por batali en la Civila Milito 1861-65. Li ne varbiĝis kaj li restis en Yale dum la militodaŭro. En 1863, Gibso ricevis sian [[Doktoro de filozofio|PhD]] pri inĝenierado rajtigita en [[Usono]], kies tezo estis titolita: "On the Form of the Teeth of Wheels in Spur Gearing"<ref>Pri la formato de la radodentaro en la [[Sprono|Sprona]] dentradaro.</ref>, kie li uzis geometriajn teknikojn por trovi la plej bonan dezajnon por dentradaroj. Ĉi tiu estis ankaŭ la 5-a PhD rajtigita en Usono pri ajna temo. Post diplomiĝo, Gibso estis indikita kiel kuratoro de la Fakultato por trijara periodo. Dum la du unuaj jaroj li instruis la [[Latina lingvo|latinan]] kaj en la tria [[Fiziko|"naturan filozofion"]]. En 1866, li patentigis projekton pri [[Bremso|fervoja bremso]] kaj prelegis antaŭ la Akademio de Konektikuto pri dokumento titolita: "The Proper Magnitude of the Units of Length"<ref>La adekvata grandeco pri la [[Longo|Longunuoj]].</ref>, kie li proponas skemon por raciigi la unuo-sistemon por mezuroj uzataj en meĥaniko. Post la fino de sia kuratoreco, Gibso vojaĝis al Eŭropo kune kun siaj du fratinoj. Inter 1866-67 ili travintris en [[Parizo]], kie Gibso vizitadis kelkajn lecionojn en la [[Sorbono|Universitato de Parizo]] kaj en la [[Kolegio de Francio]], donitaj de distingaj sciencistoj kiel Joseph Liouville (1809-1882) kaj Michel Chasles (1793-1880). Post engaĝiĝi en puna studodieto, Gibso forte malvarmumiĝis kaj iu kuracisto, timante pri tuberkulozo, konsilis lin ferii en [[Bordo Lazura|franca Riviera]], kie li kaj liaj fratinoj restis dum pluraj monatoj kaj li komplete saniĝis. Translokiĝinte al [[Berlino]], Gibso vizitadis la lecionojn donitajn de la matematikistoj [[Karl Weierstrass]] (1815-1897) kaj Leopold Kronecker (1823-1891) krom la ĥemiisto Heinrich Gustav Magnus (1802-1870). En aŭgusto 1867, Julia, la fratino de Gibso, edziniĝis en [[Berlino]] al Addison van Name, kiu cetere estis samklasano de Gibso en la Universitato Yale. La ĵus geedziĝinta paro reiris al New Haven, kaj lasis Gibson kune kun lia fratino Anna en [[Germanio]]. En [[Universitato de Hajdelbergo|Heidelberg]], Gibso havis la oportunon koni la laboraĵojn de la fizikistoj Gustav Kirchhoff (1824-1887) krom la ĥemiisto [[Robert Bunsen]] (1811-1899). Tiuepoke, la germanaj akademianoj havis fortan influon sur la aŭtoritatuloj pri natursciencoj, ĉefe [[ĥemio]] kaj [[termodinamiko]]. Gibso revenis al Yale en junio 1869, kaj baldaŭe instruis la francan al studentoj pri inĝenierado. Tre eble dum tiu epoko li laboris sur nova projekto pri meĥanismo por vaporsistemo, lia lasta signifoplena esplorado pri meĥanika inĝenierado. En 1871, li estis nomumita Profesoro pri Matematika Fiziko ĉe Yale, la unua profesoro pri tiu katedro en Usono. Gibso, kiu estis finance sendependa kaj povis publikigi ĉion kion li volis, estis invitita por instrui ekskluzive diplomitajn studentojn kaj ekoficiĝis sensalajre. Profesoroj kun sensalajraj postenoj estis ordinaraĵo en la germanaj universitatoj, sur kies fundamentoj baziĝis la scienca instruado de diplomitoj en la Universitato Yale. === Postaj jaroj === En 1873, Gibso publikigis sian unuan verkon, tiam kiam li nekutime estis en avancita aĝo 34-a. Liaj dokumentoj pri geometria reprezentado de termodinamikaj valoroj aperis en la verko "Transactions of the Connecticut Academy"<ref>Transakcioj de la Konektikuta Akademio.</ref>. Ĉi-periodaĵo havis malmultajn legantojn kapablajn kompreni la verkon de Gibso, tamen, li dividis represaĵojn kun korespondantoj en Eŭropo kaj ricevis entuziasman respondon el [[James Clerk Maxwell]] (1831-1879), en [[Universitato de Kembriĝo|Kembriĝo]]. Maxwell nepre faris, propramane, iu argila modelo ilustrante la projekton de Gibso. Li tiam produktis tri gipsajn muldilojn de lia modelo kaj enpoŝtigis unu al Gibso. Tiu muldilo eksponiĝas en la Fizika Departemento de la Universitato Yale. Maxwell inkluzivis unu ĉapitron pri la laboro de Gibso en sia verko "Teorio pri Varmo"<ref>[https://books.google.com.br/books?id=DqAAAAAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=Theory+of+Heat&hl=pt-BR&sa=X&ei=fdbxVPWWELX9sASPuIKwAQ&ved=0CB0Q6AEwAA#v=onepage&q=Theory%20of%20Heat&f=false Theory of Heat], James Clerk Maxwell</ref>, publikigita en 1875. Li klarigis la uzeblecon de la grafikaj metodoj de Gibso en prelego kiun li faris en la Ĥemia Societo de Londono<ref>[https://books.google.com.br/books?id=S48MAQAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=London+Chemical+Society&hl=pt-BR&sa=X&ei=DtfxVJLHMuy1sATI8oLADA&ved=0CDgQ6AEwAQ#v=onepage&q=London%20Chemical%20Society&f=false Memoirs and Proceedings of the Chemical Society of London], Chemical Society (Great Britain)</ref> kaj eĉ menciis ĝin en sia artikolo pri "Diagramoj" kiun li skribis por la [[Encyclopædia Britannica]]. Prikunlaboraj prospektoj inter Maxwell kaj Gibso restis nekompletaj pro la frua morto de Maxwell, en 1879, aĝante 48 jarojn. Ŝerca medio cirkulis en New Haven dirante ke "nur unu homo ekzistis povanta kompreni la dokumentojn de Gibso. Tiu homo estis Maxwell kaj nun li estas mortinta." Gibso tiam etendis siajn analizojn pri termodinamiko al plurfazaj sistemoj (tio estas, sistemoj komponitaj de pli ol unu tipo de materio) kaj konsideris serion da konkretaj aplikadoj. Li priskribis tiun esploradon en [[Monografio|monografion]] titolitan "Pri la ekvilibro de la heterogenaj substancoj"<ref>[http://web.mit.edu/jwk/www/docs/Gibbs1875-1878-Equilibrium_of_Heterogeneous_Substances.pdf Equilibrium of Heterogeneous Substances] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121026100849/http://web.mit.edu/jwk/www/docs/Gibbs1875-1878-Equilibrium_of_Heterogeneous_Substances.pdf |date=2012-10-26 }}, J. W. Gibbs.</ref>, publikigita de la Konektikuta akademio en du partoj aperantaj respektive en 1875 kaj 1878. Tiu verko, entute entenanta preskaŭ tricent paĝojn, enhavas ekzakte sepcent matematikajn ekvaciojn kalkulitajn., komencante per mencio de [[Rudolf Clausius]] (1822-1888) asertante tion, kio estonte fariĝus la unuaj kaj duaj leĝoj pri termodinamiko<ref>[https://books.google.com.br/books?id=sJgWBVnCYNcC&pg=PA22&dq=laws+of+thermodynamics+Clausius&hl=pt-BR&sa=X&ei=fODxVPL2C5GbyQSY7QI&ved=0CBwQ6AEwAA#v=onepage&q=laws%20of%20thermodynamics%20Clausius&f=false The Laws of Thermodynamics: Understanding Heat and Energy Transfers], Rose McCarthy</ref>: "La energio de la mondo estas konstanta. La [[entropio]] de la mondo inklinas al la maksimumo." La monografio de Gibso rigore kaj inteligente aplikis liajn termodinamikajn teknikojn ĝis la interpretado de la fiziko-ĥemiaj fenomenoj, eksplikante kaj listigante tion, kio antaŭe estis nur amaso da izolitaj faktoj kaj observoj. La verko priskribiĝis kiel la [[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica|"Principia"]] de la termodinamiko, kaj kiel laboro kun "praktike senlima atingo". [[Wilhelm Ostwald]] (1853-1932), kiu tradukis en la germanan la monografion de Gibso, rigardis lin "la fondinton de la ĥemia energio". Laŭ modernaj komentistoj: <span style="background-color: #015ccc; color:white"> ::"Universale agnoskiĝas ke ties publikiĝo estis unuegrava evento en la historio de la ĥemio ... Malgraŭ tio, oni bezonis multajn jarojn antaŭ ol ĝia valoro estus rekonita. Tiu prokrasto okazis pro la fakto ke ĝia matematika formulo kaj la rigore deduktivaj procezoj estis malfacile kompreneblaj de multaj, ĉefe de la studentoj pri eksperimenta ĥemio al kiuj ĝi koncernas." -- J. J. O'Connor kaj E. F. Robertson, 1997<ref>[http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/history/Biographies/Gibbs.html Universitato de Sankta Andreo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141030174241/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/history/Biographies/Gibbs.html |date=2014-10-30 }}, Skotlando</ref>. </span> Gibso daŭre laboris sensalajre ĝis 1880, kiam la [[Universitato Johns Hopkins]], en [[Baltimore]], [[Maryland]], proponis al li pozicion per $3000 dolaroj jare. Reciproke, Yale oferis al li jarsalajron je $2000, kiuj li gaje akceptis. === Lastaj jaroj === Inter 1880 kaj 1884, Gibso laboris sur disvolviĝon pri "ekstera algebro"<ref>[https://books.google.com.br/books?id=bDkf3W65-GwC&printsec=frontcover&dq=Exterior+algebra&hl=pt-BR&sa=X&ei=4TLyVPLyIZĈyAT4gYHYCw&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q=Exterior%20algebra&f=false Tensor Spaces and Exterior Algebra], Takeo Yokonuma</ref> de Hermann Graßmann (1809-1877) en [[Vektora kalkulo|vektoran kalkulon]] tre adekvata al la bezonoj de la fizikistoj. Portante tiun ideon en la menso, Gibso distingis la punktojn kaj la [[Vektora produto|krucoproduktojn]] de la du [[Vektoro|vektoroj]], tiam enkondukante la koncepton pri "diada aŭ duobla tensoro"<ref>En plurlinea algebro, [https://books.google.com.br/books?id=hZWVEPgFM5kC&pg=PA67&dq=dyadic+tensor&hl=pt-BR&sa=X&ei=cOrxVPTYO4alyAT_jIDYCA&ved=0CFYQ6AEwBA#v=onepage&q=dyadic%20tensor&f=false Diada aŭ duobla tensoro] estas duagrada tensoro, skribita per speciala maniero, formita de kunmetitaj vektoraj paroj. Rilate al la vorto Diado vidu ankaŭ: [[Sintezo de la greka filozofio]] kaj [[Intervalo (muziko)|Muzika intervalo]].</ref>. Similaj laboroj sendepende kaj samtempe disvolviĝis de la brita fizikisto kaj inĝeniero [[Heaviside-tavolo|Oliver Heaviside]] (1850-1925). Gibso provis konvinki aliajn fizikistojn pri la adekvateco de la vektora metodologio super la "kvaternia sistemo"<ref>[https://books.google.com.br/books?id=TCwPAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=quaternions&hl=pt-BR&sa=X&ei=HO3xVK7RB8iVyASwlIAw&ved=0CC0Q6AEwAg#v=onepage&q=quaternions&f=false Lectures on Quaternions], Sir William Rowan Hamilton</ref> de William Rowan Hamilton (1805-1865), kiu estis vaste uzata de la britaj scienculoj. Pro tio, en la komenco de la jardeko 1890, polemiko stariĝis kune kun Peter Tait (1831-1901) kaj aliaj en la paĝoj de la Revuo Naturo<ref>[https://books.google.com.br/books?id=f8ZJAAAAYAAJ&q=nature+magazine&dq=nature+magazine&hl=pt-BR&sa=X&ei=2u7xVP-XMI37sAS2vYKYBg&ved=0CDAQ6AEwAA Nature Magazine].</ref>. La notacioj de la dokumentaro de Gibso pri vektora kalkulo estis private presitaj inter 1881 kaj 1884, por la uzado de studentoj, kaj pli malfrue estis adaptitaj de Edwin Bidwell Wilson (1879-1964) en lernolibro "Vektoraj analizoj"<ref>[https://books.google.com.br/books?id=yp7gAAAAMAAJ&q=Vector+Analysis+Wilson&dq=Vector+Analysis+Wilson&hl=pt-BR&sa=X&ei=_-_xVI6JHfXCsATQ_IDgDw&ved=0CCsQ6AEwAA Vector Analysis], 1922.</ref><ref>[https://books.google.com.br/books?id=AF9zQwAACAAJ&dq=Vector+Analysis+Wilson&hl=pt-BR&sa=X&ei=_-_xVI6JHfXCsATQ_IDgDw&ved=0CDgQ6AEwAg Vector Analysis], Edwin Bidwell Wilson</ref> kaj unue publikigitaj en 1901. Tiu libro helpis la popularigon de la notacio [[Nabla operatoro|del]], ankoraŭ hodiaŭ uzata en [[Klasika elektromagnetismo|elektrodinamiko]] kaj [[meĥaniko de fluidoj]]. En alia matematika laboro, li remalkovris la "Gibsan fenomenon"<ref>[https://books.google.com.br/books?id=y2c00LAMnFUC&pg=PA80&dq=Gibbs+phenomenon&hl=pt-BR&sa=X&ei=zvĤVO3vKK7PsQS8zYHQBw&ved=0CCYQ6AEwAA#v=onepage&q=Gibbs%20phenomenon&f=false The Gibbs Phenomenon in Fourier Analysis, Splines and Wavelet Approximations], A. J. Jerri</ref> en la teorio de la [[Vico de Fourier|Serio de Fourier]] (kiu, sen lia kono kaj de la estontaj erudiciuloj, estis priskribitaj antaŭ 50 jaroj de la nekonata angla matematikisto Henry Wilbraham (1825-1883)<ref>[https://books.google.com.br/books?id=GvSg5HQ7WPcC&pg=PA173&dq=Henry+Wilbraham+died+1883&hl=pt-BR&sa=X&ei=jfPxVNuYMO3IsQT7rILIBw&ved=0CBwQ6AEwAA#v=onepage&q=Henry%20Wilbraham%20died%201883&f=false Dr. Euler's Fabulous Formula: Cures Many Mathematical Ills], Paul J. Nahin</ref>). Inter 1882 kaj 1889, Gibso skribis kvin dokumentojn pri fizika optiko<ref>[https://books.google.com.br/books?id=FS-nTW7pdJMC&printsec=frontcover&dq=physical+optics&hl=pt-BR&sa=X&ei=zfTxVNqyAbPIsQTDuYDwCA&ved=0CDgQ6AEwAQ#v=onepage&q=physical%20optics&f=false Fizika optiko], ankaŭ konata kiel ondoforma optiko.</ref>, kie li esploris la [[Duobla refrakto|duoblan refrakton]] kaj aliajn optikajn fenomenojn, krom defendi la teorion pri lumo-elektromagnetismo de Maxwell kontraste kun la meĥanikaj teorioj de [[William Thomson|Lordo Kelvin]] (1824-1907) kaj aliaj. En sia verko pri optiko samkiel en sia verko pri termodinamiko, Gibso decide evitis pripensi la mikroskopan strukturon de la materio, kaj tio montras lian saĝan konduton, rilate al la revoluciaj disvolviĝoj pri [[kvantuma meĥaniko]] ekaperinta ĉirkaŭ la epoko de lia morto. Gibso kreis la vorton "statistika meĥaniko" kaj enkondukis gravajn konceptojn pri la koresponda matematika priskribo de la fizikaj sistemoj, inkludante la nociojn pri [[ĥemia potencialo]] (1876), [[Ensemblo (fiziko)|statistika ensemblo]] (1878) kaj [[faza spaco]] (1902). La [[Derivaĵo (matematiko)|derivaĵoj]] de Gibso pri la fenomenologiaj leĝoj de la termodinamiko devenantaj de la statistikaj proprecoj de sistemoj kun multaj partikloj estis prezentita en sia plej influa lernolibro "Elementary Principles in Statistical Mechanics"<ref>Elementaj principoj de statistika meĥaniko.</ref>, publikigita en 1902, unu jaron antaŭ lia morto. La retiriĝinta personeco de Gibso kaj la intensa fokuso en liaj laboroj limigis la alireblecon de la studentoj. Lia ĉefa protektito estis Edwin Bidwell Wilson (1879-1964), kiu tamen klarigis ke "escepte de la lernoĉambro, mi scias tre malmulte pri Gibso". Malgraŭ tio, li havis vojon, kiun li kutime promenadis, en la posttagmeza fino, inter sia studio de la Laboratorio Sloane kaj la hejmo -- kie li plenumis kelkajn ekzercojn inter la laboro kaj la vespermanĝo -- kaj iu okaze trovis lin dum tiu periodo. Gibso kontrolis la doktoran tezon pri [[matematika ekonomiko]] skribita de [[Irving Fisher]] (1867-1947), en 1891. Post la morto de Gibso, Fisher financis la publikadon de lia "Collected Works"<ref>[https://books.google.com.br/books?id=AZcfAQAAMAAJ&q=Collected+Works+Willard+Gibbs&dq=Collected+Works+Willard+Gibbs&hl=pt-BR&sa=X&ei=mjHyVO6rMculyASs2ICwCw&ved=0CDIQ6AEwAQ The Collected Works of J. Willard Gibbs], [[1928]]</ref><ref>Kolektita verkaro.</ref>. Alia distingiĝa studento estis [[Lee De Forest]] (1873-1961), estonta pioniro pri radio-teknologio. Gibso mortis en [[New Haven]] en la [[28-a de aprilo]] [[1903]], aĝante 64 jarojn, viktimo je akuta intesta obstrukco<ref>[https://books.google.com.br/books?id=YBxsAAAAMAAJ&q=Bowel+obstruction&dq=Bowel+obstruction&hl=pt-BR&sa=X&ei=Wv_xVLWcNoaHyASa4ILIDg&ved=0CB0Q6AEwAA Bowel obstruction: differential diagnosis and clinical management], John Paton Welch, 1990.</ref>. Lia enterigo okazis post du tagojn en sia hejmo, en la strato High Street, 121 kaj lia korpo sepultiĝis en la Tombejo Grove Street<ref>[https://books.google.com.br/books?id=baOnSQAACAAJ&dq=Grove+Street+Cemetery&hl=pt-BR&sa=X&ei=nf7xVO--NsOZyASZsYKgAg&ved=0CEwQ6AEwBQ Burials at Grove Street Cemetery].</ref>. == Elektita verkaro == * [http://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/3439123 On the form of the teeth of wheels in spur gearing], [[1863]] * On the Equilibrium of Heterogeneous Substances, [[1875]] * [https://books.google.com.br/books?id=bGYBAAAAQAAJ&q=inauthor:%22Josiah+Willard+Gibbs%22&dq=inauthor:%22Josiah+Willard+Gibbs%22&hl=pt-BR&sa=X&ei=L4LwVPa3KabnsAT84YDQDA&ved=0CEwQ6AEwBzgK Memoir of the Gibbs Family of Warwickshire, England, and United States of America], [[1879]] * On the Fundamental Formula of Statistical Mechanics, with Applications to Astronomy and Thermodynamics, [[1885]] * Elementary Principles in Statistical Mechanics, [[1902]] * [https://books.google.com.br/books?id=yp7gAAAAMAAJ&q=inauthor:%22Josiah+Willard+Gibbs%22&dq=inauthor:%22Josiah+Willard+Gibbs%22&hl=pt-BR&sa=X&ei=L4LwVPa3KabnsAT84YDQDA&ved=0CDAQ6AEwAzgK Vector Analysis:] A Text-book for the Use of Students of Mathematics and Physics, Founded Upon the Lectures of J. Willard Gibbs, [[1922]] * [https://books.google.com.br/books?id=8R3QAAAAMAAJ&q=inauthor:%22Josiah+Willard+Gibbs%22&dq=inauthor:%22Josiah+Willard+Gibbs%22&hl=pt-BR&sa=X&ei=L4LwVPa3KabnsAT84YDQDA&ved=0CEQQ6AEwBjgK The Early Work of Willard Gibbs in Applied Mechanics], [[1947]], Josiah Willard Gibbs, Lynde Phelps Wheeler * A Study of the Effects of Base in and Base Out Prism to Phorias at Three Distances and the Effects of Plus and Minus Lens Power to Cross Cylinder Findings at the Afore Mentioned Distances, [[1957]], Josiah Willard Gibbs, Jin Roberson * [https://books.google.com.br/books?id=isFaAAAAYAAJ&q=inauthor:%22Josiah+Willard+Gibbs%22&dq=inauthor:%22Josiah+Willard+Gibbs%22&hl=pt-BR&sa=X&ei=L4LwVPa3KabnsAT84YDQDA&ved=0CFoQ6AEwCTgK Thermodynamics], [[1961]] * On the Fundamental Formulae of Dynamics == Literaturo == {{Div col|cols = 3}} * [http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=132578 Mathematics Genealogy Project] * [https://tools.wmflabs.org/persondata/p/Josiah_Willard_Gibbs Personensuche] * [http://www.worldcat.org/identities/lccn-n79-131126/ WorldCat Identities] * [http://drs.library.yale.edu/HLTransformer/HLTransServlet?stylename=yul.ead2002.xhtml.xsl&pid=beinecke:gibbs&clear-stylesheet-cache=yes Biblioteko de la Universitato de Yale] * [https://web.archive.org/web/20150402164729/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20000621.html National Academy of Sciences] * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/RechercheEquation?TexteCollection=HGARSTUVWXYZ1DIECBMJNQLOKP&TexteTypeDoc=DESNFPIBTMCJOV&Equation=IDP%3Dcb12549131v&host=catalogue Bibliothèque Nationale de France] * [https://books.google.com.br/books?id=ĵVkPwAACAAJ&dq=inauthor:%22Josiah+Willard+Gibbs%22&hl=pt-BR&sa=X&ei=L4LwVPa3KabnsAT84YDQDA&ved=0CDYQ6AEwBDgK The Scientific Papers of J. Willard Gibbs: Thermodynamics]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://books.google.com.br/books?id=0ZwmLz_UTYoC&pg=PA257&dq=American+Genius+Rukeyser&hl=pt-BR&sa=X&ei=GL7xVObSKaHdsATTu4KwDA&ved=0CFEQ6AEwBg#v=onepage&q=American%20Genius%20Rukeyser&f=false Proceedings of the Gibbs Symposium: Yale University, May 15-17, 1989], D. G. Caldi,George D. Mostow * [http://arxiv.org/abs/1403.2460 Reflections on Gibbs: From Statistical Physics to the Amistad] - Cornell University Library * [https://books.google.com.br/books?id=YckMAQAAQBAJ&pg=PA203&dq=American+Genius+Rukeyser&hl=pt-BR&sa=X&ei=GL7xVObSKaHdsATTu4KwDA&ved=0CFgQ6AEwBw#v=onepage&q=American%20Genius%20Rukeyser&f=false The God of the Machine], Isabel Paterson * [https://books.google.com.br/books?id=Bq9jQgAACAAJ&dq=Willard+Gibbs+Muriel+Rukeyser&hl=pt-BR&sa=X&ei=1b7xVN7SFKi1sQT7soKYDQ&ved=0CCkQ6AEwAA Willard Gibbs], [[1942]] * [https://books.google.com.br/books?id=dzZFAI2AvrQC&pg=PA115&dq=Willard+Gibbs+Muriel+Rukeyser&hl=pt-BR&sa=X&ei=1b7xVN7SFKi1sQT7soKYDQ&ved=0CDYQ6AEwAg#v=onepage&q=Willard%20Gibbs%20Muriel%20Rukeyser&f=false Muriel Rukeyser and Documentary: The Poetics of Connection], Catherine Gander * [https://books.google.com.br/books?id=7E6kliu1ZMsC&pg=PA60&dq=Willard+Gibbs+Muriel+Rukeyser&hl=pt-BR&sa=X&ei=1b7xVN7SFKi1sQT7soKYDQ&ved=0CEUQ6AEwBA#v=onepage&q=Willard%20Gibbs%20Muriel%20Rukeyser&f=false Muriel Rukeyser's the Book of the Dead], Tim Dayton * [https://books.google.com.br/books?id=UqbxZpELwHYC&pg=PA121&dq=Willard+Gibbs+Muriel+Rukeyser&hl=pt-BR&sa=X&ei=1b7xVN7SFKi1sQT7soKYDQ&ved=0CE0Q6AEwBQ#v=onepage&q=Willard%20Gibbs%20Muriel%20Rukeyser&f=false Great Physicists: The Life and Times of Leading Physicists from Galileo to ...], William H. Cropper * [https://books.google.com.br/books?id=uMvcfEYr6tsC&pg=PA23&dq=Willard+Gibbs+Muriel+Rukeyser&hl=pt-BR&sa=X&ei=1b7xVN7SFKi1sQT7soKYDQ&ved=0CGAQ6AEwCA#v=onepage&q=Willard%20Gibbs%20Muriel%20Rukeyser&f=false The Emergence of the American Mathematical Research Community, 1876-1900: J ...], Karen Hunger Parshall, David E. Rowe * [https://books.google.com.br/books?id=0ZwmLz_UTYoC&pg=PA257&dq=Willard+Gibbs+Muriel+Rukeyser&hl=pt-BR&sa=X&ei=GsDxVIvXM-SwsAS1rYHgBw&ved=0CCQQ6AEwADgK#v=onepage&q=Willard%20Gibbs%20Muriel%20Rukeyser&f=false Proceedings of the Gibbs Symposium: Yale University, May 15-17, 1989], D. G. Caldi, George D. Mostow * [https://books.google.com.br/books?id=OZNNee_H1hEC&pg=PA197&dq=Willard+Gibbs+Muriel+Rukeyser&hl=pt-BR&sa=X&ei=GsDxVIvXM-SwsAS1rYHgBw&ved=0CEMQ6AEwBDgK#v=onepage&q=Willard%20Gibbs%20Muriel%20Rukeyser&f=false James Joseph Sylvester: Life and Work in Letters], James Joseph Sylvester * [https://books.google.com.br/books?id=4aXd7ZJJk3oC&pg=PA27&dq=Willard+Gibbs+Muriel+Rukeyser&hl=pt-BR&sa=X&ei=GsDxVIvXM-SwsAS1rYHgBw&ved=0CFkQ6AEwBzgK#v=onepage&q=Willard%20Gibbs%20Muriel%20Rukeyser&f=false Close Reading New Media: Analyzing Electronic Literature], Jan van Looy, Jan Baetens * [http://www.aip.org/history/gap/Gibbs/Gibbs.html American Institute of Physics] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150501105303/http://www.aip.org/history/gap/Gibbs/Gibbs.html |date=2015-05-01 }} {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == <center> <gallery> Triple_expansion_engine_animation.gif|<center>[[Libera energio|Libera energio de Gibbs]]</center> Carnot_engine_(hot_body_-_working_body_-_cold_body).jpg|<center>[[Termodinamiko]]</center> Delta_uc_lc.svg|<center>[[Vektora kalkulo]]</center> Solenoid-6.jpg|<center>[[Elektromagnetismo]]</center> SamuelWillard.jpg|<center>[[Samuel Willard]]<br />([[1640]]-[[1707]])</center> JonathanDickinson.jpg|<center>[[Jonathan Dickinson]]<br />([[1688]]-[[1747]])</center> BenFranklinDuplessis.jpg|<center>[[Benjamin Franklin]]<br />([[1706]]-[[1790]])</center> Pierre-Simon Laplace.jpg|<center>[[Pierre-Simon Laplace]]<br />([[1749]]-[[1827]])</center> Fourier2.jpg|<center>[[Joseph Fourier]]<br />([[1768]]-[[1830]])</center> Uni-Halle-1836.jpg|<center>[[Justus Günther Graßmann|Justus Graßmann]]<br />([[1779]]-[[1852]])</center> GibbsSr.jpg|<center>[[Josiah Willard Gibbs (lingvisto)|Josiah Gibbs]]<br />([[1790]]-[[1861]])</center> Michel_Chasles.jpg|<center>[[Michel Chasles]]<br />([[1793]]-[[1880]])</center> Bolton-henry.jpg|<center>[[Joseph Henry]]<br />([[1797]]-[[1878]])</center> Magnus_Gustav_Magnus_1841.jpg|<center>[[Heinrich Gustav Magnus]]<br />([[1802]]-[[1870]])</center> William_Rowan_Hamilton_portrait_oval_combined.png|<center>[[William Rowan Hamilton]]<br />([[1805]]-[[1865]])</center> Hermann_Gra%C3%9Fmann.jpg|<center>[[Hermann Günther Grassmann|Hermann Graßmann]]<br />([[1809]]-[[1877]])</center> Journal_math_liouville.jpg|<center>[[Joseph Liouville]]<br />([[1809]]-[[1882]])</center> Robert_Bunsen_02.jpg|<center>[[Robert Bunsen]]<br />([[1811]]-[[1899]])</center> Karl_Weierstrass.jpg|<center>[[Karl Weierstrass]]<br />([[1815]]-[[1897]])</center> Hermann_von_Helmholtz.jpg|<center>[[Hermann von Helmholtz]]<br />([[1821]]-[[1894]])</center> Clausius.jpg|<center>[[Rudolf Clausius]]<br />([[1822]]-[[1888]])</center> Leopold_Kronecker_1865.jpg|<center>[[Leopold Kronecker]]<br />([[1823]]-[[1891]])</center> Gustav_Robert_Kirchhoff.jpg|<center>[[Gustav Robert Kirchhoff|Gustav Kirchhoff]]<br />([[1824]]-[[1887]])</center> Lord_Kelvin_photograph.jpg|<center>[[William Thomson|Lordo Kelvin]]<br />([[1824]]-[[1907]])</center> Pi-CM.svg|<center>[[Henry Wilbraham]]<br />([[1825]]-[[1883]])</center> Marcellin_Berthelot.jpg|<center>[[Marcellin Berthelot]]<br />([[1827]]-[[1907]])</center> Joseph_Lister.jpg|<center>[[Joseph Lister]]<br />([[1827]]-[[1912]])</center> Hubert_Anson_Newton_(1830-1896).jpg|<center>[[Hubert Anson Newton]]<br />([[1830]]-[[1896]])</center> James_Clerk_Maxwell_big.jpg|<center>[[James Clerk Maxwell]]<br />([[1831]]-[[1879]])</center> Tait_Peter_Guthrie.jpg|<center>[[Peter Tait]]<br />([[1831]]-[[1901]])</center> Collegio_Borromeo_(Pavia).jpg|<center>[[Carlo Marangoni]]<br />([[1840]]-[[1925]])</center> Boltzmann_Ludwig_Dibner_coll_SIL14-B5-06a.jpg|<center>[[Ludwig Boltzmann]]<br />([[1844]]-[[1906]])</center> Oheaviside.jpg|<center>[[Oliver Heaviside]]<br />([[1850]]-[[1925]])</center> Wilhelm_Ostwald.jpg|<center>[[Wilhelm Ostwald]]<br />([[1853]]-[[1932]])</center> Henri_Poincar%C3%A9-2.jpg|<center>[[Henri Poincaré]]<br />([[1854]]-[[1912]])</center> Academiegebouw_Universiteit_Leiden.png|<center>[[Hendrik Roozeboom]]<br />([[1854]]-[[1907]])</center> William-stanley.gif|<center>[[William Stanley]]<br />([[1858]]-[[1916]])</center> Pierre_Duhem.jpg|<center>[[Pierre Duhem]]<br />([[1861]]-[[1916]])</center> Irvingfisher.jpg|<center>[[Irving Fisher]]<br />([[1867]]-[[1947]])</center> Robert Andrews Millikan 1920s.jpg|<center>[[Robert Andrews Millikan|Robert Millikan]]<br />([[1868]]-[[1953]])</center> Tazewell_County,_Illinois_courthouse_from_W_1.jpg|<center>[[Henry Andrews Bumstead]]<br />([[1870]]-[[1920]])</center> Donnan_FG.jpg|<center>[[Frederick Donnan]]<br />([[1870]]-[[1956]])</center> Lee_De_Forest.jpg|<center>[[Lee De Forest]]<br />([[1873]]-[[1961]])</center> Yale_University_Shield_1.svg|<center>[[Lynde Wheeler]]<br />([[1874]]-[[1959]])</center> Weymouth_Seafront.jpg|<center>[[Gilbert Newton Lewis]]<br />([[1875]]-[[1946]])</center> Harkness_Tower,_Yale_University,_New_Haven_CT.jpg|<center>[[Ralph Gibss van Name]]<br />([[1877]]-[[1961]])</center> Hartford_connecticut_capitol.jpg|<center>[[Edwin Bidwell Wilson]]<br />([[1879]]-[[1964]])</center> Onsager_1968.jpg|<center>[[Lars Onsager]]<br />([[1903]]-[[1976]])</center> </center> </gallery> == Referencoj == </center> {{Referencoj|3}} {{Portalo|Usono|Homoj|Kemio|Fizikisto}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|Biografio|Usono|fizikisto|ĥemiisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Gibbs, Josiah_Willard}} [[Kategorio:Usonaj fizikistoj]] [[Kategorio:Usonaj kemiistoj]] [[Kategorio:Usonaj matematikistoj]] [[Kategorio:Usonaj latinistoj]] [[Kategorio:Termodinamikistoj]] [[Kategorio:Filozofoj de scienco]] mrbx1qlqjraor3q1qz367dk9z1qc0yo 0 521221 9482964 8912668 2026-09-28T03:05:30Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482964 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Ján Varhola''' (la [[31-an de majo]], [[1925]] – la [[24-an de decembro]], [[2010]]), usonigita kiel '''John Warhola''', ludis gravan rolon en la subtenado de la heredo de sia pli juna frato, nome la artisto pri [[pop-arto]] [[Andy Warhol]], iĝis respondeca fare de sia patro pri la instruado de Andy kaj iĝis patrono de la Fondaĵo ''Andy Warhol Foundation for the Visual Arts'' post la morto de sia frato okazinta en 1987. Warhola superkontrolis la establadon de la [[The Andy Warhol Museum]] en [[Picburgo]] kaj de la [[Múzeum Andyho Warhola Medzilaborce]] en [[Medzilaborce]], [[Slovakio]]. Warhola naskiĝis en la 31a de majo, 1925, en Picburgo, la dua el tri filoj de Andrey kaj [[Julia Warhola]].<ref name=PPGObit/> Ĵus antaŭ sia morto en 1942, lia patro petis al Warhola iĝi respondeca pri la edukado de Andy.<ref name=NYTObit/><ref name=PPGObit/> La filo de Warhola memoris ke lia avo estis dirinta ke "Via rolo estas zorgi pri Andy kaj sekurigi ke li iru al lernejo, ĉar li estos sukcesa iam".<ref name=PPGObit/> Warhola ĉeestis volontan lernejon li mem kaj uzis la rimedon ŝpari la monon kiun lia patro kunigis por pagi la du unuajn jarojn de Andy ĉe la [[Carnegie Institute of Technology]], kaj uzis la monon kiun li enspezis ĉe serio de laboroj por pagi la du finajn jarojn de Andy en tiu lernejo.<ref name=PPGObit>Roddy, Dennis B. [http://www.post-gazette.com/pg/10359/1113472-122.stm "Obituary: John Warhola / Brother who was told, 'Your role is to take care of Andy'"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101228165139/http://www.post-gazette.com/pg/10359/1113472-122.stm |date=2010-12-28 }}, ''Pittsburgh Post-Gazette'', 25a de decembro, 2010. Alirita la 29an de decembro, 2010.</ref> Post kiam Andy Warhol finstudis kaj translokiĝis al [[Novjorko]], Warhola restis en kontakto kun sia frato regule, telefonante al li ĉiusemajne ĝis lia morto. Kiel parto de la testamento de Andy Warhol, Warhola estis nomumita unu el la patronoj de organizaĵo kiu subtenus artojn. Kiel vicprezidento de la fondaĵo dum du jardekoj, Warhola helpis la kreadon de muzeoj dediĉitaj al la verkaro de Warhol en ties indiĝena Picburgo kaj en la areo de Slovakio kie liaj gepatroj kreskis. Establita en 1991, la ''Andy Warhol Museum of Modern Art'' ricevis ĉirkaŭ du dekduojn da verkoj de Warhol, same kiel aliaj artaĵoj kreitaj de la plej aĝa frato Warhola, nome Paul.<ref name=NYTObit>Grimes, William. [http://www.nytimes.com/2010/12/29/arts/design/29warhola.html "John Warhola, Brother of Andy Warhol, Dies at 85"], ''[[The New York Times]]'', 28a de decembro, 2010. Alirita la 29a de decembro, 2010.</ref> Warhola estis aktiva partoprenanto ĉe la The Andy Warhol Museum situanta en la picburga nordareo ''North Side'', ofte parolante kun infanoj kiuj vizitis la muzeon pri la verkaro de sia frato.<ref name=PTRObit/> Loĝanto en Freedom, Pensilvanio, Warhola mortis en la ''Allegheny General Hospital'' en Picburgo en aĝo de 85 pro [[pneŭmonito]] en la 24a de decembro, 2010.<ref name=NYTObit/><ref name=PTRObit/> Postvivis lin tri gefiloj kaj du nepoj, same kiel lia pli aĝa frato Paul.<ref name=PTRObit>Vidonic, Bill. [http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/s_715438.html "John Warhola, brother of Andy Warhol, dies at 85"]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Pittsburgh Tribune-Review'', 25a de decembro, 2010. Alirita la 29a de decembro, 2010.</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Warhola, John}} [[Kategorio:Lemkoj]] [[Kategorio:Muzeoj]] [[Kategorio:Picburgo]] [[Kategorio:Pensilvanio]] [[Kategorio:Andy Warhol]] siizku7ntfbk6uv6c5w0ev25ay2cr6m 0 522286 9482829 9475559 2026-09-27T13:48:44Z Crosstor 3176 /* S */ 9482829 wikitext text/x-wiki Jen listo de famuloj, kiuj naskiĝis en [[Veszprém (urbo)]]: {{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * [[Lipót Auer]], [[violonisto]] == B == * [[Mihály Balla]], ĵurnalisto * [[Dezső Bánóczi]], [[aktoro]] * [[Lajos Barbarits]], agronomo * [[Irma Barsy]], [[verkisto]] * [[Gábor Báthory (televidparolisto)]] * [[Károly Bertalan]], [[geologo]] == C == * [[Jenő Cholnoky]], [[geografo]] * [[Imre Csikász]], [[skulptisto]] * [[Ferenc Csolnoky]], [[kuracisto]] * [[Sándor Czvetkó]], aktoro == D == * [[Márk Dományi]], piaristo * [[János Dombay]], arkeologo == E == * [[Brigitta Egyed]], aktoro * [[Sándor Endrődi]], [[poeto]] == F == * [[Jenő Fekete]], [[fizikisto]] * [[Ferenc Friedler]], kemiisto == H == * [[István Hajas]], [[jezuito]] * [[Adelaida Halas]], aktoro * [[Imre Hamar]], [[ĉinologo]] * [[Máté Haubner]], luterana [[episkopo]] * [[József Hoffner]], [[bestkuracisto]] * [[Balázs Horváth]], [[ministro]] * [[Csaba Horváth (koreografo)]] * [[Cyrill Horváth]], literaturhistoriisto * [[Zsolt Horváth (1969)]], politikisto == K == * [[Richárd Kedvek]], aktoro * [[Balázs Kiss (martelĵetisto)]] * [[Dezső Kolossváry]], ministro * [[Endre Kolossváry]], inĝeniero * [[Ödön Kolossváry]], inĝeniero * [[Jenő Konrád]], psikiatro * [[József Kopácsy]], [[primaso]] * [[Éva Rebecca Kovács]], aktoro == L == * [[Ádám Lang]], futbalisto * [[Ferenc Ligetvári]], ministro == M == * [[Géza M. Tóth]], animaciisto * [[Amand Mészáros]], cisterciano * [[István Mikola]], ministro * [[Aladár Molnár]], [[politikisto]] * [[István Mustos]], piaristo == N == * [[Cili Nagy]], aktoro * [[Tibor Navracsics]], ministro * [[Zsanett Németh]], luktisto == O == * [[Ferenc Óvári]], advokato * [[Lipót Óváry]], [[historiisto]] == P == * [[Attila Pacsay]], komponisto * [[Géza Pálffy (historiisto)]] * [[Gergely Peltzmann]], monaĥo * [[Krisztina Peremartoni]], aktoro * [[Szilveszter Póczik]], kriminologo * [[Lajos Pressing]], budhisto * [[Péter Pulay]], [[kemiisto]] == R == * [[Andrea Rajkai]], tekvondisto * [[János Ranolder]], episkopo * [[Kristóf Rasovszky]], naĝisto * [[Csaba Reisz T.]], arkivisto * [[Dávid Ridley-Kohne]], [[violonisto]] == S == * [[Kamill Sándorfi]], juĝisto * [[Ignác Sauer]], kuracisto * [[József Schweitzer]], [[rabeno]] * [[Lajos Serédi]], instruisto * [[Zsigmond Simonyi]], [[lingvisto]] * [[László Sipka]], aktoro * [[László Solymosi]], historiisto * [[József Steinbach]], kalvinana episkopo * [[Mihály Szalay]], [[iĥtiologo]] * [[Kálmán Szentiványi]], aktoro * [[Imre Szigeti]], aktoro * [[József Szigeti (aktoro)]] == T == * [[József Tamássy]], aktoro * [[András Ticz]], aktoro * [[András Tombor]], negocisto * [[György Tóth (piaristo)]] == V == * [[László Vándorfi]], [[reĝisoro]] * [[Tamás Varga (arkitekto)]] * [[Andrea Varga-Damm]], advokato * [[Tamás Vastag]], muzikalkantisto * [[Zoltán Végh]], futbalisto * [[Barbara Vlasits]], aktoro * [[Ferenc Vollein]], pentristo * [[Sándor Vutkovich (literaturhistoriisto)]] == W == * [[István Weszprémi]], kuracisto == Z == * [[Zsolt Zétényi]] == Vidu ankaŭ == * [[Listo de famuloj mortintaj en Veszprém]] == Fontoj == La listo enhavas tiujn nomojn, pri kiuj jam artikolo kreiĝis. [[Kategorio:Listoj de homoj|famuloj naskiĝintaj en Veszprém]] [[Kategorio:Veszprém]] bi8kev4hlcrgkommlnnx1rprm8bmu8j 0 523011 9482891 8866732 2026-09-27T19:11:49Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482891 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | monumento <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Ivančena | alia_nomo = | kategorio = monumento <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Ivančena | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = ivancena4.jpg | dosiero_priskribo = Ivančena <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Ĉeĥio | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Moraviasilezia regiono | distrikto = Distrikto Frýdek-Místek | histregiono = | histregiono1 = | municipo = Malenovice | municipo_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | limo = | rivero = | montaro = Moraviasileziaj Beskidoj | materialo = ŝtono <!-- *** Situo *** --> | situo = Ivančena | leviĝo = 925 | lat_d = 49 | lat_m = 34 | lat_s = 38 | lat_NS = N | long_d = 18 | long_m = 26 | long_s = 17 | long_EW = E <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1946 | establita_tipo = Konstruado | establita1 = 2016–2017 | establita1_tipo = rekonstruado | ĉefulo = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = | areo_kodo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = | libera2 = | libera2_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Ĉeĥio | mapo_lokumilo = Ĉeĥio | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.ivancena.cz/www.ivancena.cz] | commons = Ivančena | portalo = Ĉeĥio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{mapligilo urbo}} }} '''Ivančena''' (925 m super [[marnivelo]]) estas [[ŝtono|ŝtona]] tumula memorindaĵo en [[Moraviasileziaj Beskidoj]] inter [[Malchor]] kaj [[Kykulka]] sub la supro de la [[Lysá hora (Moraviasileziaj Beskidoj)|Lysá hora]]. Ĝi estis konstruita por memorfesti la kvin [[skolto]]jn, kiuj estis [[ekzekuto|ekzekutitaj]] fare de germanaj [[nazio]]j pro sia implikiĝo en la kontraŭnazia rezisto. La [[tumulo]]n fondis la 30-a Skolta sekcio de [[Moravia Ostrava]] nome la 6-an de oktobro [[1946]] por memorfesti la kvin membrojn de la "Rezisto de Silezia Skolt-organizo", kiuj estis ekzekutitaj la 24-an de aprilo 1945 en [[Teŝino]] en la [[juda tombejo]]. La tumulo estas nun simbolo de patriotismo, kuraĝo kaj amikeco. Ĝi okupas ĉirkaŭ 40 kvadratajn metrojn kaj 195 kubajn metrojn. Ĝi etendiĝas al alteco de 4 m. Ĝis 1989, la tumulo estis ankaŭ simbolo de rezisto kontraŭ [[reprezalio|subpremo]] dum la [[komunismo]]. Dum la tempo de la komunismo faris marŝojn al ĝi skoltoj dum la skoltado estis kontraŭleĝa tiutempe kaj venadis ankaŭ [[trampado|trampoj]]. La marŝoj estis kontrolataj de la tiama komunisma sekreta polico. [[Pilgrimado]]j al la tumulo daŭras ĝis hodiaŭ. Sabate, proksime al la 24-a aprilo tien iras skoltoj de la tuta lando [[Ĉeĥio]] kaj dimanĉe trampoj. La tumulo estas ankoraŭ kreskanta kaj estas formita de ŝtonoj devenantaj de ĉirkaŭ la mondo. Lastatempe, tamen, la tumulo de ŝtonoj malintegras kaj falas. Skoltoj do anoncis kolekton por ties reakiro. == Pluaj fotoj == <gallery> Dosiero:ivancena1.jpg|Ĉe tumulo Ivančena Dosiero:ivancena2.jpg|Tumulo Ivančena ivancena8.jpg|Ĉe tumulo Ivančena 30. 4. 2011, setkání skautů u Ivančeny 01.jpg|Renkontiĝo de skoltoj ĉe Ivančena (2011) 30. 4. 2011, setkání skautů u Ivančeny 08.jpg|Renkontiĝo de skoltoj ĉe Ivančena (2011) </gallery> == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|Ivančena}} *{{Cite web |date=2012-04-15 |title=Ivančena |url=http://minewakan.webnode.cz/news/ivancena1/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20131002233012/http://minewakan.webnode.cz/news/ivancena1/ |archive-date=2 October 2013 |access-date=2013-10-03 |publisher=3. skautský oddíl Český Těšín |language=cs}} *{{Cite web |last=Kočí |first=Kateřina |title=Ivančena {{!}} Lysá hora |url=https://m.taggmanager.cz/626 |access-date=2013-10-03 |publisher=Actaea |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005011417/https://m.taggmanager.cz/626 |archive-date=5 October 2013 |language=cs}} *{{cite web |title=Scout Heroes of WWII: Ivančena |url=https://www.youtube.com/watch?v=Dapzhhd2CfI |via=YouTube |language=cs |publisher=Skautský institut | date=2023-07-18}} *{{Cite web |last=Drahota |first=Leoš |title=Kamenná mohyla tam vysoko v horách |trans-title=A stone cairn high up in the mountains |url=https://www.moskyt.net/kamenna-mohyla-tam-vysoko-horach |access-date=2013-11-02 |website=Moskyt |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102105256/https://www.moskyt.net/kamenna-mohyla-tam-vysoko-horach |archive-date=2 November 2013 |language=cs}} *{{Cite news |date=2017-08-04 |title=Náš venkov: Příběhy z Ivančeny |url=http://www.ceskatelevize.cz/porady/1097944695-nas-venkov/416235100041007-pribehy-z-ivanceny |publisher=Česká televize |language=cs|trans-title = Our countryside: Stories from Ivančena}} *{{cite book | language = cs|isbn=978-80-86825-72-4 |first1 = Roman | last1 = Šantora |first2 = Václav| last2 = Nosek | year = 2012 | title=Skautské století | page =1|publisher=Mladá fronta - Junák| url = https://books.google.com/books?id=ZkMvMwEACAAJ}} *{{cite news |access-date = 2019-04-15 |work= ivancena.cz |title=Historie Ivančeny | language =cs|url=http://www.ivancena.cz/historie/|archive-url= https://web.archive.org/web/20190415172036/http://www.ivancena.cz/historie/ |archive-date= 15 April 2019 }} *{{cite web|title=Kapitola 7{{!}}Osmdesátiny a Ivančena|url=https://data-krizovatka.skauting.cz/plajner/15/chapt7.html|language=cs|website=skauting.cz|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240423045729/https://data-krizovatka.skauting.cz/plajner/15/chapt7.html|archivedate=2024-04-23|accessdate=2024-04-23}} *{{cite news |access-date=2017-08-04 | date=2016-01-16 |work=iDNES.cz |title=Příběh Ivančeny – na jaře rozebrat, do října zase složit |url=http://ostrava.idnes.cz/pribeh-ivanceny-na-jare-rozebrat-do-rijna-zase-slozit-p0h-/ostrava-zpravy.aspx?c=A160114_2218441_ostrava-zpravy_sme|language=cs}} *{{cite news |access-date=2017-08-04 |language=cs |publisher=ivancena.cz |title=Rekonstrukce Ivančeny |url=https://web.archive.org/web/20190415150448/http://www.ivancena.cz/rekonstrukce/}} *{{cite news |access-date=2017-08-04 | date =2014-09-02 |work=iDNES.cz |title=Skautská Ivančena v Beskydech změní podobu. Přemění se na kaskády |language=cs |url=http://ostrava.idnes.cz/skautska-ivancena-v-beskydech-se-promeni-ffu-/ostrava-zpravy.aspx?c=A140901_2095502_ostrava-zpravy_jog}} *{{cite news |access-date=2017-08-04 |language=cs |work = skaut.cz |title=Skautská mohyla Ivančena má novou podobu. V sobotu 22. dubna se koná výstup k novému památníku |url=https://www.skaut.cz/novinky/ze-skautsk%C3%A9ho-sv%C4%9Bta/skautsk%C3%A1-mohyla-ivan%C4%8Dena-m%C3%A1-novou-podobu-v-sobotu-22-dubna-se-kon%C3%A1-v%C3%BDstu}} *{{cite news |title=Czechs commemorate scouts executed by Nazis |url=http://www.praguepost.com/travel2/47299-czechs-commemorate-scouts-executed-by-nazis |agency=Czech News Agency |publisher=praguepost.com |date=2015-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150426194443/http://www.praguepost.com/travel2/47299-czechs-commemorate-scouts-executed-by-nazis |archive-date=26 April 2015 }} [[Kategorio:Skoltismo]] [[Kategorio:Ĉeĥoslovakio en la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Monumentoj en distrikto Frýdek-Místek]] [[Kategorio:Malenovice]] g6caea10r89o5tcsf75gc7a37hpf9os 0 525720 9482900 9153178 2026-09-27T19:46:10Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482900 wikitext text/x-wiki <center> {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatcenter" width=10% |-style="background: yellow; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font face="Trebuchet MS" color="blue"><big><big>'''Bonvolu ne konfuzi...'''</font></big></big></span> |- |[[Dosiero:Eugenol 3D.png|250px|eta|centre|<center><big>'''[[Eŭgenolo]]'''</big></center>]]||[[Dosiero:Isoeugenol3D.png|250px|eta|centre|<center><big>'''[[Izoeŭgenolo]]'''</big></center>]] |-style="background: red; color: white" |- |<center>'''CAS-numero [https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=97-53-0 97-53-0]'''</center>||<center>'''CAS-numero [https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=97-54-1 97-54-1]'''</center> |- |colspan="2" style="text-align: center;" |Ili estas izomeroj sed ili malsimilas en la pozicio de la duobla ligilo, eŭgenolo prezentas la duoblan ligilon en la unua karbonatomo de la alila grupo (-C-C=CH₃) dum la izoeŭgenolo prezentas la duoblan ligilon en la dua karbonatomo de la 2-propenila grupo (-C=C-CH₃). |} </center> {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |- |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big><big>'''Izoeŭgenolo'''</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Isoeugenol.svg|300px|Izoeŭgenolo]] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la Izoeŭgenolo''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Isoeugenol3D.png|300px|Izoeŭgenolo]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Izoeŭgenolo''' |- |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" | '''Alternativa(j) Nomo(j)''' |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * 4-propenila-[[gvajakolo]] * Izoeŭgenila alkoholo |- |[[Kemia formulo]]||'''C₁₀H₁₂O₂''' |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/7338 7338] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.21106129.html 21106129] |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]|| * [https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=97-54-1 97-54-1] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" | '''Kemiaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||flaveca likvaĵo kun<br />karakteriza odoro de kariofilo |- |[[Molmaso]]||164.201 g mol⁻¹ |- |[[Simplified molecular-input line-entry system|Smiles]]||C/C=C/C1=CC<br />(=C(C=C1)O)OC (trans) |- |[[Denseco]]|| * 1.080 g/cm³ ({{GdC|20}}) |- |[[Refrakta indico]]||{{refraktindico|T=19|λ=761|k=4.0|1.5739}} ĝis {{refraktindico|T=20|λ=761|k=4.0|1.5750}} |- |[[Fandopunkto]]||{{GdC|−10}} ({{GdF|14}}; 263 K) |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|266}} ({{GdF|511}}; 539 K) |- |[[Ekflama temperaturo|Ekflama<br />temperaturo]]||>{{GdC|122.78}} (>{{GdF|253}})<ref>[http://www.thegoodscentscompany.com/data/rw1060831.html TheGoodScents]</ref> |- |[[Solvaĵo|Solvebleco]]|| * Akvo:2.46 mg/L {{GdC|25}}<br /> * Tre solvebla en<br /> * [[Kloroformo]]<br /> * [[etanolo]]<br /> * [[acetono]]<br /> * [[etero]]<br /> * [[benzeno]]<br /> * [[tolueno]]. |- | [[Mortiga dozo (LD50)]]|| * 328 µg/g (buŝe, muso)<br /> * 1560 mg/kg <ref>[http://www.chemicalland21.com/specialtychem/perchem/ISOEUGENOL.htm ChemicalLand]</ref> |- style="background: yellow; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]|| [[Listo da R-Deklaroj#R22|R22]] [[Listo da R-Deklaroj#R36/37/38|R36/37/38]] [[Listo da R-Deklaroj#R43|R43]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S24/25|S24/25]] [[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#S36/37|S36/37]] |- style="background: yellow; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|Danĝero]] {{Danĝerosimboloj|Xn}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']]<ref>[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Isoeugenol#section=GHS-Classification PubChem]</ref> |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo-piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07|08}} </center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|302|312|315|317|319|371|373}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|260|261|264|270|272|280|301+312|302+352|305+351+338|309+311|312|314|321|330|332+313|333+313|337+313|362|363|405|501}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Izoeŭgenolo''' estas natura organika aromata kombinaĵo de la familio de la [[fenilpropeno]]j, apartenanta al la grupo de la fenilpropanoidoj. Ĝi konsistas je molekulo [[gvajakolo]], en kiu aldoniĝas grupo da 2-propenilo. Samkiel ĉiuj fenilpropanoidoj, ĝi nature prezentas certajn [[Volatila oleo|esencoleojn]], ĉefe la esencoleo de [[kanango]], [[kariofilo]] kaj [[muskato]]. Pro ties duobla ligo en la propenila grupo (H₃C-CH==C), ĝi ekzistas sub la formo de du izomeroj, cis (Z) kaj trans (E), kie la trans-izomero superregas ĉar termodinamike ĝi estas pli stabila. La cis-izomero estas kristaleca substanco, dum la trans-izomero estas flaveca likvaĵo kun karakteriza odoro. La izoeŭgenolo estas sintezebla ekde la [[eŭgenolo]] kaj estas uzata en la manufakturo de la [[vanilino]]. La kariofiloleo estas malmultekosta fonto de [[eŭgenolo]], ĉefa komponanto de la specio "Syzygium aromaticum". == Karakterizaĵoj == Ambaŭ eŭgenolo kaj izoeŭgenolo estas produktitaj de plantoj kiel parto de ties mekanismo pri biodefendo. La izomerigo de la eŭgenolo al izoeŭgenolo estas katalizita de metalaj jonoj (kutime [[rutenio]] aŭ [[rodio]]) je alta temperaturo en la ĉeesto de '''kalia hidroksido'''. Pli modernaj metodoj uzantaj mikroonda teknologio postulas kondiĉojn malpli akrajn por plenumi la [[Alkalo|alkalan katalizon]]. Izoeŭgenolo estas katalize hidrogenizebla por estigi duhidroeŭgenolon. Kombinaĵoj kun aldonaj aromoj estas prepareblaj per [[Estero|esterigado]] aŭ [[Etero|eterigado]] de la hidroksila grupo. La sintezo de izoeŭgenolo ekde [[gvajakolo]] estis disvolvita en la antikva [[Sovetunio]]. La [[gvajakolo]] estas esterigita per [[propanoata acido]], kaj la '''gvajakola propanoato''' rezultanta suferas rearanĝon en la ĉeesto de '''aluminia klorido''' estigante la 4-hidrokso-3-metoksopropanofenono. La reduktiĝo de la ketono al la koresponda sekundara alkoholo kaj la fina malhidratigo estigas la izoeŭgenolon. La izieŭgenolo uzatas en parfumfabrikado kaj en granda nombro da floresencoj, ĉefe tiuj de [[kariofilo]] kaj [[dianto]]. Izoeŭgenolo posedas proprecojn kontraŭinflamajn kaj antioksidajn. == Reakcioj == === Reakcio === * Preparado de '''fenolo''' per traktado de '''izoeŭgenolo''' kun '''fera (II) klorido''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isoeugenol3D.png|izoeŭgenolo|120px]] +[[Dosiero:Iron (II) chloride 3D.png|fera (II) klorido|120px]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math> [[Dosiero:Phenol 3D.png|fenolo|70px]] + [[Dosiero:Chloromethane 3D.png|klorometano|80px]] +[[Dosiero:Acryloyl chloride 3D.png|akriloila klorido|120px]] + [[Dosiero:Iron (II) oxide 3D.png|fera (II) oksido|120px]] |- |} </center> === Reakcio 2 === * Preparado de '''kreozota fenilpropanoato''' per traktado de '''izoeŭgenolo''' kun '''fenilpropanoata acido''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isoeugenol3D.png|izoeŭgenolo|120px]] +[[Dosiero:Phenylpropionic acid3D.jpeg|fenilpropanoata acido|120px]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math> [[Dosiero:Creosote phenylpropanoate 3D.png|kreozota fenilpropanoato|120px]] +[[Dosiero:Vinyl alcohol 3D.png|vinila alkoholo|70px]] |- |} </center> == Izomeroj de la izoeŭgenolo == <center> <Gallery> Duroquinone.png|<big><center>'''Durokinono'''</center></big> Eugenol3Dan.gif|<center>[[Eŭgenolo]] Raspberry Ketone Structure.png|<big><center>'''Framba ketono'''</center></big> Gamma-thujaplicin.png|<big><center>'''Hinokitiolo'''</center></big> Chavibetol.svg|<big><center>'''Kavibetolo'''</center></big> Propyl benzoate.svg|<big><center>'''Propila benzoato'''</center></big> Thymoquinone.svg|<big><center>'''Timokinono'''</center></big> Alpha-thujaplicin.png|<big><center>'''α-Tuĵaplicino'''</center></big> </Gallery> </center> == Vidu ankaŭ == <center> <Gallery> Dianthus_plumarius0.jpg|<center>[[Dianto]] Allylbenzene.svg|<big><center>'''Fenilpropeno'''</center></big> Cananga_odorata_Blanco1.221-original.png|<big><center>'''Kanango'''</center></big> Syzygium_aromaticum_-_K%C3%B6hler%E2%80%93s_Medizinal-Pflanzen-030.jpg|<center>[[Kariofilo]] Myristica_fragrans_-_K%C3%B6hler%E2%80%93s_Medizinal-Pflanzen-097.jpg|<center>[[Muskato]] Vanillin2.svg|<center>[[Vanilino]] Vanilla_beans.jpg|<center>[[Vanilo|Vanilla planifolia]] </Gallery> </center> == Literaturo == {{Div col|cols = 3}} * [http://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/a?dbs+hsdb:@term+@DOCNO+8044 Toxnet] {{404|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://en.chembase.cn/substance-722733.html Chembase.cn] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160305013251/http://en.chembase.cn/substance-722733.html |date=2016-03-05 }} * [https://books.google.com.br/books?id=5WY08iuJyawC&pg=PA180&lpg=PA180&dq=isoeugenol+properties&source=bl&ots=1MqF0t9YXw&sig=NbCAXOSURZpZJOTOQ-wTHI-lxJ0&hl=pt-BR&sa=X&ei=orpoVcnFMuSIsQTkxIMQ&ved=0CFoQ6AEwCTgK#v=onepage&q=isoeugenol%20properties&f=false Chemistry of Spices], V. A. Parthasarathy, Bhageerathy Chempakam,T. John Zachariah * [https://books.google.com.br/books?id=Z01PF95xKMQC&pg=PA425&dq=isoeugenol+properties&hl=pt-BR&sa=X&ei=BrtoVYf9O4WXygS57oGACw&ved=0CCQQ6AEwAQ#v=onepage&q=isoeugenol%20properties&f=false Current Organic Chemistry] * [https://books.google.com.br/books?id=gCwgBQAAQBAJ&pg=PA47&dq=isoeugenol+properties&hl=pt-BR&sa=X&ei=BrtoVYf9O4WXygS57oGACw&ved=0CCoQ6AEwAg#v=onepage&q=isoeugenol%20properties&f=false Antimicrobial compounds from natural sources], Mirian A. F. Hayashi, Fernando César Bizerra, Pedro Ismael Da Silva Junior * [https://books.google.com.br/books?id=zl3yCAAAQBAJ&pg=PA417&dq=isoeugenol+properties&hl=pt-BR&sa=X&ei=BrtoVYf9O4WXygS57oGACw&ved=0CDcQ6AEwBA#v=onepage&q=isoeugenol%20properties&f=false Moderne Methoden der Pflanzenanalyse / Modern Methods of Plant Analysis], K. Paech, M. V. Tracey * [https://books.google.com.br/books?id=0jFdJAooDL0C&pg=PA124&dq=isoeugenol+properties&hl=pt-BR&sa=X&ei=BrtoVYf9O4WXygS57oGACw&ved=0CEAQ6AEwBQ#v=onepage&q=isoeugenol%20properties&f=false Common Fragrance and Flavor Materials: Preparation, Properties and Uses], Kurt Bauer,Dorothea Garbe,Horst Surburg * [https://books.google.com.br/books?id=FdByD6-gePMC&pg=PA315&dq=isoeugenol+properties&hl=pt-BR&sa=X&ei=BrtoVYf9O4WXygS57oGACw&ved=0CEoQ6AEwBg#v=onepage&q=isoeugenol%20properties&f=false Chemical and Functional Properties of Food Components, Third Edition], Zdzislaw E. Sikorski * [https://books.google.com.br/books?id=ZCraZokdYrkC&pg=PA310&dq=isoeugenol+properties&hl=pt-BR&sa=X&ei=BrtoVYf9O4WXygS57oGACw&ved=0CGAQ6AEwCQ#v=onepage&q=isoeugenol%20properties&f=false Handbook of Vanilla Science and Technology], Daphna Havkin-Frenkel, Faith C. Belanger * [https://books.google.com.br/books?id=BpPKFq5vX-UC&pg=PA311&dq=isoeugenol+properties&hl=pt-BR&sa=X&ei=tbxoVaj4A4_hsASz7IDYDg&ved=0CCIQ6AEwATgK#v=onepage&q=isoeugenol%20properties&f=false Relaxation and Diffusion in Complex Systems], K. L. Ngai * [https://books.google.com.br/books?id=32rWbxUtjeMC&pg=PA583&dq=isoeugenol+properties&hl=pt-BR&sa=X&ei=tbxoVaj4A4_hsASz7IDYDg&ved=0CDEQ6AEwAzgK#v=onepage&q=isoeugenol%20properties&f=false Edible Medicinal And Non Medicinal Plants: Volume 3, Fruits], Lim T. K. * [https://books.google.com.br/books?id=mrreTHuo54wC&pg=PA160&dq=isoeugenol+properties&hl=pt-BR&sa=X&ei=tbxoVaj4A4_hsASz7IDYDg&ved=0CEgQ6AEwBjgK#v=onepage&q=isoeugenol%20properties&f=false Biocompatibility of Dental Materials], Gottfried Schmalz,Dorthe Arenholt Bindslev * [https://books.google.com.br/books?id=N94PjQuf_b4C&pg=PA453&dq=isoeugenol+properties&hl=pt-BR&sa=X&ei=tbxoVaj4A4_hsASz7IDYDg&ved=0CF8Q6AEwCTgK#v=onepage&q=isoeugenol%20properties&f=false Handbook of Antioxidants], Lester Packer * [https://books.google.com.br/books?id=SRyNEyEawNsC&pg=PA59&dq=isoeugenol+properties&hl=pt-BR&sa=X&ei=tbxoVaj4A4_hsASz7IDYDg&ved=0CDkQ6AEwBDgK#v=onepage&q=isoeugenol%20properties&f=false Anesthesia and Analgesia in Laboratory Animals], Richard Fish, Peggy J. Danneman, Marilyn Brown, Alicia Karas * [https://books.google.com.br/books?id=xblX4RL_qQgC&pg=PA117&dq=isoeugenol+properties&hl=pt-BR&sa=X&ei=1r1oVcmzFrKHsQTF3oKwDg&ved=0CBsQ6AEwADgU#v=onepage&q=isoeugenol%20properties&f=false Molecular Targets and Therapeutic Uses of Spices: Modern Uses for Ancient ...], Bharat B. Aggarwal, Ajaikumar B. Kunnumakkara * [https://books.google.com.br/books?id=rGQps9fQX1YC&pg=PA170&dq=isoeugenol+clove+oil&hl=pt-BR&sa=X&ei=y75oVYWoCO3IsQS92oHYAQ&ved=0CB0Q6AEwAA#v=onepage&q=isoeugenol%20clove%20oil&f=false Aromatherapy Science: A Guide for Healthcare Professionals], Maria Lis-Balchin * [https://books.google.com.br/books?id=SRyNEyEawNsC&pg=PA59&dq=isoeugenol+clove&hl=pt-BR&sa=X&ei=Y79oVcOcGIy1sATf-4BY&ved=0CB0Q6AEwAA#v=onepage&q=isoeugenol%20clove&f=false Anesthesia and Analgesia in Laboratory Animals], Richard Fish, Peggy J. Danneman, Marilyn Brown, Alicia Karas * [https://books.google.com.br/books?id=l7YTBAAAQBAJ&pg=PA249&dq=isoeugenol+clove&hl=pt-BR&sa=X&ei=Y79oVcOcGIy1sATf-4BY&ved=0CC0Q6AEwAg#v=onepage&q=isoeugenol%20clove&f=false Zoo Animal and Wildlife Immobilization and Anesthesia], Gary West, Darryl Heard, Nigel Caulkett * [https://books.google.com.br/books?id=M5GZGH3W-IEC&pg=PT501&dq=isoeugenol+clove&hl=pt-BR&sa=X&ei=Y79oVcOcGIy1sATf-4BY&ved=0CEUQ6AEwBQ#v=onepage&q=isoeugenol%20clove&f=false Fish Disease: Diagnosis and Treatment], Edward J. Noga * [https://books.google.com.br/books?id=DbEKAQAAQBAJ&pg=PA257&dq=isoeugenol+clove&hl=pt-BR&sa=X&ei=Y79oVcOcGIy1sATf-4BY&ved=0CFUQ6AEwBw#v=onepage&q=isoeugenol%20clove&f=false Essential Oil Safety: A Guide for Health Care Professionals], Robert Tisserand, Rodney Young * [https://books.google.com.br/books?id=vxtxWneRBN4C&pg=PA643&dq=isoeugenol+clove&hl=pt-BR&sa=X&ei=Y79oVcOcGIy1sATf-4BY&ved=0CF4Q6AEwCA#v=onepage&q=isoeugenol%20clove&f=false Encyclopedia of Food and Color Additives, Volume 1], George A. Burdock * [https://books.google.com.br/books?id=g_OCl6P0vsYC&pg=PA284&dq=isoeugenol+clove&hl=pt-BR&sa=X&ei=NuNoVfy3Ae3IsQS92oHYAQ&ved=0CDEQ6AEwAzgK#v=onepage&q=isoeugenol%20clove&f=false CRC Handbook of Medicinal Spices], James A. Duke {{Div col end}} == Youtube prezentaĵoj == * [https://www.youtube.com/watch?v=lx6BLQWm5fQ Remedios caseros y naturales con clavo de olor] * [https://www.youtube.com/watch?v=MRXpWGG8neU Para que sirve el Clavo de olor - beneficios] * [https://www.youtube.com/watch?v=sR2uvTĉl3s Isolation of Eugenol from Cloves] * [https://www.youtube.com/watch?v=2eEA8PHDĝs Extração de Essência de Canela] == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = stilo | bildo = [[Dosiero:Esculaap4.svg|30px]] | css-stiloj = width: 600px; color: green; font-weight: bold; font-style: italic | teksto = <small>La informoj ĉi-tie prezentataj ne enhavas medicinajn avertojn kaj plej eble ne estas ekzaktaj. La enhavo estas ilustrocela kaj ne anstataŭas fakan diagnozon.</small> }} </center> {{Projektoj}} {{Ĝermo|Kemio|Kemiaĵo}} {{Portalo|Kemio}} [[Kategorio:Terpenoj]] 6m2w64k16tji82e9nizmbfdgm7aloj8 0 528326 9482831 9481714 2026-09-27T13:52:41Z Crosstor 3176 /* S */ 9482831 wikitext text/x-wiki Jen listo de studentoj, kiuj studis, poste ankaŭ instruis en [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] (nature la listo etendiĝas al pli fruaj nomoj de la universitato ekde la fondo): *{{EnhavTabelo|alf=L}} == A == {{Div col|cols = 2}} * [[Ferenc Ábel]] * [[Géza Abonyi (juristo)]] * [[Sándor Abonyi]] * [[Mihály Ács (pli aĝa)]] * [[Pál Ács]] * [[András Ádám (atomfizikisto)]] * [[György Ádám (advokato)]] * [[György Ádám (fiziologo)]] * [[Lajos Ádám]] * [[László Ádám (geografo)]] * [[Lóránt Ádám]] * [[Tamás Adamik]] * [[Anna Adamikné Jászó]] * [[Tamás Agócs]] * [[József Aistleitner]] * [[Miklós Ajtai (matematikisto)]] * [[Sándor Ajtai Kovách]] * [[Béla Alexander]] * [[Bernát Alexander]] * [[Ferenc Albert (astronomo)]] * [[Károly Alexa]] * [[László Alföldi]] * [[Antal Almási]] * [[Gyula Altenburger]] * [[Gyula Antal]] * [[László Antal (lingvisto)]] * [[István Apáthy (juristo)]] * [[Ákos Bertalan Apatóczky]] * [[Edgár Artner]] * [[László Asztalos]] * [[Aladár Aujeszky]] * [[László Aujeszky]] {{Div col end}} == B == {{Div col|cols = 3}} * [[Ernő Babos]] * [[Hugó Baintner]] * [[Béla Babiczky]] * [[Tamás Bács]] * [[Pál Bajory]] * [[István Bakács]] * [[Lajos Bakay (kirurgo)]] * [[Zelka Baktay]] * [[Péter Balassa]] * [[Alice Judit Balázs]] * [[Béla Árpád Balázs]] * [[Géza Balázs]] * [[János Balázs (lingvisto)]] * [[Lóránt Balázs]] * [[Mária Balázs]] * [[Emil Baleczky]] * [[Rezső Bálint (kuracisto)]] * [[Ernő Balogh (onkologo)]] * [[Katalin Balogh (psikologo)]] * [[Sándor Balogh (historiisto)]] * [[Zsófia Bán]] * [[József Bánhegyi]] * [[Zoltán Bánhidi]] * [[Jenő Barabás]] * [[Péter Bárándy]] * [[László Baránszky-Jób]] * [[Zsolt Baranyai]] * [[Gusztáv Bárczi]] * [[László Bárdos (poeto)]] * [[Balázs Barna]] * [[János Bársony]] * [[Judit Bartholy]] * [[Lajos Bartkó]] * [[Géza Bartoniek]] * [[Huba Bartos]] * [[Lajos Bartucz]] * [[Nándor Baumgarten]] * [[Salamon Beck]] * [[Soma Beck]] * [[János Beér]] * [[Manó Beke]] * [[András Békéssy]] * [[Ferenc Bene (kuracisto)]] * [[Henrik Benedict]] * [[Zsolt Beöthy]] * [[Árpád Berczik (biologo)]] * [[Endre Berecz]] * [[Gábor Bereczki]] * [[Edit Beregi]] * [[Sándor Berényi]] * [[Zoltán Berkes]] * [[Gabriella Bernáth]] * [[Jenő Bernátsky]] * [[Jolán Berrár]] * [[Iván Bertényi (pli aĝa)]] * [[Iván Bertényi (pli juna)]] * [[Ede Flórián Birly]] * [[Gábor Biró (fizikisto)]] * [[Ágnes Birtalan]] * [[Dezső Bita]] * [[Kriszta Bódis]] * [[Zoltán Bodnár]] * [[Lajos Bodola]] * [[István Bodolai]] * [[Lajos Boglár]] * [[Cecil Pál Bognár]] * [[János Bognár]] * [[László Bogsch]] * [[Károly Böhm (kuracisto)]] * [[Zoltán Bókay]] * [[Ilona Bolla]] * [[Enikő Bollobás]] * [[Éva Bónis]] * [[György Bónis]] * [[Ádám Boros]] * [[Gábor Boros (filozofihistoriisto)]] * [[Zsuzsanna Boros]] * [[József Borossay]] * [[András Borosy]] * [[Károly Borsányi]] * [[György Boytha]] * [[András Bozóki]] * [[Béla Brandenstein]] * [[József Buday]] * [[József Budenz]] * [[István Bugarszky]] * [[Károly Bugár-Mészáros]] * [[Károly Burger]] * [[Aladár Buzágh]] {{Div col end}} == C == * [[József Cherny]] * [[István Cornides]] * [[István Csabai]] * [[Béla Csákvári]] * [[Csaba Csapodi]] * [[István Csapody (kuracisto)]] * [[Lajos Csapody]] * [[János Csarada]] * [[Elemér Császár (fizikisto)]] * [[Margit Császár]] * [[Dániel Csatári]] * [[Lenke Csíkhelyi]] * [[Andor Csizmadia]] * [[Mózes Csoma]] * [[Barnabás Csongor]] * [[Csaba Csorba]] * [[László Csorba]] * [[István Czigler]] == D == {{Div col|cols = 2}} * [[László Dabis]] * [[Imre Dambrovszky]] * [[Róbert Dán]] * [[Ágnes Dániel]] * [[Géza Dávid]] * [[János Dégen]] * [[Mihály Demeczky]] * [[Zsolt Demetrovics]] * [[Antal Demién]] * [[Katalin Dér]] * [[Imre Derényi]] * [[Balázs Déri]] * [[Frigyes Dési]] * [[László Detre]] * [[Pál Dienes]] * [[János Diescher]] * [[István Diószegi (historiisto)]] * [[Gusztáv Adolf Dirner]] * [[Klára Dobrev]] * [[Sándor Domanovszky]] * [[Tekla Dömötör]] * [[Előd Dudás]] * [[Ágnes Dukkon]] {{Div col end}} == E == * [[Ferenc Eckhart]] * [[Ildikó Ecsedy]] * [[Péter Egri]] * [[István Egyed]] * [[György Eisemann]] * [[Gyula Elischer]] * [[Károly Engel (kuracisto)]] * [[Gyula Eörsi]] * '''[[Loránd Eötvös]]''' (nomdonanto de la universitato) * [[László Epstein]] * [[István Erdélyi (arkeologo)]] * [[Gábor Erdődy]] * [[Tibor Erényi]] * [[József Ernyey]], apotekisto * [[Bálint Érdi]] * [[János Estók]] == F == {{Div col|cols = 2}} * [[Dóra F. Csanak]] * [[Kálmán Faluba]] * [[Géza Faludi]] * [[András Falus]] * [[Róbert Falus]] * [[Klára Faragó]] * [[Géza Farkas]] * [[Gyula Farkas (instruisto)]] * [[Jenő Farkas (tradukisto)]] * [[István Fazekas (arkivisto)]] * [[Ibolya Felhő]] * [[Tamás Fellegi]] * [[György Fejér]] * [[Lipót Fejér]] * [[Pál Fejes]] * [[Mihály Fekete (matematikisto)]] * [[Sándor Fekete]] * [[Zoltán Fekete (agronomo)]] * [[Imre Fényes]] * [[Béla Fenyvessy]] * [[Endre Ferenczy (historiisto)]] * [[Endre Ferenczy (juristo)]] * [[Mária Ferenczy]] * [[Ernő Fináczy]] * [[Géza Finszter]] * [[Ádám Fitter]] * [[József Fleischer]] * [[Gábor Fodor]] * [[József Fodor]] * [[Sándor Fodor (egiptologo)]] * [[Zoltán Fodor]] * [[György Földes]] * [[István Földes (astronomo)]] * [[András Földi]] * [[Ferenc Földvári]] * [[Réka Földváryné Kiss]] * [[Magdolna Forró]] * [[András Frank]] * [[Ignác Frank]] * [[Zsolt Frei]] * [[József Frigyesi]] * [[Ida Fröhlich]] * [[Izidor Fröhlich]] * [[György Fukász]] * [[József Fülöp (geologo)]] * [[József Fülöp (kuracisto)]] * [[Márta Fülöp]] * [[Sándor Fülöp (ombudsmano)]] {{Div col end}} == G == {{Div col|cols = 2}} * [[G. Béla Németh]] * [[György Gábor (filozofo)]] * [[Miklós Gábori]] * [[Félix Gál]] * [[Gyula Gál (juristo)]] * [[Márton Galambos]] * [[József Galántai]] * [[Endre Galla]] * [[Ferenc Galla]] * [[Albert Gárdonyi]] * [[Ferenc Gazdag]] * [[Antal Genersich]] * [[Zoárd Geőcze]] * [[Ágnes Gereben]] * [[András Gerevich]] * [[Rabán János Gerézdi]] * [[András Gergely]] * [[Jenő Gergely (historiisto)]] * [[József Gerics]] * [[Ferenc Gerlóczy]] * [[Zsigmond Gerlóczy]] * [[Pál Germuska]] * [[András Gerő]] * [[Zoltán Gombocz]] * [[Pál Gömöry]] * [[Katalin Gönczöl]] * [[Nóra Gózonné Etényi]] * [[Endre Góth]] * [[Irén Júlia Götz]] * [[Ferenc Gráf]] * [[Gábor Graff]] * [[György Granasztói]] * [[László Grétsy]] * [[Emil Grósz]] * [[József Guszmann]] * [[Albert Gyergyai]] * [[József Gyimesi (kemiisto)]] * [[Eszter György (historiisto)]] * [[Júlia György]] * [[Péter György]] * [[Géza Györgyi (fizikisto)]] * [[Géza Györgyi (kuracisto)]] * [[Kálmán Györgyi]] * [[Erzsébet Györkös]] * [[János Győry]] * [[Pál Gyulai (kritikisto)]] {{Div col end}} == H == {{Div col|cols = 3}} * [[János Haas]] * [[Jonathán Pál Haberern]] * [[Péter Hack]] * [[Károly Hadaly]] * [[Lajos Hajdu (juristo)]] * [[Henrik Hajnal]] * [[Imre Hajnik]] * [[Károly Hajós (alergiologo)]] * [[József Hála]] * [[Aladár Halász]] * [[János Halmai]] * [[Imre Hamar]] * [[Géza Hámor]] * [[Jenő Hámori]] * [[Tünde Handó]] * [[Zoltán Hangay]] * [[Szabolcs Harangi]] * [[György Haraszti]] * [[Iván Harsányi]] * [[László Hartai (reĝisoro)]] * [[Péter Hatala]] * [[Pál Hári]] * [[Adolf Havas (venerologo)]] * [[József Havas]] * [[Sándor Havas]] * [[Péter Hedvig]] * [[Dolores Hegyi]] * [[László Hencz]] * [[Árpád Herczeg]] * [[Mihály Herczegh]] * [[István Egyed Hermann]] * [[Zsuzsa Hetényi]] * [[Attila Hevesi]] * [[Edit Hexendorf]] * [[Jenő Hillebrand]] * [[István Hiller]] * [[Sándor Hites]] * [[Judit Hidasi (japanologo)]] * [[József Holderith]] * [[András Holló]] * [[Bálint Hóman]] * [[Gyula Honyek]] * [[Lajos Hopp]] * [[Béla Horányi]] * [[György Horányi]] * [[János Horányi]] * [[Gusztáv Horay]] * [[Béla Horn]] * [[Ferenc Horusitzky]] * [[Árpád Horvát]] * [[István Horvát]] * [[Béla Horváth (kuracisto)]] * [[Cyrill Horváth]] * [[Iván Horváth (literaturisto)]] * [[János Horváth (literaturhistoriisto)]] * [[Jenő Horváth (historiisto, 1881)]] * [[Jenő Horváth (historiisto, 1941)]] * [[Keresztély János Horváth]] * [[Konstantin Gyula Horváth]] * [[Zoltán Horváth (budhisto)]] * [[Ferenc Hubert]] * [[Ferenc Hudecz]] * [[János Hunfalvy]] * [[Vilmos Huszár (literaturisto)]] * [[Tivadar Huth]] * [[Miklós György Hutterer]] * [[Tivadar Huzella]] {{Div col end}} == I == * [[Zoltán I. Tóth]] * [[Ferenc Ibrányi]] * [[Sándor Illyés]] * [[József Imre (1851)]] * [[József Imre (1884)]] * [[György Inzelt]] * [[László Irmédi-Molnár]] * [[Béla Iván]] == J == * [[László Jankovich (prosektoro)]] * [[József Jánosi (jezuito)]] * [[Dénes Jánossy (paleontologo)]] * [[András Jaszlinszky]] * [[Ányos Jedlik]] * [[József Jelitai]] * [[Jenő Jendrassik (fiziologo)]] * [[Magda Jóború]] * [[Gyula Jordán]] * [[Péter Józsa]] * [[Jakab Justus]] * [[Iréneusz Juvancz (1910)]] == K == {{Div col|cols = 3}} * [[Pál Káldi]] * [[Gyula Káldy-Nagy]] * [[István Kállay]] * [[László Kálmán]] * [[Magda Kalmár (psikologo)]] * [[Olivér Kaposi]] * [[Judit Karafiáth]], literaturisto * [[Dávid Karátson]] * [[Mór Kármán]] * [[Géza Ferenc Karsai]] * [[György Karsai]] * [[Ferenc Kárteszi]] * [[István Katona (historiisto)]] * [[Mór Katona]] * [[Gyula Kautz]] * [[Sándor Katz]] * [[Gábor Kecskeméti]] * [[Marianna Kékes]] * [[Anna Kende]] * [[Elemér Kenyeres]] * [[Imre Kenyeres (redaktoro)]] * [[Zoltán Kenyeres]] * [[Adorján Kesselyák]] * [[Pál Kitaibel]] * [[Zsigmond Keglevich]] * [[Imre Kelemen]] * [[Béla Kelen]] * [[Béla Kenéz]] * [[Ernő Kenéz]] * [[Balázs Kenyeres]] * [[Ferenc Kerényi]] * [[Ferenc Borgia Kéri]] * [[István Kertész (historiisto)]] * [[Károly Kétly]] * [[András Keve]] * [[Tivadar Kézmárszky]] * [[Imre Kis Pintér]] * [[László Kisbali]] * [[Csaba Gy. Kiss]] * [[Daisy Kiss]] * [[Endre Kiss]] * [[István Kiszely]] * [[Gábor Klaniczay]] * [[Judit Klement]] * [[István Klinghammer]] * [[János Kiss (esperantisto)]] * [[Károly Kmety]] * [[Ferenc Koch (geografo)]] * [[Gyula Kocsis (etnografo)]] * [[Éva Kocziszky]] * [[Gyula Koczkás]] * [[Sándor Koczkás]] * [[Gyula Kodolányi]] * [[Béla Kőhalmi]] * [[Zoltán Kolláth]] * [[Aladár Komlós]] * [[Géza Komoróczy]] * [[Sándor Konek]] * [[Dénes Kőnig]] * [[Anikó Kónya]] * [[Károly Koppi]] * [[Frigyes Korányi]] * [[György Korbuly]] * [[György Korda (juĝisto)]] * [[Tivadar Kormos]] * [[Gyula Kornis]] * [[Gábor Kósa]] * [[Vera Kósáné Ormai]] * [[Domokos Kosáry]] * [[Ákos Kovács (kuracisto)]] * [[Árpád Kovács (filologo)]] * [[Tibor Kovács]] * [[József Kovács (kirurgo)]] * [[Tibor Kovács]] * [[Gyula Kováts (juristo)]] * [[Radó Kövesligethy]] * [[György Kozma]] * [[Attila Krajcsi]] * [[Lilla Krász]] * [[Ferenc Kratochwill]] * [[Tamás Krausz]] * [[József Andor Krenner]] * [[Géza Krepuska]] * [[Sándor Krisztics]] * [[Endre Krolopp]] * [[Endre Kubányi]] * [[Enikő Kubinyi]] * [[László Kubinyi]] * [[Pál Kubinyi]] * [[Imre Kubovics]] * [[Árpád Kucsman]] * [[Ferenc Kukán]] * [[István Kukorelli]] * [[Zsuzsanna Kulcsár (psikologo)]] * [[Ferenc Kulin]] * [[Miklós Kun (historiisto)]] * [[Endre Kutassy]] {{Div col end}} == L == {{Div col|cols = 2}} * [[László L. Lőrincz]] * [[Erzsébet Ladányi]] * [[János Ladó]] * [[László György Lajtha]] * [[András Lánczi]] * [[Gyula Lánczy]] * [[Lajos Láng (statistikisto)]] * [[Sándor Láng]] * [[Károly Lassovszky]] * [[Éva Lax]] * [[Ágost Lechner]] * [[Emma Léderer]] * '''[[Philipp Lenard]]''', Nobel-premiito * [[Béla Lengyel (1844)]] * [[József Lenhossék]] * [[Mihály Lenhossék]] * [[Mihály Ignác Lenhossék]] * [[Barnabás Lenkovics]] * [[Lajos Ligeti]] * [[Alajos Loczka]] * [[Lajos Lóczy]] * [[Ferenc Lopussny]] * [[Barnabás Lőrincz]] * [[Gyula Luckhaub]] * [[István Lukács]] * [[János Lukács (historiisto)]] * [[Sándor Lumniczer]] * [[Tibor Lutter]] * [[Elvira Lux]] {{Div col end}} == M == {{Div col|cols = 2}} * [[Klára M. Rásky]] * [[Imre Madarász (altlerneja instruisto)]] * [[Sándor Mágócsy-Dietz]] * [[Zoltán Magyary]] * [[István Majer]] * [[László Majzon]] * [[Endre János Makai]] * [[Pál Makó]] * [[Elemér Mályusz]] * [[Gyula Mandello]] * [[Stefánia Mándy]] * [[Károly Manherz]] * [[Vilmos Manninger]] * [[Henrik Marczali]] * [[Tivadar Margó]] * [[István Margócsy]] * [[Miklós Marik]] * [[Vilmos Mariska]] * [[Sámuel Márkfi]] * [[Jenő Markó]] * [[Pál Markovics]] * [[Ferenc Mártonfi]] * [[Gábor Máthé]] * [[Miklós Matolcsy]] * [[László Mátrai]] * [[Béla Mauritz]] * [[Attila Menyhárd]] * [[László Mérő]] * [[Andor Mészáros (historiisto)]] * [[Barna Mezey]] * [[Iván Meznerics]] * [[Antal Mihálka]] * [[Géza Mihalkovics]] * [[Ödön Miklós]] * [[Pál Miklós]] * [[Ádám Miklósi]] * [[Károly Minich]] * [[István Miskolczy]] * [[Aladár Mód]] * [[Gusztáv Mödlinger]] * [[József Mogyoródi]] * [[Antal Molnár (eklezihistoriisto)]] * [[Ernő Emil Moravcsik]] * [[Krisztina Morvai]] * [[Sándor Mozsonyi]] * [[Kálmán Müller (kuracisto)]] {{Div col end}} == N == {{Div col|cols = 2}} * [[Ádám Nádasdy]] * [[Károly Nagy (fizikisto)]] * [[László Nagy (historiisto)]] * [[Pál Nagy (kanoniko)]] * [[Péter Nagy (literaturhistoriisto)]] * [[Sándor Nagy (kemiisto)]] * [[István Nánay]] * [[Tibor Navracsics]] * [[Ákos Navratil]] * [[Imre Navratil]] * [[László Négyesy]] * [[Lajos Nékám (1868)]] * [[Lajos Nékám (1909)]] * [[Sándor Nékám]] * [[Mária Neményi]] * [[János Nemeskéri]] * [[József Nemes-Nagy]] * [[György Amadé Németh]] * [[Gyula Németh]] * [[István Németh (historiisto)]] * [[János Németh (konstitucia juĝisto)]] * [[Katalin Némethy]] * [[József János Nemetz]] * [[Tibor Neugebauer]] * [[Tibor Nónay]] * [[Éva Nyulásziné Straub]] {{Div col end}} == O == * [[Gyula J. Obádovics]] * [[Teréz Oborni]] * [[Attila Oláh (psikologo)]] * [[Miklós Olgyay]] * [[László Orosz (biologo)]] * [[Csaba Őry]] * [[Ferenc Osvald]] * [[Gábor Osváth (koreologo)]] * [[Péter Oszkó]] * [[László Ottlik]] * [[Kelemen Óváry]] == P == {{Div col|cols = 2}} * [[Sándor P. Szabó]] * [[Jenő Pacsu]] * [[Péter Paczolay]] * [[Dezső Pais]] * [[Zsolt Pákay]] * [[István Pálos (statistikisto)]] * [[Ervin Pamlényi]] * [[Kálmán Pándy]] * [[Melinda Pap]] * [[Ivan Paskvić]] * [[Arnold Pataky]] * [[András Patay-Horváth]] * [[Erzsébet Patek]] * [[Ferenc Patek]] * [[Ákos Pauler]] * [[Tivadar Pauler]] * [[József Perényi]] * [[Gedeon Petz]] * [[Gyula Pikler]] * [[Márta Zsuzsanna Pintér]] * [[Lajos Pócs]] * [[Klára Póczy]] * [[János Pollák]] * [[László Pólos]] * [[Péter Polt]] * [[Jenő Pólya]] * [[Emil Ponori Thewrewk]] * [[Ferenc Poór]] * [[Lajos Pósa (matematikisto)]] * [[Árpád Prandler]] * [[György Pray]] * [[Kornél Preisich]] * [[Hugó Preisz]] * [[János Prileszky]] * [[Pál Pritz]] * [[Vilmos Pröhle (turkologo)]] * [[Ágost Pulszky]] * [[Zsigmond Purjesz (pli maljuna)]] * [[Ildikó Puskás]] * [[Jenő Putnoky]] {{Div col end}} == R == {{Div col|cols = 2}} * [[Sándor Radnóti]] * [[János Rainer M.]] * [[János Ranolder]] * [[Jenő Ranschburg]] * [[Pál Ranschburg]] * [[Rajmund Rapaics (kanoniko)]] * [[Nándor Ratkóczy]] * [[Emil Récsi]] * [[Gyula Regöly-Mérei]] * [[István Reiman]] * [[János Reisinger]] * [[Csaba Reisz T.]] * [[Zsuzsanna Renner]] * [[Kató Rényi]] * [[József Révay (filozofo)]] * [[László Rhorer]] * [[Ferenc Ribáry]] * [[Frigyes Riesz]] * [[Gusztáv Rigler]] * [[Iván Rodé]] * [[Alajos Roder]] * [[Pál Rókusfalvy (psikologo)]] * [[Flóris Ferenc Rómer]] * [[Éva Róna (altlerneja instruisto)]] * [[József Rötth]] * [[Imre Ruff]] * [[Nepomuk János Rupp]] * [[Ferenc Ruzsa]] * [[Imre Ruzsa]] {{Div col end}} == S == {{Div col|cols = 3}} * [[Margit S. Sárdi]] * [[József Sadler]] * [[Gyula Sághy]] * [[Marianne Sághy]] * [[Ágnes Ságvári]] * [[Konrád Salamon]] * [[Gergely Salát]] * [[Mihály Samu]] * [[Mátyás Sándor (imunologo)]] * [[Kamill Sándorfi]] * [[Imre Sárándi]] * [[Artúr Sarbó]] * [[Aladár Sarbu]] * [[Béla Sárfalvi]] * [[János Sarkady]] * [[Miklós Sárközy]] * [[Pál Endre Sárközy]] * [[Oszkár Sashegyi]] * [[Ignác Sauer]] * [[Gábor Schein]] * [[Károly Schilberszky]] * [[Bódog Schiller]] * [[János György Schmidt]] * [[Aladár Schnierer]] * [[Alfréd Schőner]] * [[György Schopper]] * [[Gábor Schreiber]] * [[Elemér Schulek]] * [[Vilmos Schulek]] * [[Ödön Schulhof]] * [[János Schuster]] * [[Antal Schütz]] * [[Márton Schwartner]] * [[Ottó Schwartzer]] * [[Ernő Schwimmer]] * [[Elemér Scipiades]] * [[Gyula Sebestény]] * '''[[Ignaz Semmelweis]]''' * [[István Síklaki]] * [[István Simon (biofizikisto)]] * [[Lajos Simonkai]] * [[Árpád Sipos]] * [[Lajos Sipos]] * [[Dávid Somfai Kara]] * [[Rezső Soó]] * [[István Sőtér]] * [[Tamás Stockinger]] * [[Balázs Sudár]] * [[Ottó Süpek]] * [[Ilona Sz. Jónás]] * [[György Szabad]] * [[József Szabó (dentkuracisto)]] * [[József Szabó (geologo)]] * [[Máté Dániel Szabó]] * [[Pál Zoltán Szabó]] * [[Szabolcs Szabó]] * [[József Szájer]] * [[Zoltán Szalai]] * [[József Szalay (arkivisto)]] * [[Péter G. Szalay]] * [[Iván Szántó]] * [[Pál Szarvas]] * [[Pál Szász (matematikisto)]] * [[Ödön Szatala (botanikisto)]] * [[János Szávai]] * [[József Száva-Kováts]] * [[László Szebellédy]] * [[Rezső Szegedy]] * [[György Székely (historiisto)]] * [[Gyula Szekfű]] * [[Péter Széky]] * [[György Szénás]] * [[Géza Szentmártoni Szabó]] * [[Márton Szentmiklósi]] * [[Imre Szentpétery]] * [[János Szerb]] * [[Károly Szerencsés]] * [[Gábor Szigethy]] * [[Márton Szilágyi]] * [[József Szinnyei (lingvisto)]] * [[Zsigmond Szirtes]] * [[Endre Szkárosi]] * [[László Szögi]] * [[János Szolnoki]] * [[László Szörényi (kritikisto)]] * [[Kálmán Sztrókay]] * [[Jenő Szűcs]] * [[István György Szűts]] {{Div col end}} == T == {{Div col|cols = 2}} * [[Péter Takács (juristo)]] * [[Lajos Tamás]] * [[Harald Tangl]] * [[Tamás Tarján]] * [[Edit Tasnádi]] * [[Zsigmond Telegdi]] * [[Kálmán Tellyesniczky]] * [[Lajos Terkán]] * [[Károly Than]] * [[Ákos Timon]] * [[Ferenc Toldy]] * [[Ádám Tomcsányi]] * [[Tamás Toót-Holló]] * [[Béla Török]] * [[János Török (ornitologo)]] * [[Lajos Török (kuracisto)]] * [[György Tóth (piaristo)]] * [[Károly Tóth (juristo)]] * [[László Tóth (historiisto)]] * [[Mihály Tóth (prokuroro)]] * [[Miklós Tóth (episkopo)]] * [[Zsigmond Tóth]] * [[Pál Tóth-Szabó]] * [[Csaba Töttössy]] * [[Imre Trencsényi-Waldapfel]] * [[Zoltán Trócsányi (lingvisto)]] * [[Sándor Kornél Tury]] * [[Gábor Tüskés]] * [[János Tuzson]] * [[György Tverdota]] {{Div col end}} == U == * [[Géza Uray]] * [[Róbert Urbán]] == V == {{Div col|cols = 2}} * [[Elemér Vadász]] * [[Ármin Vámbéry]] * [[Jenő Vángel]] * [[László Várady (historiisto)]] * [[István Varga (ekonomikisto)]] * [[Katalin Varga (psikologo)]] * [[Tamás Varga]] * [[Zsolt András Varga]] * [[András Vargha]] * [[Gábor Vargyas]] * [[Lajos Vargyas]] * [[Béla Varjas]] * [[Hildebrand Dezső Várkonyi]] * [[Ferenc Vasváry]] * [[Géza Vasy]] * [[Gábor Vékony]] * [[János Veleczky]] * [[László Verebélÿ (kuracisto)]] * [[Tibor Verebélÿ]] * [[András Veres (literaturhistoriisto)]] * [[Tamás Vécsey]] * [[József Vígh]] * [[Judit Vihar]] * [[Miklós Világhy]] * [[Sándor Vitális]] * [[Mátyás Vuchetich]] {{Div col end}} == W == * [[János Waldapfel]] * [[Antal Wéber]] * [[Emília Weiss]] * [[Ferenc Weiss]] * [[Gusztáv Wenzel]] * [[József Weszerle]] * [[István Weiser]] * [[Lajos Winkler]] * [[József Wodetzky]] == Z == * [[Alajos Zambra]] * [[Imre Zárday]] * [[Zoltán Zsebők]] * [[Aladár Zubriczky]] == Fontoj == * [http://www.elte.hu/dynpage6.fcgi?f=frame_scr&p1=b:Doc-1454] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150613042928/http://www.elte.hu/dynpage6.fcgi?f=frame_scr&p1=b:Doc-1454 |date=2015-06-13 }} * La listo estas elekto el datenoj de la [[biografio]]j en Vikipedio. {{Unua|kat=ne}} [[Kategorio:Listoj]] buci3n73g0iyr3xdh3dbqex3s3il7am 0 528752 9482840 9478521 2026-09-27T14:43:11Z Crosstor 3176 /* R */ 9482840 wikitext text/x-wiki Jen listo de famaj [[hungaroj]], kiuj mortis en [[Budapeŝto]] laŭ alfabeto inter L-R. '''La ceteraj famuloj troviĝas en apartaj paĝoj:''' * [[Listo de famuloj mortintaj en Budapeŝto (A-F)]] * [[Listo de famuloj mortintaj en Budapeŝto (G-K)]] * [[Listo de famuloj mortintaj en Budapeŝto (S-Z)]]. (Pri la ceteraj famuloj vidu ankaŭ la [[artikolo]]jn pri [[distrikto]]j de Budapeŝto kaj pri [[Pest (urbo)]] kaj [[Buda]]): {{EnhavTabelo|alf=L}} == L == {{Div col|cols = 3}} * [[László L. Menyhért]], arthistoriisto * [[Juci Lábass]], [[aktoro]] * [[Ferenc Laborcz]], [[skulptisto]] * [[Róza Laborfalvi]], aktoro * [[László Lackó]], [[geografo]] * [[Miklós Lackó]], historiisto * [[László Laczina]], [[reĝisoro]] * [[István Laczó]], [[operkantisto]] * [[Erzsébet Ladányi]], [[arkivisto]] * [[Ferenc Ladányi]], aktoro * [[Ilona Ladányi]], operkantisto * [[Sándor Ladányi]], [[pastro]] * [[János Ladó]], [[lingvisto]] * [[László Ladó]], [[oficiro]] * [[Margit Ladomerszky]], aktoro * [[Pál Lajkó]], [[radiologo]] * [[Lajos Lajtai]], [[komponisto]] * [[László Lajtha]], [[muzikisto]] * [[Artúr Lakatos]], [[pentristo]] * [[Gabriella Lakatos (baletisto)]] * [[Károly Lakatos]], [[ornitologo]] * [[Sándor Lakatos]], [[violonisto]] * [[György Lakó]], [[lingvisto]] * [[András Lakos]], [[pediatro]] * [[Sándor Lakos]], politikisto * [[Adolf Laky]], [[juvelisto]] * [[Dezső Laky]], [[statistikisto]] * [[Frigyes Lám]], instruisto * [[László Lampé]], obstetrikisto * [[Géza Lampérth]], [[poeto]] * [[Gyula Lánczy]], juristo * [[Ilka Lánczy]], aktoro * [[Leó Lánczy]], bankisto * [[Margit Lánczy]], aktoro * [[Kornél Lánczos]], matematikisto * [[Fülöp Láng]], operkantisto * [[Géza Láng]], [[agronomo]] * [[István Láng (biokemiisto)]] * [[Károly Láng]], [[inĝeniero]] * [[Lajos Láng]], statistikisto * [[Nándor Láng]], [[arkeologo]] * [[Sándor Láng]], [[geografo]] * [[Béla Lányi]], [[kemiisto]] * [[Bertalan Lányi]], [[ministro]] * [[Miklós Lányi]], pulmonologo * [[Sarolta Lányi]], [[poetino]], * [[Samu Lasz]], instruisto * [[Andor László]], bankisto * [[András László (budhisto)]] * [[Ede László]], kemiisto * [[Ferenc László (bestokuracisto)]] * [[Ferenc László (ĵurnalisto)]] * [[Géza László]], instruisto * [[Imre László]], kantisto * [[Mihály László (instruisto)]], poeto * [[Sándor László-Bencsik]], sociologo * [[Vilmos Lászy]], teatrestro * [[Árpád Latabár (1878)]], aktoro * [[Árpád Latabár (1903)]], aktoro * [[Kálmán Árpád Latabár]], aktoro * [[Kálmán Latabár]], aktoro * [[Kálmán Latabár (1938)]], aktoro * [[Dezső Lauber]], arkitekto * [[László Lauber]], arkitekto * [[Károly Laufenauer]], kuracisto * [[Miklós Laurisin]], pianisto * [[József Laux]], drumisto * [[Rezső Lavotta]], komponisto * [[Ervin Lázár]], [[verkisto]] * [[Gyula Lázár]], instruisto * [[Mária Lázár]], aktoro * [[Pál Lázár L.]], inĝeniero * [[Vilmos Lázár (agronomo)]] * [[Lajos Lazarovits]], haŭtkuracisto * [[Gyula Laziczius]], lingvisto * [[Ágost Lechner]], [[juristo]] * [[Gyula Lechner]], pentristo * [[Károly Lechner]], [[psikiatro]] * [[Lajos Lechner]], [[arkitekto]] * [[Ödön Lechner]], arkitekto * [[Ferenc Ledényi]], juĝisto * [[Béla Lederer]], publikigisto * [[Emma Léderer]], historiisto * [[Miksa Léderer]], advokato * [[Sándor Lederer (oficisto)]] * [[Zoltán Legány]], arkitekto * [[Erzsébet Légrády]], apotekisto * [[Sándor Légrády]], grafikisto * [[György Lehel]], [[dirigento]] * [[István Lehoczki]], karikaturisto * [[Kálmán Lehoczky-Semmelweis]], ginekologo * [[Károly Lehoczki (karikaturisto)]] * [[Éva Lehoczky]], operkantisto * [[Albert Lehr]], lingvisto * [[Árpád Lehotay]], aktoro * [[Gyula Leidenfrost]], [[iĥtiologo]] * [[Joachim Leimdörfer]], kemiisto * [[Dezső Lemhényi (akvopilkisto)]] * [[Ferenc Lénárd]], bibliotekisto * [[Judit Lénárd]], prezentisto * [[Róbert Lénárd (grafikisto)]] * [[Adolf Lendl]], [[zoologo]] * [[Andor Lendvai]], operkantisto * [[Ernő Lendvai]], [[muzikologo]] * [[Ferenc Lendvay (reĝisoro)]] * [[Kamilló Lendvay]], dirigento * [[Árpád Lengyel]], kuracisto * [[Balázs Lengyel]], kritikisto * [[Béla Lengyel (1844)]], kemiisto * [[Erzsi Lengyel]], aktoro * [[Géza Lengyel]], [[botanikisto]] * [[József Lengyel (verkisto)]] * [[Lajos Lengyel]], [[grafikisto]] * [[Mária Lengyel]], internisto * [[Márton Lengyel]], fremdultrafikisto * [[Melchior Lengyel]], verkisto * [[József Lenhossék]], kuracisto * [[Mihály Lenhossék]], kuracisto * [[Ica Lenkeffy]], aktoro * [[Gyula Lenz]], komercisto * [[Klára Leövey]], pedagogo * [[Nándor Less]], geografo * [[György Leszkovszky]], pentristo * [[Antal Leszler]], radiologo * [[Tibor Lesznek]], aktoro * [[András Lévai]], inĝeniero * [[Ferenc Lévárdi]], ministro * [[Henrik Lévay]], asekuristo * [[Imre Lévay]], piaristo * [[Ernő Levius]], fizikisto * [[Jakab Lewin]], altlerneja instruisto * [[István Lichteneckert]], skermisto * [[Éva Lieber]], pentristo * [[Leó Liebermann]], kemiisto * [[Lucy Liebermann]], altlerneja instruisto * [[Mór Liebmann]], akuŝisto * [[Aurél Liffa]], geologo * [[József Ligeti]], [[baletisto]] * [[Juliska Ligeti]], aktoro * [[Lajos Ligeti]], lingvisto * [[Magda Ligeti]], [[neŭrologo]] * [[Miklós Ligeti]], [[skulptisto]] * [[Pál Ligeti]], arkitekto * [[Károly Lindner]], kemiisto * [[István Linzbauer]], arkitekto * [[Attila Lipcsey]], psikiatro * [[Ildikó Lipcsey]], historiisto * [[István Lipka]], matematikisto * [[Pál Lipták (antropologo)]] * [[Tamás Lipták]], matematikisto * [[István Lipthay]], oficisto * [[Sándor Lipthay]], inĝeniero * [[József Liska]], inĝeniero * [[Samu Liska]], bestokuracisto * [[József Liszkay]], pastro * [[Gábor Lisznyay Szabó]], komponisto * [[Ödön Literáty]], advokato * [[József Litkei]], pentristo * [[Lajos Litschauer]], inĝeniero * [[Imre Littmann]], kirurgo * [[Mária Littomeritzky]], naĝisto * [[György Litván]], historiisto * [[Béla Lőcsei]], kemiisto * [[Alajos Loczka]], kemiisto * [[József Loczka]], kemiisto * [[Ferenc Lohr]], pentristo * [[Ernesztin Lohwag]], pentristo * [[Emma Löllbach]], instruisto * [[József Lonovics (departementestro)]] * [[Margit Lontay]], aktoro * [[Menyhért Lónyay]], politikisto * [[Hanna Lóránd]], aktoro * [[Antal Lórántfi]], skulptisto * [[Barnabás Lőrincz]], arkeologo * [[György Lőrincz]], baletisto * [[József Lőrincz (arkitekto)]] * [[Lajos Lőrincz (juristo)]] * [[Zsuzsa Lőrincz]], arkivisto * [[Lajos Lőrincze]], lingvisto * [[Endre Lőrinczy]], inĝeniero * [[György Lőrinczy]], verkisto * [[Géza Losonczy]], politikisto * [[Dezső Losonczy]], komponisto * [[György Losonczy]], [[operkantisto]] * [[István Lossonczy]], ministro * [[Tamás Lossonczy]], [[pentristo]] * [[József Lőte]], kuracisto * [[Ila Lóth]], aktoro * [[István Lovas (ĵurnalisto)]] * [[Gyula Lovass]], redaktoro * [[Márton Lovászy]], politikisto * [[József Lovrich]], ginekologo * [[Immánuel Lőw]], [[rabeno]] * [[Sámuel Lőw]], kuracisto * [[Tibor Lőw]], juĝisto * [[Tóbiás Lőw]], prokuroro * [[Zoltán Lubik]], kornisto * [[Ödön Lubinszky]], aktoro * [[Tibor Lubinszky]], infana aktoro * [[Margit Luby]], instruisto * [[Gyula Ludvigh]], inĝeniero * [[Mária Lugossy]], skulptisto * [[Béla Lukács]], ministro * [[Ervin Lukács]], dirigento * [[György Lukács]], [[filozofo]] * [[József Lukács]], filozofo * [[György Lukács (politikisto)]] * [[László Lukács (pastro)]] * [[Margit Lukács]], aktorino * [[Miklós Lukács]], dirigento * [[Móric Lukács]], [[ĵurnalisto]] * [[Pál Lukács]], [[aldviolonisto]] * [[Adolf Lukáts]], juristo * [[Imre Lukinich]], [[historiisto]] * [[Gábor Lükő]], etnografo * [[Sándor Lumniczer]], kuracisto * [[Nándor Lutter]], [[pastro]] * [[Tibor Lutter]], instruisto * [[Alice Lux]], skulptisto * [[Elek Lux]], skulptisto * [[Elvíra Lux]], psikologo * [[Kálmán Lux]], arkitekto * [[László Lux]], arkitekto * [[György Luzsa]], radiologo * [[Lajos Luzsicza]], pentristo * [[Károly Lyka]], pentristo {{Div col end}} == M == {{Div col|cols = 3}} * [[Klára M. Rásky]], botanikisto * [[Gyula Maár]], reĝisoro * [[Ferenc Machos]], futbalisto * [[István Mácsai]], pentristo * [[Lukács Mácsay]], advokato * [[Gyula Macskássy]], animaciisto * [[Árpád Macskásy]], inĝeniero * [[József Madaras]], aktoro * [[Zsuzsa Madarassy]], poeto * [[Gyula Madarassy-Beck]], bankisto * [[Miksa Madarassy-Beck]], bankisto * [[Nándor Madarassy-Beck]], bankisto * [[Walter Madarassy]], skulptisto * [[Emil Madarász]], poeto * [[Gyula Madarász]], ornitologo * [[Imre Madarász (pastro)]] * [[Margit Madarász]], tenisisto * [[Viktor Madarász]], pentristo * [[Izidor Máday]], agronomo * [[István Máday]], kuracisto * [[Rezső Máder]], dirigento * [[László Mados]], kemiisto * [[Imre Madzsar]], historiisto * [[Sándor Mágócsy-Dietz]], botanikisto * [[Bálint Magyar (teatrohistoriisto)]] * [[Elek Magyar]], ĵurnalisto * [[Gábor Magyar (piaristo)]] * [[Imre Magyar (kuracisto)]] * [[Imre Magyarász]], pentristo * [[Imre Magyari (1894)]], violonisto * [[Géza Magyary]], [[juristo]] * [[Ferenc Magyary-Kossa]], [[bestkuracisto]] * [[Gusztáv Magyar-Mannheimer]], pentristo * [[Béla Machik]], kuracisto * [[Emil Mahrer]], reĝisoro * [[Sándor Mahunka]], zoologo * [[Manó Mai]], [[fotisto]] * [[Gusztáv Károly Mailáth]], episkopo * [[György Mailáth (1818)]], [[reĝa juĝisto]] * [[Béla Majláth]], historiisto * [[Júlia Majláth]], komponisto * [[Mária Majláth]], aktoro * [[Dezső Major]], reĝisoro * [[Ervin Major]], komponisto * [[Gyula Major]], komponisto * [[Máté Major]], arkitekto * [[Sándor Major]], bestokuracisto * [[Tamás Major]], aktoro * [[Flóra Majthényi]], poeto * [[László Majzon]], geologo * [[Emil Makai]], poeto * [[Endre János Makai]], matematikisto * [[Margit Makay]], aktoro * [[Ádám Makkai]], poeto * [[József Maklári]], korusestro * [[János Makláry]], aktoro * [[Zoltán Makláry]], aktoro * [[Imre Makovecz]], arkitekto * [[Károly Makk]], reĝisoro * [[János Makróczy]], aktoro * [[Ferenc Maksay]], arkivisto * [[Mihály Malán]], [[antropologo]] * [[Bianka Maleczky]], operkantisto * [[Oszkár Maleczky]], operkantisto * [[Vilmos Maleczky]], operkantisto * [[Jozefa Maleczkyné Ellinger]], operkantisto * [[Béla Málnai]], arkitekto * [[Sándor Mály]], inĝeniero * [[Elemér Mályusz]], historiisto * [[Frigyes Mamcserov]], reĝisoro * [[Gyula Mandello]], ekonomikisto * [[Andor Mándi]], inĝeniero * [[Iván Mándy]], verkisto * [[Stefánia Mándy]], poeto * [[Jolán Mánn]], aktoro * [[Béla Manndorff]], inĝeniero * [[Gusztáv Adolf Manninger (1910-1982)]], agronomo * [[János Manninger]], fotisto * [[Jenő Manninger]], kirurgo * [[Rezső Manninger]], bestkuracisto * [[Miltiades Manno]], sportisto * [[Géza Mansfeld]], kuracisto * [[Lajos Mányai]], aktoro * [[Zsuzsa Mányai]], aktoro * [[Zsigmond Mányai]], operkantisto * [[Sándor Marberger]], pulmonologo * [[Árpád Marcis]], bestokuracisto * [[Henrik Marczali]], historiisto * [[Mihály Marczell]], [[kanoniko]] * [[Demeter Marczis]], operkantisto * [[Antal Marék]], verkisto * [[József Marek]], bestkuracisto * [[Ödön Márffy]], pentristo * [[Tihamér Margitay]], pentristo * [[Célia Margó]], operetkantisto * [[Félix Máriássy]], reĝisoro * [[Péter Marik]], aktoro * [[Vilmos Mariska]], juristo * [[József Marjai]], ministro * [[Imre Markója]], ministro * [[Tivadar Márk]], kostumisto * [[Hugó Márki]], advokato * [[Dezső Markó]], radiologo * [[Ferenc Markó]], pentristo * [[Jenő Markó]], advokato * [[Miklós Markos]], reĝisoro * [[Györgyi Markovits]], bibliotekisto * [[Kálmán Markovits]], akvopilkisto * [[Béla Markup]], skulptisto * [[András Márkus (informatikisto)]] * [[Dezső Márkus]], juristo * [[Dezső Márkus (dirigento)]] * [[Géza Márkus]], arkitekto * [[Emília Márkus]], aktoro * [[József Márkus (agronomo)]] * [[Lajos Márkus]], aktoro * [[László Márkus]], aktoro * [[László Márkus (reĝisoro)]] * [[Rudolf Maros]], komponisto * [[György Marosán]], ministro * [[Izidor Marosi]], episkopo * [[Miklós Marosi (arkitekto)]] * [[Miklós Marosi (ekonomikisto)]] * [[Paula Marosi]], skermisto * [[Károly Marót]], filologo * [[Péter Marót]], skermisto * [[János Maróthy (oficiro)]] * [[Géza Maróti]], arkitekto * [[János Marschalkó]], skulptisto * [[Rózsi Marschalkó]], operkantisto * [[Magda Marsay]], operkantisto * [[Ferenc Márta]], kemiisto * [[Zsuzsanna Mártha]], muzeologo * [[Károly Martiny]], inĝeniero * [[Endre Marton]], reĝisoro * [[Boldizsár Marcell Marton]], karmelano * [[Géza Marton]], juristo * [[Géza Marton (dirigento)]] * [[József Marton (pastro)]] * [[Lajos Marton (teologo)]] * [[László Marton (reĝisoro)]] * [[László Marton (skulptisto)]] * [[Ferenc Mártonfi]], koreologo * [[Miksa Marton]], advokato * [[Emil Martonffy]], reĝisoro * [[Béla Martos]], matematikisto * [[Ferenc Martos (inĝeniero)]] * [[István Martsa]], skulptisto * [[István Martzy]], akuŝisto * [[Ernő Massány]], meteologo * [[Viktor Massányi]], operkantisto * [[Lajos Maszlay]], skermisto * [[Endre Masznyik]], instruisto * [[Antal Matány]], aktoro * [[András Máté]], afiŝisto * [[Olga Máté]], fotisto * [[Péter Máté]], ŝlagrokantisto * [[Miklósné Máthé]], pianisto * [[Károly Mathia]], oficiro * [[Árpád Matics]], inĝeniero * [[László Matkó]], prosektoro * [[Sándor Matlekovits]], juristo * [[Elek Matolay]], advokato * [[János Matolcsi]], ministro * [[Mátyás Matolcsy]], politikisto * [[Gyula Mátrai]], arkitekto * [[Jolán Mátrai]], fizikisto * [[Sándor Mátrai]], futbalisto * [[Júlia Mátray]], aktoro * [[Lajos Mátrai]], skulptisto * [[Lajos György Mátrai]], skulptisto * [[László Mátrai]], filozofo * [[Erzsi Mátray]], aktoro * [[Ferenc Mátray]], operkantisto * [[Gábor Mátray]], [[komponisto]] * [[Eszter Mattioni]], pentristo * [[Aladár Mattyók]], arkitekto * [[Kasszián Kázmér Mattyasovszky]], pastro * [[Miklós Mattyasovszky]], juristo * [[Mihály Matura]], luktisto * [[János Matusik]], piaristo * [[Mária Mátyás]], operokantistino * [[Frigyes Matzon]], skulptisto * [[Rezső Maucha]], kemiisto * [[Béla Mauritz]], [[mineralogo]] * [[Nándor Mauthner]], kemiisto * [[Mihály Mayer (akvopilkisto)]] * [[József Maywald]], piaristo * [[Pál Mazalán]], [[hidrogeologo]] * [[Zoltán Mechlovits]], tablotenisisto * [[András Mechwart]], inĝeniero * [[Anna Medek]], operkantisto * [[István Medgyaszay]], arkitekto * [[Vilma Medgyaszay]], aktoro * [[Ferenc Medgyessy]], skulptisto * [[Pál Medgyessy (matematikisto)]] * [[Ági Mednyánszky]], aktoro * [[Mária Mednyánszky]], tablotenisisto * [[László Medve]], kuracisto-ministro * [[Bella Medveczky]], verkisto * [[Frigyes Medveczky]], filozofo * [[Jenő Medveczky]], pentristo * [[Kálmán Medzihradszky]], kemiisto * [[Dezső Megyeri]], aktoro * [[Antal Megyer-Meyer]], pentristo * [[Lajos Méhelÿ]], zoologo * [[Kálmán Méhes]], geologo * [[György Méhes (bestokuracisto)]] * [[Gyula Méhes]], farmakologo * [[Zoltán Méhes]], inĝeniero * [[László Megay]], [[radiologo]] * [[Vilmos Meinhardt]], inĝeniero * [[Artúr Meinig]], arkitekto * [[Tibor Meisel]], kemiisto * [[Mihály Meixner]], redaktoro * [[József Mekis]], ministro * [[Gusztáv Melczer]], kristalografo * [[Tibor Melczer]], inĝeniero * [[János Melich]], lingvisto * [[György Melis]], operokantisto * [[Béla Melles]], violonisto * [[Tibor Mendöl]], geologo * [[László Mensáros]], aktoro * [[Margit Menszáros]], aktoro * [[István Menyhárd]], inĝeniero * [[Adolf Mérei]], scenaristo * [[Ferenc Mérei]], psikologo * [[Gusztáv Merényi]], kuracisto * [[Oszkár Merényi]], instruisto * [[Zsuzsa Merényi]], baletisto * [[Katalin Merétey]], imunologo * [[István Méri]], arkeologo * [[Attila Meskó]], geofizikisto * [[László Meskó]], prokuroro * [[Endre Mester]], kirurgo * [[Ervin Mészáros]], skermisto * [[Mihály Mészáros]], skulptisto * [[Alajos Mészáros (aktoro)]] * [[András Mészáros (karikaturisto)]] * [[Béla Mészáros (bonvivanto)]] * [[György Mészáros (kajakisto)]] * [[Imre Mészáros (aldisto)]] * [[István Mészáros (kajakisto)]] * [[János M. Mészáros]], bestokuracisto * [[Kálmán Mészáros (verkisto)]] * [[Lajos Mészáros (aktoro)]] * [[Zoltán Mészáros (kemiisto)]] * [[Miklós Meszéna]], skermisto * [[Artúr Meszlény]], juristo * [[Dezső Mészöly]], verkisto * [[Gedeon Mészöly]], lingvisto * [[Miklós Mészöly]], verkisto * [[Lajos Mesterházi]], verkisto * [[Kálmán Mesterházy]], pentristo * [[Gyula Metykó]], pentristo * [[Ferenc Mezey]], advokato * [[Lajos Mezey (aktoro)]] * [[László Mezey]], bibliotekisto * [[Iván Meznerics]], bankisto * [[Ferenc Mező (sporthistoriisto)]] * [[Ferenc Miákits]], ministro * [[József Migray]], instruisto * [[Győző Mihailich]], inĝeniero * [[Dániel Mihalik]], pentristo * [[Sándor Mihalik]], arthistoriisto * [[Tibor Mihálka]], bredisto * [[Géza Mihalkovics]], kuracisto * [[Ödön Mihalovich]], pianisto * [[Pál Miháltz]], pentristo * [[András Mihály]], komponisto * [[Béla Mihályffy]], aktoro * [[Ákos István Mihályfi]], juristo * [[Ernő Mihályfi]], ministro * [[Károly Mihályfi]], aktoro * [[Sándor Mihályfy]], reĝisoro * [[Ernő Mihályi]], aktoro * [[Vilcsi Mihályi]], aktoro * [[József Mika]], inĝeniero * [[Ödön Mikecz]], ministro * [[György Miklósy]], aktoro * [[András Mikó (reĝisoro)]] * [[László Miklós (ginekologo)]] * [[Pál Miklós]], ĉinologo * [[Tibor Miklós]], tradukisto * [[Ilona Miklósy]], aktoro * [[Zoltán Miklósy (arkivisto)]] * [[Miklós Mikolás]], matematikisto * '''[[Kálmán Mikszáth]],''' verkisto * [[Sándor Mikus]], skulptisto * [[Ilona Milanovits]], gimnastikisto * [[Béla Milasovszky]], inĝeniero * [[Tivadar Millner]], kemiisto * [[Kornélia Mindszenty]], operkantisto * [[Magda Mindszenthy]], aktoro * [[Károly Minich]], prosektoro * [[Géza Mirkovszky]], pentristo * [[József Miskey]], aktoro * [[László Miskolczi (pentristo)]] * [[István Miskolczy]], piaristo * [[Anna Misley]], baletisto * [[László Misoga]], aktoro * [[Endre Mistéth]], inĝeniero * [[Sándor Mocsáry]], zoologo * [[András Mócsy]], arkeologo * [[László Móczár]], entomologo * [[Aladár Mód]], politikisto * [[Gusztáv Mödlinger]], biologo * [[Mária Modok]], pentristo * [[Gusztáv Moesz]], botanikisto * [[József Mogyoródi]], matematikisto * [[Mária Mohayné Katanics]], korusestro * [[Mátyás Mohácsy]], agronomo * [[Sándor Mohay]], advokato * [[Gyula Mokos]], instruisto * [[Endre Mokry]], hidrologo * [[Sámuel Mokry]], pastro * [[István Moldoványi]], inspektoro * [[István Möller]], inĝeniero * [[Ákos Molnár (advokato)]] * [[Antal Molnár]], komponisto * [[Béla Molnár (tekstilartisto)]] * [[Bertalan Vid Molnár]], pastro * [[Erik Molnár]], historiisto * [[Farkas Molnár]], arkitekto * [[Ferenc Molnár (subministro)]] * [[Gábor Molnár]], verkisto * [[Gyula Molnár (advokato)]] * [[Imre Molnár (muzikologo)]] * [[István Molnár]], koreografo * [[István Molnár (agronomo)]] * [[István Molnár (akvopilkisto)]] * [[Jenő Molnár (advokato)]] * [[Jenő Molnár (ĵurnalisto)]] * [[József Molnár (instruisto)]] * [[József Molnár (pentristo)]] * [[Kálmán Molnár]], juristo * [[Károly Molnár (ministro)]] * [[János Molnár (futbalisto)]] * [[Lajos Molnár (ministro)]] * [[László Molnár (aktoro)]] * [[Pálné Molnár C.]], instruisto * [[Rózsi Molnár]], aktoro * [[Szulpic Dezső Molnár]], pastro * [[Tibor Molnár]], aktoro * [[Viktor Molnár (1850-1918)]] * [[Pál Molnár C.]], pentristo * [[Péter Molnár]], arkitekto * [[István Móna]], pentatlonisto * [[László Monszpart]], kirurgo * [[Lajos Montag]], kontrabasisto * [[Gyula Moór]], juristo * [[Károly Móra]], astronomo * [[Ernő Emil Moravcsik]], kuracisto * [[Géza Moravcsik]], muzikologo * [[Gyula Moravcsik]], filologo * [[Gusztáv Morelli]], grafikisto * [[Lili Móricz]], aktoro * [[Pál Móricz]], verkisto * [[Virág Móricz]], verkisto * [[Zoltán Morlin]], kristalografo * [[István Morócz]], kuracisto * [[Győző Morvay]], instruisto * [[László Morvay]], emajlisto * [[Dénes Mosolygó]], pulmonologo * [[György Mosshammer]], pentristo * [[Ottó Mosshammer]], harpisto * [[Román Mosshammer]], harpisto * [[Árpád Mózes]], luterana episkopo * [[Sándor Mozsonyi]], farmaciisto * [[Sándor Mucsi]], aktoro * [[Pál Mudrony]], ĵurnalisto * [[Sándor Muhits]], pentristo * [[Kálmán Müller (kuracisto)]] * [[Sándor Müller]], kemiisto * [[Vilmos Müller]], pulmonologo * [[Bernát Munkácsi]], lingvisto * [[Flóra Munkácsy]], aktoro * [[Aurél Münnich]], advokato * [[Károly Murai]], ĵurnalisto * [[Gyula Murányi]], platetisto * [[Róbert Muray]], pentristo * [[Viktor Mutschenbacher]], altlerneja instruisto * [[Ádám Muttnyánszky]], inĝeniero {{Div col end}} == N == {{Div col|cols = 3}} * [[Zoltán Nadányi]], poeto * [[Ferenc Nádasi]], aktoro * [[László Nádasy]], scenaristo * [[Béla Náday]], aktoro * [[Ferenc Náday]], aktoro * [[Herbert Nadler]], [[ĉasisto]] * [[Róbert Nádler]], pentristo * [[Jenő Nádor (operetkantisto)]] * [[Emil Nagel]], kuracisto * [[Adorján Nagy]], aktoro * [[Alajos Nagy]], piaristo * [[András László Nagy]], reĝisoro * [[Aranka Nagy]], operkantisto * [[Attila Nagy (aktoro)]] * [[Bálint Nagy]], arkitekto * [[Béla Nagy (skermisto)]] * [[Emil Nagy]], ministro * [[Ferenc Nagy (kemiisto)]] * [[Gáspár Nagy]], poeto * [[Géza Nagy (pianisto)]] * [[Gyula Nagy]], arkivisto * [[Dezső Nagy (inĝeniero)]] * [[Elemér Nagy (arkitekto)]] * [[Elemér Nagy (fizikisto)]] * [[Ibolya Nagy]], aktoro * [[Imre Nagy (aktoro)]] * [[Imre Nagy (historiisto)]] * [[Imre Nagy (politikisto)]] * [[István Nagy (aktoro)]] * [[István Nagy (arkitekto)]] * [[István Nagy B.]], pentristo * [[Izabella Nagy]], aktoro * [[János Nagy Balogh]], pentristo * [[Jenő Nagy (aktoro)]] * [[Jenő Nagy (ornitologo)]] * [[József Nagy (statikisto)]] * [[Józsefné Nagy (Jolán Szarka)]], ministro * [[Lajos Nagy (arkeologo)]] * [[Lajos Nagy (verkisto)]] * [[László Nagy (inspektoro)]] * [[László Nagy (psikologo)]] * [[Miklós Nagy (literaturhistoriisto)]] * [[Olivér Nagy]], dirigento * [[Péter Nagy (literaturhistoriisto)]] * [[Sándor Nagy (bibliotekisto)]] * [[Sándor Nagy (skulptisto)]] * [[Sándor Nagy (verkisto)]] * [[Tamás Nagy]], ekonomikisto * [[Töhötöm Sándor Nagy]], framasono * [[Zoltán Nagy (baletisto)]] * [[Zoltán Nagy (grafikisto)]] * [[Zsigmond Nagy]], pentristo * [[Zoltán Nagyiványi]], verkisto * [[Teréz Nagyajtay]], kostumisto * [[Katalin Nagyné Szegvári]], juĝisto * [[Kálmán Nádasdy]], reĝisoro * [[Lipót Nádasdy]], terposedanto * [[Lajos Naményi (psikiatro)]] * [[Antal Náray (ĉefoficiro)]] * [[Teri Náray]], aktorino * [[István Náray-Szabó]], kemiisto * [[Miksa Natter-Nád]], ĵurnalisto * [[Ákos Navratil]], ekonomikisto * [[Imre Navratil]], kirurgo * [[László Négyesy]], literaturhistoriisto * [[Lajos Nékám (1868)]], kuracisto * [[Lajos Nékám (1909)]], kuracisto * [[Sándor Nékám]], matematikisto * [[Tivadar Nemecskay]], obstetrikisto * [[Lili Neményi]], kantistino * [[Ágnes Nemes Nagy]], poetino * [[Antal Nemes]], episkopo * [[Dezső Nemes]], historiisto * [[Katalin Nemes]], pianisto * [[Tihamér Nemes]], inĝeniero * [[István Nemeskürty]], verkisto * [[Tivadar Nemeslaki]], ministro * [[János Nemeskéri]], [[antropologo]] * [[Károly Német]], piaristo * [[Aladár Németh]], fasonisto * [[Angéla Németh]], atleto * [[Aurélia Németh]], skulptisto * [[G. Béla Németh]], literaturhistoriisto * [[Emília Németh]], aktoro * [[Endre Németh]], inĝeniero * [[Imre Németh]], martelĵetisto * [[István Németh (arkitekto pri internaj spacoj)]] * [[István Németh (historiisto)]] * [[János Németh (oficiro)]] * [[János Németh (operkantisto)]] * [[József Németh (fotisto)]] * [[Judit Németh]], fizikisto * [[Kálmán Németh (skulptisto)]] * [[László Németh]], verkisto * [[Marika Németh]], [[primadono]] * [[Romuáld János Németh]], pastro * [[Ella Némethy]], operkantisto * [[Emil Némethy]], inĝeniero * [[Ferenc Némethy]], aktoro * [[Géza Némethy]], filologo * [[György Némethy]], aktoro * [[Katalin Némethy]], matematikisto * [[Károly Nendtvich]], kemiisto * [[Miklós Neogrády]], pentristo * [[József Nepp]], reĝisoro * [[György Neubauer]], obstetrikisto * [[Tibor Neugebauer]], fizikisto * [[Károly Neumann]], juristo * [[Sebestyén Neumann]], bestokuracisto * [[Kornél Neuschloss]], arkitekto * [[László Névy]], esteto * [[Béla Neÿ]], arkitekto * [[Dávid Ney]], operkantisto * [[Ferenc Neÿ]], ĵurnalisto * [[Tibor Ney]], violonisto * [[Emil Niederhauser]], historiisto * [[Lina Nikó]], aktoro * [[Sándor Nikolits]], komponisto * [[Endre Nizsalovszky]], juristo * [[Ferenc Nógrádi]], futbalisto * [[László Nógrádi]], politikisto * [[Tibor Nónay]], kuracisto * [[Jenő Noszky (1880)]], geologo * [[Jenő Noszky (1909)]], geologo * [[Béla Novák]], biokemiisto * [[Dezső Novák]], futbalisto * [[Ilona Novák]], naĝisto * [[Károly Novobátzky]], fizikisto * [[Albert Nyáry]], historiisto * [[János Nyéki]], aktoro * [[János Nyilasi]], kemiisto * [[Judit Nyilassy]], reĝisoro * [[Géza Nyiredi]], kuracisto * [[István Nyiredy]], bestokuracisto * [[István Nyiri (arkitekto)]] * [[Gyula Nyírő]], kuracisto * [[Gyula Nyírő (skulptisto)]] * [[Lajos Nyírő]], esteto * [[Ferencné Nyitrai]], oficisto * [[Gyula Nyúl]], kemiisto * [[Éva Nyulásziné Straub]], arkivisto {{Div col end}} == O == {{Div col|cols = 2}} * [[József O. Vértes]], pedagogo * [[Ferenc Obál (pli aĝa)]], fiziologo * [[Géza Oberfrank]], dirigento * [[Pál Oberschall]], juĝisto * [[Gyula Obersovszky]], ĵurnalisto * [[Kornél Ocskay]], operkantisto * [[Árpád Ódry]], aktoro * [[Béla Ohmann]], skulptisto * [[István Oláh (oficiro)]] * [[János Oláh (hebreisto)]] * [[Pál Oláh]], mikrobiologo * [[Zoltán Olcsai-Kiss]], skulptisto * [[Ferenc Olgyay]], pentristo * [[Miklós Olgyay]], biologo * [[Placid Károly Olofsson]], monaĥo * [[Károly Olt]], ministro * [[Károly Oltay]], geodeto * [[Magda Olthy]], aktorino * [[Imre Oltványi]], ministro * [[József Ónody]], naĝisto * [[János Ónozó]], kornisto * [[Balázs Orbán]], historiisto * [[György Orbán (fizikisto)]] * [[György Orbán (ginekologo)]] * [[József Orbán (muzikisto)]] * [[László Orbán (ministro)]] * [[Tibor Orbán]], reĝisoro * [[Viola Orbán]], aktoro * [[Attila Orbók]], [[scenaristo]] * [[Mór Orbók]], [[instruisto]] * [[Lajos Ordass]], luterana episkopo * [[Béla Ordódy]], futbalisto * [[Szilveszter Ördögh]], redaktoro * [[Ferenc Ormay]], operkantisto * [[Miklós Ormándy]], instruisto * [[Mária Ormos]], historiisto * [[Zsigmond Ormós]], arthistoriisto * [[Balázs Orosz]], advokato * [[Júlia Orosz]], operkantisto * [[Vilma Orosz]], operetkantisto * [[Erzsi Orsolya]], aktoro * [[Lili Ország]], pentristo * [[László Országh]], vortaristo * [[Oszkár Országh]], pulmonologo * [[Tivadar Országh]], violonisto * [[Gyula Ortutay]], politikisto * [[Rudolf Ortvay]], fizikisto * [[Tivadar Ortvay]], historiisto * [[Károly Orzovenszky]], kuracisto * [[Ferenc Oslay]], historiisto * [[József Osvald Oslay]], monaĥo * [[Júlia Osváth]], operokantistino * [[Szilárd Oszlaczky]], geofizikisto * [[Magda Osztovics]], genetikisto * [[Antal Osztrovszky]], kemiisto * [[József Osztróvszky]], juĝisto * [[László Ottlik]], filozofo * [[Dániel Ötvös]], kemiisto * [[Gitta Ötvös]], operetkantisto * [[Lipót Óváry]], historiisto * [[József Öveges]], fizikisto, verkisto * [[Lajos Őze]], aktoro {{Div col end}} == P == {{Div col|cols = 3}} * [[György Paál]], astronomo * [[József Paál]], inĝeniero * [[Zsigmond Pál Pach]], historiisto * [[Ágoston Pacséry]], reĝisoro * [[László Pacséry]], scenaristo * [[Antal Páger]], aktoro * [[Dezső Pais]], lingvisto * [[Alajos Paikert (politikisto)]] * [[László Paizs]], pentristo * [[Zsolt Pákay]], historiisto * [[Lajos Pál]], [[oraĵisto]] * [[Lajos Palágyi (aktoro)]] * [[Ferenc Paláncz]], aktoro * [[Klára Palánkay]], operkantisto * [[Béla Palasovszky]], poeto * [[Ödön Palasovszky]], poeto, reĝisoro * [[György Palásthy]], reĝisoro * [[Matild Palay]], operkantisto * [[Fidél Pálffy (ministro)]] * [[György Pálffy (aktoro)]] * [[József Pálfy (prezentisto)]] * [[Móric Pálfy]], geologo * [[Antal Pálinkás-Pallavicini]], oficisto * [[György Pálinkás (juĝisto)]] * [[József Palka]], vitralisto * [[György Pallavicini]], politikisto * [[Béla Pállik]], pentristo * [[Ilka Pálmay]], aktoro * [[Endre Palócz]], skermisto * [[László Palócz]], operkantisto * [[Antal Palóczi]], arkitekto * [[Ádám László Pálos]], kuracisto * [[György Pálos]], aktoro * [[István Pálos (statistikisto)]] * [[László Palotás]], inĝeniero * [[Péter Palotás]], futbalisto * [[Zoltán Palotás]], oficisto * [[Árpád Palotay]], operkantisto * [[Gertrúd Palotay]], etnografo * [[Mátyás Palyusik]], bestokuracisto * [[Ervin Pamlényi]], historiisto * [[József Pán]], dekoraciisto * [[Miklós Páncsics]], futbalisto * [[Pál Pándi]], literaturhistoriisto * [[Lajos Pándy]], aktoro * [[Dávid Pap]], advokato * [[Gyula Pap]], pentristo * [[Henrik Pap]], pentristo * [[János Pap]], politikisto * [[János Pap (sciencohistoriisto)]] * [[József Pap (advokato)]] * [[Miklós Pápa]], juristo * [[Klára Pápay]], aktoro * [[Bertalan Papp]], skermisto * [[Elemér Papp]], kemiisto * [[Ferenc Papp (geologo)]] * [[Ferenc Papp (lingvisto)]] * [[Ferenc Papp (literaturhistoriisto)]] * [[Károly Papp (pastro)]] * [[Klára Papp]], agronomo * [[Lajos Papp (pafisto)]] * [[László Papp (luktisto)]] * [[Mihály Papp]], aktoro * [[Oszkár Papp]], pentristo * [[Simon Papp]], inĝeniero * [[Zoltán Papp (politikisto)]] * [[Ervin Paraicz]], pediatro * [[Pál Pariss]], ĵurnalisto * [[Mihály Párkányi]], arkitekto * [[János Parti]], kanuisto * [[Alice Pártos]], balneologo * [[Béla Pártos]], juristo * [[Erzsi Pártos]], aktoro * [[Géza Pártos]], reĝisoro * [[Gusztáv Pártos]], aktoro * [[Gyula Pártos]], arkitekto * [[Jenő Pártos]], tekstopoeto * [[Anna Páskándiné Sebők]], reĝisoro * [[Gyula Pasteiner]], arthistoriisto * [[József Paszlavszky]], zoologo * [[Árpád Pásztor]], poeto * [[János Pásztor (aktoro)]] * [[János Pásztor (skulptisto)]] * [[Lajos Pásztorniczky]], inĝeniero * [[Zoltán Pásztory]], drumisto * [[Ferenc Pataki (gimnastikisto)]] * [[Ferenc Pataki (kalkulisto)]] * [[Jenő Pataki]], aktoro * [[József Pataki (aktoro)]] * [[Imre Pataky (pupteatristo)]] * [[Miklós Pataky]], aktoro * [[Tibor Patassy]], aktoro * [[Erzsébet Patek]], arkeologo * [[Ferenc Patek]], eklezihistoriisto * [[Károly Páter]], kemiisto * [[Károly Patkó]], pentristo * [[Dezső Pattantyús-Ábrahám]], politikisto * [[Géza Pattantyús-Ábrahám]], inĝeniero * [[Imre Pattantyús-Ábrahám]], inĝeniero * [[Károly Patthy]], instruisto * [[Pál Pátzay]], skulptisto * [[Arnold Árpád Pauer]], monaĥo * [[Imre Rudolf Pauer]], filozofo * [[Ede Paulay]], aktoro, teatrestro * [[Ákos Pauler]], filozofo * [[Tivadar Pauler]], juristo * [[József Paulheim]], arkitekto * [[Richárd Pauli]], operkantisto * [[Oszkár Paulinyi]], historiisto * [[Elek Pávai Vajna]], geologo * [[András Payer]], komponisto * [[Margit Payer]], operkantisto * [[Jakob Pazeller]], komponisto * [[Ferenc Pázmán]], aktoro * [[Dénes Pázmándy (1848–1936)]], politikisto * [[Blanka Péchy]], aktorino * [[Sándor Pécsi]], aktoro * [[Sebestyén Pécsi]], orgenisto * [[Vera Pécsi]], ekonomo * [[Dezső Pécsi-Pilch]], pentristo * [[Samu Pecz]], arkitekto * [[Vilmos Pecz]], filozofo * [[Aladár Pege]], kontrabasisto * [[Gyula Pekár]], verkisto, politikisto * [[Imre Pekár]], ekonomikisto * [[István Pekáry]], pentristo * [[Tamás Péli]], pentristo * [[József Pelikán]], arkitekto * [[János Pentelényi]], maŝininĝeniero * [[Tamás Pentelényi]], kirurgo * [[András Perczel]], biokemiisto * [[Anna Perczel]], urbanizisto * [[Béla Perczel]], ministro * [[Dénes Perczel]], arkitekto * [[Erzsébet Perczel]], tekstilartisto * [[Károly Perczel]], [[urbanizisto]] * [[Zita Perczel]], aktorino * [[Elek Peregriny]], pedagogo * [[Imre Perényi (arkitekto)]] * [[József Perényi]], historiisto * [[Károly Perényi (agronomo)]] * [[Zsigmond Perényi (ministro)]] * [[Mihály Perlaky]], piaristo * [[Vilmos Perlrott-Csaba]], pentristo * [[Izsák Perlmutter]], pentristo * [[András Pernye]], muzikhistoriisto * [[Ferenc Persay]], prokuroro * [[Rezső Pertorini]], kuracisto * [[Zoltán Peskó]], dirigento * [[Ernő Pesovár]], dancisto * [[Lajos Pesti Ihász]], teatrestro * [[Frigyes Pesty]], historiisto * [[Géza Petényi]], kuracisto * [[Gábor Péter]], politikisto * [[György Péter (statistikisto)]] * [[János Péter (ministro)]] * [[Rózsa Péter]], matematikisto * [[Andor Peterdi]], poeto * [[Gábor Peterdy]], advokato * [[Lajos Pethe]], inĝeniero * [[Imre Pethes]], aktoro * [[Attila Petheő]], aktoro * [[Ferenc Pethes]], aktoro * [[György Pethes]], reĝisoro * [[Sándor Pethes]], aktoro * [[Gyula Pethő]], geologo * [[Sándor Peti]], aktoro * [[Imre Pető]], dirigento * [[Sándor János Petőfi]], lingvisto * [[Gyula Petrányi]], kuracisto * [[Imre Petrasovits]], agronomo * [[Zsuzsa Petress]], aktorino * [[György Petri]], verkisto * [[Lajos Petrik]], kemiisto * [[József Petrik]], aktoro * [[Gyula Petrikovics]], kanuisto * [[István Petróczy]], oficiro * [[Elek Petrovics]], arthistoriisto * [[Emil Petrovics]], operkomponisto * [[György Petrovics]], juĝisto * [[Ilka Petur]], aktoro * [[Gedeon Petz]], filologo * [[Ottó Petzval]], matematikisto * [[Irén Pewny]], operkantisto * [[Ferenc Pfaff]], arkitekto * [[Ignác Pfeifer]], kemiisto * [[Klára A. Pfeifer]], farmakologo * [[Andor Pigler]], arthistoriisto * [[Emmi Pikler]], infankuracisto * [[Jenő Pilch]], historiisto * [[János Pilinszky]], poeto * [[Vilmos Pillitz]], kemiisto * [[Judit Pinczési]], poeto * [[Béla Pintér (arkitekto)]] * [[Imre Pintér (aktoro)]] * [[Jenő Pintér (juristo)]] * [[Jenő Pintér (literaturhistoriisto)]] * [[Ignác Pióker]], staĥanovisto * [[Imre Pirchala]], klasika filologo * [[Cirjék János Piry]], monaĥo * [[József Viktorián Pituk]], pentristo * [[Jenő Pivány]], ĵurnalisto * [[Ignác Pivár]], piaristo * [[Jenő Plank]], kemiisto * [[Ervin Plány]], pentristo * [[Ambrus Pleidell]], historiisto * [[Károly Plesnivy]], gobelinisto * [[László Pless]], dirigento * [[Antal Plesz]], arkitekto * [[Frigyes Pleszkán]], pianisto * [[Béla Plósz]], bestokuracisto * [[Pál Plósz]], kuracisto * [[Sándor Plósz]], juristo * [[Nándor Plotényi]], pianisto * [[Lajos Pócs]], fizikisto * [[Jenő Pócza]], fizikisto * [[Klára Póczy]], arkeologo * [[Frigyes Podmaniczky]], politikisto * [[György Pogácsás]], ministro * [[Béla Pogány]], fizikisto * [[Frigyes Pogány]], arkitekto * [[György Pogány]], operkantisto * [[Ödön Gábor Pogány]], arthistoriisto * [[Pál Pók]], akvopilkisto * [[Ede Polák]], piaristo * [[Rózsa Polgár]], gobelinisto * [[Hugó Poll]], pentristo * [[Antal Pollák]], inventisto * [[Zsigmond Pollák]], ilustristo * [[Jenő Polnay]], ministro * [[Géza Polónyi]], ministro * [[Gyöngyi Polónyi]], aktoro * [[Péter Polonyi]], ĉinologo * [[József Pölöskei]], oraĵisto * [[Iván Pólya]], pentristo * [[Jakab Pólya]], juristo * [[Jenő Pólya]], kirurgo * [[József Pólya]], kuracisto * [[Imre Polyák]], luktisto * [[János Pompéry]], verkisto * [[Elemér Pongrácz]], ĵurnalisto * [[Kálmán Pongrácz]], politikisto * [[László Pongrácz (oficiro)]] * [[Péter Pongrácz]], hobojisto * [[Zoltán Pongrácz]], komponisto * [[Emil Ponori Thewrewk]], filologo * [[Imre Poór]], kuracisto * [[Sándor Popovics]], politikisto * [[Péter Popper]], psikologo * [[Bertalan Pór]] pentristo * [[Aladár Porpáczy]], biologo * [[Kálmán Porzsolt]], verkisto * [[Lajos Pósa]], poeto * [[Jenő Posch]], instruisto * [[Ede Pöschl]], inĝeniero * [[Imre Pöschl]], inĝeniero * [[Tivadar Posewitz]], geologo * [[Sándor Pósta]], skermisto * [[Margit Potyondi]], arkitekto pri internaj spacoj * [[Béla Pozsár]], biologo * [[Imre Pozsgay]], politikisto * [[Árpád Prandler]], diplomato * [[Károly Preis]], dermatologo * [[Gábor Preisich]], arkitekto * [[Kornél Preisich]], kuracisto * [[Hugó Preisz]], kuracisto * [[Móric Preysz]], kemiisto * [[Gyula Prinz]], geografo * [[Artúr Probstner]], obstetrikisto * [[Guido Prodam]], piloto * [[János Prohászka]], inĝeniero * [[Ottokár Prohászka]], episkopo, verkisto * [[István Prókai]], aktoro * [[Péter Prokop]], pentristo * [[Sándor Prokopp]], sportpafisto * [[Antal Prónai]], monaĥo * [[János Proszt]], kemiisto * [[Pál Pruzsinszky]], piaristo * [[Sándor Puder]], pulmonologo * [[Lajos Puhr]], patologo * [[Frigyes Puja]], ministro * [[Béla Pukánszky (literaturhistoriisto)]] * [[Miklós Puky]], herpetologo * [[Gábor Pulay]], kemiisto * [[Ágost Pulszky]], politikisto * [[Ferenc Pulszky]], politikisto * [[Andor Pünkösti]], reĝisoro * [[Ernő Pungor]], kemiisto * [[Emil Purgly]], ministro * [[Zsigmond Purjesz (pli juna)]], kuracisto * [[Zsigmond Purjesz (pli maljuna)]], kuracisto * [[Ferenc Puskás (armeinĝeniero)]] * [[Ildikó Puskás]], hindologo * [[Tivadar Puskás]], inventisto * [[Bálint Putnik]], aktoro * [[Gyula Putnoky]], kuracisto * [[László Putnoky]], kemiisto {{Div col end}} == R == {{Div col|cols = 3}} * [[Zsuzsa Rab]], tradukisto * [[György Rába]], verkisto * [[Miklós Rábai]], koreografo * [[Imre Rábai]], matematikisto * [[Aladár Rácz]], muzikisto * [[János Rácz]], instruisto * [[Pali Rácz]], violonisto * [[Jenő Rácz (ministro)]] * [[Gedeon Ráday (1806)]], politikisto * [[Gedeon Ráday (1829)]], politikisto * [[Imre Ráday]], aktoro * [[Béla Radics (gitaristo)]] * [[Jenő Radics]], tekstopoeto * [[Béla Radnai (patologo)]] * [[Béla Radnai (stenografisto)]] * [[György Radnai]], operokantisto * [[Miklós Radnai]], komponisto * [[Magda Radnót]], kuracisto * [[Antal Radó]], verkisto * [[Béla Radó]], teatrestro * [[Erzsébet Radó-Révész]], psikanalizisto * [[György Radó]], tradukisto * [[István Radó]], ĵurnalisto * [[Sándor Radó (arkitekto)]] * [[László Radocsay]], ministro * [[Dezső Rados]], violonisto * [[Gusztáv Rados]], matematikisto * [[Ignác Rados]], instruisto * [[Jenő Rados]], arkitekto * [[Kornél Rados]], arkitekto * [[Béla Radvánszky]], politikisto * [[Ödön Radvány]], luktisto * [[Géza Radványi]], reĝisoro * [[Blanka Raffay]], aktoro * [[Dávid Raffay]], skulptisto * [[Erzsi Raffay]], operkantisto * [[Sándor Raffay]], luterana episkopo * [[Ferenc Raichle]], arkitekto * [[Emil Raitsits]], bestokuracisto * [[Tamás Raj]], rabeno * [[Ferenc Rajcsányi]], scenaristo * [[László Rajcsányi]], skermisto * [[László Rajk (arkitekto)]] * [[Ödön Rajka]], kuracisto * [[Béla Rajki]], trejnisto * [[Márton Rajki]], advokato * [[Ferenc Rajna]], scenaristo * [[András Rajnai]], reĝisoro * [[Ferenc Rajniss]], politikisto * [[János Rajz]], aktoro * [[Ferenc Rákos]], politikisto * [[Sándor Rákos]], poeto * [[Jenő Rákosi]], verkisto, ĵurnalisto * [[Mária Rákosi]], aktoro * [[Szidi Rákosi]], aktorino * [[Viktor Rákosi]], verkisto * [[Gellért Raksányi]], aktoro * [[József Rankay]], oficiro * [[György Ránki]], komponisto * [[György Ránki (historiisto)]] * [[László Ranódy]], reĝisoro * [[Jenő Ranschburg]], psikologo * [[Pál Ranschburg]], kuracisto * [[Raymund Rapaics]], botanikisto * [[Anna Rápolthy]], aktoro * [[László Rásonyi]], lingvisto * [[Károly Raszler]], grafikisto * [[György Ráth]], juĝisto * [[Károly Ráth (entreprenisto)]] * [[Károly Ráth (urbestro)]] * [[Mór Ráth]], [[eldonisto]] * [[István Ráth-Végh]], verkisto * [[Márton Rátkai]], aktoro * [[Anna Ratkó]], ministro * [[István Ratkó]], matematikisto * [[Nándor Ratkóczy]], kuracisto * [[Ferenc Ratkovszky]], inĝeniero * [[Róbert Rátonyi]], aktoro * [[István Rátz]], kuracisto * [[Jenő Rátz]], ministro * [[László Rátz]], matematikisto * [[Rezső Vilmos Ray]], arkitekto * [[Imre Rázsó]], inĝeniero * [[László Réber]], karikaturisto * [[István Rédai]], agronomo * [[László Rédei]], matematikisto * [[István Rédey]], geofizikisto * [[Tivadar Rédey]], bibliotekisto * [[Ferenc Redő]], pentristo * [[Emil Regőczi]], geodeziisto * [[Gyula Regöly-Mérei]], kuracisto * [[Pál Regős]], pantomimisto * [[Károly Reich]], grafikisto * [[Zsigmond Reichard]], advokato * [[Kálmán Reichenhaller]], kemiisto * [[István Reiman]], matematikisto * [[Péter Reimholz]], arkitekto * [[János Reiner]], juristo * [[Béla Reinitz]], komponisto * [[Antal Reischl]], arkitekto * [[Péter Reischl]], arkitekto * [[Sándor Reisenbüchler]], animaciisto * [[Károly Miksa Reissmann]], pentristo * [[Ede Reiszig (pli juna)]], historiisto * [[Ferenc Reitter]], inĝeniero * [[Sándor Rejtő]], inĝeniero * [[András Rékai]], reĝisoro * [[Miklós Rékai]], harpisto * [[Nándor Rékai]], dirigento * [[Csaba Rékassy]], grafikisto * [[Gabriella Relle]], operkantisto * [[Iván Relle]], teatrestro * [[Antal Reményi]], advokato * [[József Reményi]], skulptisto * [[Sándor Reményi (operkantisto)]] * [[Lajos Reményi-Schneller]], ministro * [[Zsigmond Remenyik]], verkisto * [[János Renner]], fizikisto * [[Alfréd Rényi]], matematikisto * [[Kató Rényi]], matematikisto * [[Tamás Rényi]], reĝisoro * [[Géza Requinyi]], kemiisto * [[Béla Rerrich]], arkitekto * [[Sándor Réső Ensel (pli juna)]], juĝisto * [[István Reszler]], operkantisto * [[Lajos Réthey]], aktoro * [[Antal Réthly]], meteologiisto * [[Mihály Réthy]], aktoro * [[Mór Réthy]], matematikisto * [[László Réti]], arkivisto * [[Mátyás Réti]], pentristo * [[Endre Reuss]], inĝeniero * [[István Rév (pupisto)]] * [[József Révay]], verkisto * [[András Révész]], politikisto * [[Ferenc Révész]], politikisto * [[Géza Révész (ministro)]] * [[György Révész (kuracisto)]] * [[György Révész (reĝisoro)]] * [[Imre Révész (episkopo)]] * [[Mihály Révész (ĵurnalisto)]] * [[Vidor Révész]], radiologo * [[Gyula Reviczky]], poeto * [[Dezső Rexa]], arkivisto * [[Géza Réz]], inĝeniero * [[Pál Réz]], kritikisto * [[Lola Réz Kosáryné]], verkistino * [[Gyula Rézler]], sociologo * [[László Rhorer]], kuracisto * [[Antal Ribáry]], komponisto * [[József Ribáry]], politikisto * [[Miklós Ribiánszky]], politikisto * [[Aladár Richter]], botanikisto * [[Gedeon Richter]], kemiisto * [[Hugó Richter]], neŭrologo * [[Sándor Rideg]], verkisto * [[Frigyes Riedl]], literaturhistoriisto * [[Szende Riedl]], lingvisto * [[Frigyes Riesz]], matematikisto * [[Gusztáv Rigler]], kuracisto * [[Béla Rigó]], publikigisto * [[Gyula Rimanóczy (1903)]], arkitekto * [[Gyula Rimanóczy (1932)]], arkitekto * [[Jenő Rimanóczy]], arkitekto * [[Tibor Riskó]], pulmonologo * [[Zsigmond Ritoók (kuracisto)]] * [[Imre Roboz]], teatrestro * [[Gyula Rochlitz]], arkitekto * [[István Röck]], fabrikisto * [[Iván Rodé]], kuracisto * [[Alajos Roder]], kanoniko * [[Vilmos Rőder]], ministro * [[Rodolfo (iluziisto)]] * [[Károly Rödönyi]], ministro * [[Henrik Rohmann]], harpisto * [[Sándor Rohringer]], hidrologo * [[Gedeon Róka]], astronomo * [[Szilárd Rökk]], advokato * [[Ferenc Romagnoli]], kornisto * [[András Román]], arkitekto * [[György Román]], pentristo * [[Kati Román]], pupisto * [[József Romhányi]], [[libretisto]] * [[József Romhányi (kuracisto)]] * [[László Romics]], kuracisto * [[Lajos Romsauer (matematikisto)]] * [[Éva Róna (altlerneja instruisto)]] * [[József Róna]], skulptisto * [[Viktor Róna]], baletisto * [[Zsigmond Róna]], meteologiisto * [[Dénes Rónai]], fotisto * [[Gyula Rónai (inĝeniero)]] * [[Hermin Rónai]], aktoro * [[Mihály Rónai]], bestokuracisto * [[Sándor Rónai]], politikisto * [[György Rónay]], poeto * [[Gusztáv Rónaszéki]], aktoro * [[Ferenc Ronkay]], inĝeniero * [[Mária Ronyecz]], aktoro * [[Ignác Roskovics]], pentristo * [[Endre Rösler]], operokantisto * [[Mihály Rotarides]], zoologo * [[Marcell Roth]], kuracisto * [[Manó Róth]], vitralisto * [[Miksa Róth]], vitralisto * [[Sándor Rott]], aktoro * [[Irma Rotter]], baletisto * [[Lajos Rotter]], inĝeniero * [[Lillian Rotter]], psikanalizisto * [[Rezső Roubal]], timbalisto * [[Artúr Rozinek]], inĝeniero * [[Pál Rozlozsnik]], geologo * [[János Rozs]], pentristo * [[György Rózsa (redaktoro)]] * [[Pál Rózsa (matematikisto)]] * [[György Rózsahegyi]], karikaturisto * [[Kálmán Rózsahegyi]], aktoro * [[István Rozsos]], aktoro * [[Pál Rubányi]], kuracisto * [[Ernő Rubik (inĝeniero)]] * [[Gyula Rubinek]], ministro * [[Mózes Rubinyi]], lingvisto * [[György Rubovszky]], politikisto * [[László Rudas]], filozofo * [[Gyula Rudnay]] pentristo * [[Gyula Rudnyánszky]], poeto * [[Imre Ruff]], kemiisto * [[Pál Ruffy]], subministro * [[György Rupcsics]], hidrologo * [[Jakab Rupp]], arkivisto * [[István Rusznyák]], kuracisto * [[Éva Ruttkai]], aktoro * [[Ottó Ruttkai]], aktoro * [[István Rybár]], fizikisto * [[Imre Ruzsa]], logikisto * [[János Ruzsicska]], monaĥo {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == * [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto (A-F)]] * [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto (G-K)]] * [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto (L-R)]] * [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto (S-Z)]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj| ]] [[Kategorio:Listoj de homoj|Budapeŝtanoj]] 7p1bbr2r8t0owfr2xgou4uv8qnug5l1 0 530393 9482830 9473147 2026-09-27T13:51:07Z Crosstor 3176 /* S */ 9482830 wikitext text/x-wiki ''Vi trovos pliajn universitatajn instruistojn en listo [[Studentoj, poste profesoroj en Universitato de Budapeŝto]]!'' Jen listo de pli signifaj instruistoj en [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] (nature la listo etendiĝas al pli fruaj nomoj de la universitato ekde la fondo): *{{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * [[Erzsébet Abaffy]] * [[András Ádány]] * [[Gábor Adriányi]] * [[György Ágoston (instruisto)]] * [[Pál Angyal]] * [[Vazul Alexovics]] * [[János Alber]] * [[Zoltán Antal]] * [[Antal Aschenbrier]] * [[Elemér Atzél]] == B == {{Div col|cols = 2}} * [[Kálmán Babics]] * [[Vera Bácskai]] * [[Jenő Bacsó (pli juna)]] * [[Géza Baintner]] * [[Ignác Bärenkopf]] * [[Veronika Bajáki]] * [[Tivadar Bakody]] * [[Etele Baráth]] * [[Adalbert Barics]] * [[Jenő Barnóthy]] * [[lajos Bartha (psikologo)]] * [[István Bartke]] * [[Péter Bellecius]] * [[János Berger]] * [[Henrik Berzeviczy]] * [[Aladár Beznák]] * [[Péter Bihari]] * [[Ferenc Bíró (literaturhistoriisto)]] * [[István Bognár]] * [[Károly Böhm (kuracisto)]] * [[József Bokor]] * [[Tibor Braun]] * [[Koloman Brenner]] * [[Ádám Brezanóczy]] * [[Béla Breznay]] * [[Róbert Brósz]] * [[Győző Bruckner]] * [[Xavér Ferenc Bruna]] * [[Román Brunkala]] {{Div col end}} == C == * [[Maksimilijan Ćolić]] * [[Dániel Cornides]] * [[Judit Csanádi]] * [[József Cserép]] * [[Zoltán Csipke]] * [[Tibor Csörgő]] * [[Klára Csűrös]] == D == * [[János Dégen]] * [[György Demkó]] * [[János Nepomuk Dercsik]] * [[János Despotovich]] * [[László Dobossy]] * [[György Dobronoki]] * [[Alfréd Doleschall]] * [[Josip Franjo Domin]] * [[János Dudek]] * [[András Dugonics]] * [[Nándor Dulánszky]] == E == * [[Ferenc Eckstein]] * [[László Erdei]] * [[György Érdi Krausz]] == F == * [[János Teofil Fabini]] * [[Béla Faludi]] * [[Árpád Fasang (pli aĝa)]] * [[Erzsébet Fazekas]] * [[Károly Fendler]] * [[Gábor Ferenczi]] * [[Árpád Ferenczy]] * [[Lipót Fillinger]] * [[Antal Fischer]] * [[Ármin Flesch]] * [[Attila Forgács]] * [[Ignác Frank]] == G == * [[László Gaál (iranologo)]] * [[Johann Julius Gabelhofer]] * [[Gyula Gábris]] * [[Tibor Gánti]] * [[György Gát]] * [[György Gergely]] * [[Kinga Göncz]] * [[Sándor Gorka]] * [[Pál Greguss (fizikisto)]] * [[Mihály Gribóczi]] * [[Béni Grosschmid]] * [[Lajos Gruber]] * [[Alajos Grynaeus]] * [[Enikő Győri]] * [[Ferenc Xavér Gyurkovics]] == H == * [[Karl Konstantin Haberle]] * [[Emil Haeffner]] * [[Péter Halmai]] * [[Ferenc Hanuy]] * [[András Hegedűs B.]] * [[Gusztáv Heinrich]] * [[Manó Herczel]] * [[Pál Hoffmann]] * [[György Honti]] * [[Ferenc Horváth (geofizikisto)]] * [[István Tamás Horváth]] * [[Gyula Hoványi]] * [[Ferenc Hubert]] * [[János Hunfalvy]] * [[Tibor Huszár]] == I == * [[Iván Illés]] * [[Sándor Imre (pedagogo)]] == J == * [[Béla Jámbor]] * [[Ányos Jedlik]] == K == {{Div col|cols = 2}} * [[Péter Kacsuk]] * [[Ottokár Kadić]] * [[Márton Kajtár]] * [[Éva Kalmár]] * [[György Kanyurszky]] * [[Gábor Kapi]] * [[János Károli]] * [[János Kazy (jezuito)]] * [[János Kecskeméti]] * [[Ferenc Xavér Kecskés]] * [[Pál Kecskés]] * [[Ferenc Kedves]] * [[Mária Kenessey]] * [[István Keresztes]] * [[József Alajos Keresztury]] * [[Bálint Kéri]] * [[Ferenc Kiris]] * [[Árpád Béla Kisfaludy]] * [[István Klinger]] * [[László Kordos]] * [[József Korek]] * [[Imre Körmöczy]] * [[Géza Kovács (agronomo)]] * [[Mátyás Kováts]] * [[György Kövér]] * [[János Krobót]] * [[Árpád Kucsman]] * [[Miklós Kun (psikiatro)]] * [[Ferenc Kunics]] {{Div col end}} == L == * [[György Zsigmond Lakits]] * [[János Fortunát Lang]] * [[Ferenc Laubhaimer]] * [[Leó Liebermann]] * [[Lajos Lóczy (1891-1980)]] == M == * [[István Majoros (historiisto)]] * [[Lajos Mangold]] * [[István Martsa]] * [[László Mérő]] * [[Zoltán Meszlényi (episkopo)]] * [[Ákos István Mihályfi]] * [[József Mitterpacher]] * [[Lajos Mitterpacher]] * [[Tóbiás Mollik]] * [[Tamás Molnár (filozofo)]] * [[Gyula Moór]] == N == * [[János Nádasi]] * [[Adorján Nagy]] * [[Elemér Nagy (fizikisto)]] * [[Katalin Nagyné Szegvári]] * [[Angéla Németh]] * [[András Némethi]] * [[Gábor Nittray]] == O == * [[Gyula Ortutay]] * [[Ferenc Osvald]] == P == * [[Márton Palkovich]] * [[Emil Palotás]] * [[András Patai]] * [[Matthias Piller]] * [[Jenő Pócza]] * [[Ádám Ignác Prandt]] == R == * [[János Rácz]] * [[Sámuel Rácz]] * [[György Raicsáni]] * [[Ferenc Rausch]] * [[János Reisinger (piaristo)]] * [[Péter Róna]] * [[János Ruzsicska]] == S == {{Div col|cols = 2}} * [[András Salamon (reĝisoro)]] * [[Giampaolo Salvi]] * [[Mihály János Sax]] * [[Lajos Schedius]] * [[Vilmos Scherman]] * [[Gusztáv Scheuthauer]] * [[Rezső Schmid]] * [[Miklós Schmitth]] * [[József Antal Schönbauer]] * [[István Schönvisner]] * [[Mihály Schoretits]] * [[Márton Schwartner]] * [[Ferenc Schwartzer]] * [[László Sennyey]] * [[Lajos Serédi]] * [[Ignác Stáhly]] * [[Jolán Stiller]] * [[János Surányi (kanoniko)]] * [[János Surányi (matematikisto)]] * [[József Suták]] * [[Pál Zoltán Szabó]] * [[István Szabolcs]] * [[Júlia Szalai]] * [[Mária Szatmáriné Balogh]] * [[András Székely]] * [[István Székely (eklezia verkisto)]] * [[Vilma Széky]] * [[Márton Szentiványi (jezuito)]] * [[Miklós Szilágyi (etnografo)]] {{Div col end}} == T == * [[Lőrinc Tapolcsányi]] * [[Gergely Tapolczai]] * [[Károly Than]] * [[Beáta Thomka]] * [[Aurél Török]] * [[József Tóth (hidrologo)]] * [[Venceslav Trnka]] * [[József Tumpacher]] == U == * [[Ferenc Uhrl]] == V == * [[Csaba Varga (juristo)]] * [[Zsuzsanna Varga (historiisto)]] * [[László Vass]] * [[József Verney]] * [[László Versényi (bestokuracisto)]] * [[Ignác Vezerle]] * [[Antal Virozsil]] * [[Ferenc Vizkelety]] * [[Mátyás Vuchetich]] == W == * [[János Wagner]] * [[Jakab Wenner]] * [[Theodor Wertheim]] * [[József Jakab Winterl]] * [[József Wolfstein]] * [[Alajos Wolkenberg]] == Z == * [[Gyula Zachár]] * [[János Zanger]] * [[János József Zelenay]] == Fontoj == * La listo estas elekto el datenoj de la [[biografio]]j en Vikipedio. [[Kategorio:Listoj]] 7uu8bbb661n160xorohb831sefban57 0 530764 9482993 9320533 2026-09-28T05:48:21Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482993 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro |nomo = Julián Gil |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = Imanol Julián Elías Gil Beltrán |dato de naskiĝo = [[10-an de junio]] [[1970]] |loko de naskiĝo = {{Flago|Argentino}} [[Bonaero]], [[Argentino]] |dato de morto = |loko de morto = |kromnomo = |aktivaj jaroj = [[1995 en filmo|1995]] — nuntempo |geedzo = |gepatroj = |sidejo = |oficiala ttt = |karakteriza rolo = |oskar-premio = |premio emmy = |premio ora globo = |ora urso = |premio bafta = |césar = |grammy = |premio ora frambo = |pluaj premioj = }} '''Imanol Julián Elías Gil Beltrán''', konata pli kiel '''Julián Gil''' (naskiĝis {{naskiĝtago kaj aĝo|1970|6|13}} en [[Bonaero]]) estas [[Argentino|argentina]] [[aktoro]]. == Biografio == La {{daton|13|junio|1970}} '''Julián Gil''' naskiĝis en [[Bonaero]]. Estis frato de Patricia kaj Lorena.<br /> Infanaĝe, estis en [[Venezuelo]]. En 2014, li ĉefrolis en televida serio ''[[Hasta el fin del mundo]]'' de [[Nicandro Díaz]]. Li ludis sian rolon, Patricio Iturbide.<br /> En 2015, li ludis en filmo ''Santiago Apostol'' de José Manuel Brandariz. == Filmografio == === Filmoj === * [[2001]]: ''Marina'' (Muvi Film) : ''John''<ref>{{Cite web |language=es |url=http://www.bausanfilms.com/mfitxaDetall.php?idioma=ES&produccio=60&tipo=telemovies&titulo=MARINA |title=Marina |publisher=bausanfilms.com |date=2001 |accessdate=13-an de novembro 2014 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160303165930/http://www.bausanfilms.com/mfitxaDetall.php?idioma=ES&produccio=60&tipo=telemovies&titulo=MARINA |arkivdato=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303165930/http://www.bausanfilms.com/mfitxaDetall.php?idioma=ES&produccio=60&tipo=telemovies&titulo=MARINA |archivedate=2016-03-03 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.bausanfilms.com/mfitxaDetall.php?idioma=ES&produccio=60&tipo=telemovies&titulo=MARINA |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160303165930/http://www.bausanfilms.com/mfitxaDetall.php?idioma=ES&produccio=60&tipo=telemovies&titulo=MARINA |arkivdato=2016-03-03 }}</ref> * [[2002]]: ''Más allá del limite'' (Erick Hernández) * [[2004]]: ''La caja de problemas'' (David Aponte)<ref>{{Cite web |language=es |url=http://www.caracol.com.co/noticia/tito-rojas-debuta-como-actor-en-la-pelicula--cara-de-problemas/20040531/nota/154542.aspx |title=Tito Rojas debuta como Actor en la pelicula “cara de problemas” |publisher=caracol.com.co |date=31-an de majo 2004 |accessdate=13-an de januaro 2015 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160304120350/http://www.caracol.com.co/noticia/tito-rojas-debuta-como-actor-en-la-pelicula--cara-de-problemas/20040531/nota/154542.aspx |arkivdato=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304120350/http://www.caracol.com.co/noticia/tito-rojas-debuta-como-actor-en-la-pelicula--cara-de-problemas/20040531/nota/154542.aspx |archivedate=2016-03-04 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.caracol.com.co/noticia/tito-rojas-debuta-como-actor-en-la-pelicula--cara-de-problemas/20040531/nota/154542.aspx |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160304120350/http://www.caracol.com.co/noticia/tito-rojas-debuta-como-actor-en-la-pelicula--cara-de-problemas/20040531/nota/154542.aspx |arkivdato=2016-03-04 }}</ref> * [[2005]]: ''Fuego en el alma'' (Abdiel Colberg) : Millo * [[2006]]: ''El milagro de la Virgen de Coromoto'' (Film Factory) : ''Jaime''<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.eluniverso.com/2006/06/20/0001/260/FD05EC61FCA24A0D9DCE7A46798C71AF.html|titolo=‘El milagro de Coromoto’|alirdato=28-a de aprilo 2015|dato=20-a de junio 2006|eldoninto=eluniverso.com|lingvo=es}}</ref> * [[2010]]: ''Entre piernas'' : ''Paco'' * [[2014]]: ''Lotoman 003'' : ''El Boricua''<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://fr.iedb.eu/film/lotoman-003|titolo=Lotoman 003|alirdato=15-a de novembro 2014|dato=2014|lingvo=es|arkivurl=https://web.archive.org/web/20160303202418/http://fr.iedb.eu/film/lotoman-003|arkivdato=2016-03-03}}</ref> * 2014: ''Misterio's: Llamas de sueños'' : ''Leonardo Aguilar''<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://highhillentertainment.com/productions/misterios/|titolo=Misterio's|alirdato=15-a de januaro 2015|dato=12-a de majo 2014|eldoninto=highhillentertainment.com|lingvo=es|arkivurl=https://web.archive.org/web/20190418061951/https://highhillentertainment.com/productions/misterios/|arkivdato=2019-04-18}}</ref> * [[2016]]: ''Loki 7'' : ''Rodrigo''<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.diariohispaniola.com/noticia/22913/entretenimiento-y-cultura/barcelo-imperial-onyx-presenta-premiere-de-la-pelicula-loki-7.html/|titolo=Barceló Imperial Onyx presenta premiere de la película Loki 7|alirdato=10-a de aŭgusto 2016|dato=10-a de aŭgusto 2016|eldoninto=diariohispaniola|lingvo=es}}</ref> === Telenoveloj === * [[2000]]: ''Tres amigas'' * [[2002]]: ''[[Mi conciencia y yo]]'' (Riverside) : ''Alfonso''<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.eluniverso.com/2002/09/30/0001/262/D7FDB2D8B65F4F9C9C7F89E09B3D77E4.html|titolo=Mi conciencia y yo|alirdato=12-a de novembro 2014|eldoninto=eluniverso.com|lingvo=es}}</ref> * [[2006]]: ''[[Por todo lo alto]]'' (RCTV) : ''Halcón''<ref>{{Cite web |language=es |url=http://www.elcolombiano.net/news.php?nid=1111 |title=Julián Gil en Por todo lo alto |publisher=elcolombiano.net |accessdate=12-an de novembro 2014 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081023033406/http://www.elcolombiano.net/news.php?nid=1111 |arkivdato=2008-10-23 }}</ref> * [[2007]]: ''[[Acorralada (telenovela)|Acorralada]]'' (Venevisión Producción) : ''Francisco Suárez'' « Pancholón »<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.terra.com/ocio/articulo/html/oci161480.htm|titolo=Una cara conocida en 'Acorralada'|alirdato=14-a de januaro 2015|dato=16-a de januaro 2007|eldoninto=terra.com|lingvo=es}}</ref> * 2007: ''[[Isla Paraíso]]'' (Venevisión Producción) : ''Armando''<ref>{{Cite web |language=es |url=http://www.todotnv.com/isla-paraiso-venevision-international-2007-capitulos-1-5.html |title=Isla paraíso – Venevision International (2007) |publisher=todotnv.com |date=23-an de septembro 2009 |accessdate=14-an de januaro 2015 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160306021730/http://todotnv.com/isla-paraiso-venevision-international-2007-capitulos-1-5.html |arkivdato=2016-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306021730/http://todotnv.com/isla-paraiso-venevision-international-2007-capitulos-1-5.html |archivedate=2016-03-06 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://todotnv.com/isla-paraiso-venevision-international-2007-capitulos-1-5.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160306021730/http://todotnv.com/isla-paraiso-venevision-international-2007-capitulos-1-5.html |arkivdato=2016-03-06 }}</ref> * 2007 : ''[[Mi adorada Malena]]'' : ''Mateo'' (Protagonist)<ref>{{Cite web |language=es |url=http://www.todotnv.com/mi-adorada-malena-primera-novela-interactiva.html%20Portal%20Todotnv |title=Mi adorada Malena primera novela interactiva |publisher=telenovelasyseries.com |accessdate=11-an de novembro 2014 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150705011615/http://www.todotnv.com/mi-adorada-malena-primera-novela-interactiva.html |arkivdato=2015-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150705011615/http://www.todotnv.com/mi-adorada-malena-primera-novela-interactiva.html |archivedate=2015-07-05 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.todotnv.com/mi-adorada-malena-primera-novela-interactiva.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150705011615/http://www.todotnv.com/mi-adorada-malena-primera-novela-interactiva.html |arkivdato=2015-07-05 }}</ref> * 2008 : ''[[Valeria (telenovela)|Valeria]]'' (Venevisión Producción) : Daniel Ferrari * 2008 : ''[[Amor comprado]]'' (Venevisión Producción) : ''Esteban Rondero'' (Antagonist)<ref>{{Cite web |language=es |url=http://www.telenovelasplus.com/personajes-de-amor-comprado.html |title=Personajes de Amor comprado |publisher=telenovelasplus.com |date=2008 |accessdate=1-an de januaro 2015 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160305125635/http://telenovelasplus.com/personajes-de-amor-comprado.html |arkivdato=2016-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305125635/http://telenovelasplus.com/personajes-de-amor-comprado.html |archivedate=2016-03-05 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://telenovelasplus.com/personajes-de-amor-comprado.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160305125635/http://telenovelasplus.com/personajes-de-amor-comprado.html |arkivdato=2016-03-05 }}</ref> * [[2009]] : ''[[Los Barriga]]'' (Frecuencia Latina) : ''Francesco Cezanne'' (Protagonist)<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.primerahora.com/entretenimiento/farandula/nota/enamoradodeunagordita-236472/|titolo=Enamorado de una gordita|alirdato=12-a de novembro 2014|dato=10-an de julio 2008|eldoninto=primerahora.com|lingvo=es}}</ref> * 2009 : ''[[Sortilegio]]'' (Televisa) : ''Ulises Villaseñor''<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://novelasyseries.univision.com/sortilegio/personajes/article/2012-07-25/julian-gil-ulises-sortilegio|titolo=Julian Gil es Ulises en Sortilegio|alirdato=27-a de oktobro 2014|dato=25-an de julio 2012|eldoninto=telenovelasyseries.com|lingvo=es}}</ref> * [[2010]]: ''[[Valientes (telenovela espagnole)|Valientes]]'' : ''Leonardo Soto'' (Protagonist) * 2010-2011: ''[[Eva Luna (série télévisée)|Eva Luna]]'' (Univisión) : ''Leonardo « Leo » Arismendi'' (Antagonist)<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.primerahora.com/entretenimiento/farandula/nota/juliangilvuelvedevillano-393109/|titolo=Julián Gil vuelve de villano|alirdato=16-a de januaro 2015|dato=6-a de novembro 2010|eldoninto=primerahora.com|lingvo=es}}</ref> * [[2011]]-2012: ''[[La que no podía amar]]'' (Televisa) : ''Bruno Rey'' (Antagonist)<ref>{{Cite web |language=es |url=http://www.dlatinos.com/portal/index.php/entretenimiento/5031-julian-gil-el-que-si-podia-amar |title=Julian Gil el que si podia amar |publisher=Dlatinos.com |date=1-an de februaro 2012 |accessdate=27-an de oktobro 2014 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160304171635/http://dlatinos.com/portal/index.php/entretenimiento/5031-julian-gil-el-que-si-podia-amar |arkivdato=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304171635/http://dlatinos.com/portal/index.php/entretenimiento/5031-julian-gil-el-que-si-podia-amar |archivedate=2016-03-04 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://dlatinos.com/portal/index.php/entretenimiento/5031-julian-gil-el-que-si-podia-amar |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-01-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160304171635/http://dlatinos.com/portal/index.php/entretenimiento/5031-julian-gil-el-que-si-podia-amar |arkivdato=2016-03-04 }}</ref> * [[2012]]-2013: ''[[Doubles Jeux]]'' (''¿Quién eres tú?'') (RTI Producción) : ''Felipe Esquivel'' (Protagonist)<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.peopleenespanol.com/article/la-telenovela-quien-eres-tu-sale-del-aire-apenas-dos-semanas-despues-de-su-estreno|titolo=La telenovela ''¿Quién eres tú?'' sale del aire apenas dos semanas después de su estreno|alirdato=26-a de majo 2014|dato=23-a de januaro 2013|eldoninto=People en Español|lingvo=es}}</ref> * 2012-2013 : ''[[Rosario (telenovela)|Rosario]]'' * [[2013]] : ''[[Los secretos de Lucía]]'' (Venevisión) : ''Robert Neville'' (Antagonist)<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://entretenimiento.terra.com/novelas/julian-gil-participa-en-la-teleserie-de-accion-los-secretos-de-lucia,65cadf6bcf665410VgnCLD200000bbcceb0aRCRD.html|titolo=Julián Gil participa en la teleserie de action Los secretos de Lucía|alirdato=11-a de novembro 2014|dato=2-a de oktobro 2013|eldoninto=Terra|lingvo=es|arkivurl=https://web.archive.org/web/20141104102412/http://entretenimiento.terra.com/novelas/julian-gil-participa-en-la-teleserie-de-accion-los-secretos-de-lucia,65cadf6bcf665410VgnCLD200000bbcceb0aRCRD.html|arkivdato=2014-11-04}}</ref> * [[2014]]-[[2015]] : ''[[Hasta el fin del mundo]]'' (Televisa) : ''Patricio Iturbide'' (Antagonist)<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.telenovelas.fr/2014/05/17/julian-gil-dans-hasta-el-fin-del-mundo/|titolo=Julián Gil dans Hasta el fin del mundo|alirdato=26-a de majo 2014|dato=17-a de majo 2014|eldoninto=telenovelas.fr|lingvo=fr|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150121013034/http://www.telenovelas.fr/2014/05/17/julian-gil-dans-hasta-el-fin-del-mundo/|arkivdato=2015-01-21}}</ref> * [[2016]] : ''[[Sueño de amor]]'' (Televisa) : ''Ernesto de la Colina'' (Antagonist)<ref>{{Cite web |language=es |url=http://www.publimetro.com.mx/entretenimiento/julian-gil-rompe-cliches-como-villano-en-sueno-de-amor/mpbw!JuDydDzNnqUO/ |title=Julián Gil rompe clichés como villano en "Sueño de Amor |publisher=publimetro.com |date=23-an de februaro 2016 |accessdate=14-a de majo 2016 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-05-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160604022618/http://www.publimetro.com.mx/entretenimiento/julian-gil-rompe-cliches-como-villano-en-sueno-de-amor/mpbw!JuDydDzNnqUO/ |arkivdato=2016-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160604022618/http://www.publimetro.com.mx/entretenimiento/julian-gil-rompe-cliches-como-villano-en-sueno-de-amor/mpbw!JuDydDzNnqUO/ |archivedate=2016-06-04 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.publimetro.com.mx/entretenimiento/julian-gil-rompe-cliches-como-villano-en-sueno-de-amor/mpbw!JuDydDzNnqUO/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-05-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160604022618/http://www.publimetro.com.mx/entretenimiento/julian-gil-rompe-cliches-como-villano-en-sueno-de-amor/mpbw!JuDydDzNnqUO/ |arkivdato=2016-06-04 }}</ref> == Teatro == * [[1995]]: ''La abeja reina'' * [[1999]]: ''Por el medio si no hay remedio'' * [[2000]]: ''Nueve semanas y media''<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.primerahora.com/entretenimiento/farandula/nota/dolidojuliangilporelpocoapoyo-361573/|titolo=Dolido Julián Gil por el poco apoyo|alirdato=1-a de septembro 2015|dato=1-a de februaro 2010|eldoninto=primerahora.com|lingvo=es}}</ref> * [[2000]]: ''Sexo, pudor y lagrimas'' * [[2001]]: ''En pelotas'' : Papito<ref>{{Cite web|language=es|url=http://corp.primerahora.com/archivo.asp?guid=3EAFB926740511D5A2D700508B124842&year=2001&keyword=|title=En pelotas… Una comedia sin pantalones|publisher=primerahora|date=9-an de julio 2001|accessdate=28-an de aŭgusto 2015|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2015-09-01|arkivurl=https://web.archive.org/web/20160303171325/http://corp.primerahora.com/archivo.asp?guid=3EAFB926740511D5A2D700508B124842&year=2001&keyword=|arkivdato=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303171325/http://corp.primerahora.com/archivo.asp?guid=3EAFB926740511D5A2D700508B124842&year=2001&keyword=|archivedate=2016-03-03}} {{Citaĵo el la reto |url=http://corp.primerahora.com/archivo.asp?guid=3EAFB926740511D5A2D700508B124842&year=2001&keyword= |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-09-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160303171325/http://corp.primerahora.com/archivo.asp?guid=3EAFB926740511D5A2D700508B124842&year=2001&keyword= |arkivdato=2016-03-03 }}</ref> * [[2002]]: ''Los gallos salvajes'' : Luciano Miranda Junior<ref>{{Cite web|language=es|url=http://corp.primerahora.com/archivo.asp?guid=7CB1AF2850314AE6853E6536E240B197&year=2002&keyword=|title="Los gallos salvajes" dramático retrato de torcida relación paternofilial|author=Frances Tirado|publisher=primerahora|date=10-an de septembro 2002|accessdate=27-an de aŭgusto 2015|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2015-09-01|arkivurl=https://web.archive.org/web/20160303201352/http://corp.primerahora.com/archivo.asp?guid=7CB1AF2850314AE6853E6536E240B197&year=2002&keyword=|arkivdato=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303201352/http://corp.primerahora.com/archivo.asp?guid=7CB1AF2850314AE6853E6536E240B197&year=2002&keyword=|archivedate=2016-03-03}} {{Citaĵo el la reto |url=http://corp.primerahora.com/archivo.asp?guid=7CB1AF2850314AE6853E6536E240B197&year=2002&keyword= |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-09-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160303201352/http://corp.primerahora.com/archivo.asp?guid=7CB1AF2850314AE6853E6536E240B197&year=2002&keyword= |arkivdato=2016-03-03 }}</ref> * [[2002]]: ''El cotorrito by the sea'': Bugambilia<ref>{{Cite web |language=es |url=http://www.vivetustelenovelas.com/foto-de-julian-gil-como-mujer/ |title=Foto de Julian Gil como mujer |publisher=vivetustdaelenovelas.com |date=22-an de marto 2012 |accessdate=31-an de aŭgusto 2015 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-09-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160605073801/http://www.vivetustelenovelas.com/foto-de-julian-gil-como-mujer/ |arkivdato=2016-06-05 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.vivetustelenovelas.com/foto-de-julian-gil-como-mujer/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-09-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160605073801/http://www.vivetustelenovelas.com/foto-de-julian-gil-como-mujer/ |arkivdato=2016-06-05 }}</ref> * [[2003]]: ''Luminaria'': Franz<ref>{{Cite web |language=es |url=http://www.adendi.com/archivo.asp?num=580448&year=2003&month=9&keyword= |title=Luminarias de mentiras |publisher=adendi.com |date=19-an de septembro 2003 |accessdate=25 junio 2016 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-06-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160621114508/http://www.adendi.com/archivo.asp?num=580448&year=2003&month=9&keyword= |arkivdato=2016-06-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160621114508/http://www.adendi.com/archivo.asp?num=580448&year=2003&month=9&keyword= |archivedate=2016-06-21 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.adendi.com/archivo.asp?num=580448&year=2003&month=9&keyword= |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-06-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160621114508/http://www.adendi.com/archivo.asp?num=580448&year=2003&month=9&keyword= |arkivdato=2016-06-21 }}</ref> * [[2003]]: ''Tarzan - Salvemos la selva'' : Tarzan<ref>{{Cite web|language=es|url=http://corp.primerahora.com/archivo.asp?guid=7EDD85C55914407588CBED7AB1C03A5C&year=2003&keyword=|title=Mensaje de protección de la naturaleza|author=Amary Santiago Torres|publisher=primerahora.com|date=14-an de novembro 2003|accessdate=26-an de aŭgusto 2015|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2015-09-01|arkivurl=https://web.archive.org/web/20160303212450/http://corp.primerahora.com/archivo.asp?guid=7EDD85C55914407588CBED7AB1C03A5C&year=2003&keyword=|arkivdato=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303212450/http://corp.primerahora.com/archivo.asp?guid=7EDD85C55914407588CBED7AB1C03A5C&year=2003&keyword=|archivedate=2016-03-03}} {{Citaĵo el la reto |url=http://corp.primerahora.com/archivo.asp?guid=7EDD85C55914407588CBED7AB1C03A5C&year=2003&keyword= |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-09-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160303212450/http://corp.primerahora.com/archivo.asp?guid=7EDD85C55914407588CBED7AB1C03A5C&year=2003&keyword= |arkivdato=2016-03-03 }}</ref> * [[2004]]: ''El mal mundo'' * [[2004]]: ''La princesa en el lago de los cisnes'' * [[2005]]: ''El crimen del Padre Amaro'': Padre Amaro Viera * [[2007]]: ''Descarados''<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://miami.univision.com/entretenimiento/slideshow/2007-06-21/conoce-a-estos-descarados|titolo=Conoce a estos "descarados"|alirdato=4-a de novembro 2014|eldoninto=Univision|lingvo=es}}</ref> * [[2008]]: ''Los hombres aman a las cabronas'' : Jorge<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.primerahora.com/entretenimiento/farandula/nota/juliangilsepreguntaporqueloshombreamanalascabronas-144407/|titolo=Julián Gil se pregunta ¿por qué los hombre aman a las cabronas?|alirdato=9-a de novembro 2014|dato=1-a de aprilo 2008|eldoninto=primerahora.com|lingvo=es}}</ref> * [[2010]]: ''Sortilegio El Show'' : Ulises Villaseñor<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.primerahora.com/entretenimiento/farandula/nota/juliangilvuelvedevillano-393109/|titolo=Julián Gil vuelve de villano|alirdato=12-a de novembro 2014|dato=6-a de novembro 2010|eldoninto=primerahora.com|lingvo=es}}</ref> * [[2013]]: ''Aquel Tiempo de Campeones'' : Phil Romano<ref>{{Cite web |language=es |url=http://rotativo.com.mx/entretenimiento/151585-regresa-julian-gil-a-mexico-para-protagonizar-la-obra-aquel-tiempo-de-campeones/ |title=Regresa Julián Gil a México para protagonizar la obra "Aquel tiempo de campeones" |publisher=rotativo.com.mx |date=20-an de septembro 2013 |accessdate=9-an de novembro 2014 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160219093847/https://rotativo.com.mx/entretenimiento/151585-regresa-julian-gil-a-mexico-para-protagonizar-la-obra-aquel-tiempo-de-campeones/ |arkivdato=2016-02-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160219093847/https://rotativo.com.mx/entretenimiento/151585-regresa-julian-gil-a-mexico-para-protagonizar-la-obra-aquel-tiempo-de-campeones/ |archivedate=2016-02-19 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://rotativo.com.mx/entretenimiento/151585-regresa-julian-gil-a-mexico-para-protagonizar-la-obra-aquel-tiempo-de-campeones/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160219093847/https://rotativo.com.mx/entretenimiento/151585-regresa-julian-gil-a-mexico-para-protagonizar-la-obra-aquel-tiempo-de-campeones/ |arkivdato=2016-02-19 }}</ref> * [[2015]]: ''Divorciemonos mi amor'' : Benigna "Benny"<ref>{{Cite web |language=es |url=http://www.encandela.com/2015/09/09/julian-gil-se-transforma-en-benny-toda-una-mujer/ |title=Julián Gil se transforma en Benny, toda una mujer en su reto teatral |publisher==encandela.com |date=09-an de septembro 2015 |accessdate=17-an de septembro 2015 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-08-13 |arkivurl=https://archive.today/20150917204033/http://www.encandela.com/2015/09/09/julian-gil-se-transforma-en-benny-toda-una-mujer/ |arkivdato=2015-09-17 |archiveurl=https://archive.ph/20150917204033/http://www.encandela.com/2015/09/09/julian-gil-se-transforma-en-benny-toda-una-mujer/ |archivedate=2015-09-17 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.encandela.com/2015/09/09/julian-gil-se-transforma-en-benny-toda-una-mujer/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-08-13 |arkivurl=https://archive.ph/20150917204033/http://www.encandela.com/2015/09/09/julian-gil-se-transforma-en-benny-toda-una-mujer/ |arkivdato=2015-09-17 }}</ref> == Premioj == * 2010: Li ricevis la premion '''People en Español''' pro rolo en telenovelo ''[[Sortilegio]]'' * 2011: Li ricevis la premion '''People en Español''' pro rolo en telenovelo ''[[Eva Luna]]'' == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{IMDb nomo|1101708}} * [http://www.juliangil.tv/ Oficiala retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201101051353/http://www.juliangil.tv/ |date=2020-11-01 }} * [http://www2.esmas.com/entretenimiento/biografias/099512/julian-gil Biografio de Julián Gil] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150613113232/http://www2.esmas.com/entretenimiento/biografias/099512/julian-gil/ |date=2015-06-13 }} {{Portalo|Filmo}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Gil, Julián}} [[Kategorio:Argentinaj aktoroj]] noigfmxnnlp27unwlmzflmmkapcejqk 0 531052 9482975 7659410 2026-09-28T04:05:22Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482975 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''[[Jozefo|Josip]] [[Francisko|Franjo]] DOMIN,''' laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Domin [[Francisko|Ferenc]] [[Jozefo|József]]''' estis [[Hungario|hungaria]] [[Kroatio|kroata]] [[fizikisto]], [[profesoro]], [[pastro]], [[monaĥo]], [[kanoniko]], [[abato]]. Lia [[frato]] estis [[Imre Domin]]. Josip Franjo Domin [http://lexikon.katolikus.hu/D/Domin.html] naskiĝis la {{daton|28|januaro}} [[1754]] en [[Zagrebo]]. Li mortis la {{daton|19|januaro}} [[1819]] en Zagrebo. == Biografio == Josip Franjo Domin lernis en sia naskiĝurbo, [[Vieno]] (1769-71, 1773-74), [[Leoben]] (1771), [[Graz]] (1772-1773), fine li lernis [[teologio]]n [[1766]] en sia naskiĝurbo. En [[1769]] li monahiĝis, en [[1773]] li pastriĝis pro ĉeso de la [[ordeno]]. Li doktoriĝis el [[matematiko]] kaj [[fiziko]] en [[Universitato de Budapeŝto|Reĝa Universitato de Nagyszombat]] en [[1777]]. Post siaj studoj li instruis fizikon, [[mekaniko]]n kaj [[ekonomiko]]n en [[akademio]] de [[Győr]] ĝis [[1785]], poste en akademio de [[Pécs]] ĝis [[1792]], fine en [[Universitato de Budapeŝto|Reĝa Universitato de Pest]]. Li estis [[dekano]] en Pest inter [[1794]] kaj [[1796]], [[rektoro]] en la studjaro [[1797]]. En [[1800]] li hejmenvenis kaj iĝis kanoniko de Zagrebo. En la sekva jaro li estis nomumita rektoro de [[seminario]] en [[diocezo]] de Zagrebo. Domin tute akceptis novajn ideojn de [[Newton]]. == Elektitaj publikaĵoj == * ''Dissertatio physica de aeris factitii genesi et utilitatibus'' (1784, {{hr}} [[1987]]) * ''Dissertatio Sono campanarum fulmina promoveri potius, quam prohiberi prolusio habita'' (1786) * ''Commentatio in electricitatem medicam regii musei physici Quinque-Ecclesiensis'' (1789) * ''Reflexionis quibus auctor commentationis de electricitate medica in museo physico Quinque-Ecclesiensi experimentis comprobata Julii Tranquilli aminadversioni in eandem Zagrabiae...'' (1790) * ''Commentatio altera de electricitate medica, in museo physico Quinque-Ecclesiensi experimentis comprobata'' (1793) * ''Ars electricitatem aegris tuto adhibendi, cum propriis, tum aliorum virorum celeberrimorum experimentis innixa'' (1795, denove 1796) * ''Lampadis electricae optimae notae descriptio eaque utendi ratio'' (1799, {{de}} 1800) == Fontoj == * [http://mek.oszk.hu/00300/00355/html/index.html hungarlingva biografio (la koncerna teksto estas legebla post klako al litero D, poste serĉu la nomon)] * [http://mek.oszk.hu/03600/03630/html/index.htm hungarlingva biografio (la koncerna teksto estas legebla post klako al litero D, poste serĉu la nomon)] * [http://mek.oszk.hu/00000/00060/html/028/pc002807.html#8 hungarlingva biografio (la koncerna teksto estas legebla en la 2-a punkto)] * [https://web.archive.org/web/20150924011949/http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=15849] {{hr}} {{bibliotekoj}} {{Vivtempo|Domin, Franz Joseph}} [[Kategorio:Kroataj fizikistoj]] [[Kategorio:Kroataj jezuitoj]] [[Kategorio:Kroataj pastroj]] [[Kategorio:Kanonikoj de Zagrebo]] [[Kategorio:Kroataj abatoj]] l0n1pacy7fmyaw8io3t1s4bz3z5tjom 0 533692 9482774 8725012 2026-09-27T12:15:47Z Sj1mor 12103 9482774 wikitext text/x-wiki '''[[Paŭlo|Pál]] Benedek,''' laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Benedek Pál''' estis [[Hungario|hungara]] [[inĝeniero]], [[hidrologo]]. Pál Benedek [http://tudosnaptar.kfki.hu/historia/egyen.php?namenev=benedek] naskiĝis la {{daton|22|septembro}} [[1908]] en [[Gyula]]. Li mortis la {{daton|30|aŭgusto}} [[1942]] en [[Budapeŝto]]. == Biografio == Pál Benedek akiris [[diplomo]]n en [[Teknika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto]] en [[1931]], sed. post siaj studoj li restis por instrui samloke. Post instruado li apartenis al la ŝtata servo de [[hidrologio]]. Li partoprenis en planado de [[akvoenergia centralo]] en [[Békésszentandrás]]. Li longe studvojaĝis al eksterlando, poste li ricevis [[posteno]]n en irigacia [[instituto]], kie li okupiĝis pri [[valo]] de [[Tiso]]. Post rehungariĝo de [[Transkarpata provinco|Kárpátalja]] li okupiĝis pri hidrologio de tiea regiono. Ekde [[1941]] li gvidis hidrologian oficejon. == Elektitaj publikaĵoj == * ''A Hármaskörös középvizeinek természete'' (1935) * ''Hegyvidéki nagyobb vízerőink különös tekintettel a tározásra'' (1942) == Fontoj == * [http://mek.oszk.hu/00300/00355/html/ABC00523/01515.htm hungarlingva biografio] * [http://tudosnaptar.kfki.hu/historia/egyen.php?namenev=benedek hungarlingva biografio] {{Unua|kat=ne}} {{Vivtempo|Benedek Pal}} [[Kategorio:Hungaraj hidrologoj]] 1ffbc1fhtfwo3t628ooq9rsn09h2p7f 0 534094 9482927 8139526 2026-09-27T22:37:15Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482927 wikitext text/x-wiki '''Jean Bernard Djambou''' (naskita la {{daton|11|Marto|1947}}) estas antaŭa [[Kameruno|kameruna]] [[biciklo|biciklisto]]. Li konkuris ĉe la individua [[Voja bicikla konkurso|voja konkurso]] kaj teama tempa konkurso dum la [[Somera Olimpiko 1972]].<ref name="sports-reference">{{cite web |url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/dj/jean-bernard-djambou-1.html |title=Jean Bernard Djambou Olympic Results |work=sports-reference.com |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-09-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20141022184729/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/dj/jean-bernard-djambou-1.html |arkivdato=2014-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141022184729/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/dj/jean-bernard-djambou-1.html |archivedate=2014-10-22 |accessdate=2015-09-16 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/dj/jean-bernard-djambou-1.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-09-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20141022184729/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/dj/jean-bernard-djambou-1.html |arkivdato=2014-10-22 }}</ref> Li altecis 1,72 m kaj pesis 69&nbsp;kg. == Referencoj == {{referencoj}} {{ĝermo}} [[Kategorio:Sporto en Kameruno]] [[Kategorio:Ĝermoj pri kamerunanoj]] nvaifgt6n7szw6hqxbbjawow9n9jx1v 0 538980 9482877 9274213 2026-09-27T17:28:12Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482877 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''[[Stefano|István]] Fodor''' [iŝtvAn], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Fodor István''' estis [[Hungario|hungara]]-sovetia-ukrainia [[botanikisto]], [[profesoro]]. István Fodor [http://www.magtudin.org/Fodor_Istvan_A_Karpatok_buveleteben_elt.pdf] {{404|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} naskiĝis la {{daton|2|novembro|1907}} en [[Hungara reĝlando]] en [[Ĉinadijovo|Alsógereben]] (nuntempa apartenaĵo de [[Ĉinadijovo]] en [[Ukrainio]]). Li mortis la {{daton|23|aprilo|2000}} en [[Uĵhorodo]]. == Biografio == István Fodor abiturientis en [[Mukaĉeve|Mukačevo]] en [[1926]] jam dum dominado de [[Ĉeĥoslovakio]]. Li akiris pedagogian [[diplomo]]n en [[1934]] en [[Universitato de Karolo]] en [[Prago]]. Post siaj studoj li instruis en universitato de [[Uĵhorodo|Užhorod]]. En [[1938]] li edziĝis, baldaŭe li havis 2 [[filo]]jn. Dum la [[2-a mondmilito]] la regiono rehungariĝis, li batalis en la hungara [[armeo]], fine li estis militkaptito unu jaron. En [[1947]] li denove komencis instrui en la universitato, poste li estis ankaŭ direktoro de la [[botanika ĝardeno]]. En [[1961]] li iĝis [[docento]], en [[1973]] li doktoriĝis en [[Moskvo]], en la sekva jaro li profesoriĝis, fine en [[1987]] li pensiuliĝis. Li okupiĝis multe pri botanika priskribo de la [[regiono]]. == Elektitaj publikaĵoj == * ''Растительный покров Закарпатской области'' (1956) * ''Доповнення до флори Закарпаття, що підлягає охороні'' (1973) * ''Ботанічні скарбниці Карпат'' (1985) == Memorigiloj == * esplora [[instituto]] prernis la nomon Fodor == Fontoj == * [http://www.karpatalja.ma/sorozatok/karpatalja-anno/karpatalja-anno-fodor-istvan-botanikus/] {{hu}} * [http://www.kmf.uz.ua/hun114/index.php/a-foiskola-egysegei/956-fodor-istvan-termeszettudomanyi-kutatointezet.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160913023010/http://www.kmf.uz.ua/hun114/index.php/a-foiskola-egysegei/956-fodor-istvan-termeszettudomanyi-kutatointezet.html |date=2016-09-13 }} {{hu}} * [http://www.erdeszetilapok.hu/?page=view&id=393] {{hu}} * [http://zakarpattya.net.ua/News/13474-Za-svoie-zhyttia-profesor-UzhNU-Stepan-Fodor--vykhovav-kilka-heneratsii-botanikiv-naukovtsiv] {{uk}} {{Vivtempo|Fodor Istvan}} [[Kategorio:Hungaraj botanikistoj]] [[Kategorio:Ukrainaj botanikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj profesoroj]] kpzkaryrqw7r80kfkes0nr06dlqh8wq 0 541735 9483120 9438459 2026-09-28T11:25:34Z Sj1mor 12103 9483120 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:XN_Muensterland.jpg|eta|"Grasa ĉiam verda areo]] '''Herbejtereno''', '''greslando''' aŭ '''herbolando''' estas agrikulture uzataj terenoj, sur kiuj [[greso]] aŭ [[herbo]] kreskas kiel daŭra kulturo, kaj estas uzataj kiel [[paŝtejo]] kaj [[almo]] por paŝti brutojn aŭ kiel [[herbejo]] por falĉi la herbon aŭ kiel [[novalo]]. Nuntempe en la Eŭropa Unio multaj tiaj terenoj ankaŭ estas nur flegataj kiel [[Protektitaj areoj|naturprotektaj areoj]]. Plej ofte temas pri areo kreita de homo en klimato kun pli ol 400 mm [[Precipitaĵo|precipitaĵo averaĝe jare]].<ref name="WeitbrechtHBF">{{Cite book|last1 = (Hrsg.)|first1 = Gottfried Briemle, Conrad Fink ; Claus-Peter Hutter|title = Wiesen, Weiden und anderes Grünland : Biotope erkennen,bestimmen, schützen.|date = 1993|publisher = Weitbrecht Verlag|location = Stuttgart|isbn = 3522720105|pages = 8ff|url = https://books.google.de/books/about/Wiesen_Weiden_und_anderes_Gr%C3%BCnland.html?id=cFbgAAAACAAJ&redir_esc=y|accessdate = 19 October 2015}}</ref> Antaŭ ĝi ne estis praherbejo kiel stepo aŭ savano, sed kreskis aliaj plantoj. La surkreskaĵo de la verdejo estas furaĝo por krudmanĝantaj bestoj kiel [[remaĉulo]]j aŭ [[ĉevalo]]j. Tial ĝi estas grava fonto por la furaĝoprovizo de [[besttenanto]]j.<ref>Klaus-Ulrich Heyland (Herausgeber), Spezieller Pflanzenbau, 7. Auflage, Ulmer, Stuttgart, 1952, 1996, ISBN 3-8001-1080-6, S. 13</ref> Surkreskaĵoj de verdlando uzeblas krom tio por [[renovigeblaj resurcoj]]; precipe sur malfekundaj kreskejoj . Ofte la vidpunktoj de la [[pejzaĝflegado]] kaj/aŭ de la [[naturprotekto]] pli gravas ol la produktado de biomaso. == Difino kaj subdivido == La termino „verdejo“ (laŭ la germana ''Grünland'' ) estas la uzmaniero en agrikulturo, kiu distingiĝas de la [[grundprilaborado|prilaborita]] grundo de [[agro]]j aŭ de ''[[hortikultura tereno]]'', al kiu ankaŭ apartenas fruktkulturaj kaj vitikulturaj terenoj. Oni ankaŭ devas distingi ĉiamverdajn terenojn disde ''[[novalo]]'', kiu estas uzata nur dum certa tempo kaj la ([[neproduktiva tereno|neproduktivaj terenoj]]), kiel [[vojo]]j, [[agrorando]]j, [[bosko]]j, sed ankaŭ [[lago|akvobasenaj kultivejoj]] aŭ similaj terenoj: ekzemple, ''[[forsto]]''. === Ekologio kaj biologio === La ekologio kaj biologio, por kiu la agrara verdlando estas [[sekundara vegetaĵaro]] – kreita de homoj - distingas verdlando en la pli strikta senco disde verdlando en pli vasta senco. * ''Verdejo en strikta senco'' estas [[herbejo]]j, [[paŝtejo]]j aŭ [[falĉejo]]j (falĉitaj terenoj). Ĝi ankaŭ nomiĝas ''agrikultura verdlando'' aŭ laŭ la [[plantsocilogio]] ''[[grasherbejo]]j''. Tiuj terenoj estas ofte plurfoje dum la jaro falĉataj aŭ pripaŝtataj kaj liveras valoran furaĝon. Tiuj verdejaj plantsocioj ne povus ekzisti en meza Eŭropo sen tiuj mastrumada maniero. * ''verdejo en la vasta senco'' inkludas krom la supre menciitaj terenoj ankaŭ la [[malgrasa herbejo|malgrasaj herbejoj]] inklude de [[alpopaŝtejo]]j, [[malsekherbejo]]j, [[sekherbejo]]j kaj [[duonsekherbejo]]j, [[nardoherbejo]]j, [[arbederkiejo]]j kaj la en fruaj jaroj oftaj molinio-herbejoj kaj [[kareksa malsekherbejo]], kiuj estis uzataj en antaŭaj jaroj por produkti substrekaĵon kaj kiuj nur sporade estas paŝtita ([[migranta ŝafisto]]). Tiuj plantsocioj estas duonkulturaj aŭ kulturaj formacioj. Originaj sek- duonsek- nardo- kaj alpinaj herbejoj estas tre maloftaj. Miksformo de verdlando kaj fruktkultivejo estas la [[fruktarba herbejo]]. Pro la daŭre fermita plantkovraĵo verdlando bone protektas kontraŭ erozio. La plantkovraĵo boe protektas la grundon, ankaŭ pro tio, ke ĝi favoras la [[edafono]]n kaj zorgas ke fariĝas humo en la grundo.<ref>Klaus-Ulrich Heyland (Herausgeber), Spezieller Pflanzenbau, 7. Auflage, Ulmer, Stuttgart, 1952, 1996, ISBN 3-8001-1080-6, S. 13 - 15</ref> === Botanika konsisto de la specioj === Pro la malsamaj utileblecoj la diversaj tipoj de verdejoj formas diversajn plantsociojn <ref> Bundesamt für Naturschutz Güthler, Wolfram k. Rainer Oppermann: Agrarumweltprogramme und Vertragsnaturschutz weiter entwickeln Mit der Landwirtschaft zu mehr Natur: Ergebnisse des F+E-Projektes „Angebotsnaturschutz“.Bonn, 2005</ref> * ''[[Trifolium pratensis]], [[Chrysanthemum leucanthemum]], [[geranio|Geranium]], [[Lychnis flos-cuculi]], [[Crepis]], [[Hieracium ]]/[[Hypochaeris radicata]]/[[Leontodo (planta specio)|Leontodo]], [[Campanula]], [[Tragopogon]], [[Cirsium oleraceum]], [[Rhinanthus]], [[Centaurea]], [[Polygonum bistorta]], [[Filipendula ulmaria]], [[Caltha palustris]], [[Potentilla erecta]], [[Sanguisorba]], [[Hieracium pilosella]], [[Plantago lanceolata]], [[Lathyrus pratensis]], [[Knautia arvensis]]/[[Scabiosa]], [[Cirsium palustre]], [[Silene dioica]], [[Symphytum]], [[Geum rivale]], [[Primula]], [[Phyteuma]], [[Achillea millefolium]], [[Medicago lupulina]], [[Ajuga reptans]], [[Saxifraga granulata]], [[Salvia pratensis]], [[Meum athamanticum]], [[Polygala]], [[Ranunculus]], [[Vicia]], [[Lotus]], [[Myosotis]], [[Cardamine pratensis]], [[Rumex acetosella]], [[Thymus]], [[Euphrasia]], [[Trollius europaea]], [[Anthriscus sylvestris]], [[Heracleum sphondylium]], [[Galium]], [[Prunella]] kaj [[Lythrum salicaria]]'' === Uzformoj === === Daŭra Verdejo === ==== Alternanta Verdejo ==== ==== Verdeja Novalo ==== [[Dosiero:Wiesenbrache_mit_Kratzdistel.jpg|eta|Ĉ. 10-jara verdeja novalo kun cirsio kaj urtiko]] === Uzintenseco === ==== Intensiva verdejo (Agrikultura Verdejo) ==== [[Dosiero:W-GL_mit_Kräutern_2.jpg|eta|agrikultura verdejo kun rikoltaĵkvanto de 120 dt seka materio/ha ĉe 5 uzoj]] Sub agrikultura verdejo oni komprenas tipon de verdejo, kiu estas multe uzata, ke la produktado por la baza furaĝo por la laktbovina tenado – kompare al la [[silaĝo maizo]] valoras ekonomie. La ofteco dependas de la naturregiono kaj la kondiĉoj de la kreskejo kaj estas inter 3 kaj 6 uzoj po jaro (falĉado, paŝtado kaj falĉpasŝtejo). La nutraĵoj, kiujn la plantoj elprenas de la grundo, preskaŭ komplete revenas al la grundo pere de la sterkaĵo (biena sterkaĵo) , precipe kiel [[flusterko]]. ==== Ekstensiva Verdejo ==== [[Dosiero:Frischwiese bunt1.jpg|eta|ekstensiva verdejo kun rikoltaĵo de 60 dt seka materio/ha ĉe du uzoj]] [[Ekstensiva verdejo]] estas verdejo kiu nur estas uzata unu- ĝis trifoje jare. Al ĝi apartenas ankaŭ la longjaraj ekstensive agrikulture mastrumitaj paŝtejo en altaj regionoj. La [[brutokapacito]] de ekstensive uzata verdejo estas ĉe 80 ĝis 150 [[grandbrutunuo]]j. ==== Biotopo-verdejo ==== ''Biotopverdejo'' estas esprimo por verdejo, kiu ne plu servas unuarange al agrikultura produktado de furaĝo. Temas pri [[malgrasa herbejo|malgrasaj herbejoj]] de ekstremaj lokaj kondiĉoj, sur kiu la kvanto de nutraĵoj ĝenerale estas malalta, kiuj ĝenerale estas sur sekaj aŭ tro malsekaj [[grundo|grundoj]]. Ekzemploj por Biotopverdejoj estas : duonsekaj herbejoj kaj kareksherbejoj. La brutokapacito estas ĝenerale sub iehbesatz liegt in der Regel unter 50 grandbrutunuoj. === Furaĝvaloro === La Furaĝvaloro <ref name="Olschewski"> Rat d. Bezirkes Fachorg. für Land- Forst- u. Nahrungsgüterwirtschaft. Olschewski, H., Autorenkollektiv der Abteilung Grasland: Anleitung zur Bestimmung und Bewertung der Futterqualität auf den Weiden. Karl-Marx-Stadt. 1986-04</ref> respegulas la ekonomian valoron de la rikoltaĵo. La sekvantaj tabeloj kaj listoj indikas la valoron de kelkaj furaĝaj plantoj, kiuj ofte kreskas sur mezeŭropaj verdejoj. La datoj estas el la jaro 1986.<ref name="Olschewski"/> <ref name="Dierschke">Verlag Eugen Ulmer, Dierschke, Hartmut, Gottfried Briemle: Kulturgrasland: Wiesen, Weiden und verwandte Staudenfluren. Stuttgart, 2008</ref> ==== Gresoj ==== {| class="wikitable" ! colspan="3"| kiel furaĝo |- !valora!!malpli valora!!senvalora |- |[[Schedonorus pratensis]]||[[kutima poo]]||[[ Odora antoksanto]] |- |[[Poa pratensis]]||[[bromuso]]||[[Poa annua]] |- |[[lolio]]||[[kviko]]||[[holko]] |- |[[multflora lolio]]||[[mola aveno]]||[[dekampsio]] |- |[[multjara lolio]]||[[ Agrostis capillaris]]|| |- |[[fleo|herbeja fleo]]||[[daŭra cinozuro]]||[[nardo]] |- |[[ordinara daktilo]]||[[oara aveno]]|| |- |[[vulpovosto herbeja]]||||[[erioforo]] |- |[[festuko]]||||[[mola bromuso]] |- |[[agrostido]]||||[[karekso]] |- |[[rekta aveno]]||||[[junko]] |} ==== Leguminozoj kaj herboj ==== {| class="wikitable" ! colspan="3"| kiel furaĝo |- !valora!!malpli valora!!senvalora |- |[[Trifolium repens]]||[[ Leontodo (planta specio)|Leontodo]] super 20 %||[[Menyanthes trifoliata]] |- |[[Trifolium resupinatum]]||[[ Plantago major]]||[[Gallium]] |- |[[Ruĝa trifolio]]||[[karvio]]||[[Stellaria media]] |- |[[Trifolium hybridum]]||[[ Sanguisorba]]||[[geranio]] |- |[[Lotus]]||[[pimpinelo]]||[[potentilo]] |- |[[vicio]]||[[herakleo]]||[[ Arbara antrisko]] |- |[[Lathyrus pratensis]]||||[[veroniko]] |- |[[akemilo]]||||[[H(Capsella bursa-pastoris]] |- |[[Plantago lanceolata]]||||[[urtiko]] |- |[[Achillea millefolium]]||||[[ hiperiko]] |- |[[birda vicio]]||||[[lekanteto]] |- |[[Leontodo (planta specio)|Leontodo]] sub 20 %||||[[KSilene flos-cuculi]] |- |||||[[Aegopodium]] |- |||||[[kardo]] |- |||||[[Filipendula]] |- |||||[[Persicaria]] |- |||||[[rumekso]] |- |||||[[tusilago]] |- |||||[[Campanula]] |- |||||[[Lysimachia nummularia]] |} ==== Venenaj respektive suspektate venenaj plantoj ==== La jenaj plantoj estas plantoj kun venenaj substancoj. Same estas menciitaj plantoj, ĉe kiuj oni suspektas venenajn kaj por la sano de la gregoj malbone efikajn substancojn. [[Cardamine pratensis]], [[Colchicum autumnale]], [[Euphorbia]], [[Cicuta virosa]], [[Conium maculatum]], [[Equisetum palustre]], [[Caltha palustris]], [[Anemone]], [[akvilegio]], [[Ranunculus auricomus]], [[Ranunculus flammula]], [[Ranunculus sceleratus]], [[Ranunculus acris]] (ofta planto), [[Rhinanthus]], [[Thalictrum flavum]], [[Trollius europaeus]], [[agla pteridio]] == Historio == Kompare kun la mastrumformoj de verdejoj ĝis la mezo de la 20a jarcento la hodiaŭa mastrumado de la verdejoj estas multflanke malsamaj. Pro la transiro de la paŝtado al la tutjara tenado de la gregoj en [[stalo]]j la falĉado kreskas kompare al la paŝtado, krome la agrikultivistoj hodiaŭaj pli sterkas per [[fluidsterko]] anstataŭ la frue ĝenerale uzata [[sterko|firma sterko]]. Ankaŭ la transiro de la furaĝado per [[fojno]] al [[instalaĵo]] kondukas al pli ofte uzo de la verdejo dum la jaroj. == Literaturo == * K. Buchgraber, G. Gindl: ''Zeitgemäße Grünlandbewirtschaftung.'' 2.&nbsp;Auflage, [[Leopold Stocker Verlag]], Graz 1994. ISBN 3-7020-1073-4 * G. Briemle, M. Elsäßer, T. Jilg, W. Müller, H. Nußbaum: ''Nachhaltige Grünlandbewirtschaftung in Baden-Württemberg.'' In: ''Nachhaltige Land- und Forstwirtschaft.'' Springer Verlag, Berlin/Heidelberg/New York 1996, S. 215-256. ISBN 3-540-61090-1 * H. Dierschke, G. Briemle: ''Kulturgrasland. Wiesen, Weiden und verwandte Staudenfluren.'' Ulmer, Stuttgart 2002. ISBN 3-8001-3816-6 * H. Ellenberg: ''Vegetation Mitteleuropas mit den Alpen in ökologische Sicht.'' Ulmer, Stuttgart 1982. * E. Klapp: ''Wiesen und Weiden.'' 4.&nbsp;Auflage, Parey-Verlag, Berlin/Hamburg 1971. * W. Opitz v. Boberfeld: ''Grünlandlehre - biologische und ökologische Grundlagen.'' Ulmer, Stuttgart 1994. ISBN 3-8252-1770-1 * G. Voigtländer, H. Jacob: ''Grünlandwirtschaft und Futterbau.'' Ulmer, Stuttgart 1987. * G. C. Patzig: Verbesserung der Wiesen durch Bewässerung, Leipzig 1858. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|Grasslands|Grünland}} * [http://www.gruenland.rlp.de/ Grünland und Futterbau Rheinland-Pfalz] * [http://gruenland-online.de/ gruenland-online.de] * [http://www.landwirtschaftskammer.de/foerderung/hinweise/kulissen.htm Landwirtschaftskammer Nordrhein-Westfalen: Cross Compliance - Regelungen: Erosionsschutz und Erhaltung von Dauergrünland] [[Kategorio:Verdejo| ]] [[Kategorio:Tipoj de biotopoj]] [[Kategorio:Pejzaĝtipoj]] [[Kategorio:Herbejo]] 7yndv9tbw08b370hip4o7k2q7m2mnib 0 545635 9483100 9330624 2026-09-28T10:59:33Z Sj1mor 12103 9483100 wikitext text/x-wiki '''Specidiverseco''' aŭ '''diverseco de specioj''' estas mezuro por la diverseco [[specio (biologio)|biologiaj specioj]] ene de [[habitato]] aŭ geografia regiono, do por la diverseco de [[flaŭro]] kaj [[faŭno]]. Ĝi estas mezuro por karakterizi la [[biodiverseco]] de regiono. == Specidiverseco kaj biodiverseco == Specidiverseco estas parto de [[biodiverseco]] aŭ biologia diverseco. La ''biodiverseco'' entena apud la diverseco de [[specio (biologio)|specioj]] ankaŭ la [[genetika diverseco]] kaj [[diverseco de la habitatoj|diverseco de la ekosistemoj]]. La esprimo ''specidiverseco'' estas ofte uzata sinonime al ''biodiverseco''. == Ĉirkaŭkalkuloj == En la „Tutmonda taksado de la biodiverseco“ komisiita de UNEP ([[Mediprogramo de Unuiĝintaj Nacioj]]) el la jaro 1995 estas indikita nombro de entute ĉirkaŭ 1,75 milionoj da priskribitaj specioj.<ref name="autogen1">Hammond,P.M.(lead author): The current magnitude of biodiversity. In V.H. Heywood, R.T. Watson: Global Biodiversity Assessment. Cambridge University Press, Cambridge 1995, S. 113-138.</ref> Tiu nombro nur estas taksita nombro. Pli preciza nombro ne ekzistas. Hodiaŭ ekzistas pli ol 2 milionoj da priskribitaj specioj.<ref>Biozahl 2006: ''2-Millionen-Grenze erreicht.'' In: ''Natur und Museum.'' 136 (Heft 5/6) 2006, S. 131–134 [http://www.biofrankfurt.de/fileadmin/website/download/biozahl/Biozahl-2006.pdf (PDF)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120131175759/http://www.biofrankfurt.de/fileadmin/website/download/biozahl/Biozahl-2006.pdf |date=2012-01-31 }}</ref> La preciza nombro de la priskribitaj specioj ne estas konata, ĉar * multaj specioj estas priskribitaj plurfoje kaj la sciencaj [[sinonimo (taksonomio)|sinonimoj]] nur estas eliminataj iam post iam kaj * eble unuecaj [[taksono]]j laŭ molelulagenetikaj vidpunktoj apartenas al pluraj specioj, sed aoraŭ ne havas nomon. La [[taksonomio]] distingas inter „nomaj specioj“ (kvanto de nomoj) kaj „validaj specioj“ (kvanto de realaj specioj). Ekzemple oni konas ĉe la fiŝoj pli ol 50.000 specioj laŭ la nomo; akceptitaj estas tamen „nur“ 31.000 veraj specioj (stato: 2009).<ref>William N. Eschmeyer, Ronald Fricke, Jon D. Fong, Dennis A. Polack: ''Marine fish diversity: history of knowledge and discovery (Pisces).'' In: ''Zootaxa.'' 2525: (2010), S. 19–50. [http://research.calacademy.org/files/Departments/ichthyology/Eschmeyer_WN_et_al_2010_Marine_fish_diversity_history_Zootaxa_2525_19-50.pdf (PDF)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101206055259/http://research.calacademy.org/files/Departments/ichthyology/Eschmeyer_WN_et_al_2010_Marine_fish_diversity_history_Zootaxa_2525_19-50.pdf |date=2010-12-06 }}</ref>. Nuntempe estas priskribitaj ĉirkaŭ 260.000 [[vaskula planto|vaskulaj plant]]specioj (ebla ankaŭ 400.000: Govaerts 2001,<ref>Rafael Govaerts: ''How many species of seed plants are there?'' In: ''Taxon.'' 50, 2001, S. 1085-1090.</ref>) ĉirkaŭ 50.000 [[vertebrulo|vertebrohavaj bestoj]] kaj ĉirkaŭ 1 milionoj da [[insekto]]-specioj (taksado: Nielsen & Mound: 865.000 specioj)<ref>[[Ebbe Schmidt Nielsen]] & Laurence A.Mound: Global Diversity of Insects:The Problems of Estimating Numbers. In: Peter H. Raven (editor): [http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=6142 Nature and Human Society: The Quest for a Sustainable World]. Proceedings of the 1997 Forum on Biodiversity. The Board on Biology National Research Council 1997</ref>) El la maroj estas konataj inter 240.000 kaj 330.000 specioj (taksado: 242.000 specioj en „Tutmonda biodiverseco taksado“,<ref name="autogen1" /> 230.000 specioj laŭ Bouchet,<ref>Phillippe Bouchet: ''The magnitude of marine biodiversity.'' In: Carlos M.Duarte (Hrsg.): ''The exploration of marine biodiversity.'' Foundation BBVA 2006.</ref> 318.000 specioj laŭ Reaka-Kudla<ref>Marjorie L. Reaka-Kudla: ''The global biodiversity of coral reefs: A comparison with rain forests.'' In: Marjorie L. Reaka-Kudla, Don E. Wilson, Edward O. Wilson (Hrsg.): Biodiversity II: Understanding and Protecting Our Biological Resources. National Academic Press 1997</ref>). Ĉirkaŭ 51 procentoj de ĉiuj hodiaŭ vivantaj specioj estas insektoj, 14 vaskulaj plantoj kaj la cetero de ĉirkaŭ 35 procentoj (ĉ. 700.000 specioj) estas la ceteraj bestaj kaj plantaj organismoj inkluzive de ĉiuj [[unuĉelulo]]j kaj ĉiuj vertebraj bestoj. Nuntempe estas priskribitaj 4.500 prokariontoj (bakterioj kaj arĥebakterioj), t.s. ili havas sciencajn nomojn. Oni povas dividi la speciojn laŭ la [[vivejo]]j: De la nuntempe priskribitaj ĉirkaŭ du milionoj da specioj ĉirkaŭ 78 procentoj vivas sur [[firma lando]], 17 procentoj en la akvo kaj ĉirkaŭ 5 procentoj (ĉ. 100.000 specij) vivas kiel [[parazitismo|parazito]] aŭ [[simbionto]]j en aliaj organismoj. == Taksado de de la kompleta nombro de specioj sur la tero == La kompleta nombro de ĉiuj specioj tutmonde estas taksita inter 3,6 milionoj ĝis 112 milionoj. La nombro de la specioj kiuj vivaa sur mondo estas multe pli grandaj ol la nombro de la ĝis hodiaŭ priskribitaj specioj.<ref>K.J. Gaston, R.M. May: ''The taxonomy of taxonomists.'' In: ''Nature.'' 356 (1992), S. 281-282.</ref><ref>P.J.D. Lambshead, G. Boucher: ''Marine nematode deep-sea biodiversity – hyperdiverse or hype?'' In: ''Journal of Biogeography.'' 30 (2003), S. 475–485. [http://www.mnhn.fr/mnhn/UMR5178/equipe5/pdf/Lambshead_&_Boucher_2003.pdf (PDF; 149&nbsp;kB)]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Tatsächlich beschrieben sind (im Jahr 2001) 26.646 Arten.<ref>Jean-Pierre Hugot, Pierre Baujard, Serge Morand: ''Biodiversity in helminths and nematodes as a field of study: an overview.'' In: ''Nematology.'' 2001, Vol. 3(3), S. 199-208.</ref> Post la insektoj la dua plej multnombra grupo estas la [[fungo]]j, la [[algo]]j kaj eble la [[nematodoj]] kaj [[araneedoj]]. Laŭ la nombro la vertebruloj ne gravas. Oni taksas la tutan nombron de memuloj je 4.000, tiu de la birdoj je 8.500 ĝis 9.500. Hodiaŭ oni taksas la nombron de la specioj je ĉirkaŭ 5 (ĝis eble 20) milionoj da specioj. Nigel Stork publikigis taksadon de 5 ĝis 15 milionoj.<ref>Stork, N.E.: How many species are there? Biodiversity and Conservation 2, 215-232 (1993)[http://www.springerlink.com/content/gg927n175532j105/fulltext.pdf (PDF)]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Bernhard Schmid: ''Die funktionelle Bedeutung der Artenvielfalt''. In: ''Biologie in unserer Zeit.'' 33 (Heft 6) (2003), S. 356–365. * [[Bruno Streit]]: ''Was ist Biodiversität? Erforschung, Schutz und Wert biologischer Vielfalt''. C.H. Beck, München 2007. * Jonathan E. M. Baillie, Janine Griffiths, Samuel T. Turvey, Jonathan Loh, Ben Collen: ''Evolution Lost. Status and Trends of the World’s Vertebrates.'' The Zoological Society of London, 2010, ISBN 978-0-900881-41-1. ([http://data.iucn.org/dbtw-wpd/edocs/2010-057.pdf download] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120514224409/http://data.iucn.org/dbtw-wpd/edocs/2010-057.pdf |date=2012-05-14 }}; PDF; 7,3&nbsp;MB) == Vidu ankaŭ == * [[Bioto]] * [[Antropoceno]] * [[Monokulturo]] * [[Biodiverseco]] * [[Mediprogramo de Unuiĝintaj Nacioj]] * [[Monda Konserveja Observa Centro]] == Eksteraj ligiloj == *[http://www.bpb.de/themen/LBOEF1,0,0,Artenvielfalt%3A_Bedeutung_und_Begriffskl%E4rung.html ''Artenvielfalt: Bedeutung und Begriffsklärung''.] Deutsche [[Bundeszentrale für Politische Bildung]] *[http://www.artenschutz.info/ Artenschutz.info – Artenvielfalt bedeutet Lebensqualität] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160109162048/http://artenschutz.info/ |date=2016-01-09 }} (Seite über Ursachen des Artensterbens und Möglichkeiten des Artenschutzes) *[http://www.aga-international.de/ Aktionsgemeinschaft Artenschutz e.V.] *[http://www.biota-africa.de/ Untersuchungen zur Biodiversität in Afrika] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160110112243/http://biota-africa.de/ |date=2016-01-10 }} (englisch) *[http://vieh-ev.de/ Nutztierrassen – Biodiversität] *[http://www.geo.de/artenvielfalt GEO-Tag der Artenvielfalt] *[http://www.biotopfonds.de/ Artenvielfalt in der Agrarlandschaft – Biotop-Fonds der Jägerschaften Emsland / Grafschaft Bentheim e.V.] *[http://www.bmu.de/files/pdfs/allgemein/application/pdf/biodiv_handreichung_lehrer.pdf ''Artenvielfalt weltweit''.]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} PDF, 36 S., Handreichung für Lehrkräfte, herausgegeben vom Bundesumweltministerium (BMU) *Bundesumweltministerium: [http://www.bmub.bund.de/themen/natur-arten/naturschutz-biologische-vielfalt/fragen-und-antworten/ FAQ (Häufige Fragen und Antworten) zum Thema] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150710182655/http://www.bmub.bund.de/themen/natur-arten/naturschutz-biologische-vielfalt/fragen-und-antworten/ |date=2015-07-10 }} *[http://www.naturschutz.landbw.de/servlet/is/67627/ Ministerium für Umwelt, Naturschutz und Verkehr Baden-Württemberg, naturschutz.landbw.de: ''Aktionsplan biologische Artenvielfalt'']{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (8. Januar 2011) [[Kategorio:Ekologia unuo]] [[Kategorio:Speciprotektado| ]] aae45hm7b9f5jxd9nps6ezywwsdurbp 0 547872 9482822 8976618 2026-09-27T13:27:27Z DidCORN 34571 /* Vidu ankaŭ */ 9482822 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Place de la République - Égalité.jpg|eta|upright|Statuo de Egaleco, [[Parizo]]. ''[[Alegorio]] de egaleco'']] '''Egaleco antaŭ la leĝo''', konata ankaŭ kiel '''egaleco sub la leĝo''', '''egaleco antaŭ la okuloj de la leĝo''', aŭ simple '''laŭleĝa egaleco''', estas la principo sub kiu ĉiuj personoj estas subjektoj al la samaj leĝoj de la [[justico]] (deviga procezo).<ref name=un>[http://www.un.org/cyberschoolbus/humanrights/declaration/7.asp 7.], priskribo de la UN deklaro, artikolo 7, de Unuiĝintaj Nacioj</ref> Tiukadre oni povas subkompreni ke [[leĝo]], [[juro]] kaj [[justico]] estas sinonimoj. Juro ankaŭ vekas gravajn kaj kompleksajn temojn koncerne egalecon, justecon kaj [[justico]]n. Estas malnova diraĵo ke 'Ĉiuj estas egalaj antaŭ la leĝo.' La aŭtoro [[Anatole France]] diris en 1894, "en sia majesta egaleco, la leĝo malpermesas egalece al riĉuloj kaj al malriĉuloj dormi subponte, almozi surstrate, kaj ŝteli pantranĉojn."<ref>(France, ''La ruĝa lilio'', [http://www.online-literature.com/anatole-france/red-lily/8/ Ĉapitro VII]).</ref> La kredo en egaleco antaŭ la leĝo estas nomata ''leĝa [[egalismo]]''. Artikolo 7a de la [[Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj]] asertas ke "Ĉiuj estas egalaj antaŭ la leĝo kaj estas rajtigitaj sen ajna diskriminacio al egala protektado fare de la leĝo."<ref name=un/> Laŭ la [[Unuiĝintaj Nacioj]], tiu principo estas tia por protekti la [[minoritato]]jn kaj la [[malriĉeco|malriĉulojn]].<ref name=un/> == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Civila libereco]] * [[Distribua justeco]] * ''unu homo, unu voĉdono'', politika slogano de [[universala voĉdonrajto]] == Bibliografio == * Hudson, Adelbert Lathrop (1913). [https://archive.org/stream/atlantic112bostuoft#page/678/mode/2up "Equality Before the Law,"] ''The Atlantic Monthly'', Vol. ĈII, pp.&nbsp;679–688. * Shenfield, Arthur A. (1973). "[http://www.unz.org/Pub/ModernAge-1973q2-00114 Equality Before the Law,]" ''Modern Age,'' Vol. XVII, No. 2, pp.&nbsp;114–124. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Rajtoj]] [[Kategorio:Politiko]] [[Kategorio:Socio]] [[Kategorio:Justico]] fm8i12lrgbpi70n69x2r792zxt3ir47 0 560277 9483066 9283374 2026-09-28T08:49:24Z Sj1mor 12103 9483066 wikitext text/x-wiki {{Tiu ĉi artikolo|temas pri la diaĵo Peruno de la slava mitologio. Pri la samnoma asteroido vidu la tekston [[4250 Peruno]].}}{{Informkesto rolulo}}'''Peruno''' (malnovorientslave ''Перунъ'', [[ruse]] ''Перу́н'', [[ukraine]], [[bulgare]] kaj [[serbe]] ''Перун'', [[beloruse]] ''Пярун'', [[pole]], [[ĉeĥe]], [[slovake]], [[kroate]] kaj [[slovene]] ''Perun'') estas la [[supera dio]] de la [[slava mitologio]]. Li estas la dio de [[tondro]] kaj de [[fulmo]]. Inter liaj simboloj estas la floro [[irido]], la laborilo [[hakilo]] kaj la arbo [[kverko]]. [[Dosiero:Перун.1998г.смеш.,тех.,бум.40,5х27,5.jpg|eta|<center>''Peruno'', verkaĵo de la nuntempa rusia pentristo M. Presnjakov (М. Пресняков) el 1998]] La nomo devenas de la radiko ''per-'' (bati) kaj la plifortiga finaĵo ''-un'' ("-eg-") kaj signifas "la forta batanto" aŭ "la bateganto". Etimologie parencas la dio [[Perkūnas]] de la [[balta mitologio]]. La plej malnova skriba mencio de la diaĵo estas el la 6-a jarcento de nia epoko: la bizanca historiisto ''Prokopios'' de [[Cezareo]] (greke ''Προκόπιος'', latine ''Procopius Caesarensis'') raportas pri tondrodio, kiun la slavo adoras kiel plej alta diaĵo kaj al kiu ili oferdonas bestojn. Tamen ''Prokopios'' ne mencias nomon. La dia nomo unuafoje menciiĝas en la formo ''Pirenos'' en biografio de la sankta [[Demetrio de Tesaloniko]]. Plia, bulgara formo de la nomo en dokumento el la 10-a jarcento estas ''Porun''. La plej ampleksa dokumentado estas el la orientslava kultura sfero: la [[komenca kroniko]] nomas Perunon kiel dia garantianto de la traktatoj de la [[kieva regno]] kun la [[bizanca imperio]] en la jaroj 907, 912, 945 kaj 971. En la jaro 980 la reganto [[Vladimiro la 1-a de Kievo|Vladimiro la 1-a]] en Kievo starigis lignan kultan statuon pri Peruno kun arĝenta kapo kaj ora barbo, simila kulta statuo pri li samtempe ekestis en [[Novgorodo]]. Sed jam en 988/989 ambaŭ idolaj statuoj detruiĝis kadre de la kristanigo de la kieva regno. La adorado de la tondrodio tamen en la popola kredo spureblas ĝis longe post la [[mezepoko]], ĉe la [[bulgaroj]] ĝis la 18-a jarcento. [[Dosiero:Ukrainian Rodnovers worshipping Perun in Ternopil Oblast, Ukraine.png|eta|maldekstra|<center>ukrainoj celebras kultan adoron de Peruno en la [[ternopila provinco]]]] En la antaŭkristanisma [[Serbio]] Peruno nomatas kiel sola diaĵo krom ''Dajbog / Dažbog'', la sudslava nomo de la diaĵo ''Svarožić'' (ruse ''Сваро́жич'', malnovorientslave ''Сварожичь, Сварожець''; latine ''Zuarasici'') aŭ ''Radegast'' ([[elboslavoj|elboslave]]) / ''Radhošt'' (ĉeĥe). Li estas la dio de la ĉielo kaj la [[ĉefdio]] de la antaŭkristanaj serboj, kaj ne permesatas diri lian nomon. Nur en plej senesperaj katastrofoj oni rajtas voki ilin. La duobla dia regado (kaj ebla [[dualismo]]) inter Peruno, la dio de la ĉielo kaj de la alteco, kaj ''Dajbog / Dažbog'', la dio de la suno, de la mortintoj kaj de la lupoj, post la kristanigo de la serboj reinterpretiĝis kvazaŭ dualismo inter la [[kristanismo|kristanisma dio]] kaj la [[diablo]]. Sian nomon la diaĵo interalie donis al la montaro [[Pirin]] en sudokcidenta Bulgario kaj al la duoninsulo ''Perin'' apud [[Velikij Novgorod]]. == Literaturo == [[Dosiero:Perun.JPG|eta|dekstra|<center>ligna statuo de Peruno en [[Kievo]], [[Ukrainio]], starigita en 2009, detruita en 2012 fare de nekonatoj]] {{Projektoj}} * Váňa Zdeněk: „Svět slovanských bohů a démonů“ ([[ĉeĥe]], "la mondo de slavaj dioj kaj demonoj"), eldonejo Panorama, Prago, 1990, ISBN 80-7038-187-6, en traduko al la [[germana]] „Mythologie und Götterwelt der slawischen Völker. Die geistigen Impulse Ost-Europas“ ("mitologio kaj diaro de la slavaj popoloj - la spiritaj impulsoj de orienta Eŭropo"), eldonejo Urachhaus, Stutgarto 1992, ISBN 3-87838-937-X. * Naďa Profantová kaj Martin Profant: „Encyklopedie slovanských bohů a mýtů“ (same ĉeĥe, "enciklopedio de slavaj dioj kaj mitoj"). Eldonejo Libri, Prago, 2000. 259 paĝoj. ISBN 80-7277-011-x. * Michal Téra: „Perun - bůh hromovládce“ (ankaŭ ĉeĥe, "Peruno - la tondra dio"). Eldonejo Pavel Mervart, Červený Kostelec, 2009. 360 paĝoj. ISBN 978-80-86818-82-5. * Patrice Lajoye: „Perun, Dieu slave de l'orage. Archéologie, histoire, folklore“ ([[france]], "Peruno, slava dio de la tondro. Arkeologio, historio, folkloro"), eldonejo Lingva (Francio), 2015 * Mark Yoffe kaj Joseph Krafczik: „Perun, the God of Thunder“ ([[angle]], "Peruno, la dio de tondro"), eldonejo Peter Lang, aprilo 2003 * В. Л. Даркевич (V. L. Darkeviĉ): „Топор как символ Перуна в древнерусском язычестве“ ([[ruse]]: "la hakilo kiel simbolo de Peruno en antikva paganeco"), periodaĵo Советская археология (Sovetskaja arĥeologija), Moskvo, 1961, numero 4, paĝoj 91 ĝis 101. * Ивакин Г. Ю. (G. Ju. Ivakin): „Священный дуб языческих славян“ (same ruse: "la sankta kverko de la paganaj slavoj"), periodaĵo Советская этнография (Sovetskaja arĥeologija), Moskvo, 1979, numero 2, paĝoj 106 ĝis 115. {{Bibliotekoj|GND=124848370|VIAF=20625345}} {{Slavaj dioj}} [[Kategorio:Slavaj dioj]] jgr4nqjp8t9r20ceddrzf85mpmxyxo9 9483067 9483066 2026-09-28T08:50:28Z Sj1mor 12103 9483067 wikitext text/x-wiki {{Tiu ĉi artikolo|temas pri la diaĵo Peruno de la slava mitologio. Pri la samnoma asteroido vidu la tekston [[4250 Peruno]].}} {{Informkesto rolulo|priskribo de bildo=''Peruno'', verkaĵo de la nuntempa rusia pentristo M. Presnjakov (М. Пресняков) el 1998}} <!--[[Dosiero:Перун.1998г.смеш.,тех.,бум.40,5х27,5.jpg|eta|<center>]]--> '''Peruno''' (malnovorientslave ''Перунъ'', [[ruse]] ''Перу́н'', [[ukraine]], [[bulgare]] kaj [[serbe]] ''Перун'', [[beloruse]] ''Пярун'', [[pole]], [[ĉeĥe]], [[slovake]], [[kroate]] kaj [[slovene]] ''Perun'') estas la [[supera dio]] de la [[slava mitologio]]. Li estas la dio de [[tondro]] kaj de [[fulmo]]. Inter liaj simboloj estas la floro [[irido]], la laborilo [[hakilo]] kaj la arbo [[kverko]]. La nomo devenas de la radiko ''per-'' (bati) kaj la plifortiga finaĵo ''-un'' ("-eg-") kaj signifas "la forta batanto" aŭ "la bateganto". Etimologie parencas la dio [[Perkūnas]] de la [[balta mitologio]]. La plej malnova skriba mencio de la diaĵo estas el la 6-a jarcento de nia epoko: la bizanca historiisto ''Prokopios'' de [[Cezareo]] (greke ''Προκόπιος'', latine ''Procopius Caesarensis'') raportas pri tondrodio, kiun la slavo adoras kiel plej alta diaĵo kaj al kiu ili oferdonas bestojn. Tamen ''Prokopios'' ne mencias nomon. La dia nomo unuafoje menciiĝas en la formo ''Pirenos'' en biografio de la sankta [[Demetrio de Tesaloniko]]. Plia, bulgara formo de la nomo en dokumento el la 10-a jarcento estas ''Porun''. La plej ampleksa dokumentado estas el la orientslava kultura sfero: la [[komenca kroniko]] nomas Perunon kiel dia garantianto de la traktatoj de la [[kieva regno]] kun la [[bizanca imperio]] en la jaroj 907, 912, 945 kaj 971. En la jaro 980 la reganto [[Vladimiro la 1-a de Kievo|Vladimiro la 1-a]] en Kievo starigis lignan kultan statuon pri Peruno kun arĝenta kapo kaj ora barbo, simila kulta statuo pri li samtempe ekestis en [[Novgorodo]]. Sed jam en 988/989 ambaŭ idolaj statuoj detruiĝis kadre de la kristanigo de la kieva regno. La adorado de la tondrodio tamen en la popola kredo spureblas ĝis longe post la [[mezepoko]], ĉe la [[bulgaroj]] ĝis la 18-a jarcento. [[Dosiero:Ukrainian Rodnovers worshipping Perun in Ternopil Oblast, Ukraine.png|eta|maldekstra|<center>ukrainoj celebras kultan adoron de Peruno en la [[ternopila provinco]]]] En la antaŭkristanisma [[Serbio]] Peruno nomatas kiel sola diaĵo krom ''Dajbog / Dažbog'', la sudslava nomo de la diaĵo ''Svarožić'' (ruse ''Сваро́жич'', malnovorientslave ''Сварожичь, Сварожець''; latine ''Zuarasici'') aŭ ''Radegast'' ([[elboslavoj|elboslave]]) / ''Radhošt'' (ĉeĥe). Li estas la dio de la ĉielo kaj la [[ĉefdio]] de la antaŭkristanaj serboj, kaj ne permesatas diri lian nomon. Nur en plej senesperaj katastrofoj oni rajtas voki ilin. La duobla dia regado (kaj ebla [[dualismo]]) inter Peruno, la dio de la ĉielo kaj de la alteco, kaj ''Dajbog / Dažbog'', la dio de la suno, de la mortintoj kaj de la lupoj, post la kristanigo de la serboj reinterpretiĝis kvazaŭ dualismo inter la [[kristanismo|kristanisma dio]] kaj la [[diablo]]. Sian nomon la diaĵo interalie donis al la montaro [[Pirin]] en sudokcidenta Bulgario kaj al la duoninsulo ''Perin'' apud [[Velikij Novgorod]]. == Literaturo == [[Dosiero:Perun.JPG|eta|dekstra|<center>ligna statuo de Peruno en [[Kievo]], [[Ukrainio]], starigita en 2009, detruita en 2012 fare de nekonatoj]] {{Projektoj}} * Váňa Zdeněk: „Svět slovanských bohů a démonů“ ([[ĉeĥe]], "la mondo de slavaj dioj kaj demonoj"), eldonejo Panorama, Prago, 1990, ISBN 80-7038-187-6, en traduko al la [[germana]] „Mythologie und Götterwelt der slawischen Völker. Die geistigen Impulse Ost-Europas“ ("mitologio kaj diaro de la slavaj popoloj - la spiritaj impulsoj de orienta Eŭropo"), eldonejo Urachhaus, Stutgarto 1992, ISBN 3-87838-937-X. * Naďa Profantová kaj Martin Profant: „Encyklopedie slovanských bohů a mýtů“ (same ĉeĥe, "enciklopedio de slavaj dioj kaj mitoj"). Eldonejo Libri, Prago, 2000. 259 paĝoj. ISBN 80-7277-011-x. * Michal Téra: „Perun - bůh hromovládce“ (ankaŭ ĉeĥe, "Peruno - la tondra dio"). Eldonejo Pavel Mervart, Červený Kostelec, 2009. 360 paĝoj. ISBN 978-80-86818-82-5. * Patrice Lajoye: „Perun, Dieu slave de l'orage. Archéologie, histoire, folklore“ ([[france]], "Peruno, slava dio de la tondro. Arkeologio, historio, folkloro"), eldonejo Lingva (Francio), 2015 * Mark Yoffe kaj Joseph Krafczik: „Perun, the God of Thunder“ ([[angle]], "Peruno, la dio de tondro"), eldonejo Peter Lang, aprilo 2003 * В. Л. Даркевич (V. L. Darkeviĉ): „Топор как символ Перуна в древнерусском язычестве“ ([[ruse]]: "la hakilo kiel simbolo de Peruno en antikva paganeco"), periodaĵo Советская археология (Sovetskaja arĥeologija), Moskvo, 1961, numero 4, paĝoj 91 ĝis 101. * Ивакин Г. Ю. (G. Ju. Ivakin): „Священный дуб языческих славян“ (same ruse: "la sankta kverko de la paganaj slavoj"), periodaĵo Советская этнография (Sovetskaja arĥeologija), Moskvo, 1979, numero 2, paĝoj 106 ĝis 115. {{Bibliotekoj|GND=124848370|VIAF=20625345}} {{Slavaj dioj}} [[Kategorio:Slavaj dioj]] s5p22pmzyk19tel9r8az29g1ayea0bi 9483068 9483067 2026-09-28T08:51:03Z Sj1mor 12103 9483068 wikitext text/x-wiki {{Tiu ĉi artikolo|temas pri la diaĵo Peruno de la slava mitologio. Pri la samnoma asteroido vidu la tekston [[4250 Peruno]].}} {{Informkesto rolulo|bildoteksto =''Peruno'', verkaĵo de la nuntempa rusia pentristo M. Presnjakov (М. Пресняков) el 1998}} <!--[[Dosiero:Перун.1998г.смеш.,тех.,бум.40,5х27,5.jpg|eta|<center>]]--> '''Peruno''' (malnovorientslave ''Перунъ'', [[ruse]] ''Перу́н'', [[ukraine]], [[bulgare]] kaj [[serbe]] ''Перун'', [[beloruse]] ''Пярун'', [[pole]], [[ĉeĥe]], [[slovake]], [[kroate]] kaj [[slovene]] ''Perun'') estas la [[supera dio]] de la [[slava mitologio]]. Li estas la dio de [[tondro]] kaj de [[fulmo]]. Inter liaj simboloj estas la floro [[irido]], la laborilo [[hakilo]] kaj la arbo [[kverko]]. La nomo devenas de la radiko ''per-'' (bati) kaj la plifortiga finaĵo ''-un'' ("-eg-") kaj signifas "la forta batanto" aŭ "la bateganto". Etimologie parencas la dio [[Perkūnas]] de la [[balta mitologio]]. La plej malnova skriba mencio de la diaĵo estas el la 6-a jarcento de nia epoko: la bizanca historiisto ''Prokopios'' de [[Cezareo]] (greke ''Προκόπιος'', latine ''Procopius Caesarensis'') raportas pri tondrodio, kiun la slavo adoras kiel plej alta diaĵo kaj al kiu ili oferdonas bestojn. Tamen ''Prokopios'' ne mencias nomon. La dia nomo unuafoje menciiĝas en la formo ''Pirenos'' en biografio de la sankta [[Demetrio de Tesaloniko]]. Plia, bulgara formo de la nomo en dokumento el la 10-a jarcento estas ''Porun''. La plej ampleksa dokumentado estas el la orientslava kultura sfero: la [[komenca kroniko]] nomas Perunon kiel dia garantianto de la traktatoj de la [[kieva regno]] kun la [[bizanca imperio]] en la jaroj 907, 912, 945 kaj 971. En la jaro 980 la reganto [[Vladimiro la 1-a de Kievo|Vladimiro la 1-a]] en Kievo starigis lignan kultan statuon pri Peruno kun arĝenta kapo kaj ora barbo, simila kulta statuo pri li samtempe ekestis en [[Novgorodo]]. Sed jam en 988/989 ambaŭ idolaj statuoj detruiĝis kadre de la kristanigo de la kieva regno. La adorado de la tondrodio tamen en la popola kredo spureblas ĝis longe post la [[mezepoko]], ĉe la [[bulgaroj]] ĝis la 18-a jarcento. [[Dosiero:Ukrainian Rodnovers worshipping Perun in Ternopil Oblast, Ukraine.png|eta|maldekstra|<center>ukrainoj celebras kultan adoron de Peruno en la [[ternopila provinco]]]] En la antaŭkristanisma [[Serbio]] Peruno nomatas kiel sola diaĵo krom ''Dajbog / Dažbog'', la sudslava nomo de la diaĵo ''Svarožić'' (ruse ''Сваро́жич'', malnovorientslave ''Сварожичь, Сварожець''; latine ''Zuarasici'') aŭ ''Radegast'' ([[elboslavoj|elboslave]]) / ''Radhošt'' (ĉeĥe). Li estas la dio de la ĉielo kaj la [[ĉefdio]] de la antaŭkristanaj serboj, kaj ne permesatas diri lian nomon. Nur en plej senesperaj katastrofoj oni rajtas voki ilin. La duobla dia regado (kaj ebla [[dualismo]]) inter Peruno, la dio de la ĉielo kaj de la alteco, kaj ''Dajbog / Dažbog'', la dio de la suno, de la mortintoj kaj de la lupoj, post la kristanigo de la serboj reinterpretiĝis kvazaŭ dualismo inter la [[kristanismo|kristanisma dio]] kaj la [[diablo]]. Sian nomon la diaĵo interalie donis al la montaro [[Pirin]] en sudokcidenta Bulgario kaj al la duoninsulo ''Perin'' apud [[Velikij Novgorod]]. == Literaturo == [[Dosiero:Perun.JPG|eta|dekstra|<center>ligna statuo de Peruno en [[Kievo]], [[Ukrainio]], starigita en 2009, detruita en 2012 fare de nekonatoj]] {{Projektoj}} * Váňa Zdeněk: „Svět slovanských bohů a démonů“ ([[ĉeĥe]], "la mondo de slavaj dioj kaj demonoj"), eldonejo Panorama, Prago, 1990, ISBN 80-7038-187-6, en traduko al la [[germana]] „Mythologie und Götterwelt der slawischen Völker. Die geistigen Impulse Ost-Europas“ ("mitologio kaj diaro de la slavaj popoloj - la spiritaj impulsoj de orienta Eŭropo"), eldonejo Urachhaus, Stutgarto 1992, ISBN 3-87838-937-X. * Naďa Profantová kaj Martin Profant: „Encyklopedie slovanských bohů a mýtů“ (same ĉeĥe, "enciklopedio de slavaj dioj kaj mitoj"). Eldonejo Libri, Prago, 2000. 259 paĝoj. ISBN 80-7277-011-x. * Michal Téra: „Perun - bůh hromovládce“ (ankaŭ ĉeĥe, "Peruno - la tondra dio"). Eldonejo Pavel Mervart, Červený Kostelec, 2009. 360 paĝoj. ISBN 978-80-86818-82-5. * Patrice Lajoye: „Perun, Dieu slave de l'orage. Archéologie, histoire, folklore“ ([[france]], "Peruno, slava dio de la tondro. Arkeologio, historio, folkloro"), eldonejo Lingva (Francio), 2015 * Mark Yoffe kaj Joseph Krafczik: „Perun, the God of Thunder“ ([[angle]], "Peruno, la dio de tondro"), eldonejo Peter Lang, aprilo 2003 * В. Л. Даркевич (V. L. Darkeviĉ): „Топор как символ Перуна в древнерусском язычестве“ ([[ruse]]: "la hakilo kiel simbolo de Peruno en antikva paganeco"), periodaĵo Советская археология (Sovetskaja arĥeologija), Moskvo, 1961, numero 4, paĝoj 91 ĝis 101. * Ивакин Г. Ю. (G. Ju. Ivakin): „Священный дуб языческих славян“ (same ruse: "la sankta kverko de la paganaj slavoj"), periodaĵo Советская этнография (Sovetskaja arĥeologija), Moskvo, 1979, numero 2, paĝoj 106 ĝis 115. {{Bibliotekoj|GND=124848370|VIAF=20625345}} {{Slavaj dioj}} [[Kategorio:Slavaj dioj]] pollt7ygahmdk4jm57b7627ax11zww7 0 561015 9483036 9344268 2026-09-28T07:16:32Z Makenzis 138824 9483036 wikitext text/x-wiki {{Informkesto futbalteamo | nomo = Sevilla FC | dosiero = | bilda grandeco = 140 | plena nomo = Sevilla Fútbol Club | kromnomo = | fondita = 1890 | stadiono = Ramón Sánchez Pizjuán, Sevilo, Andaluzio, Hispanio | kapacito = 42 500 | prezidanto = <!--{{Flago|Hispanio}} {{#invoke:Wikidata|claim|P488|parameter=link}} <small>(stato: {{#invoke:Wikidata|claim|P488|qualifier=P580}})</small>--> | trejnisto = {{Flago|Hispanio}} {{#invoke:Wikidata|claim|P286|parameter=link}} <small>(stato: {{#invoke:Wikidata|claim|P286|qualifier=P580}})</small> | ligo = [[La Liga]] | sezono = 2025-26 | pozicio = 13-a pozicio | ttt = www.sevillafc.es |modelo de korpo1 = _sevilla2324h |korpo1 = FFFFFF |modelo de maldekstra brako1= _sevilla2324h |maldekstra brako1 = FFFFFF |modelo de dekstra brako1= _sevilla2324h |dekstra brako1 = FFFFFF |modelo de ŝorto1 =_red_stripes |ŝorto1 = FFFFFF |modelo de ŝtrumpoj1 = _sevilla2324hl |ŝtrumpoj1 = 000000 |modelo de korpo2 = _sevilla2324a |korpo2 = E00000 |modelo de maldekstra brako2= _sevilla2324a |maldekstra brako2 = E00000 |modelo de dekstra brako2= _sevilla2324a |dekstra brako2 = E00000 |modelo de ŝorto2 = |ŝorto2 = E00000 |modelo de ŝtrumpoj2 = |ŝtrumpoj2 = E00000 }} La '''Futbala Klubo de Sevilo''', hispane ''Sevilla Fútbol Club'', prononco laŭ sistemo [[IFA]] {{IFA|seˈβiʎa ˈfuðβol ˈkluβ}}, ofte simple nomata ''Sevilla'', estas la plej aĝa nur-futbala klubo en Hispanio. Kiel la nomo indikas, ĝi baziĝas en [[Sevilo]], ĉefurbo de la [[aŭtonoma komunumo (Hispanio)|aŭtonoma komunumo]] [[Andaluzio]] de [[Hispanio]]. Hejmaj matĉoj kutime okazas en la stadiono ''Ramón Sánchez Pizjuán'', kiu povas gastigi 42 500 spektantojn. La 1-a vira teamo de la klubo konkuras en la 1-a nacia ligo de futbalkluboj, kaj en la sezono 2015-16 atingis la 7-an rangon. La klubo estas la plej sukcesa futbalklubo de Andaluzio, kaj nacie kaj internacie: kvin fojojn la 1-a vira teamo gajnis la [[Eŭropa Ligo de UEFA|Eŭropan Ligon de UEFA]] (en 2006, 2007, 2014, 2015 kaj 2016), kaj la [[Superpokalo de UEFA|Superpokalon de UEFA]] en 2006. La [[Internacia Federacio de Futbala Historio kaj Statistiko]] honorigis la klubon kiel la tutmonde plej bona en 2006 kaj 2007, tiel ke la klubo estis la unua, kiu ricevis tiun honoron en du sinsekvaj jaroj. Alia grava futbala klubo en Sevilo estas [[Real Betis Balompié]]. Ambaŭ estas delonge rivaloj. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} [[Dosiero:Sevilla UEFA Cup 2006.jpg|eta|maldekstra|300ra|<center>futbalistoj kaj klubanoj celebras la gajnon de la [[UEFA-Pokalo]] en 2006]] {{Projektoj}} {{Ĝermo|futbalo}} [[Kategorio:Hispanaj futbalteamoj]] [[Kategorio:Sevilo]] [[Kategorio:Futbalteamoj fonditaj en 1890]] suaxdc1ofnj940aox6e1pug4e0u8uqn 0 562122 9483028 8758371 2026-09-28T06:09:11Z Sj1mor 12103 9483028 wikitext text/x-wiki La '''[[Kastelo]] de Füzérradvány''' (konata ankaŭ pri la iama posedanto '''Kastelo de Károlyi''' [kAroji]) estas impona [[historia monumento]] en [[Hungario]], en [[vilaĝo]] [[Füzérradvány]]. [[Dosiero:CivertanlegifotoFuzerradvany2.jpg|eta|maldekstre|Aerfoto pri la kastelo]] [[Dosiero:Füzérradvány - Palace.jpg|eta|Aerfoto pri la kastelo]] == Historio == La unua kastelo estis konstruita en fino de la [[16-a jarcento]]. La [[familio]] Károlyi ricevis la [[bieno]]n de [[Leopoldo la 1-a (Sankta Romia Imperio)]] en [[1686]], poste la [[konstruaĵo]] iĝis ĉaskastelo. En la [[1850-aj jaroj]] kaj en la sekva jardeko la kastelo estis plene trakonstruita laŭ [[plano]] de [[Miklós Ybl]]. Post iom da tempo oni kolektis diversajn renesancajn kaj barokajn ornamaĵojn, artaĵojn eĉ el [[Italujo]], en la [[1900-aj jaroj]] la interna parto plene renesanciĝis. [[Dosiero:A füzérradványi Károlyi kastély hátulról.jpg|eta|Malantaŭa parto de la kastelo]] Dum la [[2-a mondmilito]] en la kastelo luksaj [[hotelo]] kaj [[muzeo]] funkciis, do nur kremo de la [[hungaroj]] vizitis ĝin. En [[1945]] la kastelo ŝtatiĝis, tamen poste la familio rericevis ĝin pro meritoj de [[Mihály Károlyi]]. En [[1948]] ŝanĝiĝis la politiko, la kastelo denove ŝtatiĝis kaj [[sanatorio]] ekfunkciis interne. La internaj instalaĵoj aŭ perdiĝis, aŭ aperis en proksimaj muzeoj. Depost la [[socialismo]] la kastelo estis plene renovigita, la restantaj ornamaĵoj revenis, poste kiel muzeo la kastelo funkcias. == Konstruaĵo == [[Dosiero:KárolyiK 10.JPG|eta|maldekstre|Vido el la interna korto]] La unuetaĝa kastelo situas sola en mezo de granda [[parko]], sed unu el la [[alo]]j estas nur teretaĝa. La konstruaĵo formas F-[[majusklo]]n. La [[fasado]] estas malsimetria, en la dekstra parto okangula svelta [[turo]] altiĝas. En mezo de la fasado estas [[loggia]]. Interne estas viziteblaj 8 [[ĉambro]]j, ekzemple libreja, manĝa, dorma, babilada kaj bana ĉambroj. Estas videbla [[skribotablo]], kie oni surskribis la [[paco]]n post liberecbatalo de [[Francisko Rákóczi la 2-a]] en [[1711]]. == Parko == La parko estis kreita en mezo de [[19-a jarcento]] kiel [[pejzaĝa parko]]. La unua [[platano]] estis plantita en [[1721]]. Poste estis plantitaj platanoj, kiuj nun apartenas al la plej grandaj arboj en Hungario. Post jardekoj precipe [[pino]]j estis plantitaj. Estas ankaŭ videblaj [[tilio]]j kaj diversaj [[kverko]]j, [[karpeno]]j. Ĉe la teraso la parka sistemo estis la franca. {{Galerio |larĝo =250px |titolo = Bildoj pri kastelo kaj parko de Füzérradvány |pozicio =right |fono =#EFDECD |bordero =#00008B |Dosiero:Füzérradvány kastély homl 02.jpg|<center>Meza parto de la fasado |Dosiero:A Károlyi kastély homlokzata.jpg|<center>Supro de la fasado |Dosiero:Füzérradvány, Károlyi-kastély, falikútja.jpg|<center>Unu el la ornamaĵoj |Dosiero:Füzérradvány kastély narancsház.jpg|<center>La [[oranĝerio]] |Dosiero:Volt Károlyi-kastély (2768. számú műemlék) 4.jpg |<center>Interna parto en la kastelo |Dosiero:Füzérradvány kastély emeleti folyosó.JPG|<center>Koridoro en la kastelo |Dosiero:Füzérradvány kastély fürdőszoba.JPG|<center>La banĉambro |Dosiero:Füzérradvány kastély torony-lépcső.jpg|<center>Ŝtuparejo en la turo |Dosiero:A Károlyi kastély kertje.jpg|<center>Vido en la parko |Dosiero:A Károlyi-kastély parkja.jpg|<center>Vido en la parko |Dosiero:Füzérradvány kastély park 01.JPG|<center>Vido en la parko |Dosiero:Több száz éves platánfa a Károlyi kastély kertjében.jpg|<center>Malnova platano |Dosiero:Füzérradvány kastély strand.jpg|<center>La banejo }}En [[1975]] oni deklaris la parkon protektata. En la parko troviĝas ekzemple [[pavilono]]n kaj banejo. == Fontoj == * [http://www.fuzerradvany.hu/latnivalok/ hungare kun fotoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160808122330/http://www.fuzerradvany.hu/latnivalok/ |date=2016-08-08 }} * [http://kirandulastippek.hu/zemplen/fuzerradvany-karolyi-kastely hungare kun foto] {{Unua|kat=ne}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Kasteloj en Hungario|Füzérradvány]] [[Kategorio:Kasteloj de familio Károlyi]] cy6i2sunzf9jygax5roe3owiszknyyv 0 562362 9482986 9225811 2026-09-28T05:04:27Z CommonsDelinker 2357 Forigis la dosieron [[commons:File:ESCUDO_DE_ARMAS_SAN_FELIPE_CITY.png|ESCUDO_DE_ARMAS_SAN_FELIPE_CITY.png]] forigitan el la Komunejo de [[commons:User:Krd|Krd]]: No license since 20 September 2026 9482986 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Subŝtato |lando = Venezuelo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |regiono-ISO = VE-U |mapo1 lokumilo = iso |kodo = VE-U |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Ŝtatestro }} La '''ŝtato Yaracuy''' [jaraKUi] estas unu el la 24 [[Teritoria organizado de Venezuelo|federaciaj subŝtatoj]] de [[Venezuelo]] lokita en la Regiono Centrokcidenta en la centro-nordo de la lando. Ĝia ĉefurbo estas la urbo '''[[San Felipe]]'''. Havas geografian areon da {{unuo|7100}} [[Kvadrata kilometro|km²]] kio reprezentas la {{unuo|0.77|%}} de la [[Venezuelo|Nacia Teritorio.]] Posedas ĉirkaŭkalkulitan loĝantaron en la jaro [[2015]] de {{unuo|693876}} da loĝantoj laŭ la Nacia Instituto de Statistiko, okupante la 18-an rangon de la plej loĝataj ŝtatoj el [[Venezuelo]].<ref>[http://www.ine.gov.ve/documentos/Demografia/CensodePoblacionyVivienda/ppt/Resultados_Censo2011.pdf Nacia Instituto de Statistiko - Censado 2011] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150924034838/http://www.ine.gov.ve/documentos/Demografia/CensodePoblacionyVivienda/ppt/Resultados_Censo2011.pdf |date=2015-09-24 }} (hispane)</ref> Limiĝas norde kun la [[Falcón|ŝtato Falcón]], sude kun la ŝtatoj [[Portuguesa]] kaj Cojedes, okcidente kun la [[Lara (ŝtato)|ŝtato Lara]] kaj oriente kun la [[Golfo Triste]] kaj la [[Ŝtato|ŝtatoj]] [[Karabobo|Carabobo]] kaj [[Cojedes]]. Posedas 14 aŭtonomajn komunumojn kaj 21 civilajn parokojn. Ĝiaj ĉefaj urboj estas: [[San Felipe (Yaracuy)|San Felipe]], [[Yaritagua]], [[Chivacoa]], [[Nirgua]], [[Cocorote]], [[Urachiche]] kaj [[Aroa]]. == Toponimio == Yaracuy estas la nomo de [[kaciko]] de la zono kiu kontraŭstaris reziston al la konkero, ĝi derivas sian nomon de la vortoj ''jirajara'' ''Yara - Yaraí'', kiu volas diri «kapti akvon» kaj ''Cuí- Cu-í'', «tie for»; do '''Yaracuy''' signifas «Kapti akvon de for» aŭ «Kapti akvon de tie for». == Politikaj dividoj == La ŝtato Yaracuy estas konstituitaj de 14 komunumoj kaj 21 parokoj: {| class="wikitable" ! Flago ! Blazono ! Komunumo ! Ĉefurbo ! Mapo ! Foto |- | |[[Dosiero:_Escudo_Bastidas.jpg|58x58ra]] | Bastidas | San Pablo |[[Dosiero:Venezuela - Yaracuy - Arístides Bastidas.svg|140x140ra]] |[[Dosiero:Plaza_Bolívar_de_San_Pablo.jpg|140x140ra]] |- |[[Dosiero:Sin_bandera.svg|50x50ra]] |[[Dosiero:Escudo_mun_Bolivar.jpg|66x66ra]] | Bolívar | Aroa |[[Dosiero:Venezuela - Yaracuy - Bolívar.svg|140x140ra]] |[[Dosiero:Plaza Bolívar de Aroa.jpg|140x140ra]] |- |[[Dosiero:Bandera_Bruzual.jpg|50x50ra]] |[[Dosiero:Escudo_Bruzual.jpg|50x50ra]] | Bruzual | Chivacoa |[[Dosiero:Venezuela - Yaracuy - Bruzual.svg|140x140ra]] |[[Dosiero:Plaza_Bolívar_de_Chivacoa.jpg|140x140ra]] |- |[[Dosiero:Flag of Cocorote municipality.webp|50x50ra]] |[[Dosiero:Escudo-COCOROTE.png|50x50ra]] | Cocorote | Cocorote |[[Dosiero:Venezuela - Yaracuy - Cocorote.svg|140x140ra]] |[[Dosiero:Fachada_SIP_Cocorote.JPG|140x140ra]] |- | |[[Dosiero:ESCUDO_de_ARMA_del_Municipio_Indepencia_Yaracuy.png|63x63ra]] |Independencia | Independecia |[[Dosiero:Venezuela - Yaracuy - Independencia.svg|140x140ra]] |[[Dosiero:Plaza_Bolívar_y_Sucre_La_Independencia_2.jpg|140x140ra]] |- | |[[Dosiero:_Escudo_La_Trinidad.jpg|50x50ra]] | Trinidad | Boraure |[[Dosiero:Venezuela - Yaracuy - La Trinidad.svg|140x140ra]] |[[Dosiero:Plaza_Bolívar_de_Boraure.jpg|140x140ra]] |- |[[Dosiero:Flag of Manuel Monge municipality.webp|50x50ra]] |[[Dosiero:Escudo_Monge.jpg|50x50ra]] | Monge | Yumare |[[Dosiero:Venezuela - Yaracuy - Manuel Monge.svg|140x140ra]] |[[Dosiero:Plaza_Bolívar_de_Yumare.jpg|140x140ra]] |- |[[Dosiero:Nirgua Flag.svg|50x50ra]] |[[Dosiero:_Escudo_Nirgua.jpg|60x60ra]] | Nirgua | [[Nirgua]] |[[Dosiero:Venezuela - Yaracuy - Nirgua.svg|140x140ra]] |[[Dosiero:Plaza_Bolívar_de_Nirgua.jpg|140x140ra]] |- |[[Dosiero:_Bandera_J._a._Paez.jpg|50x50ra]] |[[Dosiero:Escudo_JA_Paez.jpg|50x50ra]] | Páez | Savano de Vito |[[Dosiero:Venezuela - Yaracuy - José Antonio Páez.svg|140x140ra]] |[[Dosiero:Plaza_Bolívar_de_Sabana_de_Parra.jpg|140x140ra]] |- | |[[Dosiero:Escudo_Mun._Peña.jpg|58x58ra]] | Peña | Yaritagua |[[Dosiero:Venezuela - Yaracuy - Peña.svg|140x140ra]] |[[Dosiero:Yaritagua-002.jpg|140x140ra]] |- | | | San Felipe | San Felipe |[[Dosiero:Venezuela - Yaracuy - San Felipe.svg|140x140ra]] |[[Dosiero:Arco_Ciudad_de_San_Felipe.jpg|140x140ra]] |- | |[[Dosiero:Escudo_sucre.jpg|63x63ra]] | Sucre | Guama |[[Dosiero:Venezuela - Yaracuy - Sucre.svg|140x140ra]] |[[Dosiero:Plaza_Bolívar_de_Guama.jpg|140x140ra]] |- |[[Dosiero:_Bandera_Urachiche_Yaracuy.PNG|50x50ra]] |[[Dosiero:Escudo_urachiche.jpg|55x55ra]] | Urachiche | Urachiche |[[Dosiero:Venezuela - Yaracuy - Urachiche.svg|140x140ra]] | |- | |[[Dosiero:Escudo_Veroes.jpg|50x50ra]] | Veroes | Farriar |[[Dosiero:Venezuela - Yaracuy - Veroes.svg|140x140ra]] |[[Dosiero:Plaza_Bolívar_de_Farriar.jpg|140x140ra]] |} == Referencoj == {{Referencoj}} * Fundación de Investigación Tecnológica y de La Gestión Integral (FITGI)2009 0251-9762745 == Vidu ankaŭ == * [[Teritoria organizado de Venezuelo|Teritoria organizo de Venezuelo]]. * [[Subŝtatoj de Venezuelo]]. {{Projektoj}} {{Administra divido de Venezuelo}} [[Kategorio:Yaracuy| ]] 1com2iolys3v7f6s31rh1wdbzm3wpzm 0 565445 9483138 8181516 2026-09-28T11:31:37Z Sj1mor 12103 9483138 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Zapfwelle eines Traktors - power take-off of a tractor.jpg|eta|seskojna fortotransdonsxaftstumpo de traktoro. Bone videbla estas la ĉirkaŭiranta mortezo por la sekura stifto de la artika transmisia ŝafto.]] [[Dosiero:A Tractor's rear.jpg|eta|tipa poziciigo de la fortotransdonŝafto inter [[tripunkta hidraŭliko]] ĉe la malantaŭo de traktoro (sube en la centra kesto)]] [[Dosiero:John Deere 6920S-front.JPG|eta|traktoro kun antaŭa tripunktaĵo, fortotransdonŝafto en la flava kesto]] [[Dosiero:TractorPTOshaftMay04.jpg|eta|artika transmisia ŝafto (flava), kunligita al la traktoro (dekstre)]] [[Dosiero:Duengerstreuer 02.jpg|eta|artika transmisia ŝafto ĉe sterkaĵdisigilo]] '''Fortotransdonŝafto''' (angle ''power take-off'') estas precipe ĉe [[traktoro]]j, [[kamiono]]j kaj kelkaj aliaj [[utilveturilo]]j plej ofte alŝaltebla [[mekaniko|mekanika]] fortotransmisilo ĉe flanka ellasejo [[rapidumskatolo]]. La mekanika transmisia energio povas esti uzata direkte trans [[ŝafto|artika ŝafto]] aux movogas [[falĉbalko]]n, [[rimenrapidumaĵo]]n aŭ [[hidraŭlikpumpilo]]n. Ĉe modernaj traktoroj la fortotransdonŝafto troviĝas meze inter la [[tripunkthidrauxliko]] ĉe la malantaŭo, ĉe modeloj kun fronta alkonstruo ankaŭ ĉe la antaŭo. == Direkta movigado == Kiam alkonstruaĵo aparato estu movigata ĉe staranta veturilo la reglado estas simple per la [[gaspedalo]] aux [[mangasŝaltilo]] kiu reglas la [[turnofrekvenco]] de la [[motoro]] kaj per tio regli la ŝafta turnofrekvenco ([[ŝnurvinĉo]], [[irigacio|irigaciaj]] pumpiloj). Ofte tiaj fortotransdonŝafto ekzistas ankaŭ ĉe veturiloj por balai stratojn, disigi salon kaj forigi neĝon. Ĉe traktoroj la fortotransdonŝafto movigas [[pumpilo|agvopunpiloj]]n, [[falĉmaŝino]]jn, [[ŝarĝilo]] kaj multaj aliaj agrikulturaj [[alkonstruilo(agrikulturo)|alkonstruiloj]]. Ankaŭ en la [[arbarmastrumado]] oni uzas la fortotransdonŝafton ekzemple ĉe modernaj [[lignofendilo]]j. == Indirekta movigo == == specoj de forttransdonŝaftoj == * ''motora fortotransdonŝafto''. * ''rapidumskatola fortotransdonŝafto. * ''vojfortotransdonŝafto'' == Literaturo == * Kurt-Jürgen Berger, Michael Braunheim, Eckhard Brennecke: ''Technologie Kraftfahrzeugtechnik.'' 1. Auflage. Verlag Gehlen, Bad Homburg vor der Höhe 2000, ISBN 3-441-92250-6. * Horst Eichhorn (Herausgeber): ''Landtechnik.'' 7. Auflage. Ulmer, Stuttgart 1952, 1999, ISBN 3-8001-1086-5, S. 94 f. == Vidu ankaŭ == * [[flanka agregato]] * [[disgrapidumo]] == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|Power take-offs|Nebenantrieb (Zapfwelle)}} == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Movigtekniko de veturiloj]] [[Kategorio:Rapidumtekniko]] [[Kategorio:Traktoro]] [[Kategorio:Tekniko de agrikulturaj maŝinoj]] 25vapck1jbpzvr2fla8jkxddas8b6hx 0 569180 9483072 8259857 2026-09-28T09:20:02Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9483072 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''[[Jozefo|József]] TÓTH''' [jOĵef tOt], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Tóth József''' estis [[Hungario|hungara]] [[aktoro]], [[tradukisto]], aktorakademia [[instruisto]]. Lia [[filo]] estis [[Imre Tóth (teatrestro)]]. József Tóth [http://mek.oszk.hu/02100/02139/html/sz25/258.html] naskiĝis la {{daton|5|julio|1823}} en [[Szentes]], li mortis la {{daton|1|marto|1870}} en [[Pest (urbo)]]. == Biografio == József Tóth frekventis [[gimnazio]]jn en [[Hódmezővásárhely]] kaj [[Kecskemét]], ekde [[1839]] li studis [[juro]]n en [[ELTE|Reĝa Universitato de Pest]]. Baldaŭ li forlasis la universitaton kaj en la [[Nacia Teatro (Budapeŝto)]] (tiam nomata Teatro Magyar) li ricevis malĉefajn rolojn. Inter [[1841]] kaj [[1850]] li estis [[membro]] de diversaj trupoj en [[Miskolc]] kaj en aliaj urboj. En tiu periodo kelkfoje li havis rolojn ankaŭ en Nacia Teatro, kie li estis kunulo de [[Sándor Petőfi]]. Li edziĝis al aktorino en [[1846]], baldaŭ li havis 3 [[filo|gefilojn]]. Dum la [[hungara revolucio de 1848]] li estis [[soldato]]. Depost 1850 li estis konstanta membro de Nacia Teatro. Interrompo okazis en [[1856]], tiam li studvojaĝis al [[Britio]] por studi teatrajn ludojn de [[Ŝekspiro]]. Ekde [[1866]] li instruis en la [[Universitato de Dramo kaj Filmo (Budapeŝto)|Teatra Akademio]]. Li ricevis la titolon eterna [[membro]] de la Nacia Teatro. Li ankaŭ tradukis [[dramo]]jn, eĉ li sensukcese verkis dramojn. == Elektitaj roloj == * Ŝekspiro: ** [[Otelo, la maŭro de Venecio]] - Jago ** [[Somermeznokta sonĝo]] - Vackor * [[Molière]]: Tartuffe * [[József Katona]]: Bánk bán == Elektitaj tradukaĵoj == * Ŝekspiro: ** [[Rikardo la 3-a]] ** La Du Ĝentlemanoj el Verono * Laube: grafo Essex * Hebbel: Judith kaj Holofernes == Memorigiloj == * memortabulo en Szentes (1906) * teatrejo de Szentes (1909) * [[busto]] en Szentes (1923) * [[strato]] en Szentes <gallery> Dosiero:Tóth József portré 1870..jpg|József Tóth en 1870 Dosiero:Tóth József színész szülőháza Szentesen.JPG|Naskiĝdomo de József Tóth Dosiero:Tóth József színész emléktáblája szentesi szülőházán.JPG|Memortabulo pri József Tóth Dosiero:Tóth József színész mellszobra a színház bejárata felett.JPG|Busto pri József Tóth </gallery> == Fontoj == * [http://www.kislexikon.hu/toth.html hungarlingva biografio (la koncerna teksto estas legebla en la 10-a punkto)] * [http://mek.oszk.hu/02100/02139/html/sz25/258.html hungarlingva biografio kun foto] * [https://web.archive.org/web/20080311124319/http://www.szentesinfo.hu/szentesielet/2000/2000_0325/2000032510.html hungarlingva biografio] * [https://web.archive.org/web/20140909015935/http://www.szentesinfo.hu/szentesielet/2009/16_0424/07.htm hungarlingva teksto] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Toth Jozsef}} [[Kategorio:Hungaraj aktoroj]] [[Kategorio:Hungaraj tradukistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] hnzba9ex9s43zoxlh46r0vxej32nh6j 0 569936 9482953 8589779 2026-09-28T02:16:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482953 wikitext text/x-wiki {{Informkesto papo | dosiero = Pope_John_XI.jpg | antaŭulo = [[Stefano la 7-a]] | sekvanto = [[Leono la 7-a]] | dato de morto = decembro [[935]] | kesteroj = }} '''Johano la 11-a''' (latine: ''Ioannes Undecimus'', mortinta en la decembro de [[935]] en [[Romo]]) estis [[papo]] inter 931-935. == Vivo == Li proklamitis en februaro/marto 931 papo fare de sia patrino [[Marozia]] kiu tiutempe fakte regis la urbon; kiel papo li tute dependis de ŝi. Laŭ la imperiestrema [[historiografio|historiografo]] [[Liutprando el Kremono]] li estis filo de la papo [[Serĝo la 3-a]].<ref>Liutprand, ''Liber antapodoseos'' III 43</ref> En la jaro 932 li arestitis kune kun la patrino fare de ties filo - do fare de sia duonfrato [[Alberiko el Spoleto]] - kaj mortis - verŝajne dum malliberiĝo - en la jaro 935 en [[Laterano]].<ref>[https://web.archive.org/web/20070629094411/http://www.bautz.de/bbkl/j/Johannes_XI.shtml Informo ĉe BBKL]</ref>. Lia tombo troviĝis, laŭ Pavinio, ene de la [[Baziliko Sankta Johano de Laterano]], dume la historiisto grava [[Louis Duchesne]] lokigis la tombon antaŭ la portaloj de la menciita kirko. Situo ekzakta ne konatas, la tombo nuntempe ne plu ekzistas. Eklezipolitike li tre favoris la [[Kluniza kongregacio|Klunizan kongregacion]] kiu poste iĝis forta reformanta organizo ene de la Eklezio. == Notoj == {{Referencoj}} == Fonto == {{Tradukita | lingvo = de | artikolo = Johannes XI. (Papst) | revizio = 158519116 }} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20160304203852/http://www.vaticanhistory.de/pm/html/johannes_xi_.html Prie ĉe vaticanhistory.de] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Johano la 11-a}} [[Kategorio:Papoj]] 5ptah7p3pmwgmaf911hdyohfay782jx 0 572932 9482776 9276486 2026-09-27T12:16:01Z Sj1mor 12103 9482776 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''David B. GOLDSTEIN''' estas [[Usono|usona]] [[astronomo]] kaj [[fiziko|fizikisto]] pri [[fluidodinamiko]]. Post sia [[bakalaŭro|bakalaŭreco]] pri [[scienco]]j, ricevita ĉe la [[Universitato Princeton]] en [[1984]], li ricevis magistron kaj doktorecon ĉe la [[Kalifornia Instituto de Teknologio]] respektive en [[1985]] kaj [[1990]]. Post kariero komencita kiel [[scienca esplorado|esploristo]] pri [[fluidodinamiko]], li fariĝis en [[2005]] profesoro ĉe la [[Universitato de Teksaso ĉe Aŭstino]]. En [[1999]] - [[2000]] David Goldstein estris plurfakan teamon, kiu serĉis akvon en konstante ombraj [[luna kratero|krateroj]] sur [[Luno]] kaj daŭrigis en tia laboro kiel ano de la teamo de misio " [[Lunkratera observo- kaj skanosatelito]] " de la [[NASA]]. ''[[Minor Planet Center]]'' kreditas lin de la malkovro de la [[asteroido]] [[4738 Jimihendrix]]<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsAlpha.html MPC alfabeta listo de la asteroidaj malkovrintoj]{{lingvokodo|en}}</ref> la {{dato|15|septembro|1985}} == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : //eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == * {{en}} [http://www.ae.utexas.edu/faculty/faculty-directory/goldstein Slipo de David B. Goldstein, ĉe la TTT-ejo de la ''University of Texas at Austin''] * {{en}} [http://cfpl.ae.utexas.edu/members Biografio de David B. Goldstein, el la paĝaro de la laboratorio pri fluida fiziko de la ''University of Texas at Austin''] {{Ĝermo|Astronomo|Usono}} {{DEFAŬLTORDIGO:Goldstein, David B.}} [[Kategorio:Viroj]] [[Kategorio:Usonaj astronomoj]] [[Kategorio:Usonaj fizikistoj]] dw0w8k49ne4320g4ecw5t2jobuhn52g 0 573412 9482832 8882966 2026-09-27T13:53:42Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482832 wikitext text/x-wiki {{Informkesto insulo |nomo= Acaill aǔ Acla |dosiero1= Achillsatmap.jpg |priskribo de dosiero1= Mapo el satelito |akvejo=[[Atlantika Oceano]] |insularo=[[Britaj Insuloj]] |latitudo=53/57/53/N |longitudo=9/59/39/W |regiono-ISO= IE-MO |longo= |larĝo= |areo= 146 |altaĵo= [[Croaghaun]] |alteco= 688 |alteco-rilato= |ĉefa loko= [[Gob an Choire]] |mono= |loĝantaro= 2569 |censo= 2011 |censo-referenco=<ref>''Table No. 11 Population of inhabited Islands off the coast, 2006 and 2011''. In: Central Statistics Office (Hrsg.): ''Population Classified by area''. Dublin 2012, S. 132&nbsp;f. [http://www.cso.ie/en/media/csoie/census/documents/census2011vol1andprofile1/Census%202011%20-%20Population%20Classified%20by%20Area.pdf] wayback 20121010113601 PDF 3,64 MB)</ref> }} La '''insulo Acla''', '''insulo Acaill''' (ankaŭ nomata ''Oileán Acla''; [[angla lingvo|angla]] '''Achill Island''') estas [[insulo]] en la graflando [[graflando Mayo|Mayo]] kaj kun areo de 146 km² la plej granda insulo de [[Irlando (insulo)|Irlando]], escepte de la ĉefa insulo. Sur la insulo Acaill vivas 2569 homoj (stato: 2011). Ĉirkaŭ 87 procento de la insula surfaco estas kovrata de [[marĉo|torfmarĉoj]]. La insulo estas ligita al la duoninsulo [[An Corrán]] per la ''ponto Michael Davitt'' (apud la vilaĝo [[Gob an Choire]]. En la pasinteco ekzistis penojn instali industrion sur la insulo, sed ĝis hodiaŭ turismo estas la plej grava enspezofonto de la insulanoj. La [[gaela futbalo]]-areo kaj [[mezlernejo]] situas sur la ĉefa insulo apud la loko Polranny. == Historio == [[Dosiero:Tomb Achill Island.jpg|eta|Neolitika tombejo sur Acaill.]] [[Dosiero:Overgrown crannog, Achill Island.jpg|eta|Crannóg Dookinella sur Acaill.]] Oni supozas, ke homoj vivis jam sur Acaill ekde 4000 kaj 3000 a.K. Tiam verŝajne vivis tie ĉ. 500 ĝis 1000 homoj. El pli posta tempo estas remilo, kiu troviĝis apud [[Crannóg]] de [[Dookinella]]. Antaŭ la komenco de la agrokulturo la insulo verŝajne plene kovriĝis de arbaro. Dum la [[ferepoko]] la setlado sur Acaill kreskis- malgrandaj fortikaĵoj apud la marbordo estis el tiu tempo. [[Grace O’Malley]] konstruis en la 16ª jarcentoburgon apud Kildavnet ({{Lang-en|Kildavnet Tower}}, [[Irlanda lingvo|irlande]]'' Túr Chill Dhamhnait'') sur la insulo. En la 17a kaj 18a jarcento britoj setligis homojn sur la insulo kaj la loĝantoj kreskis signife pro multaj enmigrintoj el la [[provinco Ulster]]. Pro la migrado en la 19a jarcento la homoj parolis du dialektojn sur la insulo, kio havas kiel rezulto, ke la lokoj sur la insulo havis du diversajn nomojn. == Vidindaĵoj == [[Keel East]] estas [[megalito]]-konstruaĵo, kiu estis starigita dum 4a kaj 3a jarcento a.K. en la [[Neolitiko]]. === Golfo Keem === [[Dosiero:Keem Bay.JPG|eta|golfo Keem.]] [[Dosiero:Achillislandwest.jpg|eta|maldekstre|rifoj de "Archill Head".]] Malgraŭ la evoluado dum la lastaj 40 jaroj la insulo daŭre restas bela, sed malmilda. ''Trá na Coime'' (aŭ angle ''Keem Bay'') en la ekstrema okcidento apud la „Achill Head” estas unu el la plej belaj strandoj de Irlando. Tra kurboriĉa ŝoseo oni atingas ĝin. Ĝi kuŝas inter 198 m kaj 450 m altaj montetoj kaj estas uzata ankaŭ por surfi. La tera pinto sude de la golfo Keem nomiĝas ''Moytoge Head'', sur kiu ankoraŭ staras brita gardostacio el la [[Unua Mondmilito]]. Ĝi servis por malhelpi la liveradon de armiloj por la [[Irlanda Respublika Armeo|IRA]]. La aliro al belaj ankoraŭ ne turisme konataj [[rifo]]j, nome la ''Cliffs of [[Croaghaun]]'', estas pena, sed valoras la penojn. === ''Bóthar an Atlantaigh'' (la ŝoseo al la Atlantiko) === La turisma ŝoseo, nomata angle ''[[Atlantic Drive]]'', en la sudo kaj okcidento de la insulo ofertas al vizitantoj impresajn elrigardojn al golfoj kaj al la Atlantiko, ekzemple la golfon ''Camport Bay'' sudoriente de ''[[Dumha Éige]]''. === Forlasita loko === [[Dosiero:Deserted Village at Slievemore.jpg|eta|du domoj de la ''forlasita vilaĝo''.]] [[Dosiero:Deserted village - Achill.jpg|eta|rigardo sur la forlasita vilaĝo.]] [[Dosiero:Inside deserted house - Achill.jpg|eta|ene de la ruinoj de la forlasita vilaĝo.]] La ruina vilaĝo ''Deserted Village'' ([[Irlanda lingvo|Irlande]] ''Baile Tréigthe'') situas en la nordo ĉe la piedo de la 671m alta monto ''Slievemore''. Ĝi estis forlasita dum la 19a jarcento sekve de la [[Irlanda Malsatego]] (1845–1849). La ankoraŭ konservitaj muroj estas la restaĵoj de el ĉ. 100 ŝtonaj domoj konsistanta vilaĝo. Okcidente de la vilaĝo troviĝas malnova brita [[rondturo]], kiu estis uzata kiel gardoturo kontraŭ [[Francujo|franca]] invado. En la regiono troviĝas ankaŭ la 5000 jaraĝa [[Neolitiko|neolitika]] korta tombo ''[[Court tomb]]'' Doogort West kaj la Sankta Fonto de Keel East. La ''Crannóg'' de Loughannascaddy staras nur 4 kilometrojn fore. === Acaill Beag === [[Acaill Beag]] (esperante: ''Malgranda -Acaill'') estas malgranda insulo sude de Acaill. En 1965 ĉiuj loĝantoj estis translokitaj de Acaill Beag al Acaill kaj la ĉirkaŭaĵo. La plej granda setlejo troviĝis en la centro de la insulo ĉirkaŭita de du montoj en la nordo kaj la sudo. Sur Acaill Beag hodiaŭ nur estas kelkaj feriaj loĝejoj, kiuj nur malofte estas loĝataj. Oni nur atingas la insulon trans la maron. Ĉe la suda pinto de Acaill Beag staras [[lumturo]], kiu konstruiĝis en 1965. === Achill-henge === Kiel ''Achill-henge'' estas nomata masiva ronda betonkonstruaĵo el ĉ. 30 ĉirkaŭ kvar metrojn altaj kolonoj kun amplekso de pli ol 100 m, kiu rememoras al [[Stonehenge]]. Ĝi estis konstruita en novembro 2011 fare de la loka entreprenisto kaj aktivisto Joe McNamara kiel ''tombo“ por la [[Kelta tigro]].<ref>[http://www.mayonews.ie/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=14219 ''Anglo Avenger’s Achill antics''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220524215552/https://www.mayonews.ie/index.php?option=com_content&view=article&id=14219 |date=2022-05-24 }} The Mayo News, 29a de Novembro 2011.</ref> Ĉar li ne havis permeson, intertempe juraj instancoj postulis malkonstrui la murojn.<ref>[http://www.mayonews.ie/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=14869 Anglo ''Avenger ordered to take down Achill-henge''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220524215552/https://www.mayonews.ie/index.php?option=com_content&view=article&id=14869 |date=2022-05-24 }} The Mayo News, 15a de Marto 2012.</ref> <ref>was im Mai 2015 jedoch noch nicht passiert war.</ref><ref>[http://www.thejournal.ie/mayo-property-developer-tower-bridge-london-2085642-May2015/ ''Mayo developer erects statue in London city as a form of protest''] The Journal, 5a de Majo 2015.</ref> == Vilaĝoj sur la insulo == Sur la insulo estas jenaj pli grandaj setlejoj: [[Gob an Choire]], [[Keel (vilaĝo)|Keel]], [[Dooagh]], [[Dooega]], [[Doogort]], [[An Caiseal (Mayo)|An Caiseal]], [[Dún Ibhir]] kaj [[Bun an Churraigh]]. == Famaj loĝantoj == La pentristo [[Paul Henry]] (1877–1958) vivis de 1910 ĝis 1919 sur la insulo. Kelkajn de siaj plej gravaj verkojn, precipe pejzaĝpentraĵojn, li pentris ĉi-tie. Ankaŭ la germana aŭtoro [[Heinrich Böll]] vizitis la insulon en la 1950aj kaj 1960aj jaroj fericele. La ''[[Irisches Tagebuch]]'' ekestis el tiu tempo..<ref>Siehe Auskunft J. Hermann auf der Frankfurter Buchmesse, Deutschlandfunk am 10. Oktober 2014, 10:25</ref> == Literaturo == * Jonathan Beaumont: ''Achillbeg – The Life of an Island''. Oakwood Press, 2005, ISBN 0-85361-631-0 * Theresa McDonald: ''Achill Island – Archaeology, History, Folklore''. IAS Publications, 1997 (Neuauflage 2006) == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|Achill Island|Acaill}} * [http://www.visitachill.com/de/index.html visitachill.com] Webpräsenz des lokalen Touristenbüros * [http://www.goachill.com/ goachill.com], deutschsprachige Reiseinfos zur Achill Insel * [https://web.archive.org/web/20160305041919/http://www.bbc.co.uk/news/magazine-17034637 Artikel über Achill-henge], BBC News Magazine vom 16. Februar 2012 == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Insuloj de la Respubliko de Irlando|Akla]] [[Kategorio:Graflando Mayo]] [[Kategorio:Insuloj en la Atlantiko|Akla]] cpaa0ssjw4jlls5sk6zdpb0hp56b9u1 0 578908 9482825 9446387 2026-09-27T13:40:28Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482825 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}}<!--ĉikaze koordinatoj de la ĉefa sidejo--> |longitudo ={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=BR |situo sur mapo= |zomo=13 }} [[Dosiero:Inpe (Cuiaba).jpg|eta|Antenas da estação de rastreiamento de satélites do INPE, em [[Cuiabá]].]] '''Instituto Nacional de Pesquisas Espaciais (INPE)''' (Brazila Nacia Instituto de Spacaj Esploradoj) estas instituto en Brazilo dediĉita al studo kaj [[Kosmoesploro|kosmoesplorado]], fondita en [[1961]]. La instituto havas instalaĵojn en dekdu urbojn: nome [[São Paulo (cidade)|São Paulo]], [[Brasília]], [[Alcântara (Maranjo)|Alcântara]], [[Atibaia]], [[Belém]], [[Cachoeira Paulista]], [[Cuiabá]], [[Eusébio (Cearao)|Eusébio]], [[Natalo (Brazilo)|Natal]], [[Santa Maria (Rio Grande do Sul)|Santa Maria]], [[São Martinho da Serra]] kaj [[São Luís]] kaj la sidejo estas en la urbo [[São José dos Campos]], ŝtato [[São Paulo]]. La misio de la INPE estas helpi kaj plenumi sciencajn [[studo]]jn, [[esplorado]]jn, teknologian disvolvadon kaj kapabligon de homaj rimedoj, en la kampoj de la Spaca Scienco kaj de la [[Atmosfero]], de la spacaj aplikaĵoj, de [[Meteologio]] kaj [[Inĝenierado]] kaj kosmospaca [[teknologio]], same kiel en rilataj fakoj, laŭ la politiko kaj direktorado difinitaj de la [[Ministerio de Scienco, Teknologio kaj Novaĵo de Brazilo]]. La agado aktuale disvolvigitaj de la INPE intencas montri ke la uzado de la scienco kaj de la teknologio kosmospacaj, povas influi super la vivkvalito de la brazila loĝantaro kaj sur la disvolvigo de la lando. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20230707005249/http://www3.inpe.br/] Instituto Nacional de Pesquisas Espaciais * [http://www.lit.inpe.br/]{{404|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Laboratório de Integração e Testes * [http://www.obt.inpe.br/] Coordenação Geral de Observação da Terra * [http://www.cptec.inpe.br] Centro de Previsão de Tempo e Estudos Climáticos [[Kategorio:Kosmonaŭtiko]] [[Kategorio:Scienco kaj teknologio en Brazilo]] 0h61y8viz213kr2fl623ec70nbczrbd 0 583745 9482904 9228502 2026-09-27T20:09:44Z Pithous 263825 Gramatika korektado kaj vortoelekta ŝanĝado 9482904 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Salticedoj |dosiero = Phidippus audax male.jpg |dosiero larĝo = 300px |priskribo de dosiero = Maskla plenkreskulo de ''Phidippus audax'' |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |regno2 = animalo |filumo = [[Artropodoj]] ''Arthropoda'' |klaso = [[Araneoidoj]] ''Arachnida'' |ordo = [[Araneuloj]] ''Araneae'' |superfamilio = |taksono = '''Salticedoj''' Salticidae |taksono tipo = Familio |taksono aŭtoritato = [[John Blackwall|Blackwall]], 1841 |diverseco linio = taksonomio de araneoj |diverseco = pli ol 500 genroj kaj pli ol 5000 specioj |mapo de vivoteritorioj = Distribution.salticidae.1.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |specioj de subdivizio = Genroj |subdivizio2 = ([[latine]]) |vikispecio = |komunejo = }} '''Salticedoj''' aŭ ''Salticidae'', populare konataj kiel '''saltaraneoj''', kiuj enhavas ĉirkaŭ 600 priskribitajn genrojn kaj pli ol 5800 priskribitajn speciojn de [[araneuloj]],<ref>Maddison, Wayne P. (November 2015). "A phylogenetic classification of jumping spiders (Araneae: Salticidae)". Journal of Arachnology. 43 (3): 231–292. doi:10.1636/arac-43-03-231-292.</ref> kio faras ke ĝi estas la plej granda familio de araneoj kun ĉirkaŭ 13% el ĉiuj specioj.<ref>Peng, Xian-Jin; Tso, I-Min & Li, Shu-Qiang (2002). "Five New and Four Newly Recorded Species of Jumping Spiders from Taiwan (Araneae: Salticidae)" (PDF). Zoological Studies. 41 (1): 1–12. [zoolstud.sinica.edu.tw/Journals/41.1/1.pdf] Alirita la 3an de Aprilo 2017.</ref> Saltaraneoj havas iom da la plej bona vidkapablo inter [[artropodoj]] kaj uzas ĝin en pariĝado, ĉasado kaj navigado. Kvankam ili normale moviĝas trankvile kaj tre malrapide, plej specioj estas kapablaj por tre lertaj saltoj, ĉefe dum ĉasado, sed foje kiel reago al subitaj minacoj aŭ por trapasi longajn spacojn. Kaj ties [[folipulmo]]j kaj [[Traĥeo (senvertebruloj)|trakea sistemo]] estas bone disvolvigitaj, kaj ili uzas ambaŭ sistemojn (dumaniera spirado). Saltaraneoj estas ĝenerale agnoskitaj pro sia okulmodelo. Ĉiuj saltaraneoj havas kvar parojn da [[okulo]]j, el kiuj la antaŭa meza paro estas partikulare granda. [[Dosiero:A garden spider in Chennai.JPG|eta|maldekstre|[[Saltaraneo]] vidita en [[Ĉenajo]].]] == Taksonomio == {{Cladogram|title=Parenceco al aliaj araneoj ([[Araneae]])<ref name="Wheeler2016">{{cite journal|last1=Wheeler|first1=Ward C.|last2=Coddington|first2=Jonathan A.|last3=Crowley|first3=Louise M.|last4=Dimitrov|first4=Dimitar|last5=Goloboff|first5=Pablo A.|last6=Griswold|first6=Charles E.|last7=Hormiga|first7=Gustavo|last8=Prendini|first8=Lorenzo|last9=Ramírez|first9=Martín J.|last10=Sierwald|first10=Petra|last11=Almeida-Silva|first11=Lina|last12=Alvarez-Padilla|first12=Fernando|last13=Arnedo|first13=Miquel A.|last14=Benavides Silva|first14=Ligia R.|last15=Benjamin|first15=Suresh P.|last16=Bond|first16=Jason E.|last17=Grismado|first17=Cristian J.|last18=Hasan|first18=Emile|last19=Hedin|first19=Marshal|last20=Izquierdo|first20=Matías A.|last21=Labarque|first21=Facundo M.|last22=Ledford|first22=Joel|last23=Lopardo|first23=Lara|last24=Maddison|first24=Wayne P.|last25=Miller|first25=Jeremy A.|last26=Piacentini|first26=Luis N.|last27=Platnick|first27=Norman I.|last28=Polotow|first28=Daniele|last29=Silva-Dávila|first29=Diana|last30=Scharff|first30=Nikolaj|last31=Szűts|first31=Tamás|last32=Ubick|first32=Darrell|last33=Vink|first33=Cor J.|last34=Wood|first34=Hannah M.|last35=Zhang|first35=Junxia|title=The spider tree of life: phylogeny of Araneae based on target-gene analyses from an extensive taxon sampling|journal=Cladistics|volume=33|issue=6|pages=574–616|date=decembro 2016|display-authors=3|doi=10.1111/cla.12182|pmid=34724759 |s2cid=35535038|doi-access=free}}</ref> |clades={{clade |style=font-size:85%;line-height:89% |1={{clade |1=[[Mygalomorphae]] |label2=[[Araneomorphae]] |2={{clade |1=[[Synspermiata]] |2=[[Palpimanoidea]] |label3=[[Entelegynae]] |3={{clade |1=[[Araneoidea]] |2=[[Eresidae]] |3=[[Titanoecidae]] |label4=[[klado RTA]] |4={{clade |1=[[Zodariidae]] |2=[[Sparassidae]] |3=[[Lycosidae]] |label4=[[Dionycha]] |4={{clade |1=[[Clubionidae]] |2=[[Gnaphosidae]] |3=[[Corinnidae]] |4=[[Philodromidae]] |5='''Salticidae''' }} }} }} }} }} }} }} La taksonomio de saltaraneoj estis bone reviziita en 2015. La familio estas nune dividata en sep subfamilioj (listitaj el plej al malplej bazaj):<ref name="Maddison">Maddison</ref> * ''Onomastinae'' aŭ '''Onomastenoj''' Maddison, 2015 – 1 genro, 12 specioj * ''Asemoneinae'' aŭ '''Asemoneenoj''' Maddison, 2015 – 5 genroj, 38 specioj * ''Lyssomaninae'' aŭ '''Lisomanenoj''' Blackwall, 1877 – 2 genroj, 92 specioj * ''Spartaeinae'' aŭ '''Spartenoj''' Wanless, 1984 – 29 genroj, 165 specioj * ''Eupoinae'' aŭ '''Eŭpoenoj''' Maddison, 2015 – 3 genroj, 34 specioj * ''Hisponinae'' aŭ '''Hisponenoj''' Simon, 1901 – 9 genroj, 53 specioj * ''Salticinae'' aŭ '''Salticenoj''' Blackwall, 1841 – 538 genroj, 5379 specioj El tiuj subfamilioj, Salticenoj estas pro multo la plej granda, enhavanta ĉirkaŭ 90% el la konataj specioj de saltaraneoj.<ref name="Maddison"/> == Habitato == Saltaraneoj loĝas en variaj habitatoj. Tropikaj arbaroj por plej specioj, sed ili troviĝas ankaŭ en [[Modera klimato|moderklimataj]] [[arbaro]]j, [[arbustaro]]j, [[dezerto]]j, [[Vado|intertajdaj zonoj]], kaj montaraj regionoj. ''Euophrys omnisuperstes'' estas la specio registrita kiel kolektita je plej alta loko, sur la deklivoj de la [[Monto Everesto]].<ref>Wanless, F. R. (1975). "Spiders of the family Salticidae from the upper slopes of Everest and Makalu". Bulletin of the British Arachnological Society. 3 (5): 132–136.</ref> == Manĝo == [[Dosiero:Jumping spider with prey.jpg|dekstra|eta|Kamufla specio de la genro ''Menemerus'' kun kaptita masklo de formiko.]] Kvankam saltaraneoj estas ĝenerale [[Karnovoruloj|karnovoraj]], oni konas multajn speciojn kiuj inkluzivas [[nektaro]]n en sia manĝo,<ref>{{Cite journal|first=Robert R.|last=Jackson|author2=Simon D. Pollard|author3=Ximena J. Nelson|author4=G. B. Edwards|author5=Alberto T. Barrion|year=2001|title=Jumping spiders (Araneae: Salticidae) that feed on nectar|journal=Journal of Zoology, London|volume=255|pages=25–29|url=http://xnelson.googlepages.com/Jacksonetal2001.pdf|doi=10.1017/S095283690100108X}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090318020505/http://xnelson.googlepages.com/Jacksonetal2001.pdf |date=2009-03-18 }}</ref> kaj unu specio, ''[[Bagheera kiplingi]]'', manĝas ĉefe plantomaterialon.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/35121/title/Vegetarian_spider|titolo=Vegetarian Spider|alirdato=9a de Aprilo 2009|familia nomo=Milius|persona nomo=Susan|dato=30a de Aŭgusto 2008|verko=Science News}}</ref> Oni konas neniun kiu manĝas semojn aŭ fruktojn. Eksterfloraj nektarejoj en plantoj, kiaj ĉe ''Chamaecrista fasciculata'', havigas al saltaraneoj per nektaro; la planto profitas ĉar la araneoj predas ajnajn plagojn kiujn ili trovas. == Referencoj == {{Referencoj}} ==Literaturo== * Vasilevsky, M. (2012). "A Classical Taxonomic Guide to Identifying Fifty Unique North American Jumping Spiders". Lulu. * Kaston, B.J. (1953). How to Know the Spiders, Dubuque, Iowa. * Forster, L.M. (1982). "Vision and prey-catching strategies in jumping spiders". American Scientist. 70: 165–175. * Jackson, R.R. (1982). The behavior of communicating in jumping spiders (Salticidae). In P. Witt and J. Rovner (eds). Spider Communication Mechanisms and Ecological Significance, p.&nbsp;213–247. Princeton, New Jersey. * Jackman, John A. (1997). A Field Guide to Spiders & Scorpions of Texas. Gulf Publishing Company. Houston, Texas. p.&nbsp;127. * Nakamura, T.; Yamashita, S. (2000). "Learning and discrimination of colored papers in jumping spiders (Araneae, Salticidae)". Journal of Comparative Physiology A. 186: 897–201. doi:10.1007/s003590000143. * Elias, D.O.; Mason, A.C.; Maddison, W.P.; Hoy, R.R. (2003). "Seismic signals in a courting male jumping spider (Araneae: Salticidae)". Journal of Experimental Biology. 206: 4029–4039. doi:10.1242/jeb.00634. PMID 14555743. * Lim, M.L.M.; Li, D. (2005). "Extreme ultraviolet sexual dimorphism in jumping spiders (Araneae: Salticidae)". Biological Journal of the Linnean Society. 89: 397–406. doi:10.1111/j.1095-8312.2006.00704.x. {{Projektoj}} [[Kategorio:Araneuloj]] 8rwbr6ydlc71518vokb1x4kqp6wd4rm 0 584513 9483097 9163913 2026-09-28T10:58:54Z Sj1mor 12103 9483097 wikitext text/x-wiki {{Informkesto retejo |nomo = Twitch |emblemo = Twitch logo 2019.svg |posedanto = [[Amazon.com]] |registriĝo = libervola |fondiĝo = {{dato|6|5|2011}} |stato = aktiva }} '''Twitch''' (ankaŭ konata sub la nomo '''Twitch.tv)''' estas [[Elsendfluo|elsendflua]] portalo por rekte spekti privatajn filmetajn kanalojn, en kiuj ludoj ludas plej grandan rolon, inkluzive de ludoj de konzoloj, poŝtelefonoj, emuliloj kaj tabulludoj. Tamen nuntempe ankaŭ diversaj temoj ne rilate al [[Videoludo|videoludoj]] estas troveblaj en la retejo: ekzistas ankaŭ speciala IRL-kategorio, kie membroj elsendas ĉion de muziko ĝis [[Video-blogo|vlogoj]]. == Trajtoj == Ĝi ĉefe disvastiĝis inter ludantoj kiuj ludas interrete, kaj inter muzikistoj, kiuj organizas vivajn koncertojn, ankaŭ laŭpete. Ĝiaj trajtoj, tamen, faras ĝin tre potenciala por aliaj uzoj, kiel kreivo, trejnado, viva interago kun publiko<ref>(it) Andrea Maulini, ''[https://www.profili.eu/2022/07/28/ranking-social-comunicazione-culturale/ Quali social per la comunicazione degli enti culturali?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230326205218/https://www.profili.eu/2022/07/28/ranking-social-comunicazione-culturale/ |date=2023-03-26 }}'', Profili, la 28-an de julio 2022.</ref>. Twitch fariĝis kunvenejo por ludantoj de komputilaj ludoj, kie uzantoj povas interalie krei sian propran kanalon kaj afiŝi filmetojn kiam ili ludas kaj komentas vive. Uzantoj ankaŭ povas babili kun spektantoj. Twitch ankaŭ ofertas elsendojn de multaj [[Elektronika sporto|elektronikaj sportaj]] konkursoj. Homoj povas spekti elsendfluan elsendon je preciza horo, aŭ spekti ĝin poste iam ajn per petpreta filmeto. Twitch ankaŭ subtenas vivan elsendadon de iuj [[Konzolo|konzoloj]]. Twitch havas specialan programon por [[Xbox 360]], Ouya, [[PlayStation 4]] kaj [[Xbox One]]. == Historio == Twitch apartenas al Twitch Interactive, kiu estas branĉo de [[Amazon.com]]<ref>(en) Wawro, Alex, "[http://gamasutra.com/view/news/224090/Amazon_to_acquire_Twitch.php ''Amazon to acquire Twitch'']", la 25-an de aŭgusto 2014, Gamasutra. UBM plc. [https://web.archive.org/web/20140826113828/http://gamasutra.com/view/news/224090/Amazon_to_acquire_Twitch.php Arĥivita] de la originalo, la 26-an de aŭgusto 2014..</ref>. Ĝi ekaperis en junio 2011 kiel parto de la elsendflua platformo [[Justin.tv]]. Justin.tv estis ĝenerala rekta video-elsendejo, dum Twitch origine estis por videoludoj. Homoj uzis Twitch por rekte elsendi ''[[Let's Play]]'', eventojn kaj turnirojn pri videoludoj. La 5-an de aŭgusto 2014, Justin.tv estis fermita, ĉar la kompanio pli fokusus al Twitch. == Referencoj == {{Referencoj}}{{Projektoj|n=Kategorio:Twitch}} == Ekstera ligilo == [http://www.twitch.tv/ Oficiala retejo de Twitch] [[Kategorio:Televido]] [[Kategorio:Retejoj aperintaj en 2011]] [[Kategorio:Retejoj]] [[Kategorio:Usonaj firmaoj]] [[Kategorio:Distrado en Usono]] [[Kategorio:Aperis en 2011]] [[Kategorio:Malaperis en 2014]] 4i2x2p2r6zk7niqwa22lld9atucfcx0 0 590478 9483094 9128684 2026-09-28T10:57:19Z Sj1mor 12103 9483094 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo|regiono-ISO=KR}} '''Gimpo''' (aŭ '''Kimpo''', en [[korea]] 김포 aŭ 김포시) estas [[urbego]] en provinco Gjeonggi, [[Suda Koreio]]. Ĝi limas kun [[Incheon]], kun kiu ĝi kunhavas la sudkorean flankon de la [[estuaro]] de la rivero Han, same kun [[Seulo]] (sude je 30 km) kaj la pli malgrandaj urboj [[Paĝu]] kaj [[Gojang]]. La loĝantaro estas de pli ol 300,000 formata de pli ol 71,000 loĝejoj. La [[flughaveno Gimpo]] (iam ''Kimpo International Airport'') estis iam situa ene de la urbo, sed nune estas parto de [[Seulo]]. Insulo Ganghwa, Incheon Internacia Flughaveno, Gimpo Internacia Flughaveno estas proksime de urbo Gimpo. Urbo Gimpo alfrontas norde al Norda Koreio trans Han-rivero. Tial urbo Gimpo propagandas sin la urbo de pac-kulturo. Duarangaj edukaj institucioj situas en la urbo kiaj Kimpo Kolegio kaj Universitato Joong-ang Seungga. Estas 27 bazlernejoj, 12 mezlernejoj, kaj 8 altlernejoj, inklude la Gimpo Foreign Language High School. Tri bazlernejoj, du mezaj, kaj du altlernejoj situas ĉe la areo de Tongjin. == Administracio == La urbo Gimpo dividiĝas en. * Tongjin (통진읍) * Gochonmyeon (고촌면) * Yangchonmyeon (양촌면) * Daegojmyeon (대곶면) * Wolgojmyeon (월곶면) * Haseongmyeon (하성면) * Gimpo1dong (김포1동) * Gimpo2dong (김포2동) * Saudong (사우동) * Pungmudong (풍무동) ==Ĝemeligitaj urboj== *{{Flago|USA}} '''[[Glendale (Kalifornio)|Glendale]]''', [[Usono]] *{{Flago|KOR}} '''Hampyeong''', [[Suda Koreio]] *{{Flago|Ĉinio}} '''Ksinmin''', [[Ĉinio]] ==Gimpo kaj Esperanto== La [[90-a SAT-Kongreso 2017]] okazis en la hotelo Yakam Tourist Hotel en banloko de la okcidenta antaŭurbo Gimpo, tutproksime de la bordo de la [[Flava Maro]]. [[Kategorio:Urboj de Sud-Koreio]] l7kt55l9r8dolwgsotjmzb0elqh7la4 0 590988 9483093 8680620 2026-09-28T10:53:52Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9483093 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Kalia formiato</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium_formate.png|200px|kalia formiato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la Kalia formiato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium formate 3D.png|200px|kalia formiato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Kalia formiato''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Kalia salo de formiata acido * Formiato de kalio |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''KCHO|2'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=590-29-4 590-29-4] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.11054.html 11054] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/2735122 2735122] |- |'''Merck Index'''||15,7754 |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||senkolora likveska solidaĵo |- |[[Molmaso]]||84.115 g·mol⁻¹ |- |[[Denseco]]|| 1.908g cm⁻³ |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|157}} |- |[[Bolpunkto]]||malkomponiĝas |- |[[Refrakta indico]]||{{refraktindico|T=20|λ=761|k=4.0|1.5600}} |- |[[Konstanto pri dissociigo de acidoj|Acideco (pKa)]]||10.25 |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:3310 g/L |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||5500&nbsp;mg/kg (buŝe) |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R36/37/38|R36/37/38]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#R37|S37]]|- style="background: yellow; color: black" |- |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R36/37/38|R36/37/38]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#R37|S37]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']] |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo-piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}} </center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|315|319|335}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|264|280|302+352|305+351+338|313}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Kalia formiato''' estas kalia salo de la [[formiata acido]] kun [[kalia hidroksido]], blanka solidaĵo uzata kiel peranto en la produktado de [[kalio]]. Kalia formiato estas konsiderata substanco vivmedie harmonia kaj uzatas kiel senglaciiga salo en ŝoseoj dumvintre. Ĝi servas kiel koroda inhibanto, akvo-moliganto forigante kalciajn kaj magneziajn jonojn, funkcia fluidaĵo kaj uzata en la produktado de [[nafto]]. == Sintezoj == === Sintezo 1 === * Kalia formiato estas preparata per agado de la [[kalia hidroksido]] sur [[formiata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<big><math>\mathsf{KOH + HCOOH \, \longrightarrow \, HCOOK + H_2O }</math></big> |- |} </center> === Sintezo 2 === * Kalia formiato estas sintezata per interagado de la [[kalia karbonato]] sur [[formiata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<big><math>\mathsf{K_2CO_3 + 2\;HCOOH \, \longrightarrow \, 2\;HCOOK + H_2O + CO_2 \uparrow}</math></big> |- |} </center> === Sintezo 3 === * Kalia formiato povas sinteziĝi per sapigo de la '''formamido''' sur [[kalia hidroksido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<big><math>\mathsf{\underset {formamido} {HCONH_2}+ \underset {kalia\;hidroksido}{KOH} \longrightarrow HCOOK + \underset {amoniako}{NH_3}}</math></big> |- |} </center> === Sintezo 4 === * Per interagado de '''kalia hidrido''' kaj '''karbona duoksido''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<big><math>\mathsf{\underset{kalia\;hidrido}{KH} + \;\underset{karbona\;duoksido}{CO_2}\longrightarrow \underset{kalia\;formiato}{HCOOK} }</math></big> |- |} </center> === Sintezo 5 === * Per interagado de '''kalia hidrido''' kaj '''karbona unuoksido''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<big><math>\mathsf{\underset{kalia\;hidroksido}{KOH} + \;\underset{karbona\;unuoksido}{CO}\longrightarrow \underset{kalia\;formiato}{HCOOK} }</math></big> |- |} </center> === Sintezo 6 === * Per interagado de [[metila formiato]] kaj [[kalia hidroksido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<big><math>\mathsf{\underset{metila\;formiato}{HCOOCH_3}+4\;\underset{kalia\;hidroksido}{KOH}\longrightarrow \underset{kalia\;formiato}{HCOOK} + \underset{metanolo}{CH_3OH} }</math></big> |- |} </center> === Sintezo 7 === * Per interagado de [[kalia sulfato]], [[kalcia hidroksido]] kaj '''karbona unuoksido''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<big><math>\mathsf{\underset{kalia\;sulfato}{K_2SO4} + \;\underset{kalcia\;hidroksido}{Ca(OH)_2} + 2\;CO\longrightarrow \underset{kalcia\;sulfato}{CaSO_4} + 2\;\underset{kalia\;formiato}{HCOOK}}</math></big> |- |} </center> === Sintezo 8 === * Pere de reago kun etanolo kaj '''kalia hipoklorito''' donante [[kloroformo]]n, [[kalia klorido|kalian kloridon]], [[kalia hidroksido|kalian hidroksidon]] kaj akvon: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<big><math>\mathsf{\underset{etanolo}{C_2H_5OH}+4\;\underset{kalia\;hipoklorito}{KOCl}\longrightarrow \underset{kloroformo}{CHCl_3} + \underset{kalia\;formiato}{HCOOK} + \underset{kalia\;klorido}{KCl} + 2\;\underset{kalia\;hidroksido}{KOH} + H_2O}</math></big> |- |} </center> == Reakcioj == * Ĝi reakcias kun [[sulfata acido]] por estigi [[formiata acido|formiatan acidon]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<big><center><math>\mathrm{2\ HCOOK + H_2SO_4 \longrightarrow 2\ HCOOH + K_2SO_4}</math></center></big> |- |} </center> * Sub temperaturoj pli altaj ol {{GdC|400}} ĝi fariĝas [[Kalia oksalato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<big><center><math>\mathrm{2\ HCOOK \ \xrightarrow { \ \Delta \ } \ \ (COO)_2K_2 + H_2 \uparrow}</math></center></big> |- |} </center> * Kaj [[Kalia oksalato]] malkomponiĝas en [[Kalia karbonato|kalian karbonaton]] kaj [[karbona unuoksido|karbonan unuoksidon]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<big><center><math>\mathrm{2\ HCOOK \ \ \xrightarrow { >290^{o} } \ \ K_2CO_3 + CO \uparrow}</math></center></big> |- |} </center> == Literaturo == * [http://www.chemicalbook.com/CASEN_590-29-4.htm Chemical Book] * [https://web.archive.org/web/20170823210906/https://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/a?dbs+hsdb:@term+@DOCNO+5707 Toxnet] * [https://books.google.com.br/books?id=5Xy5jHSwgTwC&pg=PA77&dq=Potassium+formate&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Potassium%20formate&f=false Proceedings of the Symposium on Energy and Electrochemical Processing for a ...], Clifford W. Walton, Eric J. Rudd * [https://books.google.com.br/books?id=V-D4DQAAQBAJ&pg=PA737&dq=Potassium+formate&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Potassium%20formate&f=false ICIPEG 2016: Proceedings of the International Conference on Integrated ...], Mariyamni Awang, Berihun Mamo Negash, Nur Asyraf Md Akhir, Luluan Almanna Lubis, Abdul Ghani Md. Rafek * [https://books.google.com.br/books?id=kS6lCgAAQBAJ&pg=PA554&dq=Potassium+formate&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Potassium%20formate&f=false Composition and Properties of Drilling and Completion Fluids], Ryen Caenn, HCH Darley, George R. Gray * [https://books.google.com.br/books?id=9gUjTLy5l18C&pg=PA104&dq=Potassium+formate&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Potassium%20formate&f=false Hydraulic Fracturing Chemicals and Fluids Technology], Johannes Fink == Vidu ankaŭ == * [[Kalia acetato]] * [[Kalia hidroksido]] * [[Kalia nitrato]] * [[Kalia nitrito]] * [[Kalia sulfato]] * [[Kalia sulfito]] * [[Kalia bisulfato]] == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|kemio}} {{Neorganikaj saloj de kalio}} {{Organikaj saloj de kalio}} [[Kategorio:Formiataj esteroj‎]] [[Kategorio:Formiatoj]] [[Kategorio:Kaliaj kombinaĵoj]] nj8lzf3sfevwpy20bycguo8od3mt5dg 0 590993 9483087 8682660 2026-09-28T10:43:23Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9483087 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=15% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Kalia etanato</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:K%2B.svg|30px]][[Dosiero:Acetat-Ion.svg|150px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la <br />Kalia acetato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium acetate 3D.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la <br />Kalia acetato''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Kalia salo de la acetata acido * Kalia salo de la etanata acido * Kalia etanato |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C2H3KO2'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=127-08-2 127-08-2] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.29104.html 29104] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/31371 31371] |- |'''Merck Index'''||15,7726 |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||senkoloraj aŭ blankaj likveskaj kristaloj |- |[[Molmaso]]||98.142 g·mol⁻¹ |- |[[Denseco]]|| 1.57g cm⁻³ |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|292}} |- |[[Bolpunkto]]||malkomponiĝas |- |[[Konstanto pri dissociigo de acidoj|Acideco (pKa)]]||4.54<ref>[http://foodb.ca/compounds/FDB015417 FooDB]</ref> |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:2000 g/L |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||3250&nbsp;mg/kg (buŝe) |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R36/37/38|R36/37/38]] <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.apolloscientific.co.uk/downloads/msds/OR11032_msds.pdf |titolo=Apollo Scientific |alirdato=2017-08-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170824013108/http://www.apolloscientific.co.uk/downloads/msds/OR11032_msds.pdf |arkivdato=2017-08-24 }}</ref> |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S22|S22]] [[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#S28|S28]] [[Listo da S-Deklaroj#S36/37/39|S36/37/39]] [[Listo da S-Deklaroj#R45|S45]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']] |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo-piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}} </center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|302|315|319|335}}<ref>[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Potassium_acetate#section=GHS-Classification Pubchem]</ref> |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|264|270|271|280|301+312|302+352|304+340|305+351+338|312|321|330|332+313|337+313|362|403+233|405|501}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Kalia acetato''' estas kalia salo de la [[acetata acido]] kaj uzatas kiel malglaciigagento anstataŭ [[kalcia klorido]] aŭ [[magnezia klorido]]. Ĝi donas la avantaĝon esti malpli agresema sur la sojlo kaj malpli koroda, kaj pro tiu kialo ĝi preferatas en la aviadilaj vojoj. Tamen, ĝi estas pli altkosta. Kalia acetato ankaŭ uzatas kiel fajrestigagento pro ĝia kapableco je malvarmigado krom formi kruston sur la brulantoleoj. == Sintezoj == === Sintezo 1 === * Kalia acetato estas preparata per agado de la [[kalia hidroksido]] sur [[acetata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<big><math>\mathsf{KOH + H_3C-COOH \, \longrightarrow \, H_3C-COOK + H_2O }</math></big> |- |} </center> === Sintezo 2 === * Kalia acetato estas preparata per agado de la [[kalia karbonato]] sur [[acetata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<big><math>\mathsf{K_2CO_3 + 2\;H_3C-COOH \, \longrightarrow \, 2\;H_3C-COOK + CO_2 \uparrow + H_2O }</math></big> |- |} </center> == Literaturo == * [https://web.archive.org/web/20170824012007/https://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/a?dbs+hsdb:@term+@DOCNO+688 Toxnet] * [http://www.merckmillipore.com/BR/pt/product/Potassium-acetate,MDA_CHEM-104820?ReferrerURL=https%3A%2F%2Fwww.google.com.br%2F Merck Millipore] * [https://books.google.com.br/books?id=-zG1pnP0x9gC&pg=PA61&dq=potassium+acetate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjKs9ri2e3VAhXHG5AKHd50AowQ6AEIPDAD#v=onepage&q=potassium%20acetate&f=false Process Chemistry in the Pharmaceutical Industry, Volume 2: Challenges in an ...], Kumar Gadamasetti, Tamim Braish * [https://books.google.com.br/books?id=D9cmgwphk4sC&pg=PA290&dq=potassium+acetate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjKs9ri2e3VAhXHG5AKHd50AowQ6AEISjAF#v=onepage&q=potassium%20acetate&f=false Organo-Clay Complexes and Interactions], Shmuel Yariv, Harold Cross * [https://books.google.com.br/books?id=UbPpoeV-v1sC&pg=PA421&dq=potassium+acetate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjKs9ri2e3VAhXHG5AKHd50AowQ6AEIUDAG#v=onepage&q=potassium%20acetate&f=false Techniques and Experiments For Organic Chemistry], Addison Ault * [https://books.google.com.br/books?id=yVCSKt-zI3UC&pg=PA207&dq=potassium+acetate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjzjue43e3VAhVIg5AKHUN-CSk4ChDoAQhbMAc#v=onepage&q=potassium%20acetate&f=false Adult IV Medications Manual], Cleveland Clinic Foundation * [https://books.google.com.br/books?id=6UNGDx4ifDcC&pg=PA75&dq=potassium+acetate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjzjue43e3VAhVIg5AKHUN-CSk4ChDoAQhpMAk#v=onepage&q=potassium%20acetate&f=false Fluid and Electrolyte Balance], Norma M. Metheny == Vidu ankaŭ == * [[Kalia formiato]] * [[Kalia hidroksido]] * [[Kalia nitrato]] * [[Kalia nitrito]] * [[Kalia sulfato]] * [[Kalia sulfito]] * [[Kalia bisulfato]] == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Neorganikaj saloj de kalio}} {{Organikaj saloj de kalio}} {{Acetatoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Acetatoj]] [[Kategorio:Kaliaj kombinaĵoj|acetato]] [[Kategorio:E-numeraj aldonaĵoj]] [[Kategorio:Komponantoj de mortiga injekto]] a47n5oc4l658vd0mjilcchjdyckqo0e 0 591000 9483106 9476056 2026-09-28T11:13:32Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9483106 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Natria sulfato}} {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=15% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Kalia sulfato</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center><big>[[Dosiero:Potassium sulfate sticks.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Bastona kemia strukturo de la <br />Kalia sulfato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium sulfate 3D.png|200px|kalia sulfato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la <br />Kalia sulfato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Arcanite.jpg|200px]]</center> |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''<small>Arkanito:erco de kalia sulfato.</small>''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Kalia salo de [[sulfata acido]] * Arcanum duplicatum * Tartarus vitriolatum * Sal polychrestum * Arcanum holsteiniense |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''K|2|SO|4'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=7778-80-5 7778-80-5] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.22915.html 22915] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/24507 24507] |- |'''Merck Index'''||15,7793 |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||blankaj senodoraj kristaloj |- |[[Molmaso]]||174.259 g·mol⁻¹ |- |[[Denseco]]|| 2.66g cm⁻³ |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|1067}} |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|1689}} |- |[[Refrakta indico]]||{{refraktindico|T=20|λ=761|k=4.0|1.4957}} |- |[[Konstanto pri dissociigo de acidoj|Acideco (pKa)]]||4.76 |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:111 g/L |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||6600&nbsp;mg/kg (buŝe) |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']] |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo-piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}} </center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|302|315|319|335}}<ref> [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Potassium_acetate#section=Consumer-Uses Pubchem]</ref> |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|264|270|271|280|301+312|302+352|304+340|305+351+338|312|321|330|332+313|337+313|362|403+233|405|501}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Kalia sulfato''' estas blanka neorganika kalia salo de [[sulfata acido]], nature trovata sub la nomo '''arkanito''' kaj konata en la antikveco kiel "Kali Sulphuricum".<ref>[https://books.google.com.br/books?id=6yEU8xqJObQC&pg=PA28&dq=potash+sulphuricum&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjrkoPT_e3VAhXGUZAKHeshB3oQ6AEIJzAA#v=onepage&q=potash%20sulphuricum&f=false The Biochemic System of Medicine], George W. Carey</ref> Kiam kalia sulfato varmiĝas kun akvo, aŭ kiam agitata en flakono, la kristaloj estigas multebranĉan spiralan strukturon ĉe deponiĝo. Kalia sulfato povas esti karakterizata por la esploroj pri spiralaj strukturoj en laboratorio. Kalia sulfato uzatas en la produktado de sterkoj (provizante plantojn kaj vegetalojn per kalio kaj sulfuro), [[kalia aluno]], [[kalia karbonato]] kaj vitro-fabrikado. En analiza kemio, ĝi uzatas por la identigo de la nitrogeno per la Kjeldahl Metodo kaj de proteinoj en nutraĵoj. Ĝi same uzatas pri la elektrostataj efikoj sur pK_a valoroj por fragmentoj de aminoacidoj en la stafilokoka nukleazo. Ĝi ankaŭ utilas por separado de proteino per elektroforezo k uzatas kiel kemia reakcianto en laboratorio. Kalia sulfato estas konata ekde la 14-a jarcento kaj estis studata de [[Johann Rudolph Glauber]] (1604-1670), Robert Boyle (1627-1691) kaj Otto Tachenius (1610-1680). Ĝi ricevis plurajn latinajn nomojn samkiel '''polychrestum Glaseri''' omaĝe al la apotekisto de la 17-a jarcento Christopher Glaser (1615-1678). == Sintezo == === Sintezo 1 === * Procezo Mannheim: Historie, kalia sulfato estas preparata per agado de la [[kalia klorido]] sur [[sulfata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<big><math>\mathsf{2\;KCl + H_2SO_4 \, \underset {reakcio} \xrightarrow {ekzoterma}\, {K_2SO_4} + 2\;HCl }</math></big> |- |} </center> Tamen, kun la tempopaso kaj la kosto de la [[klorida acido]] en la procezo, aliaj naturaj procezoj estis malkovritaj malaltigante la kostojn kaj malpliigante la operaciajn procezojn. === Sintezo 2 === Kalia sulfato ankaŭ prepareblas per endoterma reakcio de la [[kalia bisulfato]] kaj [[kalia klorido]]:<ref>[https://books.google.com.br/books?id=qPkoOU4BvEsC&pg=PA424&dq=Potassium+sulfate&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Potassium%20sulfate&f=false Fertilizer Manual], [[UN Industrial Development Organization]],Int'l Fertilizer Development Center</ref> <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<big><math>\mathsf{KCl + KHSO_4 \, \underset {reakcio} \xrightarrow {endoterma} \, K_2SO_4 + HCl }</math></big> |- |} </center> === Sintezo 3 === Kalia sulfato povas prepariĝi ankaŭ per reakci inter akva solvaĵo de [[sulfura duoksido]], oksigeno kaj [[kalia klorido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<big><math>\mathsf{4\;KCl + 2\;SO_2 + O_2 + 2\,H_2O \, \underset{ }\longrightarrow 2\,K_2SO_4 + 4\;HCl }</math></big> |- |} </center> === Sintezo 4 === Alternative, kalia sulfato povas prepariĝi per reakcio inter akva solvaĵo de [[sulfura duoksido]], oksigeno kaj [[kalia klorido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<big><math>\mathsf{2\;KCl + MgSO_4 \xrightarrow {H_2O}\, K_2SO_4 + MgCl_2 } </math></big> |- |} </center> == Reakcio == * Kalia sulfato kaj aluminia sulfato fandiĝas por doni belajn kristalojn trovatajn en la naturo, konatajn kiel [[aluno]]n: <center> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- |<big><math>\mathsf{K_2SO_4 + Al_2(SO_4)_3 \, \underset{ }\longrightarrow \, }</math>|| [[Dosiero:Alum-(K)-180767.jpg|eta|100px|Aluno de kalio kaj aluminio]] |- |} </center> == Literaturo == * [http://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_EN_CB8690168.htm Chemical Book] * [https://www.merckmillipore.com/BR/pt/product/Potassium-sulfate,MDA_CHEM-105152?ReferrerURL=https%3A%2F%2Fwww.google.com.br%2F Merck Millipore] * [https://web.archive.org/web/20170824012506/https://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/a?dbs+hsdb:@term+@DOCNO+5047 Toxnet] * [http://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=7778-80-5 NIST Webbook] * [https://books.google.com.br/books?id=TST-BAAAQBAJ&pg=PA122&dq=Potassium+sulfate&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Potassium%20sulfate&f=false Chemical Fertilizers: Proceedings of the XVII International Congress ...], Giacomo Fauser * [https://books.google.com.br/books?id=zNicdkuulE4C&pg=PA723&dq=Potassium+sulfate&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Potassium%20sulfate&f=false Industrial Minerals & Rocks: Commodities, Markets, and Uses], Jessica Elzea Kogel * [https://books.google.com.br/books?id=pGDP98XYnA4C&pg=PA210&dq=Potassium+sulfate&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Potassium%20sulfate&f=false Industrial Inorganic Chemistry], Karl Heinz Büchel, Hans-Heinrich Moretto, Dietmar Werner == Vidu ankaŭ == * [[Kalia bisulfato]] * [[Kalia formiato]] * [[Kalia hidroksido]] * [[Kalia nitrato]] * [[Kalia nitrito]] * [[Kalia pirosulfato]] * [[Kalia sulfito]] * [[Natria sulfato]] == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Neorganikaj saloj de kalio}} {{Organikaj saloj de kalio}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Sulfatoj]] [[Kategorio:Kaliaj kombinaĵoj|Sulfato]] [[Kategorio:E-numeraj aldonaĵoj]] [[Kategorio:Neorganikaj fekundigiloj]] p3qu7g5ap813zv8kkbx3ay9f1lyp533 0 591340 9482924 8248310 2026-09-27T22:10:05Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482924 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Jaroslav MELNIK''' (Yaroslav Melnyk, kaj ankaŭ en [[litova]]: Jaroslavas Melnikas, kaj en [[ukraina]]: Ярослав Мельник; 6a de Februaro 1959) estas Ukrain/Litova novelisto, [[filozofo]] kaj kritikisto. Li gradiĝis en la [[Lviva Universitato]] kaj faris postgradajn studojn en la Literatura Instituto Maksim Gorkij de Moskvo. Li laboris por la gazeto ''[[Elle (magazino)|Elle]]'' kaj vivas inter Francio kaj Litovio. Kritikistoj konsideras lin mistikema kaj [[ekzistadismo|ekzistadisma]] verkisto. == Verkoj == * Libero aŭ peko (Laisvė ar nuodėmė): filozofiaj eseoj. Vilnius: Petro ofsetas, 1996. * La Parioj de Edeno (Les Parias d’Eden): romano. Paris: Robert Laffont, 1997. * Ĉambro de granda piano (Rojalio kambarys): longaj kaj mallongaj rakontoj. Vilnius: Lithuanian Writers' Union publishers, 2004 * Mondofino (Pasaulio pabaiga): longaj kaj mallongaj rakontoj. Vilnius: Lithuanian Writers' Union publishers, 2006 * Tre stranga domo (Labai keistas namas): 88 noveloj: filozofiaj miniaturoj. Vilnius: Lithuanian Writers' Union publishers, 2008 * Malproksima spaco (Tolima erdvė): romano. Vilnius: Lithuanian Writers' Union publishers, 2008 * Vojo al Paradizo (Kelias į rojų): surrealisma novelo, longaj kaj mallongaj rakontoj. Vilnius: Baltos lankos, 2010. * Fonalvoku min, alparolu min (Телефонуй мені, говори зі мною): novelo, longaj kaj mallongaj rakontoj. Kiev: Tempora, 2012. * Pariza taglibro (Paryžiaus dienoraštis): eseoj. Vilno: Alma littera, 2013 * Malproksima spaco (Далекий простір, en ukraina): novelo. Ĥarkov: Family Leisure Club, 2013 * Maŝa, aŭ Post-faŝismo (Maša, arba Postfašizmas, en litova): novelo. Vilnius: Alma littera, 2013 * Kial mi ne lacas vivi (Чому я не втомлююся жити): longaj kaj mallongaj rakontoj. Charkiv: Family Leisure Club, 2014 * Anoreksio (Anoreksija): 22 mallongaj rakontoj. Vilnius: Alma littera, 2013 * Maŝa, aŭ Post-faŝismo (Маша, або постфашизм, en ukraina): novelo. Lviv: The Old Lion Publishing House, 2016 * Ĉielsenjoroj: novelo. Vilnius: Alma littera, 2016 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20170910204505/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2013/ukraine-book-awards-winners.html BBC Book of the Year] * [http://www.booksfromlithuania.lt/en/node/10462 Books from Lithuania]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.transcript-review.org/en/issue/transcript-34-science-fiction-and-political-fantasy/jaroslavas-melnikas/more-about-the-author Transcript] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160119023517/http://www.transcript-review.org/en/issue/transcript-34-science-fiction-and-political-fantasy/jaroslavas-melnikas/more-about-the-author |date=2016-01-19 }} * [http://www.mmcentras.lt/constructive-illogicality-or-postmodern-allegories/78593 CONSTRUCTIVE ILLOGICALITY OR POSTMODERN ALLEGORIES. About Melnik's prose] * [http://britishlibrary.typepad.co.uk/european/2013/12/bbc-ukrainian-book-of-the-year-2013.html#sthash.NHRKxwGa.dpuf British library] {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Melnik, Jaroslav}} [[Kategorio:Litovaj verkistoj]] [[Kategorio:Ukrainaj verkistoj]] [[Kategorio:Ukrainaj filozofoj]] rnt6weep1ra1f24sevfnyizl05p2900 0 592459 9482813 8680710 2026-09-27T12:59:03Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482813 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=15% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Indolo-acetata acido</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Indol-3-ylacetic_acid.svg|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la <br />Indolo-acetata acido''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Indole-3-acetic_acid_3D_ball.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la <br />Indolo-acetata acido''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Indolacetato * Heteroaŭksino * Rizopino |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|10|H|9|NO|2'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=87-51-4 87-51-4] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.780.html 780] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/802 802] |- |'''Merck Index'''||15,5004 |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||blanka lumsensiva solidaĵo |- |[[Molmaso]]||175.187 g·mol⁻¹ |- |[[Denseco]]|| 1.183g cm⁻³ |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|167}}<ref>[http://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_US_CB8783347.aspx Chemical Book]</ref> |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|249}} |- |[[Refrakta indico]]||{{refraktindico|T=20|λ=761|k=4.0|1.6940}} |- |[[Konstanto pri dissociigo de acidoj|Acideco (pKa)]]||4.75 |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:8 g/L |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||500&nbsp;mg/kg (buŝe) |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']] |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo-piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}} </center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|315|319|335}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/indole-3-acetic_acid#section=Hazards-Identification |titolo=Pubchem |alirdato=2017-09-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170913140101/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/indole-3-acetic_acid#section=Hazards-Identification |arkivdato=2017-09-13}}</ref> |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|264|271|280|302+352|304+340|305+351+338|312|321|332+313|337+313|362|403+233|405|501}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Indolo-acetata acido''' aŭ '''IAA''' estas organika kombinaĵo, senkolora aŭ blanka lumsensiva solidaĵo rezultanta el interagado de la [[indolo]] kaj [[acetata acido]]. Ĝi estas la plej ordinara planto-hormono apartenanta al la klaso de la aŭksinoj. Indolo-acetata acido estas malmulte solvebla en akvo kaj [[kloroformo]], tre solvebla en [[etanolo]] kaj [[metanolo]], kaj solvebla en [[duetila etero]] kaj [[acetono]]. Indolo-acetata acido estas degrada produkto en la metabolo de la [[triptofano]] kaj ofte ĝi produktatas per agado de bakterioj en la mamuloj-intestoj. Aliaj endogena produktato de indolo-acetata acido ankaŭ okazas en mamuloj-histoj. Ĝi povas estiĝi per senkarboksiligo de la [[triptamino]] aŭ per oksidiva [[amoniako|senaminigo]] de la [[triptofano]]. IAA ofte okazas en malaltaj niveloj en la [[urino]] kaj trovatas en altaj niveloj en la urino de pacientoj kun '''fenilketonurio'''. En 1933, Fritz Kögl (1897-1959) malkovris ke la indolo-acetata acido estas grava planto-hormono. IAA, samkiel la plejmulto el aliaj aŭksinoj, ankaŭ konatas pro la kunagado rilate al aliaj planto-hormonoj. Ekzemple, la proporcio de aŭksino rilate al '''citokinino''' en certaj vegetalaj histoj determinas la ekaperon de radikoj kaj burĝonoj. == Sintezoj == === Sintezo 1 === * Kemie, indol-acetata acido estiĝas per reakcio de la [[indolo]] kaj [[glikolata acido]] en alkala medio sub {{GdC|250}}:<ref>[http://www.orgsyn.org/demo.aspx?prep=CV5P0654 Organic Syntheses]</ref> <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Indole-3D-balls-2.png|100px|indolo]]+[[Dosiero:Glycolic_acid3d.png|70px|glikolata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [-H_2O\,-KCl]{+KOH\,+HCl}\, }</math>[[Dosiero:Indole-3-acetic_acid_3D_ball.png|100px|3-indolo-acetata acido]] |} </center> === Sintezo 2 === * Preparado ekde la [[acetofenono]], [[hidrazino]] kaj [[kloroacetata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Acetophenone 3D.png|90px|acetofenono]]+[[Dosiero:Hydrazine 3D.png|50px|hidrazino]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [-H_2O]{-NH_3}\, }</math>[[Dosiero:Indole-3D-balls-2.png|100px|indolo]]+[[Dosiero:Chloroacetic acid 3D.png|70px|kloroacetata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Indole-3-acetic_acid_3D_ball.png|80px|3-indolo-acetata acido]]+[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40px|klorida acido]] |} </center> === Sintezo 3 === * Preparado per interagado de la [[anilino]], "etilenoglikolo" kaj [[kloroacetata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Aniline 3D.png|50px|anilino]]+[[Dosiero:Ethylene glycol 3D.png|100px|etilenoglikolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [-3\,H_2O]{KMnO_4}\, }</math>[[Dosiero:Indole-3D-balls-2.png|100px|indolo]]+[[Dosiero:Chloroacetic acid 3D.png|70px|kloroacetata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Indole-3-acetic_acid_3D_ball.png|100px|3-indolo-acetata acido]]+[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40px|klorida acido]] |} </center> == Literaturo == * [https://www.nwmissouri.edu/naturalsciences/sds/i/Indole-3-acetic%20acid.pdf Northwest Missouri State University] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150523025418/http://www.nwmissouri.edu/naturalsciences/sds/i/Indole-3-acetic%20acid.pdf |date=2015-05-23 }} * [https://www.caymanchem.com/msdss/16954m.pdf Cayman Chemical] * [http://www.nilechemicals.com/Indole-3-acetic%20acid%20msds%20lab.htm Nile Chemicals] * [https://books.google.com.br/books?id=NS7rCAAAQBAJ&pg=PA494&dq=Indole-acetic+acid&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiS8vu3t6HWAhWLSSYKHVZ3DKoQ6AEITDAG#v=onepage&q=Indole-acetic%20acid&f=false Fortschritte der Chemie Organischer Naturstoffe / Progress in the Chemistry ...] * [https://books.google.com.br/books?id=bSOsBAAAQBAJ&pg=PA377&dq=Indole-acetic+acid&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiS8vu3t6HWAhWLSSYKHVZ3DKoQ6AEIXzAJ#v=onepage&q=Indole-acetic%20acid&f=false Sustainable Agriculture Reviews, Volume 15], Eric Lichtfouse * [https://books.google.com.br/books?id=GxmbM6X4GBsC&pg=PA63&dq=Indole-acetic+acid&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwj9yK3mt6HWAhWF5yYKHR6zBTM4ChDoAQgmMAA#v=onepage&q=Indole-acetic%20acid&f=false Peroxidases and Catalases: Biochemistry, Biophysics, Biotechnology and ...], H. Brian Dunford * [https://books.google.com.br/books?id=0DfYJsVRmUcC&pg=PA411&dq=Indole-acetic+acid&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwj9yK3mt6HWAhWF5yYKHR6zBTM4ChDoAQhGMAU#v=onepage&q=Indole-acetic%20acid&f=false Botany: An Introduction to Plant Biology], James D. Mauseth == Vidu ankaŭ == * [[Indolo]] * [[Acetata acido]] * [[Glutamata acido]] * Fenil[[hidrazino]] * [[Hermann Emil Fischer]] (1852-1919) * [[Indolo-butirata acido]] * [[Triptamino]] == Kunrilataj temoj == <center> <Gallery> Indole-3D-balls-2.png|<center><big>'''[[Indolo]]'''</big></center> Melatonin_molecule_ball.png|<center><big>'''[[Melatonino]]'''</big></center> L-Tryptophan-3D-balls.png|<center><big>'''[[Triptofano]]'''</big></center> Tryptamine3D.png|<center><big>'''[[Triptamino]]'''</big></center> Serotonin-Spartan-HF-based-on-xtal-3D-balls-web.png|<center><big>'''[[Serotonino]]'''</big></center> Indole-3-acetic_acid_3D_ball.png|<center><big>'''Indolo-acetata acido'''</big></center> Indole-3-butyric acid 3D.png|<center><big>'''[[Indolo-buterata acido]]'''</big></center> Indole-3-propionic acid 3D.png|<center><big>'''[[Indolo-propionata acido]]'''</big></center> </Gallery> </center> == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Aŭksinoj]] [[Kategorio:Planta fiziologio]] [[Kategorio:Acetataj acidoj]] [[Kategorio:Indoloj|acetata acido]] [[Kategorio:Reguligantoj de planta kresko]] 5cutlxwqr4qk5p63nkybvi9pua2k1vj 0 592470 9482815 8680711 2026-09-27T12:59:11Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482815 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=15% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Indol-buterata acido</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Indole-3-butyric_acid.svg|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la <br />Indol-buterata acido''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Indole-3-butyric acid 3D.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la <br />Indol-buterata acido''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Zea_mays_-_K%C3%B6hler%E2%80%93s_Medizinal-Pflanzen-283.jpg|150px]]</center> |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''<small>Indolo-buterata acido nature trovata en la foliaro kaj semaro de [[maizo]]j, [[fazeolo]]j kaj [[lento]]j.</small>''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Indolila buterata acido * Indol-buterata acido |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|12|H|13|NO|2'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=133-32-4 133-32-4] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.8298.html 8298] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/8617 8617] |- |'''Merck Index'''||15,5005 |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||blankaj aŭ flavaj kristaloj |- |[[Molmaso]]||203.241 g·mol⁻¹ |- |[[Denseco]]|| 1.252g cm⁻³ |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|125}} |- |[[Ekflama temperaturo]]||{{GdC|211.8}} |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:0.25 g/L |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||100&nbsp;mg/kg (buŝe) |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']] |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo-piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|06|07}} </center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Damaĝo |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|301|315|319|335}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Indole-3-butyric_acid#section=GHS-Classification |titolo=Pubchem |alirdato=2017-09-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170913183534/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Indole-3-butyric_acid#section=GHS-Classification |arkivdato=2017-09-13}}</ref> |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|264|270|271|280|301+310|302+352|304+340|305+351+338|312|321|330|332+313|337+313|362|403+233|405|501}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Indol-3-buterata acido''' aŭ '''IBA''' estas organika kombinaĵo, blankaj aŭ flavaj kristaloj rezultanta el interagado de la [[indolo]] kaj [[buterata acido]]. Ĝi estas nesolvebla en akvo kaj [[kloroformo]] sed solvebla en [[etanolo]], [[duetila etero]] kaj [[acetono]]. IBA estas planto-hormono apartenanta al la familio de la '''aŭksinoj''' kaj estas komerca ingredienco trovataj en multaj produktoj por enradikigo de hortikulturaĵoj. == Sintezo == * Indolo-acetata acido estas preparata per agado de la [[indolo]] sur '''gamo-butero-laktono''' en ĉeesto de PTC (faztransiga katalizilo) kaj [[kalia hidroksido]], sekvata per reakcio kun forta acido: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |[[Dosiero:1H-indole 200.svg|100px]] + [[Dosiero:Gamma-Butyrolactone.svg|100px]] <big><math>\mathsf{ \underset {+HCl} \xrightarrow {PTC+KOH} }</math></big> [[Dosiero:Indole-3-butyric_acid.svg|100px]] |- |} </center> γ-butero-laktono okazas en etaj kvantoj ĉe kelkaj vinoj sed por komercaj uzoj ĝi estas sintezita. Samkiel ĝia uzo kiel gustigagento, ĝi uzatas kiel solvanto kaj reakcianto en kemio. Kvankam ĝi ne estas medicino-aktiva, ĝi estas antaŭ-drogo por la produktado de γ-hidrokso-buterata acido. == Kunrilataj temoj == <center> <Gallery> Indole-3D-balls-2.png|<center><big>'''[[Indolo]]'''</big></center> Melatonin_molecule_ball.png|<center><big>'''[[Melatonino]]'''</big></center> L-Tryptophan-3D-balls.png|<center><big>'''[[Triptofano]]'''</big></center> Tryptamine3D.png|<center><big>'''[[Triptamino]]'''</big></center> Serotonin-Spartan-HF-based-on-xtal-3D-balls-web.png|<center><big>'''[[Serotonino]]'''</big></center> Indole-3-acetic_acid_3D_ball.png|<center><big>'''[[Indolo-acetata acido]]'''</big></center> Indole-3-butyric acid 3D.png|<center><big>'''Indolo-buterata acido'''</big></center> Indole-3-propionic acid 3D.png|<center><big>'''[[Indolo-propionata acido]]'''</big></center> </Gallery> </center> == Literaturo == * [http://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_EN_CB3286999.htm Chemical Book] * [http://www.merckmillipore.com/BR/pt/product/Indole-3-butyric-acid,MDA_CHEM-100354?ReferrerURL=https%3A%2F%2Fwww.google.com.br%2F Merck Millipore] * [http://www.sigmaaldrich.com/catalog/product/sigma/57310?lang=pt&region=BR Sigma Aldrich] * [https://link.springer.com/article/10.1023/A:1010746806891 Springer Link] * [https://books.google.com.br/books?id=ucilIjrex5cC&pg=PA353&dq=indole-3-butyric+acid+preparation&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=indole-3-butyric%20acid%20preparation&f=false Handbook of Plant Science, Volume 1], Keith Roberts * [https://books.google.com.br/books?id=d08GzZFPRYcC&pg=PA121&dq=indole-3-butyric+acid&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiG6Pv40aHWAhUHmJAKHUK3BWcQ6AEIVzAH#v=onepage&q=indole-3-butyric%20acid&f=false Biochemistry and Molecular Biology of Plant Hormones], P.J.J. Hooykaas, M.A. Hall, K.R. Libbenga * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2923913/ NCBI Resources] == Vidu ankaŭ == * [[Fenil-acetata acido]] * Indoksila sulfato * [[Indolo-acetaldehido]] * [[Indolo-acetamido]] * [[Indolo-acetata acido]] * [[Indolo-acetonitrilo]] * [[Indolo-akrilata acido]] * Indolo-glicerolo * [[Indolo-karbinolo]] * [[Indolo-karboksaldehido]] * [[Indolo-laktata acido]] * [[Indolo-piruvata acido]] * [[Indolo-propionata acido]] * [[Indolo-propionamido]] * Naftaleno-acetata acido * [[Triptofolo|Indolo-etanolo]] == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|kemio}} [[Kategorio:Aŭksinoj]] [[Kategorio:Indoloj|buterata acido]] [[Kategorio:Karboksilataj acidoj]] [[Kategorio:Reguligantoj de planta kresko]] s5fs5ty6tut91qx01qc8023akxt1n9x 0 599370 9482835 9479056 2026-09-27T14:05:28Z Crosstor 3176 /* R */ 9482835 wikitext text/x-wiki Jen listo de elektitaj famaj [[hungaroj]], kiuj naskiĝis en [[Budapeŝto]] laŭ alfabeto. (Pri la ceteraj famuloj vidu ankaŭ la [[:Kategorio:Distriktoj de Budapeŝto|artikolojn pri distriktoj de Budapeŝto]] (ekzemple [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Újpest]]) kaj pri [[Pest (urbo)|Pest]] kaj [[Buda]] antaŭ [[1873]] (kiuj naskiĝis en tiuj lokoj): [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Pest]], [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Buda]]!) * Pri (A-F) la liston vi vidos: [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto (A-F)]]! * Pri (G-K) la liston vi vidos: [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto (G-K)]]! * Pri (S-Z) la liston vi vidos: [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto (S-Z)]]! {{EnhavTabelo|alf=L}} == L == {{Div col|cols = 3}} * [[András Laár]], [[aktoro]] * [[János Lackfi]], [[poeto]] * [[László Lackó]], [[geografo]] * [[László Laczina]], [[reĝisoro]] * [[Miklós Laczkovich]], [[matematikisto]] * [[Ildikó Laczó]], [[operkantisto]] * [[Miklós Lackó]], historiisto * [[Andrea Ladányi]], [[baletisto]] * [[Erzsébet Ladányi]], [[arkivisto]] * [[László Ladányi (poeto)]] * [[János Ladik]], [[biokemiisto]] * [[Margit Ladomerszky]], aktoro * [[Lajcsi Lagzi]], ŝlagrokantisto * [[Pál Lajkó]], radiologo * [[Béla Lajta]], [[arkitekto]] * [[Gábor Lajta]], [[grafikisto]] * [[Lajos Lajtai]], [[komponisto]] * [[Ábel Lajtha]], [[kuracisto]] * [[László Lajtha]], komponisto * [[László György Lajtha]], kuracisto * [[László Lakatos]], [[verkisto]] * [[Roby Lakatos]], [[violonisto]] * [[Sándor Lakatos]], violonisto * [[Gabriella Lakatos (baletisto)]] * [[Aladár Laklóth]], aktoro * [[László Lakner]], [[pentristo]] * [[Sándor Lakos]], politikisto * [[Éva Laky]], kajakisto * [[Vanda Lamm]], [[juristo]] * [[András Lánczi]], [[filozofo]] * [[István Láng (komponisto)]] * [[Judit Láng]], arkitekto * [[Júlia Lángh]], ĵurnalisto * [[István Lantos]], [[pianisto]] * [[Mihály Lantos]], [[futbalisto]] * [[Robert Lantos]], filmproduktoro * [[Tom Lantos]], [[politikisto]] * [[János Lányi]], biokemiisto * [[Miklós Lányi]], pulmonologo * [[Béla Las-Torres]], naĝisto * [[András László (budhisto)]] * [[Ervin László]], pianisto * [[János László]], psikologo * [[Miklós László]], aktoro * [[Tamás László]], arkitekto * [[Árpád Latabár (1963)]], aktoro * [[Kálmán Latabár (1938)]], aktoro * [[Zoltán Latinovits]], aktoro * [[József Laux]], drumisto * [[Rezső Lavotta]], komponisto * [[Péter Lax]], matematikisto * [[Csaba Lázár]], aktoro * [[Ervin Lázár]], verkisto * [[Sándor Lázár (aktoro)]] * [[Gergely Leblanc]], baletisto * [[Győző Leblanc]], operkantisto * [[Ferenc Ledényi]], juĝisto * [[Emma Léderer]], historiisto * [[Erzsébet Légrády]], [[apotekisto]] * [[Sándor Légrády]], grafikisto * [[György Lehel]], [[dirigento]] * [[István Lehoczki]], karikaturisto * [[Márk Lelkes]], skulptisto * [[Dezső Lemhényi (akvopilkisto)]] * [[Károly Lempert]], [[kemiisto]] * [[László Lempert]], matematikisto * [[Ödön Lénárd]], piaristo * [[Sándor Lénárd]], kuracisto * [[Ágota Lénárt]], psikologo * [[György Lencz]], aktoro * [[Ervin Lendvai]], komponisto * [[Ferenc Lendvay (reĝisoro)]] * [[József Lendvay]], violonisto * [[Kamilló Lendvay]], komponisto * [[Péter Léner]], [[reĝisoro]] * [[Adalbert Béla Lengyel]], [[fizikisto]] * [[Balázs Lengyel]], kritikisto * [[Emil Lengyel]], ĵurnalisto * [[Gábor Lengyel]], [[rabeno]] * [[György Lengyel]], reĝisoro * [[Mária Lengyel]], internisto * [[Márton Lengyel]], fremdultrafikisto * [[Péter Lengyel]], verkisto * [[Péter Lengyel (biokemiisto)]] * [[Tamás Lengyel]], aktoro * [[József Lenz]], [[pograndisto]] * [[Klára Lenz]], gobelinisto * [[István Lerch]], muzikisto * [[Steffie Lerch]], ilustristo * [[György Leszkovszky]], pentristo * [[Tibor Lesznek]], aktoro * [[Katalin Lévai]], [[ministro]] * [[Jenő Lévay]], grafikisto * [[Katalin Lévy]], psikanalizisto * [[Lajos Lévy]], internisto * [[András Libik]], [[filmisto]] * [[György Libik]], maŝininĝeniero * [[István Lichteneckert]], skermisto * [[Imre Lichtenfeld]], trejnisto * [[Éva Lieber]], pentristo * [[Lucy Liebermann]], altlerneja instruisto * [[Erika Ligeti]], skulptisto * [[Erzsébet Ligeti]], kuracisto * [[József Ligeti]], [[baletisto]] * [[Juliska Ligeti]], aktoro * [[Magda Ligeti]], psikanalizisto * [[Pál Ligeti]], arkitekto * [[Arisztid Lindenmayer]], biologo * [[Béla Linder]], ministro * [[Ernő Lindner (kemiisto)]] * [[Károly Lindner]], kemiisto * [[Attila Lipcsey]], psikiatro * [[Tamás Lipták]], matematikisto * [[Antal Lisziewicz]], matematikisto * [[Julianna Lisziewicz]], kemiisto * [[Gábor Lisznyay Szabó]], komponisto * [[György Littasy]], operkantisto * [[Imre Littmann]], kirurgo * [[László Littmann]], kardiologo * [[György Litván]], historiisto * [[Shaoang Liu]], sketisto * [[Shaolin Sándor Liu]], sketisto * [[Lajos Lóczy (1891-1980)]], [[geologo]] * [[Alajos Loczka]], kemiisto * [[Zoltán Lomnici (pli aĝa)]], juĝisto * [[Zsuzsa Lóránt]], skulptisto * [[Katalin Lőrinc]], dancisto * [[Barnabás Lőrincz]], arkeologo * [[Zsuzsa Lőrincz]], arkivisto * [[Endre Lőrinczy]], [[inĝeniero]] * [[Andor Losonczy]], komponisto * [[Tamás Lossonczy]], pentristo * [[Ila Lóth]], aktoro * [[Károly Lotz (ministro)]] * [[Ilona Lovas]], tekstilartisto * [[István Lovas (ĵurnalisto)]] * [[Rozi Lovas]], aktoro * [[Pál Lővei]], arthistoriisto * [[Tibor Lőw]], juĝisto * [[Hédy Lubik]], harpisto * [[Zoltán Lubik]] , kornisto * [[Tibor Lubinszky]], infana aktoro * [[Anna Lucz]], kajakisto * [[Döme Lugosi]], advokato * [[Tibor Lugosi]], klarnetisto * [[László Lugossy (reĝisoro)]] * [[Mária Lugossy]], skulptisto * [[Shaolin Sándor Liu]], sketkuristo * [[Ágnes Lukács]], ilustristo * [[Béla Lukács (fizikisto)]] * [[Ervin Lukács]], dirigento * [[János Lukács (jezuito)]] * [[János Lukács (historiisto)]] * [[László Gergely Lukács]], kuracisto * [[György Lukács]], filozofo * [[József Lukács]], filozofo * [[László Lukács (pastro)]] * [[Lóránt Lukács]], kameraisto * [[Pál Lukács]], aldviolonisto * [[Pál Lukács (aktoro)]] * [[Margit Lukács]], aktoro * [[Gábor Lükő]], etnografo * [[Tibor Lutter]], instruisto * [[Ádám Lux]], instruisto * [[Gyula Lux]], aktoro * [[László Lux]], arkitekto * [[György Luzsa]], radiologo {{Div col end}} == M == {{Div col|cols = 3}} * [[Sándor M. Kiss]], historiisto * [[Gyula Maár]], reĝisoro * [[István Mácsai]], pentristo * [[Pál Mácsai]], aktoro * [[Gyula Macskássy]], animaciisto * [[Veronika Madár]], aktoro * [[Ádám Madaras]], moderna pentatlonisto * [[István Madarassy]], skulptisto * [[Zsuzsa Madarassy]], poeto * [[Walter Madarassy]], skulptisto * [[Gyula Madarassy-Beck]], bankisto * [[Csilla Madarász]], naĝisto * [[Imre Madarász (altlerneja instruisto)]] * [[Iván Madarász]], komponisto * [[Margit Madarász]], tenisisto * [[Andor Máday]], bibliotekisto * [[István Máday]], kuracisto * [[István Magas]], akvopilkisto * [[Judit Magos]], tablotenisisto * [[Gabi Magda]], aktoro * [[Bálint Magyar (ministro)]] * [[Bálint Magyar (teatrohistoriisto)]] * [[Elek Magyar]], ĵurnalisto * [[Gábor Magyar]], violonĉelisto * [[Péter Magyar (juristo)]] * [[Emil Mahrer]], reĝisoro * [[Andrea Mahó]], aktoro * [[Sándor Mahunka]], [[zoologo]] * [[Ági Máhr]], aktoro * [[Júlia Majláth]], komponisto * [[Balázs Major]], arkeologo * [[Ervin Major]], komponisto * [[György Major (arkitekto)]] * [[János Major]], grafikisto * [[Péter Major]], matematikisto * [[István Majoros]], luktisto * [[Júlia Majoros]], aktoro * [[György Majtényi]], historiisto * [[Edit Majzik]], aktoro * [[Endre János Makai]], matematikisto * [[Gábor B. Makara]], kuracisto * [[Ádám Makkai]], [[poeto]] * [[Mihály Makkai]], matematikisto * [[Sándor Makay]], aktoro * [[János Makláry]], aktoro * [[Zoltán Makláry]], aktoro * [[Anna Makovecz]], pentristo * [[Imre Makovecz]], arkitekto * [[Pál Makrai]], aktoro * [[Ferenc Maksay]], arkivisto * [[Bianka Maleczky]], operkantisto * [[Oszkár Maleczky]], operkantisto * [[Andrea Malek]], aktoro * [[Miklós Malek (pli aĝa)]], komponisto * [[Miklós Malek (pli juna)]], kantisto * [[Pál Maliga]], [[biologo]] * [[Béla Málnai]], arkitekto * [[Levente Málnay]], reĝisoro * [[Dezső Malonyai]], verkisto * [[Frigyes Mamcserov]], filmreĝisoro * [[Andor Mándi]], inĝeniero * [[Leslie Mandoki]], drumisto * [[Stefánia Mándy]], poeto * [[József Mandl]], kuracisto * [[György Mándy]], [[botanikisto]] * [[Iván Mándy]], verkisto * [[Krisztián Manhercz]], akvopilkisto * [[Béla Manndorff]], inĝeniero * [[Károly Mannheim]], filozofo * [[Géza Mansfeld]], kuracisto * [[Lajos Mányai]], aktoro * [[Zsuzsa Mányai]], aktoro * [[Zsigmond Mányai]], operkantisto * [[Árpád Marcis]], bestokuracisto * [[Tamás Märcz]], akvopilkisto * [[Csaba Marczinka]], poeto * [[István Mareczky]], drumisto * [[Veronika Marék]], ilustristo * [[Ödön Márffy]] pentristo * [[Ági Margitai]], aktoro * [[Gábor Margittai]], redaktoro * [[Ágnes Marik]], psikiatro * [[Miklós Marik]], [[astronomo]] * [[Péter Marik]], aktoro * [[József Marjai]], ministro * [[Anna Mark]], pentristo * [[Tivadar Márk]], kostumisto * [[Sebestyén Markolt]], skulptisto * [[Attila Márkos]], teatrestro * [[Kálmán Markovits]], akvopilkisto * [[József Márkus (agronomo)]] * [[Péter Márkus]], skulptisto * [[Géza Márky]], aktoro * [[György Markos]], aktoro * [[Olivér Markos]], ministro * [[Alfréd Márkus]], komponisto * [[Gábor Márkus (kuracisto)]] * [[Géza Márkus]], arkitekto * [[György Márkus]], filozofo * [[László Márkus]], aktoro * [[Gábor Maros]], operetkantisto * [[Magda Maros]], skermisto * [[Ádám Marosi]], moderna pentatlonisto * [[György Marosi]], kemiisto * [[József Marosi]], skermisto * [[Paula Marosi]], skermisto * [[Miklós Maróth]], filologo * [[Magda Marsay]], operkantisto * [[István Márta]], komponisto * [[Zsuzsanna Mártha]], muzeologo * [[Miklós Martin]], akvopilkisto * [[János Martinek]], moderna pentatlonisto * [[Károly Martiny]], inĝeniero * [[Endre Marton]], reĝisoro * [[Frigyes Marton]], reĝisoro * [[Éva Marton]], operkantisto * [[Kati Marton]], verkisto * [[László Marton (reĝisoro)]] * [[Péter Márton]], geofizikisto * [[Ferenc Mártonfi]], koreologo * [[Béla Martos]], matematikisto * [[Flóra Martos]], komunisto * [[István Maszlay]], aktoro * [[Lajos Maszlay]], skermisto * [[Antal Matány]], aktoro * [[András Máté]], afiŝisto * [[Gábor Máté (aktoro)]] * [[Gábor Máté (kuracisto)]] * [[Péter Máté]], ŝlagrokantisto * [[Áron Máthé]], instruisto * [[Gábor Máthé]], ĵurnalisto * [[József Máthé]], halterlevisto * [[Tibor Máthé]], kameraisto * [[Árpád Matics]], inĝeniero * [[György Matolcsy]], ministro * [[Mátyás Matolcsy]], politikisto * [[Tamás Matolcsy]], kirurgo * [[Jolán Mátrai]], fizikisto * [[Lajos Mátrai]], skulptisto * [[László Mátrai]], filozofo * [[Erzsi Mátray]], aktoro * [[Ferenc Mátray]], operkantisto * [[Miklós Mattyasovszky]], juristo * [[Mihály Matura]], luktisto * [[Antal Mátyás]], ekonomikisto * [[Attila Mátyás]], gitaristo * [[Bence Mátyássy]], aktoro * [[Szabolcs Mátyássy]], aktoro * [[Ákos Matzon]], pentristo * [[Rezső Maucha]], kemiisto * [[Dóra Maurer]], pentristo * [[Nándor Mauthner]], kemiisto * [[Berta Mayer]], pentristo * [[Zoltán Mechlovits]], tablotenisisto * [[Károly Mécs]], aktoro * [[János Meczner]], reĝisoro * [[Peter Medak]], reĝisoro * [[Anna Medek]], operkantisto * [[István Medgyaszay]], arkitekto * [[Mária Medgyesi]], aktoro * [[Péter Medgyessy]], ĉefministro * [[Mária Mednyánszky]], tablotenisisto * [[László Medura]], neŭrologo * [[Ádám Medveczky]], dirigento * [[Erika Medveczky]], kajakisto * [[Ilona Medveczky]], [[dancisto]] * [[Endre Medvigy]], redaktoro * [[Antal Megyer-Meyer]], pentristo * [[György Méhes (bestokuracisto)]] * [[Kálmán Méhes]], geologo * [[Károly Méhes (kuracisto)]] * [[Lajos Méhes]], ministro * [[Mihály Meixner]], redaktoro * [[József Mekis]], ministro * [[Andrea Meláth]], operkantisto * [[László Melis]], komponisto * [[Edith Meller]], filmaktoro * [[Károly Melles]], dirigento * [[Tamás Mendelényi]], skermisto * [[László Mensáros]], aktoro * [[János Menyhárt]], gitaristo * [[Jenő Menyhárt]], gitaristo * [[Margit Menszáros]], aktoro * [[Magdolna Menszátor]], aktoro * [[Tibor Méray]], verkisto * [[Ferenc Mérei]], [[psikologo]] * [[Gyula Mérei]], [[historiisto]] * [[Zoltán Mericske]], drumisto * [[Béla Merkely]], kardiologo * [[László Mérő]], matematikisto * [[Attila Meskó]], geofizikisto * [[Endre Mester]], kirurgo * [[Ági Mészáros]], aktorino * [[Alajos Mészáros (aktoro)]] * [[András Mészáros (karikaturisto)]] * [[Andor Mészáros (skulptisto)]] * [[Andor Mészáros (historiisto)]] * [[Béla Mészáros (aktoro)]] * [[Erika Mészáros]], kajakisto * [[Ervin Mészáros]], skermisto * [[Géza Mészáros (pentristo)]] * [[György Mészáros (kajakisto)]] * [[István Mészáros (filozofo)]] * [[István Mészáros (kajakisto)]] * [[Klára Mészáros]], ĉinologo * [[Márta Mészáros]], reĝisoro * [[Péter Mészáros]], fizikisto * [[Miklós Meszéna]], skermisto * [[Artúr Meszlény]], juristo * [[Attila Meszlényi]], pentristo * [[Judit Meszléry]], aktoro * [[Béla Mészöly Munkás]], pentristo * [[Dezső Mészöly]], verkisto * [[Kálmán Mészöly]], futbalisto * [[Katalin Mészöly]], operokantisto * [[Árpád Mezei]], psikologo * [[Ferenc Mezei]], fizikisto * [[Gábor Mezei]], arkitekto pri internaj spacoj * [[Kitty Mezei]], voĉaktoro * [[Katalin Mezey]], verkisto * [[Gyula Mihalik]], pentristo * [[András Mihály]], komponisto * [[Tamás Mihály]], gitaristo * [[Béla Mihályffy]], aktoro * [[Ernő Mihályi]], aktoro * [[Péter Mihályi]], ekonomikisto * [[Vilcsi Mihályi]], aktoro * [[József Mika]], inĝeniero * [[Ödön Mikecz]], ministro * [[Imre Mikes]], [[ĵurnalisto]] * [[Gusztáv Miklós]], pentristo * [[Tibor Miklós]], tradukisto * [[Ádám Miklósi]], biologo * [[György Miklósy]], aktoro * [[Ilona Miklósy]], aktoro * [[András Mikó (reĝisoro)]] * [[István Mikó]], aktoro * [[Tibor Mikola]], lingvisto * [[Sándor Mikula]], aktoro * [[Kristóf Milák]], naĝisto * [[Ilona Milanovits]], gimnastikisto * [[László Mireisz]], budhisto * [[Mária Mirkovszky]], dancisto * [[József Miskey]], aktoro * [[Anna Misley]], aktoro * [[László Misoga]], aktoro * [[Attila Mispál]], reĝisoro * [[Zsuzsa Misura]], operkantisto * [[Kálmán Mizsei]], bankisto * [[Péter Mizsey]], kemiisto * [[Attila Mizsér]], moderna pentatlonisto * [[András Mócsy]], arkeologo * [[Gusztáv Mödlinger]], biologo * [[Péter Módos (verkisto)]] * [[Piroska Móga]], aktoro * [[Dániel Mogács]], humuristo * [[Ildikó Móger]], dancisto * [[András Mohácsi]], skulptisto * [[Ferenc Mohácsi]], kanuisto * [[János Mohácsi]], reĝisoro * [[András Mohay]], drumisto * [[Éva Mohos Nagy]], operkantisto * [[Ödön Moiret]], skulptisto * [[György Moldova]], verkisto * [[András Molnár]], operkantisto * [[Antal Molnár (komponisto)]] * [[Antal Molnár (pentristo)]] * [[Attila Dávid Molnár]], reĝisoro * [[Béla Molnár (tekstilartisto)]] * [[Ferenc Molnár]], verkisto * [[Gábor Molnár]], verkisto * [[György Molnár (gitaristo)]] * [[György Molnár (reĝisoro)]] * [[Gyula Molnár (aktoro)]] * [[Gyula Molnár (politikisto)]] * [[János Molnár (futbalisto)]] * [[József Molnár (eldonisto)]] * [[Kálmán Molnár (grafikisto)]] * [[Károly Molnár (ministro)]] * [[Péter Molnár]], arkitekto * [[Rózsi Molnár]], aktoro * [[Tamás Molnár]], gitaristo * [[Tamás Molnár (filozofo)]] * [[Zsolt Molnár]], politikisto * [[István Móna]], moderna pentatlonisto * [[András Monory Mész]], kameraisto * [[Attila Monostori]], akvopilkisto * [[László Monostori]], inĝeniero * [[Sarolta Monspart]], kuristo * [[Lajos Montag]], kontrabasisto * [[Mariann Moór]], aktorino * [[Edit Moravcsik]], lingvisto * [[Gyula Moravcsik]], filologo * [[M. Gyula Moravcsik]], filozofo * [[Géza Morcsányi]], dramaturgo * [[Gyula Morel]], jezuito * [[Edit Morelli]], emajlisto * [[Lili Móricz]], aktoro * [[Mihály Móricz]], gitaristo * [[Virág Móricz]], verkisto * [[Krisztina Morvai]], kantisto * [[Pálma Morvay]], politikisto * [[Emil Mosonyi]], hidrologo * [[György Mosshammer]], pentristo * [[Lívia Mossóczy]], tablotenisisto * [[András Muhi]], produktoro * [[Fanny Müller (fotomodelo)]] * [[Péter Müller]], verkisto * [[Gyula Murányi]], platetisto * [[Anna Muszte]], aktoro * [[Ádám Muttnyánszky]], inĝeniero {{Div col end}} == N == {{Div col|cols = 2}} * [[Árpád Nádai]], inĝeniero * [[Béla Nádai]], fizikisto * [[Bence Nádas]], kajakisto * [[György Nádas]], aktoro * [[Péter Nádas]], verkisto * [[Sándor Nádas]], ĵurnalisto * [[Ádám Nádasdy]], lingvisto * [[Kálmán Nádasdy]], reĝisoro, komponisto * [[Ferenc Nádasi]], aktoro * [[Veronika Nádasi]], muzikalkantisto * [[László Nádasy]], scenaristo * [[Béla Náday]], aktoro * [[Herbert Nadler]], ĉasisto * [[Ilona Náday]], aktoro * [[Jenő Nádor (operetkantisto)]] * [[Adorján Nagy]], aktoro * [[Ambrus Nagy]], skermisto * [[Anikó Nagy]], aktoro * [[András László Nagy]], reĝisoro * [[Anna Nagy (akordionisto)]] * [[Anna Nagy (aktoro)]] * [[Aranka Nagy]], operkantisto * [[Béla Nagy (skermisto)]] * [[Dávid Nagy]], skermisto * [[Dénes Nagy]], filmoreĝisoro * [[Elemér Nagy (fizikisto)]] * [[Ervin Nagy (arkitekto)]] * [[Gábor Nagy (pentristo)]] * [[Gergely Nagy]], filologo * [[Géza Nagy (pianisto)]] * [[György Nagy (aktoro)]] * [[István Nagy (arkitekto)]] * [[József Nagy (futbalisto, 1892)]] * [[László Nagy (kajakisto)]] * [[László Nagy (skoltestro)]] * [[Marcell Nagy]], kameraisto * [[Mária Nagy]], filozofo * [[Olivér Nagy]], dirigento * [[Péter Nagy (literaturhistoriisto)]] * [[Péter Tibor Nagy]] * [[Sándor Nagy (kemiisto)]] * [[Tamás Nagy]], ekonomikisto * [[Viktor Nagy (aktoro)]] * [[Viktor Nagy (akvopilkisto)]] * [[Tímea Nagy]], skermisto * [[Zoltán Nagy (baletisto)]] * [[István Nánay]], kritikisto * [[György Nanovfszky]], diplomato * [[Gábor Náray-Szabó]], kemiisto * [[Katalin Naschitz]], kegloludisto * [[Éva Naszlady]], aktoro * [[Sándor Naszódy]], aktoro * [[Ákos Navratil]], ekonomisto * [[György Nébald]], skermisto * [[Lajos Nékám (1909)]], kuracisto * [[Mária Neményi]], psikologo * [[László Nemere]], reĝisoro * [[László Nemes (verkisto)]] * [[Lívia Nemes]], psikologo * [[Tihamér Nemes]], inĝeniero * [[László Nemes Jeles]], reĝisoro * [[Kata Nemes Takách]], aktoro * [[József Nemes-Nagy]], geografo * [[Péter Nemeshegyi]], pastro * [[István Nemeskürty]], verkisto * [[Ágnes Nemes Nagy]], poeto * [[József Nemes-Lampérth]], pentristo * [[János Nemeskéri]], antropologo * [[Angéla Németh]], atleto * [[Antal Németh]], reĝisoro * [[Borbála Németh]], aktoro * [[Gábor Németh]], drumisto * [[Gábor Németh (verkisto)]] * [[István Németh (arkitekto pri internaj spacoj)]] * [[János Németh (akvopilkisto)]] * [[József Németh (fotisto)]] * [[Judit Németh]], fizikisto * [[Juliska Németh]], aktoro * [[Lászlóné Németh]], ministro * [[Miklós Németh (lancoĵetisto)]] * [[Norbert Németh]], kuracisto * [[Thyra Németh]], aktoro * [[Katalin Némethy]], matematikisto * [[Antal Neogrády (1944)]], pentristo * [[Miklós Neogrády]], pentristo * [[György Neubauer]], obstetrikisto * [[Tibor Neugebauer]], fizikisto * [[Bernát Ney]], operkantisto * [[Dávid Ney (pli juna)]], operkantisto * [[Tibor Ney]], violonisto * [[István Nikolits]], ministro * [[Emília Nirschy]], baletisto * [[Márton Nobilis]], oficisto * [[Bálint Noé]], kajakisto * [[Gergely Nógrádi]], operkantisto * [[György Nógrádi]], ekonomo * [[Tibor Nónay]], kuracisto * [[Gábor Novai]], gitaristo * [[Emil Novák]], kameraisto * [[Eszter Novák]], reĝisoro * [[Éva Novák]], naĝisto * [[Ilona Novák]], naĝisto * [[István Novák (arkitekto)]] * [[Ferenc Novák (kanuisto)]] * [[Gábor Novák]], kanuisto * [[János Novák]], reĝisoro * [[Norbert Növényi]], luktisto * [[László Novotny]], kajakisto * [[Miklós Nyárádi]], ministro * [[Zoltán Nyári]], operkantisto * [[Krisztián Nyáry]], verkisto * [[Rezső Nyers]], ministro * [[Zsuzsa Nyertes]], aktoro * [[Balázs Nyilasy]], poeto * [[Maurus István Nyiredy]], monaĥo * [[Szabolcs Nyiredy]], biokemiisto * [[Ervin Nyíregyházi]], pianisto * [[Ferencné Nyitrai]], oficisto * [[István Nyomárkay]], lingvisto * [[Gyula Nyúl]], kemiisto * [[László Nyulászi]], kemiisto {{Div col end}} == O == {{Div col|cols = 2}} * [[Ferenc Obál (pli aĝa)]], fiziologo * [[Ferenc Obál (pli juna)]], neŭrobiologo * [[Géza Oberfrank]], dirigento * [[Pál Oberfrank]], aktoro * [[Magda Oberschall]] * [[Árpád Ódry]], aktoro * [[Béla Ohmann]], skulptisto * [[George A. Olah]], Nobel-premiita [[kemiisto]] * [[Gusztáv Oláh]], reĝisoro * [[Mátyás László Oláh]], skulptisto * [[Péter Olajos]], politikisto * [[Éva Olsavszky]], aktorino * [[Károly Oltay]], geodeto * [[Magda Olthy]], aktorino * [[Csaba Onczay]], [[violonĉelisto]] * [[Eszter Ónodi]], aktoro * [[András Oplatka]], historiisto * [[Gábor Oplatka]], inĝeniero * [[Péter Oravecz]], poeto * [[Carlotta Ordassy]], operkantisto * [[Béla Ordódy]], futbalisto * [[Andrea Orosz]], naĝisto * [[Anna Orosz]], politikisto * [[Egon Orován]], fizikisto * [[Balázs Orbán (politikisto)]] * [[György Orbán (fizikisto)]] * [[György Orbán (ginekologo)]] * [[Ottó Orbán]], poeto * [[Sándor Orbán (humuristo)]] * [[Tibor Orbán]], reĝisoro * [[Emese Orgován]], voĉoaktoro * [[Jenő Ormándy]], dirigento * [[Jenő Orlay]], drumisto * [[Tamás Örley]], kemiisto * [[Adél Orosz (baletisto)]] * [[Ákos Orosz]], aktoro * [[Balázs Orosz]], advokato * [[Ferenc Orosz (futbalisto)]] * [[István Orosz]], grafikisto * [[Júlia Orosz]], operkantistino * [[Szonja Oroszlán]], muzikalkantisto * [[Erzsi Orsolya]], aktoro * [[Miklós Orszáczky]], gitaristo * [[Oszkár Országh]], pulmonologo * [[György Orth]], futbalisto * [[András Ortutay]], arkivisto * [[Tamás Ortutay]], skulptisto * [[Csaba Őry]], politikisto * [[Andrea Osvárt]], manekeno * [[Péter Oszkó]], ministro * [[Szilárd Oszlaczky]], geofizikisto * [[István Osztrics]], skermisto * [[Antal Osztrovszky]], kemiisto * [[Marika Oszvald]], operetkantistino * [[Géza Ottlik]], verkisto * [[László Ottlik]], filozofo * [[Melinda Ottrubay]], baletisto * [[Gitta Ötvös]], operetkantisto * [[Áron Őze]], aktoro * [[Nóra Özer]], advokato * [[Csaba Ozsvári]], oraĵisto {{Div col end}} == P == {{Div col|cols = 3}} * [[György Paál]], astronomo * [[Aladár Paasonen]], finna oficiro * [[János Pach]], matematikisto * [[László Pacséry]], scenaristo * [[Jenő Pacsu]], kemiisto * [[Péter Paczolay]], juĝisto * [[Judit Padisák]], limnologo * [[Mihály Padisák]], redaktoro * [[Sándor Paál]], fotisto * [[Tímea Paksy]], kajakisto * [[András Pál]], aktoro * [[Csaba Pál]], pentristo * [[Csaba Pál (biologo)]] * [[László Pál (ministro)]] * [[Zsigmond Pál Pach]], historiisto * [[Natália Palágyi]], [[monaĥino]] * [[Klára Palánkay]], operkantisto * [[Ödön Palasovszky]], poeto, [[reĝisoro]] * [[Matild Palay]], operkantisto * [[Olly Pálffy]], operetkantisto * [[György Pálfi]], reĝisoro * [[József Pálfy]], geologo * [[Gábor Pálinkás]], kemiisto * [[György Pálinkás (juĝisto)]] * [[Antal Pálinkás-Pallavicini]], oficisto * [[Sándor Palkó (presisto)]] * [[Miklós Palkovits]], kuracisto * [[György Pallavicini]], politikisto * [[Anna Pallay]], baletisto * [[Anna Pálmai]], aktoro * [[Zoltán Pálmai]], drumisto * [[Endre Palócz]], skermisto * [[László Palócz]], operkantisto * [[András Pálóczi Horváth]], arkeologo * [[Ádám László Pálos]], kuracisto * [[György Pálos]], aktoro * [[Péter Pálos]], tablotenisisto * [[Zsuzsa Pálos]], aktoro * [[Gertrúd Palotay]], etnografo * [[Péter Palotás]], futbalisto * [[Barbara Palvin]], manekeno * [[Ervin Pamlényi]], historiisto * [[Imre Pán]], redaktoro * [[József Pán]], dekoraciisto * [[Márta Pán]], skulptisto * [[Gábor Pantó]], geologo * [[György Pantó]], geokemiisto * [[Péter Panyoczki]], artisto * [[Gábor Pap (arthistoriisto)]] * [[János Pap (sciencohistoriisto)]] * [[Vera Pap]], aktorino * [[Miklós Pápa]], juristo * [[Athina Papadimitriu]], aktoro * [[Andrea Papageorgiu]], pentristo * [[Erika Pápai]], aktoro * [[Erzsi Pápai]], aktoro * [[Elemér Papp]], kemiisto * [[Ferenc Papp (geologo)]] * [[Ferenc Papp (lingvisto)]] * [[Gábor Zsigmond Papp]], reĝisoro * [[Márk Papp]], naĝisto * [[Oszkár Papp]], pentristo * [[Pongrácz Papp]], esperantisto * [[Zoltán Papp (aktoro)]] * [[Pál Pariss]], ĵurnalisto * [[István Párkai]], dirigento * [[Mihály Párkányi]], arkitekto * [[Lilla Pártay]], baletisto * [[János Parti]], kanuisto * [[Dezső Pártos]], aktoro * [[Erzsi Pártos]], aktoro * [[Géza Pártos]], reĝisoro * [[Jenő Pártos]], tekstopoeto * [[Ödön Pártos]], violonisto * [[László Passuth]], verkisto * [[Iván Pasteiner]], bibliotekisto * [[Polina Pasztircsák]], operkantisto * [[Anna Pásztor]], ŝlagrokantisto * [[Edith Pásztor]], historiisto * [[Erzsi Pásztor]], aktoro * [[János Pásztor (aktoro)]] * [[Vera Pásztor]], baletisto * [[Anna Patai]], ŝlagrokantisto * [[Imre Patai]], inĝeniero * [[Ferenc Pataki (gimnastikisto)]] * [[Jenő Pataki]], aktoro * [[Imre Pataky (pupteatristo)]] * [[Miklós Pataky]], aktoro * [[András Patay-Horváth]], arkeologo * [[Erzsébet Patek]], arkeologo * [[Károly Patkó]], pentristo * [[András Patkós]], fizikisto * [[Béla Paudits]], aktoro * [[Tibor Paul]], dirigento * [[Gyula Pauer]], skulptisto * [[György Pauk]], violonisto * [[Erzsi Paulay]], aktoro * [[Ákos Pauler]], filozofo * [[Iván Paulikovics]], skulptisto * [[Attila E. Pavláth]], kemiisto * [[András Payer]], komponisto * [[Margit Payer]], operkantisto * [[Gábor Péceli]], inĝeniero * [[Sebestyén Pécsi]], orgenisto * [[Vera Pécsi]], ekonomo * [[Dóra Pédery-Hunt]], medalisto * [[Piri Peéry]], aktoro * [[Aladár Pege]], kontrabasisto * [[Sándor Peisch]], diplomato * [[István Pekáry]], pentristo * [[Gábor Péli]], akademiano * [[Tamás Péli]], pentristo * [[József Pelikán]], arkitekto * [[István Pelle]], gimnastikisto * [[János Pelle (verkisto)]] * [[Károly Peller]], operetkantisto * [[Barna Pély]], gitaristo * [[Réka Pelsőczy]], aktoro * [[Bence Penke]], voĉaktoro * [[Tamás Pentelényi]], kirurgo * [[András Perczel]], biokemiisto * [[István Perczel]], historiisto * [[Dóra Perczel-Forintos]], psikologo * [[Zita Perczel]], aktoro * [[László Perédy]], aktoro * [[Zsuzsa Péreli]], gobelinisto * [[Eszter Perényi]], violonisto * [[Imre Perényi (arkitekto)]] * [[József Perényi]], historiisto * [[Miklós Perényi]], [[violonĉelisto]] * [[József Péri]], oraĵisto * [[László Péri]], skulptisto * [[János Perjés]], aktoro * [[Miklós Persányi]], [[ministro]] * [[Vilmos Peschka]], juristo * [[Zoltán Peskó]], dirigento * [[Rita Pesuth]], piedbatboksisto * [[Géza Petényi]], kuracisto * [[Katalin Petényi]], scenaristo * [[György Péter (statistikisto)]] * [[Kata Péter]], aktoro * [[Katalin Péter]], historiisto * [[Rózsa Péter]], matematikisto * [[Vladimir Péter]], oraĵisto * [[Attila Péterfalvi]], ombudsmano * [[Bori Péterfy]], ŝlagrokantisto * [[Pál Pétervári]], kanuisto * [[Attila Petheő]], aktoro * [[György Pethes]], reĝisoro * [[Sándor Peti]], aktoro * [[Iván Pető]], politikisto * [[Gyula Petrányi]], kuracisto * [[Zsuzsa Petress]], aktorino * [[Gábor Petri]], kuracisto * [[György Petri]], verkisto * [[Lajos Petri]], skulptisto * [[Attila Petschauer]], skermisto * [[Ádám Pettik]], drumisto * [[Klára A. Pfeifer]], farmakologo * [[Orsi Pflum]], kantisto * [[Pierrot (Tamás Z. Marosi)]], muzikisto * [[Andor Pigler]], arthistoriisto * [[János Pilinszky]], poeto * [[Béla Pintér (arkitekto)]] * [[Béla Pintér (reĝisoro)]] * [[Hilda Pintér]], kajakisto * [[Sándor Pintér]], ministro * [[János Pintz]], matematikisto * [[Jenő Pivány]], ĵurnalisto * [[Ervin Plány]], pentristo * [[László Pless]], dirigento * [[István Pluhár]], raportisto * [[Lajos Pócs]], fizikisto * [[Tamás Pócs]], botanikisto * [[János Podani]], biologo * [[Ágnes Podmaniczky]], pentristo * [[Félix Podmaniczky]], reĝisoro * [[Béla Pogány]], fizikisto * [[József Pogány]], ministro * [[Frigyes Pogány]], arkitekto * [[Zoltán Pogátsa]], politologo * [[Gergely Pohárnok]], kameraisto * [[Judit Pojjákné Vásárhelyi]], bibliotekisto * [[Attila Pók]], historiisto * [[Zoltán Pokorni]], politikisto * [[József Pokorny]], futbalisto * [[Mihály Polányi]], kemiisto * [[Gyöngyi Polónyi]], aktoro * [[János Polónyi]], fizikisto * [[Péter Polonyi]], ĉinologo * [[Julianna Polgár]], poeto * [[Tibor Polgár]], komponisto * [[Károly Polinszky]], kemiisto * [[László Pólos]], filozofo * [[József Pölöskei]], oraĵisto * [[Péter Polt]], ĉefa prokuroro * [[György Pólya]], matematikisto * [[Jenő Pólya]], kuracisto * [[Béla Pomogáts]], kritikisto * [[Ildikó Pongor]], baletisto * [[László Pongrácz (oficisto)]] * [[Aurél Ponori Thewrewk]], astronomo * [[Ferenc Poór]], kuracisto * [[Gyula Poór]], kuracisto * [[Péter Poór]], ŝlagrokantisto * [[Leó Popper]], arthistoriisto * [[Péter Popper]], psikologo * [[Miklós Porkoláb]], fizikisto * [[Lajos Pósa (matematikisto)]] * [[Gábor Pósfai]], ekonomikisto * [[Georgina Póta]], tablotenisisto * [[Katalin Povázsán]], kajakisto * [[Péter Povázsay]], kanuisto * [[Béla Pozsár]], biologo * [[Orsi Pflum]], ŝlagrokantisto * [[Fruzsina Pregitzer]], aktoro * [[Gábor Preisich]], arkitekto * [[Ágnes Preszler]], tradukisto * [[Pál Pritz]], historiisto * [[János Prohászka]], inĝeniero * [[Gábor Presser]], komponisto * [[Artúr Probstner]], obstetrikisto * [[János Probstner]], ceramikisto * [[János Proszt]], kemiisto * [[Péter Prutkay]], grafikisto * [[Irén Psota]], aktoro * [[Sándor Puder]], pulmonologo * [[Lajos Puhr]], patologo * [[Miklós Puky]], herpetologo * [[Imre Pulai]], kanuisto * [[Miklós Pulai]], ekonomikisto * [[Romola Pulszky]], baletisto * [[Árpád Pusztai]], biokemiisto * [[Jenő Putnoky]], psikologo * [[László Pyber]], matematikisto {{Div col end}} == Q == * [[Konrád Quintus]], aktoro == R == {{Div col|cols = 3}} * [[István Rab]], baletisto * [[György Rába]], verkisto * [[Gyula Rabó]], kemiisto * [[Anna Ráckevei]], aktoro * [[János Rácz]], instruisto * [[József Rácz]], psikiatro * [[Lajos Rácz]], luktisto * [[Gábor Rácz (emajlisto)]] * [[Bálint Rada]], aktoro * [[Gedeon Ráday (1872)]], ministro * [[Imre Ráday]], aktoro * [[László Ráday]], kantisto * [[Mihály Ráday]], kameraisto * [[Béla Radics (gitaristo)]] * [[Béla Radnai (patologo)]] * [[Béla Radnai (skulptisto)]] * [[Endre Radnai]], ĵurnalisto * [[Miklós Radnai]], komponisto * [[Csilla Radnay]], aktoro * [[Aladár Radnóti]], arkeologo * [[Mária Radnóti-Alföldi]], arkeologo * [[Sándor Radnóti]], esteto * [[Zsuzsa Radnóti]], dramaturgo * [[György Radó]], tradukisto * [[Tibor Radó]], matematikisto * [[Ferenc Rados]], pianisto * [[Jenő Rados]], arkitekto * [[Mihály Ráduly]], saksofonisto * [[Ödön Radvány]], luktisto * [[János Radványi]], diplomato * [[Blanka Raffay]], aktoro * [[Erzsi Raffay]], operkantisto * [[János Rainer M.]], historiisto * [[Péter Rainer]], arkitekto * [[Emil Raitsits]], bestokuracisto * [[Tamás Raj]], rabeno * [[László Rajcsányi]], skermisto * [[Lajos Rajczy]], aktoro * [[László Rajk]], arkitekto * [[Béla Rajki]], trejnisto * [[Kálmán Rajkai]], biologo * [[Zoltán Rajkai]], aktoro * [[Alice Rajna]], aktoro * [[András Rajna]], kajakisto * [[András Rajnai]], reĝisoro * [[János Rajz]], aktoro * [[Kati Rák]], operetkantisto * [[István Rákóczi]], historiisto * [[Gyula Rákosi]], futbalisto * [[Mária Rákosi]], aktoro * [[Iván Rakovszky]], ministro * [[Tommy Ramone]], muzikisto * [[Borbála Rámpay]], grafikisto * [[Dezső Ránki]], pianisto * [[György Ránki]], komponisto * [[György Ránki (historiisto)]] * [[Jenő Ranschburg]], psikologo * [[Eszter Rasztotzky]], kajakisto * [[Ákos Ráthonyi (reĝisoro)]] * [[István Ráth-Végh]], verkisto * [[János Rathmann]], germanisto * [[Erzsébet Rátkai]], kostumisto * [[Márton Rátkai]], aktoro * [[Hajnal Rátonyi]], aktoro * [[József Rátonyi]], skulptisto * [[Róbert Rátonyi]], aktoro * [[Róbert Rátonyi (pianisto)]] * [[Rezső Vilmos Ray]], arkitekto * [[Miklós Rázga]], aktoro * [[László Réber]], karikaturisto * [[Ákos Rédey]], kemiisto * [[Tivadar Rédey]], bibliotekisto * [[Ferenc Redő]], pentristo * [[Gyula Regöly-Mérei]], kuracisto * [[István Regős]], pentristo * [[Pál Regős]], pantomimisto * [[Péter Reimholz]], arkitekto * [[Frigyes Reiner]], dirigento * [[Béla Reinitz]], komponisto * [[Antal Reischl]], arkitekto * [[Péter Reischl]], arkitekto * [[Sándor Reisenbüchler]], animaciisto * [[Gábor Reisz]], reĝisoro * [[Gábor Rejtő]], violonĉelisto * [[Ildikó Rejtő]], skermisto * [[András Rékai]], reĝisoro * [[Miklós Rékai]], harpisto * [[Csaba Rékassy]], grafikisto * [[Gabriella Relle]], operkantisto * [[Katalin Reményi]], oraĵisto * [[Sándor Reményi (operkantisto)]] * [[Lajos Reményi-Schneller]], ministro * [[Zsuzsanna Renner]], hindologo * [[Alfréd Rényi]], matematikisto * [[Katalin Rényi]], grafikisto * [[Kató Rényi]], matematikisto * [[Tamás Rényi]], reĝisoro * [[Béla Rerrich]], arkitekto * [[Béla Rerrich (pli juna)]], skermisto * [[András Reszler]], historiisto * [[Alfréd Réth]], pentristo * [[László Réti]], arkivisto * [[Antal Réthly]], meteologiisto * [[Eszter Réthy]], operkantisto * [[Bence Rétvári]], politikisto * [[Endre Reuss]], inĝeniero * [[Erzsi Rév]], dancisto * [[István Rév (pupisto)]] * [[Lívia Rév]], pianisto * [[József Révai]], politikisto * [[András Révész]], politikisto * [[Ferenc Révész]], politikisto * [[György Révész (reĝisoro)]] * [[Judit Révész]], ceramikisto * [[Mihály T. Révész]], juristo * [[Pál Révész]], matematikisto * [[Sándor Révész]], kantisto * [[László Rhorer]], kuracisto * [[Antal Ribáry]], komponisto * [[Ferenc Ribáry]], historiisto * [[Gyula Rimanóczy (1932)]], arkitekto * [[Jenő Rimanóczy]], arkitekto * [[Yvonne Rimanóczy]], kostumisto * [[Zsigmond Ritoók (filologo)]] * [[Andrea Roatis]], voĉaktoro * [[Ágnes Roboz]], koreografo * [[Imre Roboz]], teatrestro * [[Iván Rodé]], kuracisto * [[Rodolfo (iluziisto)]] * [[Károly Rödönyi]], ministro * [[Endre Rodriguez]], reĝisoro * [[Ferenc Rofusz]], reĝisoro * [[Judit Rohonczy]], aktoro * [[Géza Röhrig]], aktoro * [[Gedeon Róka]], astronomo * [[Pál Rókusfalvy (psikologo)]] * [[András Román]], arkitekto * [[György Román]], pentristo * [[Kati Román]], pupisto * [[Lajos Romsauer (psikiatro)]] * [[Erzsébet Róna]], fizikisto * [[Éva Róna (altlerneja instruisto)]] * [[Viktor Róna]], baletisto * [[András Róna-Tas]], lingvisto * [[Paulo Rónai]], lingvisto * [[Zoltán Rónai]], ministro * [[György Rónay]], poeto * [[Miklós Rónaszegi]], verkisto * [[László Rosivall]], kuracisto * [[Botond Roska]], neŭrologo * [[Tamás Roska]], inĝeniero * [[Endre Rösler]], operokantisto * [[Andrea Rost]], operkantistino * [[István Rosztóczy]], kuracisto * [[Andor Rott]], kemiisto * [[Sándor Rott]], aktoro * [[Lajos Rotter]], inĝeniero * [[Lillian Rotter]], psikanalizisto * [[Rezső Roubal]], timbalisto * [[Ernő Rozgonyi]], oficisto * [[Ákos Rózmann]], komponisto * [[Dávid Rózsa]], bibliotekisto * [[György Rózsa (redaktoro)]] * [[Huba Rózsa]], prelato * [[János Rózsa]], reĝisoro * [[Gábor Rózsa]], statistikisto * [[Miklós Rózsa]], komponisto * [[Pál Rózsa (matematikisto)]] * [[Vera Rózsa]], operkantisto * [[György Rózsahegyi]], karikaturisto * [[János Rózsás]], verkisto * [[István Rózsavölgyi]], kuristo * [[Zoltán Rozsnyai]], dirigento * [[Katalin Rozsnyói]], trejnisto * [[István Rozsos (operkantisto)]] * [[Pál Rubányi]], kirurgo * [[Vilmos Rubányi]], komponisto * [[Tibor Rubinyi]], aktoro * [[András Rubovszky]], juristo * [[György Rubovszky]], politikisto * [[Péter Rudas]], bestokuracisto * [[Péter Rudolf]], aktoro * [[Károly Rupnik]], aktoro * [[Nepomuk János Rupp]], kuracisto * [[Péter Rusorán]], akvopilkisto * [[Iván Rusznák]], gitaristo * [[István Rusznák]], kemiisto * [[István Rusznyák]], kuracisto * [[Bori Rutkai]], kantisto * [[Éva Ruttkai]], aktoro * [[Iván Ruttkai]], aktoro * [[Ferenc Ruzsa]], hindologo * [[Imre Ruzsa]], logikisto * [[Imre Z. Ruzsa]], matematikisto * [[István Rybár]], kuracisto {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == * [[Listo de famuloj mortintaj en Budapeŝto (A-F)]] * [[Listo de famuloj mortintaj en Budapeŝto (G-K)]] * [[Listo de famuloj mortintaj en Budapeŝto (L-R)]] * [[Listo de famuloj mortintaj en Budapeŝto (S-Z)]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Budapeŝto| ]] [[Kategorio:Listoj de homoj|Budapeŝtanoj]] cj9i6dsg76os17p4wqcn69e1093jhqu 0 611546 9483063 9126232 2026-09-28T08:29:51Z Sj1mor 12103 9483063 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto}} '''Daria GUIDETTI''' (naskiĝis en [[1978]] en [[Empoli]]) estas [[Italio|itala]] [[astrofizikisto]] kaj [[Scienca popularigo|scienca popularigisto]] Dum sia studoj en [[liceo]], ŝi observis multenombrajn [[asteroido]]jn en la kadro de la ''Gruppo Astrofili di Montelupo''<ref>[http://www.gruppoastrofilimontelupo.com/index.php?option=com_content&view=featured&Itemid=101 Paĝaro de la ''Gruppo Astrofili di Montelupo'']{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{lingvokodo|it}}</ref> ([[amatora astronomio|Amatora Astronomia]] Grupo de [[Montelupo Fiorentino|Montelupo]]) kaj laŭ ''[[Minor Planet Center]]'' malkovris du numerotitajn [[asteroido]]jn en [[1998]] kaj [[2000]] kun [[Maura Tombelli]] kaj [[Egisto Masotti]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsAlpha.html MPC alfabeta listo de la asteroidaj malkovrintoj] {{lingvokodo|en}}</ref> En [[2012]], ŝi gajnis la nacian premion ''Vincenzo Ferraro''<ref>[http://ldr.bo.cnr.it/offerta/lecturer/31 Daria Guidetti, el la paĝaro de la ''Area della Ricerca di Bologna''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180513151847/http://ldr.bo.cnr.it/offerta/lecturer/31 |date=2018-05-13 }} {{lingvokodo|it}}</ref> pro sia disertaĵo pri la studo de la {{J|magneta kampo}} en [[stelamaso]]j kaj grupoj da [[galaksio]]j.<ref>[http://amsdottorato.unibo.it/3753/ ''Magnetic fields around radio galaxies from Faraday rotation measure analysis'', Guidetti, Daria (2011) Universitato de Bolonjo] {{lingvokodo|en}}</ref> {| class="wikitable" align="right" style="margin: 1em; margin-top: 0;" ! colspan="3" style="white-space: nowrap;" | [[Asteroido]]j malkovritaj, 2 |- | [[34004 Gregorini]] || {{dato|30|julio|2000}} ||kun [[Maura Tombelli|M. Tombelli]] |- | [[49443 Marcobondi]] || {{dato|22|decembro|1998}} || kun [[Egisto Masotti|E. Masotti]] |} == Vivo == Fervorulo pri [[astronomio]] depost la aĝo de 5 jaroj, ŝi aniĝis dum sia [[liceo|licea]] lernado al la ''Gruppo Astrofili di Montelupo'' ; ŝi estis diplomita pri astronomio en la [[Universitato de Bolonjo]] en [[2006]] kun disertaĵo titolata : « Radio-propraĵoj de la fontoj en la galaksiaj amasoj : la haltera sistemo en Abell 2382<ref>[http://corsi.unibo.it/Magistrale/Astrofisica/Documents/Laureati%20Astrofisicae%20Cosmologia/I%20laureati%20del%202005.2006.pdf ''Il nostri laureati A.A.'', sesiono 1 de la 14-a de julio 2006 ; el la paĝaro de la Universitato de Bolonjo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180513080936/http://corsi.unibo.it/Magistrale/Astrofisica/Documents/Laureati%20Astrofisicae%20Cosmologia/I%20laureati%20del%202005.2006.pdf |date=2018-05-13 }} {{lingvokodo|it}}</ref> ». Ŝi studis por doktoreco ĉe la [[Eŭropa suda observatorio]], en [[Munkeno]] kaj en la Universitato de Bolonjo. Ŝi [[nun en 2018|nun]] kaj praktikas {{N|scienca esplorado}} ĉe la [[Instituto de radioastronomio de Bolonjo]] de la [[Nacia Instituto de Astrofiziko|INAF]]. Ŝi donas publikajn prelegojn de [[scienca popularigo]], kunlaboras kun la astronomiaj revuoj ''[[Le Stelle]]''<ref>[http://www.astronomianews.it/ ''Le Stelle'', oficiala paĝaro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180510000732/http://www.astronomianews.it/ |date=2018-05-10 }} {{lingvokodo|it}}</ref> kaj ''[[Coelum Astronomia]]'',<ref>[http://www.coelum.com/coelum/autori/daria-guidetti Biografia slipo pri Daria Guidetti kunlaboranto de ''Coelum Astronomia''] {{lingvokodo|it}}</ref> estas gvidisto ĉe la Vizita Centro ''Marcello Ceccarelli'' de la Instituto de radioastronomio de Bolonjo kaj partoprenas al la progresoj de la scienca popularigo el la lernejo ''Il Linguaggio della Ricerca''; <ref>[http://www.bo.cnr.it/linguaggiodellaricerca/ ''Il Linguaggio della Ricerca'', oficiala paĝaro] {{lingvokodo|it}}</ref> En [[2018]] ŝi komencis kiel [[televido|televida]] prezentisto en la programoc "''Destinazione Spazio''" ĉe la reto ''[[Reteconomy]]''.<ref>[http://www.reteconomy.it/programmi/destinazione-spazio/2018/aprile/promo/trailer.aspx Paĝaro de ''Destinazione Spazio'' ĉe la reto ''Reteconomy''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180408073610/http://www.reteconomy.it/programmi/destinazione-spazio/2018/aprile/promo/trailer.aspx |date=2018-04-08 }} {{lingvokodo|it}}</ref> == Honoroj == La asteroido ''[[27005 Dariaguidetti]]'' estis nomita en ŝia honoro<ref>[http://minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=27005 (27005) Dariaguidetti, el ''Minor Planet Center''] {{lingvokodo|en}}</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == *{{it}} [https://www.lanazione.it/empoli/cronaca/astronomia-1.2500810 Daria, la virino de Empoli, kiu studas la stelojn "Tio, kiu ankoraŭ surprizas min ? la Luno" ; el ''La Nazione'' 11-a de septembro 2016] *{{it}} [http://ldr.bo.cnr.it/offerta/lecturer/31 Daria Guidetti, el la paĝaro de la ''Area della Ricerca di Bologna''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180513151847/http://ldr.bo.cnr.it/offerta/lecturer/31 |date=2018-05-13 }} *{{it}} [http://www.unionesarda.it/articolo/cultura/2018/02/10/daria_guidetti_l_astronoma_romantica_che_sogna_le_stelle-8-695926.html Daria Guidetti, la romantika astronomino kiu revas pri steloj, el ''L'Unione Sarda''] {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Virinoj]] 16xk9bsqfcnomg2i249j95pu603bwwc 0 612012 9483047 9468700 2026-09-28T08:13:24Z Sj1mor 12103 9483047 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Leszek Weres''' (naskiĝis la 18-an de majo 1945 en [[Krakovo]]) – pola [[astrologo]], [[sociologo]], verkisto, [[lekcio|lekciisto]], laŭ edukiteco [[juristo]], kunkreinto de la pola nuntempa [[astrologio]]. Aŭtoro kaj kunaŭtoro de pluraj prilaboraĵoj kaj libroj pri astrologio. En akademia jaro 1978/79 lekciisto-stipendiisto en la [[Universitato de Kalifornio ĉe Los-Anĝeleso]]. Li kunlaboras kun la [[parapsikologio|parapsikologia]] monatrevuo "[[Nieznany Świat]]". ==Vivo== Dum studoj jam okupiĝis pri problemoj de enprizonigo en fermitaj punmalliberejoj. En 1969 finis [[Universitato Adam Mickiewicz|Universitaton al Adam Mickiewicz]] en [[Poznań]] en la Fakultato de Juro kaj Administrado sub gvido de profesoro Krzysztof Skubiszewski – posta ĉefo de [[ministro pri eksteraj aferoj|Ministerio pri Eksteraj Aferoj]]. Specialiĝis pr [[internacia juro]]. Samjare iĝis laboranto de Okcidenta Instituto de la [[Pola Scienca Akademio]] en Poznań, en kiu poste laboris pli ol 20 jaroj okupiĝante pri [[konfliktoteorioj]] kaj logiko de kreivaj solvoj pri la konfliktaj situacioj. Intertempe en 1972 gajnis konkurson kaj ricevis [[stipendio]]n de [[Programo Fulbright|Fulbright]] en [[Usono]]. Tie laboris kiel asistanto de profesoro Alker en la bostona fako de la [[Massachusetts Institute of Technology]], esplorante matematikan [[ludoteorio]]n, [[strategio]]n de internaciaj kaj kulturaj [[konflikto]]j. En 1973 samtempe ekstudis en la [[Universitato Harvard]] enprofundiĝante en la [[teorio]]n kaj [[logiko]]n de konfliktaj situacioj, [[koalicio]]j, [[negoco]]j, integriĝoj. Poste en [[Stanforda Universitato]] en [[Kalifornio]] studis [[psikologio]]n de [[agreso]] kaj kreivan [[komunikado]]n. La jaroj 1974–1975 pasigis en [[Sajgono]] dum la [[Vjetnama milito]], laborante por [[UN]] en Internacia Komisiono pri Kontrolo kaj Inspekto. En 1977 defendis [[doktoro|doktorecon]] pri konfliktoteorio kaj matematika ludoteorio ĉe profesoro Andrzej Kwilecki en la Instituto de [[Sociologio]] de UAM. La jarojn 1978–1979 pasigis en stipendio de [[Tadeusz Kościuszko|Kościuszko]] en Usono, gaste lekciante en la [[Universitato de Kalifornio ĉe Los-Anĝeleso]]. En la jaroj 1978–1985 estis vicprezidanto de Internacia [[Societo]] de Astrologiaj Esploroj en [[Los-Anĝeleso]], lekciis kaj partoprenis en Mondaj [[Kongreso]]j de Psikotroniko, Kongresoj de Astrologio kaj [[Astrobiologio]], kaj ankaŭ en la Monda Forumo de [[Simbolismo]]. Ĝis enkonduko de la [[milita stato en Pollando]] aktivis en Grandpolia Asocio de [[Radiestezo]], unu el la plej grandaj organizaĵoj de tiu tipo en [[Eŭropo]]. De 1990 estas direktoro de la Centro de Kosmobiologiaj Analizoj kaj [[Prognozo]]j en Poznań kaj de 1999 en Rąbień AB apud [[Aleksandrów Łódzki]]. ==Publikaĵoj== * ''Teoria gier w amerykańskiej nauce o stosunkach międzynarodowych'' ([[Ludoteorio]] en la usona [[scienco]] pri [[internaciaj rilatoj]]). Instytut Zachodni, Poznań 1982. ISBN 83-00-00278-2. * ''Mandala Życia. Astrologia – mity i rzeczywistość'' ([[Mandalo]] de Vivo. [[Astrologio]] - [[mito]]j kaj realeco) (kune kun [[Rafał Prinke]]), 2 volumoj. Eldono I: Poznań: KAW, 1982 (​ISBN 83-03-00109-4​); postaj eldonoj: Poznań: KAW, 1983 (​ISBN 83-03-00109-4​); Poznań: Cinpo International, 1991 (​ISBN 83-85294-01-5​); [[Lodzo]]: Ravi 1994 (​ISBN 83-85997-11-3​); Poznań: Medix Plus, 1996 (​ISBN 83-905672-1-0​). * ''Homo-Zodiacus'' ([[Homo]]-[[Zodiako]]). Cinpo International, Poznń 1991. ISBN 83-85294-00-7. * ''Nieznany świat astrologii'' (Nekonata mondo de astrologio). Ravi, Lodzo 1994. ISBN 83-85997-10-5. * ''Nieznany świat astrologii i kosmobiologii'' (Nekonata mondo de astrologio kaj kosmobiologio). Studio Astropsychologii, [[Bjalistoko]] 1995. ISBN 83-900778-9-2. ==Polaj astrologoj== * [[Tadeusz Doktór]] * [[Kazimierz Flatau]] * [[Koperniko]] * [[Francis August Prengel|Franciszek Prengel]], esperantisto * [[Jan Przypkowski]] * [[Krzysztof Śliwiński]], esperantisto == Eksteraj ligiloj == * [http://www.weres.pl/ Oficiala paĝo de Leszek Weres] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180521152843/http://weres.pl/ |date=2018-05-21 }} * [http://www.taboo.art.pl/view.php?ident=49 Recenzo de la libro "Nieznany świat astrologii i kosmobiologii"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180518200829/http://www.taboo.art.pl/view.php?ident=49 |date=2018-05-18 }} {{bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Weres, Leszek}} [[Kategorio:Polaj astrologoj]] [[Kategorio:Polaj sociologoj]] 6ud02hndjot7r9h4jionl016cdybexc 0 615664 9482814 8680729 2026-09-27T12:59:08Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482814 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=15% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Indolo-3-akrilata acido</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Indole-3-acrylic acid 2D.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la <br>Indolo-akrilata acido''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Indole-3-acrylic acid 3D.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la <br>Indolo-akrilata acido''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Trans-3-(3-Indolila)-2-propenata acido |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|11|H|9|NO|2'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=1204-06-4 1204-06-4] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.10607876.html 10607876] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5375048 5375048] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||klarbruna kristala pulvoro |- |[[Molmaso]]||187198 g·mol⁻¹ |- |[[Denseco]]|| 1531g cm⁻³ |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|185}} |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|1462.6}}<ref>[http://www.chembk.com/en/chem/3B-indole%20acrylic%20acid ChemBK]</ref> |- |[[Refrakta indico]]||{{refraktindico|T=20|λ=761|k=4.0|1.6657}} |- |[[Ekflama temperaturo]]||{{GdC|838.3}} |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:Tute solvebla |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R36/37/38|R36/37/38]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#S36|S36]] [[Listo da S-Deklaroj#R37/39|S37/39]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi}} |- style="background: yellow; color: black" |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|315|319|335}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|264|271|280|302+352|304+340|305+351+338|312|321|332+313|337+313|362|403+233|405|501}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/3-Indoleacrylic_acid#section=Safety-and-Hazards |titolo=PubChem |alirdato=2018-08-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180802011240/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/3-Indoleacrylic_acid#section=Safety-and-Hazards |arkivdato=2018-08-02}}</ref> |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br>({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Indolo-akrilata acido''' estas organika kombinaĵo, klarbruna kristala pulvoro, rezultanta el interagado de la [[indolo]] kaj [[akrilata acido]] sekvata per senhidrogenigo de la akrilata kateno. Ordinare ĝi estas biologia metabolito de la [[triptofano]]. Ĝia propreco kiel inflamo-foriganto, en farmakologio, garantias al li la rolon de intesta bariero. Pacientoj kun Intesta Inflama Malsano posedas reduktita kvanto da mikroorganismoj (Peptostreptococcus sp.), kaj do, tre eta produktado de indolo-3-akrilata acido.<ref>[https://adipogen.com/ag-cr1-3677-trans-indole-3-acrylic-acid.html Adipogen]</ref> 3-Acetil-piridino estas antimetabolito por [[triptofano]] samkiel [[Nikotinata acido|niacino]] estas natura antagonisto<ref>Biologie, antagonistoj estas kemiaĵoj kiuj ligiĝas al ricevantoj kiuj blokas aŭ dampas biologian respondon, ligante aŭ blokante ricevanton anstataŭ ol aktivigi ilin tiel kiel agonisto.</ref> por indolo-akrilata acido. Indolo-akrilata acido estas inhibanto en la sintezo de aromataj aminoacidoj. ==Literaturo== * [https://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_EN_CB2202187.htm Chemical Book] * [https://www.fishersci.com/shop/msdsproxy?productName=AC122180010&productDescription=3-INDOLEACRYLIC+ACID%252C+99+1GR&catNo=AC12218-0010&vendorId=VN00032119&storeId=10652 ThermoFisher] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180802011355/https://www.fishersci.com/shop/msdsproxy?productName=AC122180010&productDescription=3-INDOLEACRYLIC+ACID%252C+99+1GR&catNo=AC12218-0010&vendorId=VN00032119&storeId=10652 |date=2018-08-02 }} * [https://books.google.com.br/books?id=n3vAYKkEXkEC&pg=PA10&dq=indoleacrylic+acid&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjSs6Ka6szcAhXLzIMKHR2vADoQ6AEIMTAB#v=onepage&q=indoleacrylic%20acid&f=false Metabolic Inhibitors V1: A Comprehensive Treatise] * [https://books.google.com.br/books?id=mVuNCwAAQBAJ&pg=PA590&dq=indoleacrylic+acid&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwj9ga6X68zcAhUG8YMKHWrGAoY4FBDoAQhEMAQ#v=onepage&q=indoleacrylic%20acid&f=false Textbook of biochemistry biotechnology, allied and molecular medicine] * [https://books.google.com.br/books?id=a4VXzp7kdDcC&pg=PA330&dq=indoleacrylic+acid+tryptophan&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwi20erg7MzcAhXE34MKHSpiBdgQ6AEIKzAA#v=onepage&q=indoleacrylic%20acid%20tryptophan&f=false Advances in Protein Chemistry] ==Vidu ankaŭ== <center> <Gallery> L-Tryptophan_-_L-Tryptophan.svg|<center><big>'''[[Triptofano]]'''</big></center> 3-Indolepropionic_acid_skeletal.svg|<center><big>'''[[Indolo-propionata acido]]'''</big></center> Indol-3-ylacetic_acid.svg|<center><big>'''[[Indolo-acetata acido]]'''</big></center> Tryptophol.svg|<center><big>'''[[Triptofolo|Indolo-etanolo]]'''</big></center> Kwas_fenylooctowy.svg|<center><big>'''[[Fenilacetata acido]]'''</big></center> </Gallery> </center> ==Referencoj== {{referencoj|3}} [[Kategorio:Indoloj|akrilata acido]] [[Kategorio:Akrilatoj]] jeddet99dui5lfnwcklx5do3vbn8p6v 0 615666 9482816 8680730 2026-09-27T12:59:28Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482816 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=15% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Indolo-3-laktata acido</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Indole-3-Lactic acid 2D.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la <br>Indolo-laktata acido''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Indole-3-Lactic acid 3D.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la <br>Indolo-laktata acido''' |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|11|H|11|NO|3'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=832-97-3 832-97-3] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.83867.html 83867] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/92904 92904] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Molmaso]]||205213 g·mol⁻¹ |- |[[Denseco]]|| 1428g cm⁻³ |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|145}} |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|477.3}}<ref>[http://www.alfa-chemistry.com/dl-indole-3-lactic-acid-cas-1821-52-9-item-88031.htm Alfa Chemistry]</ref> |- |[[Ekflama temperaturo]]||{{GdC|242.4}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi}} |- style="background: yellow; color: black" |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|315|319}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|264|280|302+352|305+351+338|321|332+313|337+313|362}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Indole-3-lactic_acid#section=Safety-and-Hazards |titolo=Pubchem |alirdato=2018-08-02 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180802071349/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Indole-3-lactic_acid#section=Safety-and-Hazards |arkivdato=2018-08-02}}</ref> |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br>({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Indolo-laktata acido''' estas reakcianto uzata en kemia sintezo, organika substanco trovata kiel metabolito de la [[triptofano]] en la sango kaj urino de mamuloj. Indolo-acetata acido troviĝas en diversaj kvantoj, signifoplene pli en umbilika feta plasmo ol de la patrina plasmo iamaniere ligita al iu proteino. Indolo-laktata acido same okazas en grundaj bakterioj kaj fungoj kaj ankaŭ per etaj kvantoj en la plantoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=US9614393 |titolo=FAO Food and Agriculture Organization of the United States |alirdato=2018-08-02 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180802041113/http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=US9614393 |arkivdato=2018-08-02 }}</ref> ==Literaturo== * [https://www.scbt.com/scbt/product/dl-indole-3-lactic-acid-832-97-3 Santa Cruz Biotechnology] * [http://www.chemicalbook.com/CASEN_1821-52-9.htm Chemical Book] * [https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-642-79906-8_40 Springer Link] * [https://books.google.com.br/books?id=AVTtCAAAQBAJ&pg=PA44&dq=indole-3-lactic+acid&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjUxIKikM3cAhVJ4IMKHYHVBuEQ6AEINjAC#v=onepage&q=indole-3-lactic%20acid%20synthesis&f=false Plant Hormones: Physiology, Biochemistry and Molecular Biology] * [https://books.google.com.br/books?id=Cku7BQAAQBAJ&pg=PA227&dq=indole-3-lactic+acid+synthesis&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjUxIKikM3cAhVJ4IMKHYHVBuEQ6AEIWzAH#v=onepage&q=indole-3-lactic%20acid%20synthesis&f=false Prospects and Applications for Plant-Associated Microbes] * [https://books.google.com.br/books?id=xgMzE330FDQC&pg=PA192&dq=indole-3-lactic+acid+synthesis&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiM-Zv-kc3cAhUk4YMKHTzyBDc4ChDoAQg1MAI#v=onepage&q=indole-3-lactic%20acid%20synthesis&f=false Indoles] ==Vidu ankaŭ== <center> <Gallery> Indole-3-acetic acid 3D ball.png|<center><big>'''[[Indolo-acetata acido]]'''</big></center> Indole-3-propionic acid 3D.png|<center><big>'''[[Indolo-propionata acido]]'''</big></center> Indole-3-butyric acid 3D.png|<center><big>'''[[Indolo-buterata acido]]'''</big></center> Indole-3-pyruvic acid 3D.png|<center><big>'''[[Indolo-piruvata acido]]'''</big></center> L-Tryptophan-3D-balls.png|<center><big>'''[[Triptofano]]'''</big></center> Triptofolo 3D.png|<center><big>'''[[Triptofolo|Indolo-etanolo]]'''</big></center> Tryptamine3D.png|<center><big>'''[[Triptamino]]'''</big></center> Triptofolo 3D.png|<center><big>'''[[Triptofolo]]'''</big></center> </Gallery> </center> ==Referencoj== {{referencoj|3}} [[Kategorio:Indoloj|laktata acido]] 3ngejgdqqjkekke9irv1mfcj2pxezzz 0 615698 9482817 9283830 2026-09-27T12:59:30Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482817 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=15% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Indolo-piruvata acido</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Indole-3-pyruvic acid 2D.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la <br>Indolo-piruvata acido''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Indole-3-pyruvic acid 3D.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la <br>Indolo-piruvata acido''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Indolo-okso-propanoata acido * Oksalo-acetata acido |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|11|H|9|NO|3'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=392-12-1 392-12-1] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.781.html 781] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/803 803] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||klarflava solidaĵo |- |[[Molmaso]]||203197 g·mol⁻¹ |- |[[Fandpunkto]]||215&nbsp;{{GdC|}} |- |[[Bolpunkto]]||445.2&nbsp;{{GdC|}} |- |[[Ekflama temperaturo]]||223&nbsp;{{GdC|}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||36/37/38 |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi}} |- style="background: yellow; color: black" |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|315|319|335}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|264|271|280|302+352|304+340|305+351+338|312|321|332+313|337+313|362|403+233|405|501}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Indole-3-pyruvic_acid#section=Hazards-Identification |titolo=Pubchem |alirdato=2018-08-02 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180802163004/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Indole-3-pyruvic_acid#section=Hazards-Identification |arkivdato=2018-08-02}}</ref> |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br>(25&nbsp;{{GdC|}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Indolo-piruvata acido''' estas multforma peraĵo kaj konstrubloko por serio da altvaloraj produktoj uzataj en farmakologio kaj nutro-industrio. Ĝi same havas ampleksan gamon da aplikoj, kiel ekzemple drogoj por la nervosistemo, kosmetikaĵoj kaj lumoforoj<ref>Kemie, lumoforoj estas organikaj substancoj respondecaj por ĝiaj lumhavaj proprecoj.</ref>. Kemia sintezo de la indolo-piruvata acido estas kompleksa kaj altkosta procedo. Krom tio, per la biosintezaj vojoj uzantaj l-aminoacido-oksidazon, la [[flankprodukto]] [[hidrogena peroksido]] kondukas al degradigo de la acido.<ref>[https://microbialcellfactories.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12934-016-0620-6 Microbial Cell Factories]</ref> La efikoj de akuta kaj ripetata administrado de la indolo-acetata acido, kiu estas keto-analogaĵo de la [[triptofano]], estis studataj en pluraj cerbo-areoj de ratoj per mezurado de enhavo- kaj metabolo-ŝanĝoj de la hidrokso-[[triptamino]] kaj [[noradrenalino|norepinefrino]]. La sedativaj kaj analgeziaj proprecoj de la molekulo estis taksitaj per vosto-mova latento, spontanea aktiveco kaj potencigo de barbiturato-induktita dormo. ==Literaturo== * [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0031698987900142 ScienceDirect] * [https://books.google.com.br/books?id=NS7rCAAAQBAJ&pg=PA269&lpg=PA269&dq=indole-pyruvic+acid&source=bl&ots=TRFvcz99RU&sig=ptFqfuQXONfCmqXkdQyyE0BnP90&hl=pt-BR&sa=X&ved=2ahUKEwjzw5nkl87cAhUH9YMKHZXqAEs4ChDoATALegQIAxAB#v=onepage&q=indole-pyruvic%20acid&f=false Fortschritte der Chemie Organischer Naturstoffe / Progress in the Chemistry ...] * [https://books.google.com.br/books?id=tec7tlh1EGQC&pg=PA50&dq=indole-pyruvic+acid&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiL6q7Smc7cAhUD7oMKHazZA64Q6AEIVjAG#v=onepage&q=indole-pyruvic%20acid&f=false Advances in Gram-Negative Aerobic Bacteria Research and Application] * [https://books.google.com.br/books?id=BVpDI7n2M9gC&pg=PA309&dq=indole-pyruvic+acid&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiL6q7Smc7cAhUD7oMKHazZA64Q6AEIXTAH#v=onepage&q=indole-pyruvic%20acid&f=false Textbook of Medical Biochemistry] * [https://books.google.com.br/books?id=T7aaAAAAIAAJ&pg=PA28&dq=indole-pyruvic+acid&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiL6q7Smc7cAhUD7oMKHazZA64Q6AEIZTAI#v=onepage&q=indole-pyruvic%20acid&f=false Lane Medical Lectures: Biochemical Studies of Nutritional Problems] * [https://books.google.com.br/books?id=afnpCgAAQBAJ&pg=PA7&dq=indole-pyruvic+acid&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwit3LHRm87cAhXjz4MKHW4ZBOk4ChDoAQhMMAU#v=onepage&q=indole-pyruvic%20acid&f=false Bacterial Metabolites in Sustainable Agroecosystem] ==Vidu ankaŭ== <center> <Gallery> Benzyl-cyanide-3D-balls.png|<center><big>'''[[Benzila cianido|Fenil-aceto-nitrilo]]'''</big></center> Indole-3D-balls-2.png|<center><big>'''[[Indolo]]'''</big></center> Indole-3-acetic_acid_3D_ball.png|<center><big>'''[[Indolo-acetata acido]]'''</big></center> Indole-3-acrylic acid 3D.png|<center><big>'''[[Indolo-akrilata acido]]'''</big></center> Indole-3-butyric acid 3D.png|<center><big>'''[[Indolo-buterata acido]]'''</big></center> Indole-3-Lactic acid 3D.png|<center><big>'''[[Indolo-laktata acido]]'''</big></center> Indole-3-propionic acid 3D.png|<center><big>'''[[Indolo-propionata acido]]'''</big></center> Indole-3-pyruvic acid 3D.png|<center><big>'''Indolo-piruvata acido'''</big></center> Indole-3-carboxaldehyde 3D.png|<center><big>'''[[Indolo-karboksaldehido]]'''</big></center> Melatonin_molecule_ball.png|<center><big>'''[[Melatonino]]'''</big></center> Serotonin-Spartan-HF-based-on-xtal-3D-balls-web.png|<center><big>'''[[Serotonino]]'''</big></center> Tryptamine3D.png|<center><big>'''[[Triptamino]]'''</big></center> L-Tryptophan-3D-balls.png|<center><big>'''[[Triptofano]]'''</big></center> Triptofolo 3D.png|<center><big>'''[[Triptofolo|Indolo-etanolo]]'''</big></center> </Gallery> </center> ==Referencoj== {{referencoj|3}} [[Kategorio:Indoloj|piruvata acido]] pczcpwwvnmmr7a5f9c9eebmath18v7m 0 616297 9483089 8680761 2026-09-28T10:46:33Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9483089 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Kalia arsenito</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium arsenite.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la <br>Kalia arsenito''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium-arsenite-3D-balls-ionic.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la <br>Kalia arsenito''' |- |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Solvaĵo de Fowler<ref>Omaĝe al la angla kuracisto Thomas Fowler (1735-1801)</ref> * Kalia meta-arsenito |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''KAsO|2'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=10124-50-2 10124-50-2] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/23668346 23668346] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||blanka higroskopa solidaĵo |- |[[Molmaso]]||146.019 g·mol⁻¹ |- |[[Denseco]]|| 8.76g cm⁻³ |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|300}} (malkomponiĝas) |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:Tre solvebla |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||14&nbsp;mg/kg (buŝe) |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R23|R23]] [[Listo da R-Deklaroj#R25|R25]] [[Listo da R-Deklaroj#R45|R45]] [[Listo da R-Deklaroj#R50|R50]] [[Listo da R-Deklaroj#R53|R53]] <ref>[http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics1213.htm Inchem]</ref> |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S20|S20]] [[Listo da S-Deklaroj#S21|S21]] [[Listo da S-Deklaroj#S28|S28]] [[Listo da S-Deklaroj#S45|S45]] [[Listo da S-Deklaroj#R60|S60]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|T|N}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|06|08}}{{GHS Piktogramo|09}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Damaĝa substanco |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|300+310|331|350|400|410}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|201|202|261|264|270|271|273|281|301+310|304+340|308+313|311|321|330|391|403+233|405|501}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br>({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Kalia arsenito''' aŭ '''kalia meta-arsenito''' estas neorganika kombinaĵo konsistanta je unu [[kalio|kaliatomo]], unu [[arseno|arsenatomo]] kaj du [[oksigeno|oksigenatomoj]]. Aliaj arsenitoj estas la kalia orto-arsenito (K₃AsO₃) kaj la kalia piro-arsenito (K₄As₂O₅). En ĉiuj arsenitoj la arsenatomo havas oksidan nombron egala al +3. Kiel ĉiuj arsenaj derivaĵoj, tiel kalia arsenito estas uzata kiel herbicido, insekticido kaj fungicido. Krom tio, arsenaĵoj estas alte toksaj kaj karcinomogenaj substancoj. Kalia meta-arsenito estas ankaŭ konata kiel solvaĵo de Fowler, ĉar en la 18-a jarcento ĝi estis preskribita kiel kuracilo kaj [[Toniko (trinkaĵo)|toniko]], kaj ankaŭ en la traktado de [[leŭkemio]]. Ordinare ĝi estas senodora blanka substanco, larĝe akvosolvebla e malmulte solvebla en alkoholo. Ĉar kalia arsenito estas nebrulema, kutime varmigo rezultas en malkomponiĝo k formiĝo de toksaj fumoj inklude de arseno, arsenoksidoj kaj kalioksidoj. == Sintezoj == ===Sintezo 1=== * Meta-arsenito de kalio estiĝas pere de varma reakcio inter [[arseno]] kaj [[kalia hidroksido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | '''<math>\mathsf{2\;As + 2\;KOH + 2\;H_2O \ \xrightarrow{100^oC}\ 2\;KAsO_2 + 3\;H_2\uparrow }</math>''' |- |} </center> ===Sintezo 2=== * aŭ pere de arsena trioksido kaj [[kalia hidroksido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | '''<math>\mathsf{As_2O_3 + 2\;KOH \ \xrightarrow{}\ 2\;KAsO_2 + H_2O }</math>''' |- |} </center> ===Sintezo 3=== * aŭ pere de varme koncentrita solvaĵo de [[kalia karbonato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | '''<math>\mathsf{As_2O_3 + K_2CO_3 \ \xrightarrow{100^oC}\ 2\;KAsO_2 + CO_2\uparrow }</math>''' |- |} </center> == Reakcioj == ===Reakcio 1=== * Kiam varmigita, kalia arsenito malkomponiĝas suferante misproporcion: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big><center>'''<math>\mathsf{5\;KAsO_2 \ \xrightarrow{300-550^oC}\ K_3AsO_4 + 2\;KAsO_3 + 2\;As }</math>'''</big></center> |- |} </center> ===Reakcio 2=== * Varma akvo malkomponigas ĝin por estigi kalian duhidrogenan arseniton: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big><center>'''<math>\mathsf{KAsO_2 + H_2O \ \xrightarrow{100^oC}\ KH_2AsO_3 }</math>'''</big></center> |- |} </center> ===Reakcio 3=== * kalia meta-arsenito iom-post-iom oksidiĝas de la atmosfera oksigeno al orto-arsenito: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big><center>'''<math>\mathsf{2\;KAsO_2 + O_2 \ \xrightarrow{}\ 2\;KAsO_3 }</math>'''</big></center> |- |} </center> ===Reakcio 4=== * En alkalaj solvaĵoj la meta-arsenito oksidiĝas al hidrogena arsenato: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big><center>'''<math>\mathsf{2\;KAsO_2 + O_2 + 2\;KOH \ \xrightarrow{CuSO_4}\ 2\;K_2HAsO_4 }</math>'''</big></center> |- |} </center> ===Reakcio 5=== * Meta-arsenito reakcias kun diluitaj acidoj: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big><center>'''<math>\mathsf{2\;KAsO_2 + 2\,HCl \ \xrightarrow{}\ As_2O_3\downarrow + 2\;KCl + H_2O }</math>'''</big></center> |- |} </center> ===Reakcio 6=== * La samo okazas kun koncentritaj acidoj: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big><center>'''<math>\mathsf{KAsO_2 + 4HCl \ \xrightarrow{}\ AsCl_3 + KCl + 2H_2O }</math>'''</big></center> |- |} </center> ===Reakcio 7=== * kalia meta-arsenito reakcias kun alkaloj por estigi orto-arsenitojn: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big><center>'''<math>\mathsf{KAsO_2 + KOH \ \xrightarrow{}\ K_2HAsO_3 }</math>'''</big></center> |- |} </center> ===Reakcio 8=== * Ĝi oksidiĝas en alkala medio: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big><center>'''<math>\mathsf{KAsO_2 + KClO + 2\,KOH \ \xrightarrow{}\ K_3AsO_4 + KCl + H_2O }</math>'''</big></center> |- |} </center> ===Reakcio 9=== * kalia meta-arsenito reakcias kun stana (II) klorido kaj klorida acido por estigi [[arseno]]n, heksaklorostanato de hidrogeno kaj [[kalia klorido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big><center>'''<math>\mathsf{2\;KAsO_2 + 3\,SnCl_2 + 14\,HCl \ \xrightarrow{}\ 2\;As\downarrow + 3\,H_2[SnCl_6] + 2\;KCl + 4\;H_2O }</math>'''</big></center> |- |} </center> ===Reakcio 10=== * Ĝi reakcias kun [[arĝenta nitrato]] estigante arĝentan meta-arseniton kaj [[kalia nitrato|kalian nitraton]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big><center>'''<math>\mathsf{KAsO_2 + \underset{ar\hat{g}enta\;nitrato}{AgNO_3} \ \xrightarrow{}\ AgAsO_2\downarrow + KNO_3 }</math>'''</big></center> |- |} </center> ===Reakcio 11=== * kalia orto-arsenito reakcias kun [[hidrogena peroksido]] por estigi [[kalia arsenato|kalian arsenaton]]<ref>[https://books.google.com.br/books?id=dOgDAAAAMBAJ&pg=PA904&dq=Na3AsO3&hl=en&sa=X&ved=0CCIQ6AEwAWoVChMIrtaLz8ioxwIVRIuQCh3isgiK#v=onepage&q=Na3AsO3&f=false Competition Science Vision Sep 2002]</ref>: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | '''<math>\mathsf{K_3AsO_3 + H_2O_2 \ \xrightarrow{} K_3AsO_4 + H_2O}</math>''' |- |} </center> ===Reakcio 12=== * kalia arsenito reakcias kun [[kalia permanganato]] kaj [[sulfata acido]]<ref>[http://chemiday.com/reaction/3-1-0-911 Chemiday.com]</ref>: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big><center>'''<math>\mathsf{5\;K_3AsO_3 + 2\;KMnO_4 + 3\;H_2SO_4 \ \xrightarrow{}} </math> <math>\mathsf{5\;K_3AsO_4 + 2\;MnSO_4 + K_2SO_4 + 3\;H_2O}</math>'''</big></center> |- |} </center> ===Reakcio 13=== * kalia orto-arsenito reakcias kun [[jodo]] por estigi [[kalia arsenato|kalian arsenatoj]] kaj [[jodida acido|jodidan acidon]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big><center>'''<math>\mathsf{K_3AsO_3 + I_2 + H_2O \ \xrightarrow{} K_3AsO_4 + 2\;HI}</math>'''</big></center> |- |} </center> ==Literaturo== * [https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/potassium-arsenite Science Direct] * [https://web.archive.org/web/20180812021911/https://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/a?dbs+hsdb:@term+@DOCNO+1256 Toxnet] * [http://www.t3db.ca/toxins/T3D0290 T3DB] * [http://cameo.mfa.org/wiki/Potassium_arsenite_solution Cameo] * [https://www.chemicalbook.com/ProductChemicalPropertiesCB7414945_EN.htm Chemical Book] ==Referencoj== {{referencoj|3}} {{Neorganikaj saloj de kalio}} {{Organikaj saloj de kalio}} {{ĝermo|kemio}} kn2z5qh3vp9xut140aoih1jea7a4uu7 0 616379 9483092 8953522 2026-09-28T10:53:40Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9483092 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=15% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Kalia ferocianido</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Kaliumhexacyanoferrat(II) Gelb.svg|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la <br />Kalia ferocianido''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium Ferrocyanide.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Kalia ferocianido''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium hexacyanidoferrate(II) trihydrate.jpg|200px]]</center> |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''<small>Flavecaj kristaloj de kalia ferocianido.</small>''' |- |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Heksaciano-ferato de kalio * Ferocianido de kalio * Prusa flavo de kalio * E536 |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''K|4|[Fe(CN)|6|]'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=13943-58-3 13943-58-3] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.7879375.html 7879375] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://web.archive.org/web/20260116193125/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/ 11963580 11963580] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||klarflava solidaĵo |- |[[Molmaso]]||368346 g·mol⁻¹ |- |[[Denseco]]|| 1.850g cm⁻³ |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|70}} |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|650}} |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:289 g/L |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||6400&nbsp;mg/kg (buŝe) |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R32|R32]] [[Listo da R-Deklaroj#R52|R52]] [[Listo da R-Deklaroj#R53|R53]] <ref>[http://www.cdhfinechemical.com/images/product/msds/92_1551654238_PotassiumFerrocyanide-CASNO-14459-95-1-MSDS.pdf CDH Fine Chemical]</ref> |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S50|S50]] [[Listo da S-Deklaroj#R61|S61]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|302|312|315|319|332|335}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|264|270|271|280|301+312|302+352|304+312|304+340|305+351+338|312|321|330|332+313|337+313|362|363|403+233|405}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Kalia ferocianido''' estas neorganika kombinaĵo, lemon-kolora solidaĵo rezultanta el interagado de la '''ferocianida acido''' kaj [[kalia hidroksido]]. Ferocianido de kalio produktas blukoloron kiam ĝi reakcias kun ferikaj derivaĵoj. Kiam ĝi reakcias kun feroza salo la precipitaĵo estas blanka. Kalia ferocianido trovas multajn uzojn kaj aplikojn en industrio. Ĝi uzatas por purigado de [[stano]] kaj apartigo de la [[kupro]] elde molibdenaj ercoj. Ĝi ankaŭ estas uzata en la produktado de vino kaj [[citrata acido]]. En laboratorio, kalia ferocianido estas uzata por determini la koncentriĝon de [[kalia permanganato]], komponaĵo ofte uzata en titradoj surbaze de redoksaj reakcioj. Kalia ferocianido povas esti uzata kiel sterko por plantoj. Antaŭ la 19-a jarcento, kalia ferocianido estis la plej grava fonto de produktado je alkalo-metalaj cianidoj. Laŭ ĉi-historia procezo, [[kalia cianido]] estis produktita per malkomponado de la kalia ferocianido. == Sintezoj == === Sintezo 1 === * Kalia ferocianido estas preparebla en du etapoj: unue, reakciante [[hidrogena cianido|cianidan acidon]] kun [[feroza klorido]] kaj [[kalcia hidroksido]]. La sekvan etapon oni interagas la kalcian ferocianidon formitan kun [[kalia karbonato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <math>{6\,HCN + FeCl_2 + 2\,Ca(OH)2 \xrightarrow [] {T} Ca_2[Fe(CN)_6] + 4\,H_2O + 2\,HCl}</math> <br /> <math>{Ca_2[Fe(CN)_6] + 2\,K_2CO_3 \xrightarrow [] {T} K_4[Fe(CN)_6] + 2\,CaCO_3}</math> |- |} </center> === Sintezo 2 === * Alia preparado estas reakciigi [[hidrogena cianido|cianidan acidon]] kun [[feroza klorido]] kaj poste aldoni [[kalia hidroksido|kalian hidroksidon]] por neŭtraligi la solvaĵon: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <math>{6\,HCN + FeCl_2 + 4\,KOH \xrightarrow [] {T} K_4[Fe(CN)_6] + 2\,HCl + 4\,H_2O}</math> |- |} </center> == Reakcioj == === Reakcio 1 === * Per traktado kun [[kloro]], ferocianido de kalio transformiĝas en fericianido de kalio:<ref>[http://www.prepchem.com/synthesis-of-potassium-ferricyanide/ PrepChem]</ref> <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <math>{2\,K_4[Fe(CN)_6] + Cl_2 \xrightarrow [] {T} 2\,K_3[Fe(CN)_6] + 2\,KCl}</math> |- |} </center> === Reakcio 2 === * Pirolizo de la kalia ferocianido donas '''feran karbidon''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <math>{K_4[Fe(CN)_6] \xrightarrow [] {T} 4\,KCN + \underset {fera\,karbido}{FeC_2} + N_2 \uparrow}</math> |- |} </center> === Reakcio 3 === * Per [[sulfata acido]], kalia ferocianido reakcias estigante sulfatojn kaj [[karbona unuoksido|karbonan unuoksidon]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <math>{K_4[Fe(CN)_6] + H_2SO_4 + H_2O \xrightarrow [] {T} K_2SO_4 + FeSO_4 + (NH_4)_2SO_4 + CO \uparrow}</math> |- |} </center> === Reakcio 4 === * En acida medio, kalia ferocianido reakcias kun [[kalia permanganato]] estigante sulfatojn kaj [[karbona duoksido|karbonan duoksidon]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <math>{K_4[Fe(CN)_6] + H_2SO_4 + KMnO_4 \xrightarrow [] {T} KHSO_4 + \underset {ferika\,sulfato}{Fe_2(SO_4)_3} + \underset {mangana\,sulfato}{MnSO_4} + CO_2 + H_2O}</math> |- |} </center> === Reakcio 5 === * Kalia ferocianido reakcias kun [[arĝenta nitrato]] estigante blankan precipitaĵon de '''arĝenta ferocianido''' kaj [[kalia nitrato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <math>{K_4[Fe(CN)_6] + 4\,AgNO_3 \xrightarrow [] {T} Ag_4[Fe(CN)_6] + 4\,KNO_3}</math> |- |} </center> === Reakcio 6 === * Kalia ferocianido reakcias kun [[kupra sulfato]] por produkti brunan precipitaĵon de '''kupra ferocianido''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <math>{K_4[Fe(CN)_6] + 2\,CuSO4 \xrightarrow [precipita\hat{j}o]{brunkolora} Cu_2[Fe(CN)_6] \downarrow + 2\,K_2SO_4}</math> |- |} </center> === Reakcio 7 === * Kalia ferocianido reakcias kun [[ferika klorido]] por doni bluan precipitaĵon de ferika ferocianido kaj [[kalia klorido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <math>{3\,K_4[Fe(CN)_6] + 4\,FeCl_3 \xrightarrow [precipita\hat{j}o]{blukolora} Fe_4[Fe(CN)_6]_3 \downarrow + 12\,KCl}</math> |- |} </center> == Literaturo == * [https://www.ysi.com/File%20Library/Documents/MSDS%20and%20SDS/SDS-EU-English---YSI-2363-Potassium-Ferrocyanide--03-20-15-.pdf YSI] * [https://beta-static.fishersci.com/content/dam/fishersci/en_US/documents/programs/education/regulatory-documents/sds/chemicals/chemicals-p/S25489.pdf Fisher Scientific] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201112020824/https://beta-static.fishersci.com/content/dam/fishersci/en_US/documents/programs/education/regulatory-documents/sds/chemicals/chemicals-p/S25489.pdf |date=2020-11-12 }} * [http://www.labchem.com/tools/msds/msds/LC11660.pdf LabChem]{{404|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://books.google.com.br/books?id=Fvm-sqd90-oC&pg=PA530&dq=Potassium+ferrocyanide&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjHgaCp2uncAhVp7YMKHdh5BwAQ6AEIOjAD#v=onepage&q=Potassium%20ferrocyanide&f=false Food Additives in Europe 2000] * [https://books.google.com.br/books?id=tNSL7evYkOUC&pg=PA327&dq=Potassium+ferrocyanide&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjHgaCp2uncAhVp7YMKHdh5BwAQ6AEIRjAF#v=onepage&q=Potassium%20ferrocyanide&f=false Connaissance Et Travail Du Vin] * [https://books.google.com.br/books?id=XYhY9AUzVD0C&pg=PA52&dq=Potassium+ferrocyanide+synthesis&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjMiKeG3OncAhVp64MKHboRAT84ChDoAQg3MAI#v=onepage&q=Potassium%20ferrocyanide%20synthesis&f=false Diazo Chemistry - Synthesis and Reactions] == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Neorganikaj saloj de kalio}} {{Organikaj saloj de kalio}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|kemio}} 9nxf2vn9qoojqo6dzf5bp0inptemwk4 0 618591 9482973 8256894 2026-09-28T04:02:03Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482973 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Josephine Hannah CHAPLIN''' (naskiĝis la 28-an de marto 1949 en [[Santa Monica]], [[Kalifornio]]; mortis la [[13-an de julio]] [[2023]]) estis usona aktorino. Ŝi estis la tria infano kaj dua plej aĝa filino de la kvara kaj lasta edzeco de [[Charlie Chaplin]] kun [[Oona O'Neill]]. Chaplin havis rolon en la filmo de [[Pier Paolo Pasolini]] nome [[I racconti di Canterbury]] (1972).<ref> Hughes, Howard (2011). [https://books.google.es/books?id=C5_3AgAAQBAJ&lpg=PA140&redir_esc=y Cinema Italiano: The Complete Guide From Classics to Cult.] I.B. Taurus & Co, Ltd. p. 140. ISBN 978-1-84885-608-0. Alirita la 11an de Septembro 2018.</ref> Chaplin havis filon, Julien Ronet (16a de Oktobro, 1980),<ref> [https://books.google.es/books?id=IzUqAQAAIAAJ&redir_esc=y Cinéma.] 289-300. Fédération française des ciné-clubs. 1983. p. 5. "... Après Maria Pacôme, il avait épousé Joséphine Chaplin, dont il avait eu un fils, Julien, le 16 octobre 1980. ..." </ref> kun Maurice Ronet, franca aktoro — kun kiu ŝi vivis ĝis lia morto en 1983.<ref> Elizabeth Devine (1a de Septembro 1984). [https://books.google.es/books?id=6NHzs8q0vfUC&redir_esc=y Annual Obituary 1983.] St. James. pp. 135–. ISBN 978-0-912289-07-6. "Festival for his work. Ronet's second marriage was to Charles Chaplin's youngest daughter, Josephine, and the marriage produced Ronet's first and only child. Parents: Both actors. Marriages: (1) Maria Pacombe; (2) Josephine Chaplin." </ref> Poste ŝi edziniĝis al greka felvendisto Nicholas Sistovaris. Ili havas unu filon, nome Charly.<ref>[https://books.google.es/books?id=xpQYAQAAIAAJ&redir_esc=y Hispano americano.] 55. Tiempo. Majo 1969. pp. 68–. </ref> == Filmaro == * ''Limelight'' (1952)<ref>[https://www.tvguide.com/movies/limelight/cast/104325/ "Limelight".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180911225331/https://www.tvguide.com/movies/limelight/cast/104325/ |date=2018-09-11 }} [[TV Guide]]. Alirita la 11an de Septembro 2018.</ref> kiel infano en la malferma sceno (eksterliste) * ''[[A Countess from Hong Kong]]'' (1967)<ref>[https://www.tvguide.com/movies/a-countess-from-hong-kong/cast/111578/ "A Countess From Hong Kong".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180911225658/https://www.tvguide.com/movies/a-countess-from-hong-kong/cast/111578/ |date=2018-09-11 }} TV Guide. Alirita la 11an de Septembro 2018.</ref> * ''[[I racconti di Canterbury]]'' (1972)<ref> Howard Hughes (30a de Aprilo 2011). [https://books.google.es/books?id=C5_3AgAAQBAJ&pg=PA140&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Cinema Italiano: The Complete Guide from Classics to Cult.] I.B.Tauris. pp. 140–. ISBN 978-0-85773-044-2. "Based on the writings of Geoffrey Chaucer, The Canterbury Tales (1971) was shot in England with an Italo-British cast. ... There were featured roles for Laura Betti and Franco Citti, and Hugh Griffith, Josephine Chaplin, Michael Balfour and ..." Alirita la 11an de Septembro 2018. </ref><ref> Lev, Peter (1993). [https://books.google.es/books?id=h4-hAwAAQBAJ&lpg=PT148&redir_esc=y The Euro-American Cinema.] University of Texas Press. ISBN 978-0-292-76379-1. </ref> * ''Escape to the Sun'' (1972)<ref> Leonard Maltin (2009). [https://books.google.es/books?id=qisoSe4J2s4C&redir_esc=y Leonard Maltin's Movie and Video Guide.] New American Library. pp. 418–. ISBN 978-0-451-22468-2. Alirita la 11an de Septembro 2018. </ref><ref> Kronish, Amy; Safirman, Costel (2003). [https://books.google.es/books?id=BJsktgkY9boC&lpg=PA63&redir_esc=y Israeli Film: A Reference Guide.] Praeger. p. 63. ISBN 978-0-313-32144-3. Alirita la 11an de Septembro 2018. </ref><ref>[https://www.tvguide.com/movies/escape-to-the-sun/114047/ "Escape to the Sun".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180912022517/https://www.tvguide.com/movies/escape-to-the-sun/114047/ |date=2018-09-12 }} TV Guide. Alirita la 11an de Septembro 2018.</ref> * ''L'Odeur des fauves'' (1972)<ref>[https://books.google.es/books?id=1s4cAQAAMAAJ&redir_esc=y Semana.] 31-32. Majo 1971. pp. 957–. Alirita la 11an de Septembro 2018. </ref><ref> Mick Martin; Derrick Bang (1994). [https://books.google.es/books?id=LTB-7VWqoJkC&redir_esc=y Video Movie Guide 1995.] Random House Publishing Group. pp. 761–. ISBN 978-0-345-39027-1. Alirita la 11an de Septembro 2018. </ref> * ''Les Quatre Charlots mousquetaires'' (1974)<ref> Mario Guidorizzi (1993). [https://books.google.es/books?id=_JIaAQAAIAAJ&redir_esc=y Cinema francese: 1930-1993.] Casa editrice Mazziana. pp. 108–. ISBN 978-88-85073-25-8. Alirita la 11an de Septembro 2018. </ref> * ''À nous quatre, Cardinal!'' (1974) * ''Nuits Rouges'' (1974)<ref> Gérard Leblanc (1992). [https://books.google.es/books?id=iEK4NpT-3RAC&pg=PA112&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Georges Franju: une esthétique de la déstabilisation.] creaphis editions. pp. 112–. ISBN 978-2-908702-02-6. Alirita la 11an de Septembro 2018. </ref><ref>[https://books.google.es/books?id=dIs3AAAAIAAJ&redir_esc=y La Revue du cinéma, image et son.] Ligue française de l'enseignement et de l'éducation permanente. 1975. pp. 269–. Alirita la 11an de Septembro 2018. </ref><ref> Ince, Kate (2005). [https://books.google.es/books?id=P7OsMLZjh7IC&lpg=PA164&dq=%22josephine+chaplin%22&pg=PA164&redir_esc=y#v=onepage&q=%22josephine%20chaplin%22&f=false Georges Franju.] Manchester University Press. p. 164. ISBN 978-0-7190-6828-7. Alirita la 11an de Septembro 2018. </ref> * ''Docteur Françoise Gailland'' (1976)<ref>[https://books.google.es/books?id=81tcAAAAMAAJ&redir_esc=y La Nouvelle revue des deux mondes.] 1976. pp. 730–. </ref><ref> Jay Robert Nash; Stanley Ralph Ross (1986). [https://books.google.es/books?id=Q4YqAAAAYAAJ&redir_esc=y The Motion Picture Guide.] 6. Cinebooks. pp. 2182–. ISBN 978-0-933997-06-6. Alirita la 11an de Septembro 2018. </ref><ref> Mario Guidorizzi (1993). [https://books.google.es/books?id=_JIaAQAAIAAJ&redir_esc=y Cinema francese: 1930-1993.] Casa editrice Mazziana. pp. 97–. ISBN 978-88-85073-25-8. Alirita la 11an de Septembro 2018. </ref> * ''The Peaks of Zelengore'' (1976)<ref> Peter Cowie (1977). [https://books.google.es/books?id=-NJkAAAAMAAJ&redir_esc=y International Film Guide 1978.] Tantivy Press. pp. 343–. ISBN 978-0-498-02106-0. Alirita la 11an de Septembro 2018. </ref> * ''Jack the Ripper'' (1976)<ref> John Stanley (2000). [https://books.google.es/books?id=gKUqAAAAYAAJ&redir_esc=y Creature Features: The Science Fiction, Fantasy, and Horror Movie Guide.] Berkley Boulevard Books. ISBN 978-0-425-17517-0. Alirita la 11an de Septembro 2018. </ref><ref> Eddelston, John J. (2001). [https://books.google.es/books?id=9QerSzv2RDQC&lpg=PA256&redir_esc=y Jack the Ripper: An Encyclopedia.] ABC-CLIO. p. 256. ISBN 978-1-57607-414-5. Alirita la 11an de Septembro 2018. </ref> * ''À l'ombre d'un été'' (1976) * ''The Bay Boy'' (1984)<ref> John A. Willis (1986). [https://books.google.es/books?id=ImUEAQAAIAAJ&redir_esc=y Screen World.] 37. Crown Publishers. pp. 154–. Alirita la 11an de Septembro 2018. </ref><ref>[https://www.tvguide.com/movies/the-bay-boy/cast/102511/ "The Bay Boy".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181013082159/https://www.tvguide.com/movies/the-bay-boy/cast/102511/ |date=2018-10-13 }}TV Guide. Alirita la 11an de Septembro 2018.</ref> * ''Poulet au vinaigre'' (1985).<ref> Rosenbaum, Jonathan (29a de Februaro 2016). [https://web.archive.org/web/20160504100847/http://www.jonathanrosenbaum.net/2016/02/french-provincial/ "French Provincial".] Jonathan Rosenbaum. Arkivita el la originalo la 4an de Majo 2016. Alirita la 11an de Septembro 2018. </ref><ref> Leslie Halliwell (1996). [https://books.google.es/books?id=g0FAAQAAIAAJ&redir_esc=y Halliwell's Film Guide.] HarperPerennial. pp. 249–. ISBN 978-0-06-273372-6. Alirita la 11an de Septembro 2018. </ref> * ''Coïncidences'' (1986)<ref>[https://books.google.es/books?id=y9FZAAAAMAAJ&redir_esc=y La Revue du cinéma. 407-411.] Ligue française de l'enseignement et de l'éducation permanente. 1985. p. 11. Alirita la 11an de Septembro 2018. </ref> * ''Downtown Heat'' (1994)<ref>[https://books.google.es/books?id=21QIAQAAMAAJ&redir_esc=y The Hollywood Reporter. 1-18. 317.] Wilkerson Daily Corporation. 1991. pp. 42–. </ref><ref> Francisco María Benavent (2000). [https://books.google.es/books?id=QOMaAQAAIAAJ&redir_esc=y Cine español de los 90: diccionario de películas, directores y temático.] Mensajero. pp. 232–. Alirita la 11an de Septembro 2018. </ref> == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Chaplin, Josephine}} [[Kategorio:Usonaj aktoroj]] [[Kategorio:Chaplin-familio]] [[Kategorio:Charlie Chaplin]] estas usona aktorino 5j3mfitoos8xsvozf9czj5v2p8yqarm 0 619705 9483105 8814717 2026-09-28T11:10:15Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9483105 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Kalia per-tekneciato (VII)</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium pertechnetate.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la Kalia per-tekneciato (VII)''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Sodium_pertechnetate3D.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Kalia per-tekneciato (VII)''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | Per-tekneciato de kalio |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''KTcO|4'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=13718-33-7 13718-33-7] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||blanka solidaĵo |- |[[Molmaso]]||201,0068 g·mol⁻¹ |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|540}}<ref>[https://books.google.com.br/books?id=9eJvoNCSCRMC&pg=PA3535&dq=potassium+technetate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjqlOSPxN3dAhXHkpAKHY-pB5YQ6AEIKDAA#v=onepage&q=potassium%20technetate&f=false Dictionary of Inorganic Compounds]</ref> |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|1000}} (sublimiĝas) |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:22 g/L |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R8|R8]] [[Listo da R-Deklaroj#R36|R36]] [[Listo da R-Deklaroj#R37|R37]] [[Listo da R-Deklaroj#R38|R38]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S17|S17]] [[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#S27|S27]] [[Listo da S-Deklaroj#R36/37/39|S36/37/39]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|O|Xi}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|05|07}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Damaĝa substanco |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|340|350|360|372|373}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|101|102|103|202|262|273|280}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br>({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Kalia per-tekneciato (VII)''' aŭ '''KTcO₄''' estas kemia [[oksigeno|oksokomponaĵo]] de [[kalio]] kaj [[teknecio]]. Ĝi preparatas pere de reakcio inter la teknecia oksido aŭ tekneciata acido kaj [[kalia hidroksido|kaŭstika kalio]]. Ĉi-senkolora aŭ blanka salo konsistas je anjono [TcO₄]⁻ kaj katjono Na₊. Ĝia radioaktiva anjono konata kiel ^99m[TcO₄]⁻ estas grava radiofarmaciaĵo por diagnoza uzo. La avantaĝo de tiu radioaktiva substanco estas ĝia [[duoniĝa tempo|duonvivo]] je 6 horoj kaj la malalta ekspozicio al la paciento, kiu permesas aplikaĵoj je pli ol 30 milikurioj<ref>[http://dwb4.unl.edu/Chem/CHEM869Z/CHEM869ZLinks/www.ra.utk.edu/ora/sections/compliances/radsaf/basic.html Kurio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150914013958/http://dwb4.unl.edu/Chem/CHEM869Z/CHEM869ZLinks/www.ra.utk.edu/ora/sections/compliances/radsaf/basic.html |date=2015-09-14 }}</ref>, kies simbolo estas Ci, estas mezurunuo de radioaktiveco nomata omaĝe al [[Pierre Curie]] kaj [[Marie Curie]], kiu difinas la mason da radia emisio laŭ ekvilibro kun unu gramo da elemento ==Sintezoj== ===Sintezo 1=== * Pere de reakcio inter heptaoksido de teknecio kaj [[kalia hidroksido|kaŭstika kalio]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big><center><math>\mathrm{TcO_7 + 2\;KOH \longrightarrow 2\;KTcO_4 + H_2O}</math></center></big> |- |} </center> ===Sintezo 2=== * Aŭ traktado de pertekneciata acido kaj [[kalia karbonato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big><center><math>\mathrm{2\,HTcO_4 + K_2CO_3 \longrightarrow 2\,KTcO_4 + H_2O + CO_3}</math></center></big> |- |} </center> ===Sintezo 3=== * Aŭ pere de reakcio inter pertekneciata acido kaj [[kalia nitrato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big><center><math>\mathrm{HTcO_4 + KNO_3 \longrightarrow KTcO_4 + HNO_3}</math></center></big> |- |} </center> ===Sintezo 4=== La pertekneciatoj aŭ [TcO₄]⁻ estas deirmaterialo por la plejmulto el la kemio de la teknecio. La pertekneciataj saloj ĝenerale estas senkoloraj. [TcO₄]⁻ produktiĝas per oksidigo de la teknecio kaj [[nitrata acido]] aŭ kun [[hidrogena peroksido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big><center><math>\mathrm{2\;Tc + 2\;HNO_3 + 6\;H_2O_2 \longrightarrow 2\;HTcO_4 + 2\;NO_2\uparrow + 6\;H_2O}</math></center></big> |- |} </center> ===Sintezo 5=== * Preparado per agado de la [[nitrata acido]] <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big><center><math>\mathrm{Tc + 7\;HNO_3 \longrightarrow HTcO_4 + 7\;NO_2\uparrow + 3H_2O}</math></center></big> |- |} </center> ==Literaturo== * [https://www.researchgate.net/figure/DTA-analyses-of-potassium-pertechnetate-KTcO4-phase-transitions-fusion_fig2_253122259 ResearchGate] * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10836697 US National Library of Medicine National Institutes of Health] * [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0021961472800107 Science Direct] * [https://books.google.com.br/books?id=olYvSHwvLuMC&pg=PA7&lpg=PA7&dq=potassium+pertechnetate&source=bl&ots=z3EWETccKm&sig=7uBtC_EdrtUqQMP1-UMKsiZz2Tk&hl=pt-BR&sa=X&ved=2ahUKEwimqOyAw93dAhXCH5AKHd91Dck4ChDoATAAegQIBxAB#v=onepage&q=potassium%20pertechnetate&f=false Analytical Chemistry Division Annual Progress] * [https://books.google.com.br/books?id=79U_DQAAQBAJ&pg=PA898&dq=potassium+pertechnetate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjF-JOhw93dAhXDhJAKHVSgBRoQ6AEIQTAD#v=onepage&q=potassium%20pertechnetate&f=false The Chemistry of Manganese, Technetium and Rhenium] * [https://books.google.com.br/books?id=9eJvoNCSCRMC&pg=PA3535&dq=potassium+technetate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjqlOSPxN3dAhXHkpAKHY-pB5YQ6AEIKDAA#v=onepage&q=potassium%20technetate&f=false Dictionary of Inorganic Compounds] * [https://web.archive.org/web/20180928161333/https://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search2/f?./temp/~XNku54:1 Toxnet] ==Referencoj== {{referencoj|3}} {{Neorganikaj saloj de kalio}} {{Organikaj saloj de kalio}} {{Ĝermo|kemio}} [[Kategorio:Kaliaj kombinaĵoj|per-tekneciato]] [[Kategorio:Per-tekneciatoj]] 9pdzqx0mp9a6shgayp28fczgxmif3np 0 621080 9483013 8746288 2026-09-28T06:06:20Z Sj1mor 12103 9483013 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo|regiono-ISO=FR-62|situo sur mapo2=Francio|zomo=11}} '''Sangatte''' estas [[banloko]] en la [[Francio|franca]] [[Nord|norda departemento]] proksime de [[Calais]], sur la [[Bordo Opala|Opala marbordo]]. La nomo de la vilaĝo estis en la 14-a jarcento ankoraŭ konata sub la flandra nomo ''zantgate'' (1331), kiu estis francigita en la 17-a jarcento. La nomo estas derivata de la malnova [[Nederlanda lingvo|nederlanda]] vorto ''sanda'' (sablo) sekvata de ''gata'' (aliro, malfermo) : «aliro al la sablo». [[Dosiero:Overview of Calais Jungle.jpg|alternative=La Ĝangalo de Calais|eta|300x300ra|''La Ĝangalo'' de Calais]] En la oriento de la komunumo, proksime de Calais, situas la vilaĝeto Blériot-Plage. La antaŭa nomo estis Baraques, sed la nuna estis donita en honoro al [[Louis Blériot|Louis Bleriot]]. Sangatte unuafoje kaptis la internacian atenton kiel rezulto de la konstruo de la [[Manika Tunelo|manika tunelo]] inter Francio kaj [[Anglio]]. Sangatte denove kaj multege altiris la internacian atenton pro la proksima kaj kontestata rifuĝinta tendumejo, kiu estas populare konata ĉefe sub la nomo "Sans-gate" (franca por "sen barilo"), de kie mingrintoj daŭre provis atingi Anglion. En novembro 2002 Francio fermis tiun ĉi rifuĝintan tendumejon je instigo de Britio. Laŭ la franca Ruĝa Kruco, 67.611 migrintoj pasis tra la Sangatte-Centro dum la daŭro de ĝia malfermo<ref>(franca) Olivier Clochard, ''Le jeu des frontières dans l’accès au statut de réfugié : Une géographie des politiques européennes d'asile et d'immigration'', Université de Poitiers, 2007, 493 <abbr>p.</abbr> <small>([http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Ftel.archives-ouvertes.fr%2Ftel-00550193 arkivo] : rete legebla)</small>, p. 254.</ref>. Poste multaj migrintoj kaj rifuĝintoj restadis en improvizitaj tendoj en la [[Duno|dunoj]]. Tiu tendaro fariĝis konata sub la nomo ''La Ĝangalo''.<ref>[http://www.trouw.nl/krantenarchief/2002/11/06/2151213/Vluchtelingenkamp_Sangatte_sluit_de_deuren.html Vluchtelingenkamp Sangatte sluit de deuren], trouw.nl, la 6-an de novembro 2002. Kompare : [http://knack.rnews.be/nl/actualiteit/nieuws/europa/frankrijk-sluit-groot-vluchtelingenkamp-nabij-calais/article-1194689826233.htm Frankrijk sluit groot vluchtelingenkamp nabij Calais], rnews.be, la 17-an de septembro 2009. </ref> == Transporto == La fervoja stacidomo {{stacidomo|Calais - Fréthun}}, situas je kelkaj kilometroj de Sangatte, kie haltas la trajnoj Eurostar (al Anglio), TGV kaj TERGV (al [[Lillo|Lille]] kaj [[Parizo]]), samkiel trajnoj TER [[Nord-Pas-de-Calais]]. == Sangatte en filmoj == * «Welcome» (2009) franca filmo priskribante kurdan rifuĝinton kiu sekvas naĝokursojn por povi transnaĝi la [[Manika Markolo|kanalon]]. * «Sangatte, ville ouverte», dokumenta filmo * «Voyage à Sangatte» == Ĝemela urbo == [[Sandgate (Kent)]], [[Anglio]] == Referencoj == {{Referencoj}} * Tiu ĉi artikolo estas parta traduko de la samnoma artikolo en la nederlanda je la 14-a de oktobro 2018. == Vidu ankaŭ == * [[Migrado]] * [[Rifuĝinta krizo]] * [[Senlandlimisma reto]] [[Kategorio:Manika tunelo]] [[Kategorio:Komunumoj de Pas-de-Calais]] ps4vmbv34abauqenh01whofhn4muh1v 0 621976 9483090 8680912 2026-09-28T10:46:46Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9483090 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Kalia benzeno-sulfonato</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium benzene sulfonate.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la Kalia benzeno-sulfonato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium benzenesulfonate 3D.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Kalia benzeno-sulfonato''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Benzenosulfonato de kalio * Kalia salo de benzeno-sulfonata acido |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|6|H|5|KO|3|S'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=934-55-4 934-55-4] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.64662.html 64662] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://web.archive.org/web/20181028073905/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pccompound?term=%22%E2%80%8E23662164%22%5Ball%5D ‎23662164] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Molmaso]]||196,261 g·mol⁻¹ |- |[[Denseco]]|| 1,409g cm⁻³<ref>[https://www.chemsrc.com/en/cas/934-55-4_80735.html ChemSrc]</ref> |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|50}} |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||404&nbsp;mg/kg (buŝe) |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R22|R22]] [[Listo da R-Deklaroj#R36/37/38|R36/37/38]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#S24/25|S24/25]] [[Listo da S-Deklaroj#R22|S22]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi|Xn}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|315|319|335}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|264|271|280|302+352|304+340|305+351+338|312|321|332+313|337+313|362|403+233|405|501}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br>({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Kalia benzeno-sulfonato''' aŭ '''C₆H₅KO₃S''' estas kalia organika kombinaĵo derivata el la [[benzeno sulfonata acido]], organo-sulfura kombinaĵo solvebla en alkoholo kaj etanolo. Ĝiaj akvaj solvaĵoj estas forte acidaj. Ĝi uzatas kiel insekticido, organikaj sintezoj kaj en industrio. ==Sintezoj== ===Sintezo 1=== * Preparado per traktado de la [[benzeno sulfonata acido]] kaj [[kalia hidroksido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Benzenesulfonic-acid-2D-skeletal.png|100px]] <math>\mathsf{\,+ \,KOH \, \underset { } \xrightarrow []{-\,H_2O}\, }</math>[[Dosiero:Potassium benzene sulfonate.png|100px]]</big> |- |} </center> ===Sintezo 2=== * Preparado ekde interagado de [[benzeno]], [[sulfata acido|SO₃]] kaj [[kalia hidroksido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Benzene_circle.svg|80px]] <math>\mathsf{\,+ \,SO_3 + KOH \, \underset { } \xrightarrow []{-\,H_2O}\, }</math>[[Dosiero:Potassium benzene sulfonate.png|100px]]</big> |- |} </center> ===Sintezo 3=== * Preparado per interagado de ''klorido de benzenosulfonilo'' kaj [[kalia hidroksido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Benzeensulfonylchloride.png|100px]] <math>\mathsf{\, + KOH \, \underset { } \xrightarrow []{-\,HCl}\, }</math>[[Dosiero:Potassium benzene sulfonate.png|100px]]</big> |- |} </center> ===Sintezo 4=== * Preparado per interagado de ''kalcia benzenosulfonato'' kaj [[kalia karbonato]]:<ref>[http://www.prepchem.com/synthesis-of-sodium-benzenesulfonate/ PrepChem]</ref> <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Calcium benzenesulfonate.png|200px]] <math>\mathsf{\, + K_2CO_3 \, \underset { } \xrightarrow []{-\,CaCO_3}\, }</math>''' 2 '''[[Dosiero:Potassium benzene sulfonate.png|100px]]</big> |- |} </center> ==Reakcioj== ===Reakcio 1=== * Benzenosulfonato de kalio reakcias kun [[metanolo|karbinolo]] por formi benzenosulfonaton de metilo kaj akvon: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Potassium benzene sulfonate.png|100px]] <math>\mathsf{+ H_3C-OH \, \underset { } \xrightarrow [-H_2O]{+H_2SO_4}\, }</math>[[Dosiero:Methyl benzenesulfonate.svg|150px]]</big> |- |} </center> ===Reakcio 2=== * Benzenosulfonato de kalio reakcias kun [[klorida acido]] donante ''benzeno-sulfonatan acidon'' kaj [[kalia klorido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Potassium benzene sulfonate.png|100px]] <math>\mathsf{+ HCl \, \underset { } \xrightarrow []{-KCl}\, }</math>[[Dosiero:Benzenesulfonic-acid-2D-skeletal.png|100px]]</big> |- |} </center> ===Reakcio 3=== * Benzenosulfonato de kalio reakcias kun [[kalia hidroksido]] por doni [[fenolo]]n kaj [[kalia sulfito|kalian sulfiton]]<ref>[https://books.google.com.br/books?id=K1FVAAAAMAAJ&q=Potassium+benzenesulfonate&dq=Potassium+benzenesulfonate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjun-aEt6feAhUD2IMKHexPDjEQ6AEISDAE Encyclopedia of Chemical Technology]</ref>: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Potassium benzene sulfonate.png|100px]] <math>\mathsf{+ KOH \, \underset { } \xrightarrow []{-K_2SO_3}\, }</math>[[Dosiero:Phenol topo.svg|60px]]</big> |- |} </center> ==Literaturo== * [https://books.google.com.br/books?id=7PjkwQ_x45AC&pg=PA11&dq=Potassium+benzenesulfonate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjun-aEt6feAhUD2IMKHexPDjEQ6AEIMTAB#v=onepage&q=Potassium%20benzenesulfonate&f=false Current Topics in Membranes and Transport] * [https://books.google.com.br/books?id=f0caAQAAMAAJ&q=Potassium+benzenesulfonate&dq=Potassium+benzenesulfonate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjZiNCKyKfeAhXn8YMKHVfTC_M4FBDoAQhpMAk Bulletin of the Chemical Society of Japan] * [https://books.google.com.br/books?id=7_4iAQAAMAAJ&q=Potassium+benzenesulfonate&dq=Potassium+benzenesulfonate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjBnOCDyqfeAhWa94MKHdrdDdU4KBDoAQg9MAM Soviet Research on Organo-phosphorus Compounds] ==Referencoj== {{referencoj|3}} {{Neorganikaj saloj de kalio}} {{Organikaj saloj de kalio}} {{Ĝermo|kemio}} [[Kategorio:Kaliaj kombinaĵoj|benzeno-sulfonato]] treo0mdvzyl64mb1h1as0s6no8p59re 0 622111 9483088 9418509 2026-09-28T10:45:00Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9483088 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Kalia 4-amino-benzoato</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium p-aminobenzoate 2D.png|200px|Kalia p-aminobenzoato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la Kalia 4-amino-benzoato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium p-aminobenzoate 3D.png|200px|Kalia p-aminobenzoato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Kalia 4-amino-benzoato''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * 4-Aminobenzoato de kalio * Kalia salo de 4-aminobenzoata acido |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|7|H|6|KNO|2'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=138-84-1 138-84-1] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.8415.html 8415] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://web.archive.org/web/20181029112302/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pccompound?term=%22%E2%80%8E23663628%22%5Ball%5D ‎23663628] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||kristalblanka pulvoro |- |[[Molmaso]]||175,228 g·mol^-1 |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|339.9}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.molbase.com/en/overview_138-84-1-moldata-34353.html |titolo=Molbase |alirdato=2018-10-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20181029030754/http://www.molbase.com/en/overview_138-84-1-moldata-34353.html |arkivdato=2018-10-29 }}</ref> |- |[[Ekflama temperaturo]]||{{GdC|159.4}} |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:Tute solvebla |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R36/37/38|R36/37/38]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#R26|S26]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|315|319|335}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|264|271|280|302+352|304+340|305+351+338|312|321|332+313|337+313|362|403+233|405|501}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/potassium_p-aminobenzoate#section=Safety-and-Hazards |titolo=Pubchem |alirdato=2018-10-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20181029031001/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/potassium_p-aminobenzoate#section=Safety-and-Hazards |arkivdato=2018-10-29}}</ref> |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Kalia amino-benzoato''' aŭ '''C₇H₆KNO₂''' estas organika aromata salo de '''4-amino-benzoata acido''', kristalblanka pulvoro, tre solvebla en akvo kaj aprobita de Usona Manĝo- kaj Drogo-Instituto kiel kuracilo por traktado de mamuloj kontraŭ glukozo-tokseco. Ĝi estas vaste disdonata en naturo kiel B kompleksa faktoro. Ĝi ankaŭ okazas libera sub ĝia estera formo. == Sintezoj == {{Div col|cols = 2}} === Sintezo 1 === * Preparado ekde la [[p-Aminobenzoata acido]] kaj [[kalia hidroksido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:4-Aminobenzoic-acid 3D.png|80px|p-aminobenzoata acido]]+[[Dosiero:Potassium hydroxide 3D.png|50px|kalia hidroksido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Potassium p-aminobenzoate 3D.png|80px|kalia p-aminobenzoato]]+[[Dosiero:Water_molecule.svg|30px|akvo]] |} </center> === Sintezo 2 === * Preparado ekde la ''p-aminobenzoata anhidrido'' kaj [[kalia hidroksido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:P-Aminobenzoic anhydride 3D.png|80px|p-aminobenzoata anhidrido]]+2[[Dosiero:Potassium hydroxide 3D.png|50px|kalia hidroksido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>2[[Dosiero:Potassium p-aminobenzoate 3D.png|80px|kalia p-aminobenzoato]]+[[Dosiero:Water_molecule.svg|30px|akvo]] |} </center> === Sintezo 3 === * Preparado ekde la [[p-Aminobenzoata acido]] kaj [[kalia buterato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:4-Aminobenzoic-acid 3D.png|80px|p-aminobenzoata acido]]+[[Dosiero:Sodium buterate 3D.png|80px|kalia buterato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Potassium p-aminobenzoate 3D.png|80px|kalia p-aminobenzoato]]+[[Dosiero:Butyric acid 3D.png|80px|buterata acido]] |} </center> === Sintezo 4 === * Preparado ekde la [[kalia etoksido]] kaj [[Benzokaino|etila aminobenzoato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Potassium ethoxide 3D.png|70px|kalia etoksido]]+[[Dosiero:Benzocaine 3D.png|80px|benzokaino]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Potassium p-aminobenzoate 3D.png|80px|kalia p-aminobenzoato]]+[[Dosiero:Ethanol 3D.png|50px|etanolo]] |} </center> === Sintezo 5 === * Preparado ekde la [[metila p-aminobenzoato]] kaj [[kalia formiato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Methyl p-aminobenzoate 3D.png|80px|metila p-aminobenzoato]]+[[Dosiero:Sodium-formate-3D.png|50px|kalia formiato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Potassium p-aminobenzoate 3D.png|80px|kalia p-aminobenzoato]]+[[Dosiero:Methyl formate 3D.png|50px|metila formiato]] |} </center> === Sintezo 6 === * Preparado ekde la [[p-Aminobenzoata acido]] kaj [[kalia benzoato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:4-Aminobenzoic-acid 3D.png|80px|p-aminobenzoata acido]]+[[Dosiero:Potassium benzoate 3D.png|70px|kalia benzoato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Potassium p-aminobenzoate 3D.png|80px|kalia p-aminobenzoato]]+[[Dosiero:Benzoic acid 3D 2.png|50px|benzoata acido]] |} </center> === Sintezo 7 === * Preparado ekde la [[alila p-aminobenzoato]] kaj [[kalia hidroksido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Allyl p-aminobenzoate 3D.png|80px|alila p-aminobenzoato]]+[[Dosiero:Potassium hydroxide 3D.png|50px|kalia hidroksido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Potassium p-aminobenzoate 3D.png|80px|kalia p-aminobenzoato]]+[[Dosiero:Allyl alcohol 3D.png|50px|alila alkoholo]] |} </center> {{Div col end}} == Reakcioj == {{Div col|cols = 2}} === Reakcio 1 === * Hidrolizo de la ''kalia p-aminobenzoato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Potassium p-aminobenzoate 3D.png|80px|kalia p-aminobenzoato]]+[[Dosiero:Water_molecule.svg|30px|akvo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:4-Aminobenzoic-acid 3D.png|80px|p-aminobenzoata acido]]+[[Dosiero:Water_molecule.svg|30px|akvo]] |} </center> === Reakcio 2 === * Konvertado al [[kalia sulfato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | 2[[Dosiero:Potassium p-aminobenzoate 3D.png|80px|kalia p-aminobenzoato]]+[[Dosiero:Sulfuric acid 3D.png|50px|sulfata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>2[[Dosiero:4-Aminobenzoic-acid 3D.png|80px|p-aminobenzoata acido]]+[[Dosiero:Potassium sulfate 3D.png|50px|kalia sulfato]] |} </center> === Reakcio 3 === * Reakcio kun [[formiata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Potassium p-aminobenzoate 3D.png|80px|kalia p-aminobenzoato]]+[[Dosiero:Formic acid 3D.png|40px|formiata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:4-Aminobenzoic-acid 3D.png|80px|p-aminobenzoata acido]]+[[Dosiero:Potassium formate 3D.png|70px|kalia formiato]] |} </center> === Reakcio 4 === * Reakcio kun [[metila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Potassium p-aminobenzoate 3D.png|80px|kalia p-aminobenzoato]]+[[Dosiero:Methanol 3D.png|40px|metanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl p-aminobenzoate 3D.png|80px|metila p-aminobenzoato]]+[[Dosiero:Potassium hydroxide 3D.png|70px|kalia hidroksido]] |} </center> === Reakcio 5 === * Reduktado de la ''kalia p-aminobenzoato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Potassium p-aminobenzoate 3D.png|80px|kalia p-aminobenzoato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{LiAlH_4}\, }</math>[[Dosiero:P-Aminobenzaldehyde 3D.png|80px|p-aminobenzaldehido]]+[[Dosiero:Potassium hydroxide 3D.png|70px|kalia hidroksido]] |} </center> === Reakcio 6 === * Reakcio kun [[Nitrata acido|HNO₃]]'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Potassium p-aminobenzoate 3D.png|80px|kalia p-aminobenzoato]]+[[Dosiero:Nitric acid 3D.png|50px|nitrata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:4-Aminobenzoic-acid 3D.png|80px|p-aminobenzoata acido]]+[[Dosiero:Sodium nitrate3D.png|80px|kalia nitrato]] |} </center> === Reakcio 7 === * Reakcio kun [[Klorida acido|HCl]]'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Potassium p-aminobenzoate 3D.png|80px|kalia p-aminobenzoato]]+[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40px|klorida acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:4-Aminobenzoic-acid 3D.png|80px|p-aminobenzoata acido]]+[[Dosiero:Potassium chloride 3D.png|80px|kalia klorido]] |} </center> {{Div col end}} == Literaturo == * [https://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_EN_CB5667460.htm Chemical Book] * [https://www.drugs.com/mtm/potassium-aminobenzoate.html Drugs.com] * [https://books.google.com.br/books?id=C6b7CAAAQBAJ&pg=PA155&dq=potassium+4-amino-benzoate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwig54_nj6reAhXM54MKHekkDuAQ6AEIRDAE#v=onepage&q=potassium%204-amino-benzoate&f=false Organic Reaction Mechanisms: 40 Solved Cases] * [https://books.google.com.br/books?id=pkzx2TeYYT8C&pg=RA6-PA605&dq=potassium+4-amino-benzoate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwig54_nj6reAhXM54MKHekkDuAQ6AEITTAF#v=onepage&q=potassium%204-amino-benzoate&f=false Comprehensive Natural Products II: Chemistry and Biology] * [https://books.google.com.br/books?id=Y74hAQAAMAAJ&q=potassium+4-amino-benzoate&dq=potassium+4-amino-benzoate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwi3tde9kKreAhXXqYMKHTTSAvk4ChDoAQg7MAM Approved Drug Products and Legal Requirements] == Vidu ankaŭ == * [[Antranilato#Listo da 4-Aminobenzoatoj|4-Aminobenzoatoj]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Neorganikaj saloj de kalio}} {{Organikaj saloj de kalio}} {{Ĝermo|kemio}} [[Kategorio:Kaliaj kombinaĵoj|amino-benzoato]] f6mxf563xu09hdbw43r9gm9lfzr718m 0 622760 9483104 9377711 2026-09-28T11:04:20Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9483104 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Kalia 4-dodekila benzeno-sulfonato</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium dodecylbenzenesulphonate2D.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la Kalia dodekila benzeno-sulfonato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Sodium_dodecylbenzenesulfonate3D.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Kalia dodekila benzeno-sulfonato''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Laŭril-benzeno-sulfonato de kalio * Kalia salo de laŭril-benzeno-sulfonata acido * Kalia salo de dodekil-benzeno-sulfonato |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|18|H|29|KSO|3'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=14564-74-0 14564-74-0] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.76252.html 76252] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/‎23694261 ‎23694261] {{404|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Molmaso]]||364,58436 g·mol^-1 |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R22|R22]] [[Listo da R-Deklaroj#R37/38|R37/38]] [[Listo da R-Deklaroj#R41|R41]] [[Listo da R-Deklaroj#R51|R51]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#S27|S27]] [[Listo da S-Deklaroj#S36/37/39|S36/37/39]] [[Listo da S-Deklaroj#R61|S61]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xn|N}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|05|07}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Damaĝa substanco |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|302|315|318|319}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|264|280|302+352|305+351+338|321|332+313|337+313|362}}<ref>[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/23672299#section=Safety-and-Hazards Pubchem]</ref> |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br>({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Kalia p-dodekila benzeno-sulfonato''', '''KDBS''', aŭ '''C₁₈H₂₉KSO₃''' estas organika kombinaĵo derivita el [[kalio]], ''laŭrata acido'' kaj [[benzeno sulfonata acido]]. Ĝi estas flaveca oleeca likvaĵo, milde toksa, solvebla en akvo kaj uzata kiel surfaktanto kaj emulsia agento kun ŝaŭmigaj kaj humidigaj proprecoj. Ĝi ankaŭ uzatas en fabrikado de kosmetikaĵoj. Ĝenerale ĝi komerce trovatas kiel miksaĵo da interligitaj sulfonatoj kaj ĝi estas la ĉefa komponaĵo de likvaj [[sapo]]j uzataj en lavbutikoj. KDBS estas sensiva al akvomalmoleco kaj ne facile oksidiĝas. Ĝi estas forta ŝaŭmiganto kaj troviĝas kiel komponaĵo de pluraj aldonaĵoj. ==Sintezoj== ===Sintezo 1=== * Preparado per kompleta neŭtraligado de laŭrila [[benzeno sulfonata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Dodecylbenzenesulphonic acid.png|200px]] <math>\mathsf{\,+ \,KOH \, \underset { } \xrightarrow [-\,H_2O]{}\, }</math>[[Dosiero:Potassium dodecylbenzenesulphonate2D.png|200px]]</big> |- |} </center> ==Reakcioj== ===Reakcio 1=== * Dodekila benzenosulfonato de kalio reakcias kun metil-jodidoj por doni metil-esterojn de la ''dodekila benzenosulfonata acido'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Potassium dodecylbenzenesulphonate2D.png|200px]] <math>\mathsf{+\,I-CH_3 \, \underset { } \xrightarrow [-KI]{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl dodecylbenzenesulphonate.png|200px]]</big> |- |} </center> ==Literaturo== * [http://www.pesticideinfo.org/Detail_Chemical.jsp?Rec_Id=PC34219 Pesticides Database - Chemicals] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170429195353/http://www.pesticideinfo.org/Detail_Chemical.jsp?Rec_Id=PC34219 |date=2017-04-29 }} * [https://www.alfa-chemistry.com/cas_27177-77-1.htm Alfa Chemistry] * [https://cosmeticsinfo.org/ingredient/potassium-dodecylbenzenesulfonate Cosmetics Info] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200928085710/https://cosmeticsinfo.org/ingredient/potassium-dodecylbenzenesulfonate |date=2020-09-28 }} * [https://books.google.com.br/books?id=PYZGAQAAQBAJ&pg=PT90&dq=potassium+dodecylbenzenesulfonate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixytyk6rveAhVEiJAKHc2KBz84ChDoAQhRMAc#v=onepage&q=potassium%20dodecylbenzenesulfonate&f=false Soaps, Detergents and Disinfectants Technology Handbook] * [https://books.google.com.br/books?id=JpBNjBAMogYC&pg=PA222&dq=dodecylbenzenesulfonate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS9oGr5LzeAhVBFpAKHXf5B7UQ6AEINTAC#v=onepage&q=dodecylbenzenesulfonate&f=false Health Effects of Selected Chemicals] * [https://books.google.com.br/books?id=LiSi3k_Gp90C&pg=PA11&dq=dodecylbenzenesulfonate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwilh7uu5bzeAhUKFZAKHe2KDKs4ChDoAQgpMAA#v=onepage&q=dodecylbenzenesulfonate&f=false Specialist Surfactants] ==Vidu ankaŭ== * [[Natria dodekila-benzeno-sulfonato]] ==Referencoj== {{referencoj}} {{Neorganikaj saloj de kalio}} {{Organikaj saloj de kalio}} {{Ĝermo|kemio}} [[Kategorio:Kaliaj kombinaĵoj|laŭrila-benzeno-sulfonato]] [[Kategorio:Sulfonatoj]] 671nwf1pvoh52nmr03lh5yq68umo6jd 0 624663 9482901 8681003 2026-09-27T19:52:19Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482901 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Isopropila benzoato</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Isopropyl benzoate sticks.png|300px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Bastona kemia strukturo de la Isopropila benzoato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Isopropyl benzoate 3D.png|300px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Isopropila benzoato''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Benzoato de izopropilo |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|10|H|12|O|2'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=939-48-0 939-48-0] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.13065.html 13065] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://web.archive.org/web/20181128034935/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/750 ‎13654] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||senkolora likvaĵo |- |[[Molmaso]]||164,204 g·mol⁻¹ |- |[[Denseco]]|| 1,01g cm⁻³ |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|−26}}<ref>[https://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_EN_CB7475960.htm Chemical Book]</ref> |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|218}} |- |[[Refrakta indico]]||{{refraktindico|T=20|λ=761|k=4.0|1.4947}} |- |[[Ekflama temperaturo]]||{{GdC|102}} |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:0,126 g/L |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||3730&nbsp;mg/kg (buŝe)<ref>[http://www.thegoodscentscompany.com/data/rw1034011.html The Good Scents Company]</ref> |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R11|R11]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#R22|S22]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xn}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|317}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|272|280|302+352|321|333+313|363|501}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Isopropila benzoato''' aŭ '''C₁₀H₁₂O₂''' estas organika kemia kombinaĵo, senkolora likvaĵo rezultanta el interagado de [[benzoata acido]] kaj [[izopropanolo]], aromata estero uzata en kemiaj sintezoj kaj kiel industria reakcianto. == Sintezoj == === Sintezo 1 === * En 1895, germanaj kemiisto [[Hermann Emil Fischer|Emil Fischer]] (1852-1919) kaj Arthur Speier kreis la metodon per kreado de esteroj inter karboksilataj acidoj kaj alkoholoj: Do, [[benzoata acido]] kaj [[izopropanolo]] reakcias por doni izopropilan benzoaton: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Benzoic acid 3D 2.png|50px|benzoata acido]]+[[Dosiero:Propan-2-ol-3D-balls.png|50px|izopropila alkoholo]] <math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isopropyl benzoate 3D.png|90px|benzoato de izopropilo]]+[[Dosiero:Water_molecule.svg|50px|akvo]] </big> |- |} </center> === Sintezo 2 === * Preparado per interagado de [[benzoila klorido]], [[natria hidrido]] kaj [[izopropanolo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Benzoyl chloride 3D 2.png|50px|klorido de benzoilo]]+[[Dosiero:Sodium-hydride-monomer-CRC-MW-3D-balls.png|50px|natria hidrido]]+[[Dosiero:Propan-2-ol-3D-balls.png|50px|izopropila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isopropyl benzoate 3D.png|90px|benzoato de izopropilo]]+[[Dosiero:Formula chimica del cloruro di sodio.png|50px|natria klorido]]</big> |- |} </center> === Sintezo 3 === * Preparado per transesteriga reakcio de [[metila benzoato]] kun [[izopropanolo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Methyl benzoate molecule ball.png|90px|benzoato de metilo]]+[[Dosiero:Propan-2-ol-3D-balls.png|50px|izopropila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{acida\,medio}\, }</math>[[Dosiero:Isopropyl benzoate 3D.png|90px|benzoato de izopropilo]]+[[Dosiero:Methanol 3D.png|50px|metanolo]]</big> |- |} </center> === Sintezo 4 === * Preparado per traktado de ''kloro-izopropano'' kaj [[natria benzoato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:2-Chloro-propane 3D.png|50px|kloro-izopropano]] +[[Dosiero:Sodium_benzoate_3D.gif|50px|natria benzoato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isopropyl benzoate 3D.png|90px|benzoato de izopropilo]]+[[Dosiero:Formula chimica del cloruro di sodio.png|50px|natria klorido]]</big> |- |} </center> == Reakcioj == === Reakcio 1 === * Hidrolizo de izopropila benzoato donas [[benzoata acido|benzoatan acidon]] kaj [[izopropanolo]]n: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Isopropyl benzoate 3D.png|90px|benzoato de izopropilo]]+[[Dosiero:Water_molecule.svg|50px|akvo]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Benzoic acid 3D 2.png|50px|benzoata acido]]+[[Dosiero:Propan-2-ol-3D-balls.png|50px|izopropila alkoholo]]</big> |- |} </center> === Reakcio 2 === * Benzoato de izopropilo reakcias kun [[natria hidroksido]] donante [[natria benzoato|natrian benzoaton]] kaj [[izopropanolo]]n: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Isopropyl benzoate 3D.png|90px|benzoato de izopropilo]]+[[Dosiero:Sodium hydroxide 2D.png|90px|natria hidroksido]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Sodium_benzoate_3D.gif|50px|natria benzoato]]+[[Dosiero:Propan-2-ol-3D-balls.png|50px|izopropila alkoholo]]</big> |- |} </center> == Literaturo == * [https://books.google.com.br/books?id=qkjHxX5TgHEC&pg=PA386&dq=isopropyl+benzoate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiZhqaYwfTeAhWDy4MKHRrqB7EQ6AEIMDAB#v=onepage&q=isopropyl%20benzoate&f=false Prodrugs: Challenges and Rewards] * [https://books.google.com.br/books?id=O__yAAAAMAAJ&q=isopropyl+benzoate&dq=isopropyl+benzoate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiZhqaYwfTeAhWDy4MKHRrqB7EQ6AEIUDAH Journal of General Chemistry of the U.S.S.R.] * [https://books.google.com.br/books?id=Yuk1AQAAMAAJ&pg=PA174&dq=%22isopropyl+benzoate%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjZgPSqyPTeAhVCyoMKHUK2CZcQ6AEIUTAI#v=onepage&q=%22isopropyl%20benzoate%22&f=false Journal of the Chemical Society] * [https://books.google.com.br/books?id=yBgwAQAAIAAJ&q=%22isopropyl+benzoate%22&dq=%22isopropyl+benzoate%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj9o7zryPTeAhUp_IMKHcsfBaQ4ChDoAQg3MAM Bulletin of the Chemical Society of Japan] * [https://books.google.com.br/books?id=_ChHAAAAYAAJ&q=%22isopropyl+benzoate%22&dq=%22isopropyl+benzoate%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjTpJORyfTeAhWMo4MKHfbgAqc4HhDoAQg0MAI Pertanika] * [https://books.google.com.br/books?id=Y449AAAAYAAJ&pg=PA1016&dq=%22isopropyl+benzoate%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj76OvlyvTeAhXo1IMKHb0qAaY4KBDoAQhKMAc#v=onepage&q=%22isopropyl%20benzoate%22&f=false A Dictionary of Chemistry and the Allied Branches of Other Sciences] == Vidu ankaŭ == * [[Benzoato]]j * [[Izopropanolo]] * [[Benzoata acido]] * [[Natria benzoato]] == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|kemio}} {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = stilo | bildo = [[Dosiero:Esculaap4.svg|30px]] | css-stiloj = width: 600px; color: green; font-weight: bold; font-style: italic | teksto = <small>La informoj ĉi-tie prezentataj ne enhavas medicinajn avertojn kaj plej eble ne estas ekzaktaj. La enhavo estas ilustrocela kaj ne anstataŭas fakan diagnozon.</small> }} </center> {{Portalo|kemio}} {{Benzoatoj}} {{Unua}} [[Kategorio:Izopropilaj esteroj]] [[Kategorio:Ketonoj]] 23qiaeku67e9wj2ggvdq0fjmm6zf0c5 0 630237 9482863 9427437 2026-09-27T15:36:07Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482863 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Domenico_Ghirlandaio_-_St_Jerome_in_his_study.jpg|279x279ra|eta| ''[[Sankta Hieronimo en sia studejo (Ghirlandaio)|Sankta Hieronimo en sia studejo]]'' (1480) ]] La '''internacia tago pri tradukado''' ankaŭ '''Internacia Tradukada Tago''' (angle: '''''International Translation Da'''y''), estas festata ĉiujare je la [[30-a de septembro]] kiu koincidas kun la tago de [[Sankta Hieronimo]], [[tradukisto]]-reviziisto kiu estas konsiderata la [[patrona sanktulo|pioniro]] kaj ŝirmisto de la tradukistoj, ĉar li tradukis la [[Biblio|Biblion]] ('[[vulgato]]') en la [[Latina lingvo|latinan]]. La celo de la [[internacia tago]] pri tradukado estas reaserti, ke la profesio kaj arto de [[Tradukoscienco|tradukistoj]], [[Terminologio|terminologoj]] kaj [[Interpretado (tradukado)|interpretistoj]] ludas gravan rolon por atingi la celojn kaj principojn de la [[Ĉarto de la Unuiĝintaj Nacioj]], proksimigante popolojn, antaŭenigante dialogon, interkompreniĝon kaj kunlaboron, garantiante disvolviĝon kaj plifortigante pacon kaj sekurecon internacie.<ref>(ar, en, fr, es, ru, zh) ''[https://www.un.org/es/observances/international-translation-day Día Internacional de la Traducción]'' ''[https://www.un.org/es/observances/international-translation-day 30 de septiembre]'', Unuiĝintaj Nacioj.</ref>. Kie ajn io estas parolata, skribata, legata aŭ kantata, tradukistoj partoprenas. Estas danke al ili ke la mondo povas rimarki la scion de ĉiuj aliaj homoj en sia propra lingvo kaj eble ŝanĝi ilian konscion. == Historio == La ''Fédération Internationale des Traducteurs'' (FIT), la [[Internacia federacio de tradukistoj (FIT)|internacia federacio de tradukistoj]], kreis tiun tagon en [[1953]] kaj en la jaro [[1991]] ĝi lanĉis la ideon ke tiu tago estu oficiale agnoskata kiel internacia tago pri tradukado. La [[24-an de majo]] [[2017]] la [[Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj]] adoptis rezolucion A/RES/71/288 <ref>(en) [http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/288 Ĝenerala Asembleo A/RES/71/288]. Ankaŭ redaktite en la franca, hispana, rusa</ref><ref>(en) ''[https://www.un.org/en/observances/international-translation-day International Translation Day]'', UN</ref><ref>(en) Hannes Ben, "[https://locaria.com/international-translation-day-everything-you-need-to-know/ Internacia Tago de Tradukado: Ĉio, kion Vi Devas Scii]" , Locaria, la 30-an de aŭgusto 2019</ref>, kiu estis ĉefe antaŭenpuŝita de [[Belorusio]] kunlabore kun la FIT, por deklari la 30-an de septembro kiel Internacian Tagon de Tradukado<ref>[https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/288 Rezolucio de ][[UN]] la 24-an de majo 2017 (kvar-lingve: en, fr, ru, es)</ref>. ''Ne estis voĉdono.'' Aldone al la [[Internacia Federacio de Tradukistoj (FIT)|Internacia Federacio de Tradukistoj]], la adopto de la rezolucio estis rekomendita fare de pluraj aliaj organizaĵoj, inkluzive de la [[Internacia Asocio de Konferencaj Interpretistoj|Internacia Asocio de Konferencaj Interpretistoj (AITC),]] [[Red T]], ''Critical Link International'' (CLI), la Internacia Asocio de Profesiaj Tradukistoj kaj Interpretistoj (IAPTI) kaj la Monda Asocio de Interpretistoj de [[Signolingvo|signolingvoj]] (WASLI)<ref>(en) Eden Estopace, ''[https://slator.com/un-pass-resolution-declaring-september-30-translation-day/ UN Set to Pass Draft Resolution Declaring September 30 As Translation Day]'', Slator, la 22-an de majo 2017</ref>. Estas notite en la protokolo: "''Adoptita sen voĉdono''". Nur 27 el la 193 membroŝtatoj de UN subtenis la rezolucion, inkluzive de eĉ ne unu EU-lando. Ĉar neniu estis kontraŭ tiu rezolucio, ĝi estis konsiderata akceptita.  La Ĝenerala Asembleo tiel rekonas la unuigan kaj paco-antaŭenigantan funkcion de profesia tradukado, same kiel ĝian kontribuon al interkompreniĝo kaj socia evoluo (angle: ''The role of professional translation in connecting nations and fostering peace, understanding and development)''<ref>[https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/288 Resolution ''The role of professional translation in connecting nations and fostering peace, understanding and development.'']; samrajte en la [[Franca lingvo|franca]]: ''Le rôle de la traduction professionnelle dans le rapprochement des nations et la promotion de la paix, de la compréhension et du développement'', samrajte en la [[Rusa lingvo|rusa]]: ''Роль профессионального перевода в сближении народов, укреплении мира и содействии взаимопониманию и развитию'', samrajte en la [[Hispana lingvo|hispana]]: ''La función de la traducción profesional en el establecimiento de vínculos entre las naciones y la promoción de la paz, el entendimiento y el desarrollo'', 71-a Kunsido, Agendo n-ro. 125</ref><ref>(en) Du prelegantoj komentis la proponon: ''… The Assembly requested that the Secretary-General continue to preserve high quality and excellence in the work of language professionals within the Organization, while affirming the important role of professional translation in upholding the purposes and principles of the United Nations Charter.'' '''''Andrei Dapkiunas ([[:de:Belarus|Belarus]]) presented the draft,''' emphasizing that its meaning and importance was much broader and deeper than simply demonstrating respect for a profession closely linked to diplomacy and international affairs. It was not about institutions or bodies; rather, it was first and foremost about people, the invisible workers and unsung heroes of the linguistic profession. Language played an underappreciated role in human society, despite the fact that deeper respect for culture and language could help to forge greater unity and build bridges among civilizations and cultures, he said.'' '''''Gustavo Meza-Cuadra ([[:de:Peru|Peru]]), speaking for the''' '''Group of Friends of Spanish''', said the Group championed multilingualism as a core United Nations value touching on all areas of the Organization’s work. It influenced how the United Nations projected itself to the world. The Secretary-General’s associated report, titled “Multilingualism” (document A/71/757), detailed various activities carried out in support of multilingualism, including the proposed terms of reference for a Coordinator of Multilingualism who would be tasked with implementing multilingualism in a consistent and coherent manner across the Organization. Noting that human resources work across the Organization was generally carried out in English and French, he called for human resources information brochures to be published in Spanish on Inspira. He also welcomed the launch of the United Nations iLibrary platform, expressing hope that additional languages would soon be featured on the site. Hopefully, the Department of Public Information would soon be able to provide coverage of intergovernmental meetings in all six official United Nations languages. He welcomed enhanced efforts to recruit qualified Spanish-language translators and interpreters, as well as other professionals.''</ref>. == Ideoj malantaŭ la tago == La ideo malantaŭ la tago estis atingi [[solidareco]]n ene de la internacia tradukista komunumo kaj antaŭenigi la tradukprofesion en kiel eble plej multaj landoj ĉirkaŭ la mondo. Ĝi samtempe ofertas la ŝancon fiere pruvi la gravan kaj esencan laboron de tradukistoj. Diversaj lingvaj kaj kulturaj institutoj ([[Goethe-Institut|Goethe-Instituto]] ekzemple por la [[Germana lingvo|germana]]) kaj diversaj aliaj aoscioj (ekzemple CEATL (''Conseil Européen des Associations de Traducteurs Littéraires'' – Tegmenta asocio de literaturaj tradukistoj en Eŭropo) ankaŭ proponas agadojn por antaŭenigi [[Lingva diverseco|lingvan diversecon]]. [[Dosiero:JMT journee mondiale de traduction. Internationaler Übersetzertag 2016.jpg|eta|Tutmonda afiŝo por la Internacia Tradukada Tago en 2016]] === Asocioj de Tradukistoj === Ekde 2018 la Usona Asocio de Tradukistoj ekzemple festas la Internacian Tagon pri Tradukado per la publikigo de serio de afiŝoj en sociaj retejoj celantaj disvastigi informojn kaj eduki la publikon pri la rolo de tradukistoj<ref>(en) ''[https://www.atanet.org/advocacy-outreach/ata-celebrates-international-translation-day-2018/ ATA Celebrates International Translation Day 2018]'', la 30-an de septembro 2018</ref>. La komitato de la [[Internacia federacio de tradukistoj (FIT)|Internacia Federacio de Tradukistoj (FIT)]] deklaris difini "Tradukon" kiel "disvastigi kulturan heredaĵon en ŝanĝiĝanta epoko" kiel la temon por la ''Internacia Traduka Tago'' en [[2018]], cele al reciproka respekto en la ŝanĝiĝanta mondo kaj diskonigo de la "Internacia Jaro de Indiĝenaj Lingvoj" de UN en [[2019]]<ref>Liu Zijia, [http://esperanto.china.org.cn/2018-09/30/content_64412268.htm Internacia Traduka Tago: Disvastigi kulturan heredaĵon en ŝanĝiĝanta epoko], [[El Popola Ĉinio]], la 30-an de septembro 2018, alirite la 22-an de januaro 2019.</ref>. === Unuiĝintaj Nacioj === La Unuiĝintaj Nacioj dediĉas multan gravecon al tradukado, ĉar [[plurlingveco]] estas kerna valoro de la organizaĵo<ref>(en) ''[https://www.un.org/sg/en/multilingualism/index.shtml UN and Multilingualism]'', [[Unuiĝintaj Nacioj]]</ref> En marto 2024 estis lanĉita "Strategia Kadro pri Plurlingveco de Unuiĝintaj Nacioj" (angle: ''United Nations Strategic Framework on Multilingualism'') en ĉiuj UN-lingvoj. La tradukada laboro estas grava subteno al la celoj kaj principoj de la Ĉarto de Unuiĝintaj Nacioj. ==== Lingvaj tagoj ĉe UN ==== La Departemento pri Tutmonda Komunikado de Unuiĝintaj Nacioj ankaŭ organizas lingvajn tagojn kadre de la programo por subteni kaj disvolvi plurlingvecon kaj kulturan diversecon. Unu el la celoj de ĉi tiu programo estas konservi egalajn rajtojn por ĉiuj ses oficialaj UN-lingvoj. ==== Tradukistoj ĉe UN ==== Tradukistoj laborantaj por la Unuiĝintaj Nacioj devas krom sia ĉefa lingvo (ne necese sian [[Gepatra lingvo|denaskan lingvon]]) ĝisfunde scipovi uzi la gramatikon kaj stilon de unu el la oficialaj lingvoj de la Unuiĝintaj Nacioj kaj ĉefe tiun de la [[Angla lingvo|angla]], havante nekontesteblan superecon super la aliaj kvin oficialaj lingvoj de UN (la araba, la franca, la ĉina, la hispana kaj la rusa. Samtempe, la angla kaj la franca estas la [[Laborlingvo|laborlingvoj]] de la [[Sekretariejo de la Unuiĝintaj Nacioj|Sekretariejo de UN]] kaj estas uzataj en la ĉiutaga profesia komunikado. === Eŭropa Komisiono === Pli ol 2,500 tradukistoj laboras en la Komisiono, verŝajne la plej granda tradukservo en la mondo, kiuj tradukas la tutan EU-leĝaron al la 24 oficialaj EU-lingvoj. Teorie la 24 oficialaj lingvoj de EU estas egalrangaj, sed en la praktiko la dominado de la angla konstante kreskis, kvankam sole 1% de la loĝantaro de EU estas denaskaj anglalingvanoj post la [[Briteliro]]. En kontrasto kaj kiel ekzemplo sole 14% de la dokumentoj estas tradukataj al la franca, malgraŭ ke 12% de la EU-civantoj estas franclingvanoj<ref>(en) Alilce Leal & [[Seán Ó Riain]], ''Language policy and the future of Europe'' (Lingvopoliko kaj la Estonto de Eŭropo), Routledge, 2023</ref>. === Translation Commons === Translation Commons, en partnereco kun [[Unesko]], festas en [[2024]] la internacian tagon pri tradukado per reta evento ekzamenante la potenco-dinamikojn en la kampo de tradukado, precipe kiam ili rilatas al indiĝenaj lingvokomunumoj. De [[maŝintradukado]] ĝis [[artefarita intelekto]] (AI), diskutos disvolviĝos kiel ĉi tiuj emerĝaj helpiloj povas kaj plibonigi kaj malfaciligi la laboron de tradukistoj<ref>(fr) ''[https://www.unesco.org/fr/articles/explorer-les-multiples-facettes-de-lhumanite-journee-internationale-de-la-traduction Explorer les multiples facettes de l’humanité - Journée internationale de la traduction]'', [[Unesko]]</ref><ref>(en) ''[https://translationcommons.org/international-translation-day-2023/?fbclid=IwAR0pPgrGK2A_sqt1UrNE_M2EpWXD0ocbZG5sm7rSnLAtUQzsnadsJzgpNZQ International Translation Day]'' - Reta evento de Unesko.</ref>. === Universala Esperanto-Asocio === La ĉefa faciligilo kaj egaligilo de komunikado inter la lingvoj, kaj sekve de la komunikado inter la homoj, estas aktuale la tradukado. Tradukado ofte funkcias kiel ponto inter kulturoj kaj komunumoj, sed ĝi ankaŭ povas reflekti kaj influi potencmalekvilibrojn. La relativa prestiĝo de certaj lingvoj kaj ilia disvastiĝo, favoras certajn lingvojn super aliaj en difinitaj cirkonstancoj, kaj sekve ofte produktas nejustan diskriminacion. El ĉiuj formoj de nejusta diskriminacio menciitaj en la Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj, la plej subtaksata estas la diskriminacio surbaze de lingvoj<ref>(eo) [https://uea.org/aktuale/komunikoj/2024/Mesagxo-de-UEA-okaze-de-la-Internacia-Tradukada-Tago-30-septembro-2024 ''Mesaĝo de UEA okaze de la internacia tradukada tago, 30-a de septembro 202''4]. Gazetaraj Komunikoj de UEA, n-ro 1188.</ref>. Tutmondaj lingvoj funkciaantaj kiel "''lingua franca''" ([[lingvafrankao]]) t.e. komuna lingvo, kiu ebligas al homoj el diversaj fonoj kaj etnoj komuniki sur pli-malpli justa bazo. Historie, la esenca faktoro por la starigo de tutmonda lingvo ĉiam estis ke ĝi estis parolata de tiuj, kiuj havas la potencon, kvankam kun neegalaj ŝancoj por tiuj, kiuj ne parolas ĝin kiel sian ĉefan lingvon. inverse al [[Esperanto]]. == Tradukistaj devizoj == <blockquote>''“Interpretistoj estas konstante en la centro mem de la komunikada procezo. Kiel eksteraj kondukantoj de ideoj kaj agadoj, ili parte formas la mondon en kiu ni vivas. Tradukado estas do determinanto de plurlingva komunikado kaj samtempe simbolas malfermitecon al homoj kaj la evoluon de demokratio.”'' (gazetara komuniko, 2004). “''The main practical contribution to multilingualism in the world remains strengthening the parity of all languages''” - Dmitry Mironchik, Director of the Information Directorate, Spokesman of the Ministry of Foreign Affairs of Belarus, 2017</blockquote> * 2004 - “Tradukado estas la bazo de multlingveco kaj kultura diverseco” (MFP). * 2005 - "La respondeco de la tradukisto al la profesio kaj socio" (IFP). * 2006 - "Multaj lingvoj - unu profesio." * 2007 - "Ne pafu la mesaĝiston." * 2008 - "Terminologio: vortoj gravas." * 2009 - "Ni laboras kune." * 2010 - "Kvalita normo por ''Vario de Voĉoj'' "   . * 2011 - “Konstrui pontojn inter kulturoj” (angle:  ''Bridging Cultures'')  . * 2012 - “Traduko kiel interkultura komunikado”  . * 2013 - "Preter lingvaj limoj" * 2014 - "La rajto je lingvoj: antaŭkondiĉo por ĉiuj homaj rajtoj" * 2015 - "Novaj komprenoj pri tradukado kaj interpretado" * 2016 -"Tradukado kaj interpretado ligas mondojn." * 2017 - "Tradukado kaj Diverseco" * 2018 - "Traduki: transdoni kulturan heredaĵon en rapidaj tempoj" * 2019 - "Tradukado kaj indiĝenaj lingvoj" * 2020 - "Trovi la vortojn por mondo en krizo" * 2021 - "Unuiĝintaj en tradukado" * 2022 - "Mondo sen baroj" * 2023 - “''Translation unveils the many faces of humanity”'' - "''La traduction, révélateur des mille visages de l'humanité"'' (Traduko unveils la multaj vizaĝoj de la homaro) * 2024 - "Tradukado, arto de protektata digno" * 2025 - "Rolo de lingva specialistoj" == Referencoj == {{referencoj}}{{Portalo|Lingvoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Index Translationum#Neegaleco en la monda kultura trafiko de tradukado|Index Translationum (Unesko-indekso de tradukoj): Neegaleco en la monda kultura trafiko de tradukado]] * [[Internacia federacio de tradukistoj (FIT)|Internacia Federacio de Tradukistoj]] * [[Tradukistoj sen landlimoj]] * [[Greka-araba traduka movado]] * [[Hejmo de Saĝeco#Domo de saĝeco 2.0 - Bayt Al-Hikma 2.0|Domo de saĝeco 2.0]] * [[Faisal Saeed Al Mutar#Arablingva traduka projekto por Vikipedio|Ararablingva traduka projekto por Vikipedio]] * [[Tradukskolo de Toledo]] * [[Tradukisto]] * [[Traduko]] * [[Tradukscienco]] == Eksteraj ligiloj == * (en) [https://www.un.org/dgacm/sites/www.un.org.dgacm/files/english_un_strategic_framework_on_multilingualism_web.pdf Strategia Kadro pri Plurlingveco de Unuiĝintaj Nacioj] || [https://www.un.org/dgacm/sites/www.un.org.dgacm/files/arabic_un_strategic_framework_on_multilingualism_web.pdf araba] | [https://www.un.org/dgacm/sites/www.un.org.dgacm/files/chinese_un_strategic_framework_on_multilingualism_web.pdf ĉina] | [https://www.un.org/dgacm/sites/www.un.org.dgacm/files/french_un_strategic_framework_on_multilingualism_web.pdf franca]| [https://www.un.org/dgacm/sites/www.un.org.dgacm/files/russian_un_strategic_framework_on_multilingualism_web.pdf rusa] | [https://www.un.org/dgacm/sites/www.un.org.dgacm/files/spanish_un_strategic_framework_on_multilingualism_web.pdf hispana] * (en) [http://www.proz.com/translation3 La jara virtuala konferenco por la Internacia Traduka Tago] * (en) [http://motso.wordpress.com/2006/09/28/the-history-of-international-translation-day Blanka Papero transdonita en 1997 fare de L. Katschika okaze de la FIT-konferenco en Italio] * (en) [https://web.archive.org/web/20190122201153/http://wiki.proz.com/wiki/index.php/International_Translation_Day Artikolo pri Internacia Tago pri Tradukado ĉe Prozwiki] *(en) [https://undocs.org/en/A/71/L.68 La rezolucio de la Ĝenerala Asembleo de UN A/71/L.68] *(en) [http://www.un.org/en/events/translationday/index.shtml La retpaĝo de UN por la Internacia tago pri tradukado ] *(de) [http://www.deutschlandfunkkultur.de/internationaler-uebersetzertag-der-ferne-verkannte-bruder.1005.de.html?dram:article_id=298958 Internacia Tago de Tradukisto: La malproksima, neagnoskita frato de la verkisto. Kial tradukistoj devas esti idealistoj]. de Michael Kleeberg, [[Deutschlandfunk]] Kultur, la 30-an de septembro 2014. *(eo) [https://eduinf.waw.pl/esp/lern/librejo/0375/0015.php Devoj kaj rajtoj de la tradukisto] laŭ la Ĉarto de la [[Internacia Federacio de Tradukistoj (FIT)|Internacia federacio de tradukistoj]]. *(eo) [https://eo.globalvoices.org/2024/11/14885/ Traduka Klaso: Intervjuo kun D-ro Ya-mei Chen], [[Tutmondaj Voĉoj|Global Voices]], la 25-an de novembro 2024 [[Kategorio:Traduko]] [[Kategorio:Septembro]] [[Kategorio:Biblio]] [[Kategorio:Internaciaj tagoj]] [[Kategorio:30-a de septembro]] ephxn10bxwo5uobmftir83taivkoy4h 0 638741 9483009 8169436 2026-09-28T06:06:04Z Sj1mor 12103 9483009 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=KE}} '''Faza''' estas setlejo sur la norda marbordo de la insulo Pate, ene de la insularo Lamu en la iama [[Marborda provinco de Kenjo|Marborda Provinco]] de [[Kenjo]]. Faza estis konata laŭ la nomo Ampaza fare de [[portugaloj]]<ref> Svat Soucek, «The Portuguese and the Turks in the Persian gulf» en Studies in ottoman naval history and maritime geography., Analecta isisiana, n°102, The Isis press, Istanbul, 2008. ISBN 978-975-428-365-5, p. 101-106. </ref> date el almenaŭ la 14a jarcento. En 1587 Faza estis detruita de portugaloj ĉar la loka [[ŝejĥo]] estis apoganta Mir Ali Beg, fama [[korsaro]] kiu estis ludanta ŝlosilan rolon en la forigo de la portugaloj el [[Maskato]]. Portugaloj venis el [[Goa]] kun ĉirkaŭ 650 homoj por puniga ekspedicio, kaj kolere atakis per furio al Faza. Ĉiu kiun ili trafis estis mortigita, inklude la lokan ŝejĥon. La portugaloj konservis sian kapon en barelo da salo por montrado en Hindio. Post 4 tagoj de rabado, ili invitis la rivalojn de Faza el Pate por ke ili prenu tion kion ili deziros el Faza.<ref> Martin, 1973, p. 6 </ref> Faza estis poste resetlita. En la 18a jarcento Faza denove ruiniĝis pro ribelo de Pate. La 5an de septembro 2009, okazis tragika incendio, kiu detruis 430 domojn kaj lasis 2500 senhejmulojn. == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Martin, Chryssee MacCasler Perry and Esmond Bradley Martin: Quest for the Past. An historical guide to the Lamu Archipelago. 1973. [[Kategorio:Urboj de Kenjo]] [[Kategorio:Marborda provinco de Kenjo]] rcg3hooj4j0joeqw589b35qs5knqi53 0 642243 9482940 8342861 2026-09-28T00:08:41Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482940 wikitext text/x-wiki :''Eble vi serĉas [[Jezerce]].'' {{Informkesto monto |nomo= Jezerca |bildo=[[Dosiero:Jezerca_Massive.jpg|300px|Maja Jezercë vide de Maja Trojan]] |bildopriskribo= Maja Jezercë vide de Maja Trojan |alteco= 2694 |latitudo= 42/26/33/N |longitudo= 19/48/51/E |regiono-ISO= AL |zomo=8 |landoj= Albanio |situo= |montaro= [[Dinara montaro]] |unua grimpo= [[1929]] fare de Sleeman, Elmslie kaj Ellwood |plej facila grimpo= |mineralo= [[kalkoŝtono]] |rimarko= }} '''Jezerca''' ({{lang-sq|Maja e Jezercës}}, {{lang-sr|Језерски Врх|t=''Jezerski Vrh''}}) estas la plej alta punkto de [[Prokletije]] en [[Albanio]],<ref name=":0" /> kiu altas {{nombro|2694}} m super [[marnivelo]].<ref>"[http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=13279 Maja e Jezercës]". Peakbagger.com. </ref><ref>"[http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/EuroCoreP1500m.html EUROPE ULTRA-PROMINENCES 99 Peaks with Prominence of 1,500 meters or greater]". peaklist.org.</ref> == Loko kaj medio == La montopinto en [[Albanio]], kiu estas nur kvin kilometroj de la limo kun [[Montenegro]], situas inter la [[Valo|valoj]] de la Valbona en la oriento kaj la Shala en la okcidento. La tuta planko inter la valo de Shala, Valbona kaj Ropojana kaj Maja Roshit ({{nombro|2522}} metroj) estas konataj kiel Jezerca, aldone al la pinto, Jezerca limoj aliaj pintoj kiel ekzemple: ''{{lang|sq|Maja e Popljuces}}'' ({{nombro|2569}} metroj) kaj ''{{lang|sq|Maja e Ali}}'' ({{nombro|2471}} metroj) en la okcidento; ''{{lang|sq|Maja Rrogamit}}'' ({{nombro|2478}} metroj) en la oriento; ''{{lang|sq|Maja Kolajet}}'' ({{nombro|2498}} metroj), ''{{lang|sq|Maja Malësores}}'' ({{nombro|2490}} metroj) kaj ''{{lang|sq|Maja Bojs}}'' ({{nombro|2461}} metroj) en la nordokcidento kaj ''{{lang|sq|Maja Kokervhake}}'' ({{nombro|2508}} metroj) kaj ''{{lang|sq|Maja Etheve}}'' ({{nombro|2393}} metroj) en la nordo. Krom certaj areoj norde de la Jezerca pintas la [[montarmasivo]] estas parto de la du [[Nacia parko|Naciaj parkoj]] de [[Naciaj parkoj de Thethi|Thethi]] kaj [[Naciaj parkoj de Valbona|Valbona]].<ref>Florian Baba (Herausgeber): Linja e Gjelbër Shqiptare, Tirana 2008</ref> La pinto povas esti grimpita de la nordo sen grava ekipaĵo. La plej multaj grimpistoj venas de Gusinje en [[Montenegro]] aŭ de Theth en la [[Shala valo]].<ref name=":1">"[http://www.summitpost.org/parent/153173/maja-jezerce.html Summipost: Jezerca]".</ref> == Topologio kaj geografio == [[Dosiero:Liqeni i Madh i Buni Jezerce.png|200px|eta|maldekstra|alternative=Cirko de Buni i Jezercës kun lagoj|eta|Cirko de ''Buni i Jezercës'' kun lagoj]] Jezerca estas granda ŝtona pinto de dolomita [[Kalkoŝtono|kalkŝtono]]. Ekzistas preskaŭ neniu [[vegetaĵaro]] tie. Norda, oriento kaj okcidente de la montopinto estas en granda [[Cirko (valformo)|cirko]] de tio en la [[Glacialo|glacialoj]] kiam [[Glaĉero|glaĉeroj]] estis pli vastaj ol hodiaŭ.<ref name=":0">"[http://condesan.org/mtnforum/sites/default/files/publication/files/prokletije_25-10-2010.pdf FEASIBILITY STUDY ON ESTABLISHING A TRANSBOUNDARY PROTECTED AREA PROKLETIJE / BJESHKËT E NEMUNA MOUNTAINS] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170906040102/http://condesan.org/mtnforum/sites/default/files/publication/files/prokletije_25-10-2010.pdf |date=2017-09-06 }}" (PDF). condesan.org. p. 4. "The number of glacial ponds in this area is rare for the European mainland and can only be compared to the Alps."</ref> Hodiaŭ la norda cirko estas nomita ''{{lang|sq|Buni i Jezercës}}'' ĉe alteco de 1980 metroj kaj 2,100 metroj en alteco proksimume 400 metroj. Ĉar ĝi situas en la plej malseka regiono de [[Eŭropo]] kun proksimume 6 metroj de pluvokvantekvivalento kredita ataki la okcidentaj deklivoj, neĝado estas tiel granda ke nur en sekaj jaroj faras ebenigi la malpli senŝirmajn sekciojn degelas for.<ref>Milivojević, Milovan; Menković, Ljubomir; Ćalić, Jelena (2008), "[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618208001110 Pleistocene glacial relief of the central part of Mt. Prokletije (Albanian Alps)]", Quaternary International, 190: 112–122, doi:10.1016/j.quaint.2008.04.006</ref> == Nomo == La [[Albana lingvo|albana]] nomo, Maja Jezercë, estas derivita de la [[Slava lingvaro|slava]] vorto, verŝajne pli specife de [[Serba lingvo|serba]] ''{{lang|sr|jezero}}'' ("lago"), kaj albana vorto {{lang|sq|maja}} ("pinto"), kun la signifo "pinto de Jezero". En la slava, inkluzive de serba<ref>{{Cite journal|last=Elezi|first=Mehmet|title=Kush i nemi "Bjeshkët e Nemuna"?|url=http://gazeta55.al/kush-nemi-bjeshket-e-nemuna/|journal=Gazeta55|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2019-05-13|arkivurl=https://web.archive.org/web/20170922101022/http://gazeta55.al/kush-nemi-bjeshket-e-nemuna|arkivdato=2017-09-22}} {{Citaĵo el la reto |url=http://gazeta55.al/kush-nemi-bjeshket-e-nemuna |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-05-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170922101022/http://gazeta55.al/kush-nemi-bjeshket-e-nemuna |arkivdato=2017-09-22 }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Kolcakovski|first1=Belj|title=The periglacial zone of high mountains of Serbia and Macedonia and its basic characteristics|date=1997|publisher=Observatoire de Montagne de Moussala}}</ref><ref>{{Cite book|title=Vtora jugoslovenska onomasticka konferencij|date=1980|publisher=Makedonska akademija na naukite i umetnostite|location=Skopje|url=https://books.google.rs/books?id=Bsc0AQAAIAAJ&q=jezerski+vrh+poreklo+imena&dq=jezerski+vrh+poreklo+imena&hl=sr&sa=X&ved=0ahUKEwicq8vttYjPAhWKlxoKHbOBBl0Q6AEIHDAA|accessdate=11 September 2016}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Petrović|first1=Mihailo|title=Đerdapski ribolovi u prošlosti i u sadašnjosti|date=1941|publisher=Zadužbine Mikh. R. Radivojeviča|page=8|url=https://books.google.rs/books?id=cBQOAQAAMAAJ&q=jezerski+vrh+srpsko+ime&dq=jezerski+vrh+srpsko+ime&hl=sr&sa=X&ved=0ahUKEwjv3vbhtYjPAhUBlxoKHRYQBQMQ6AEIIDAB|accessdate=11 September 2016}}</ref> ''Jezerski Vrh'' signifas "lagpinto". La loknomo rilatas al la cirklagoj en la subaĵo de la ''Buni i Jezercës'' sur la norda flanko de la monto. Dum la komunista epoko en [[Albanio]] ĝi doniĝis la nomo de ''Maja e Rinisë'' (Monto de Youth), kiu neniam algluiĝis.<ref name=":1" /> == Unuaj montogrimpoj == La 26an de julio 1929 britaj grimpuloj Sleeman, Elmslie kaj Ellwood atingis la montpinton de Maja Jezercë. Pli frue tiun jaron, kelkaj italaj geodeziistoj surgrimpis la Monton kaj konstruis ŝtonpiramideton.<ref>Sleeman, Cyril Montague (1930). "The Mountains of Albania". The Alpine Journal. Alpine Club. 42 (240): 55–69.</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.summitpost.org/show/mountain_link.pl/mountain_id/3748 SummitPost.org] * [https://web.archive.org/web/20160921133438/http://www.ii.uib.no/~petter/mountains/2000mtn/Albania/summary.html Bericht von einer Ersteigung mit hilfreichen Informationen] * [https://bnadventure.com/maja-jezerce-climb-it-from-any-three-countries/ Balkan Natural Adventure] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190513210305/https://bnadventure.com/maja-jezerce-climb-it-from-any-three-countries/ |date=2019-05-13 }} {{Projektoj}} [[Kategorio:Montoj en Albanio]] [[Kategorio:Montoj kun alteco inter 2000 kaj 2999 m]] p3zi184x5h2kfmadijxp2r9zj6yd770 0 642866 9482898 9051843 2026-09-27T19:44:13Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482898 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Izobutila pentanato</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Isobutyl_valerate2D.png|220px|izobutila valerato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la Izobutila valerato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Isobutyl_valerate3D.png|220px|izobutila valerato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Izobutila valerato''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Izobutila estero de la [[valerata acido]] * Valerato de izobutilo * Pentanato de izobutilo * Izobutila pentanato |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|9|H|18|O|2'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=10588-10-0 10588-10-0] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.59734.html 59734] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||senkolora likvaĵo kun agrabla odoro |- |[[Molmaso]]||158,241 g·mol⁻¹ |- |[[Denseco]]|| 0,865g cm⁻³ |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|−92,8}}<ref>[https://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_EN_CB8109260.htm Chemical Book]</ref> |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|183,34}} |- |[[Refrakta indico]]||{{refraktindico|T=20|λ=761|k=4.0|1.4046}} |- |[[Ekflama temperaturo]]||{{GdC|63}} |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:Nesolvebla |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R36/37/38|R36/37/38]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#S36|S36]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|F}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|02}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|226|315|319|335}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|210|233|240|241|242|243|280|303+361+353|370+378|403+235|501}}<ref>[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Pentanoic-acid_-2-methylpropyl-ester#section=Safety-and-Hazards PubChem] {{404|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Izobutila valerato''' aŭ '''C₉H₁₈O₂''' estas kemia kombinaĵo, apartenanta al la funkcia grupo de la [[estero]]j de la [[valerata acido]] kaj [[izobutanolo]]. Izobutila valerato estas senkolora likvaĵo kun agrabla odoro, uzata kiel gustigagento kaj odorigagento en la nutrondustrio kaj en la fabrikado de kosmetikaĵoj kaj farmaciaĵoj. Kutime ĝi estiĝas per kondensiĝa reakcio aŭ per esterigo de Fischer-Speyer kun [[sulfata acido]] kiel katalizilo. Izobutila valerato estas malmulte solvebla en akvo, sed tute solvebla en [[etanolo|alkoholo]], [[duetila etero]], [[kloroformo]] kaj plejmulto el la organikaj solvantoj. Izobutila valerato reakcias kun fortaj oksidigagentoj kaj fortaj bazoj kaj posedas antifungajn kaj antibakteriajn proprecojn. == Sintezoj == {{Div col|cols = 2}} === Sintezo 1 === * Preparado per agado de [[valerata acido]] kaj [[izobutanolo|izobutila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Valeric acid 3D.png|70px|valerata acido]]+[[Dosiero:Isobutanol-3D-balls.png|40px|izobutila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isobutyl_valerate3D.png|100px|izobutila valerato]]+[[Dosiero:Water_molecule.svg|40px|akvo]] |} </center> === Sintezo 2 === * Preparado per traktado de ''valerata anhidrido'' kaj [[izobutanolo|izobutila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Valeric anhydride3D.png|100px|valerata anhidrido]]+[[Dosiero:Isobutanol-3D-balls.png|40px|izobutila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isobutyl_valerate3D.png|100px|izobutila valerato]]+[[Dosiero:Valeric acid 3D.png|70px|valerata acido]] |} </center> === Sintezo 3 === * Preparado per reakcio de [[valerata acido]] kaj ''izobutila klorido'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Valeric acid 3D.png|70px|valerata acido]]+[[Dosiero:Isobutyl chloride3D.png|50px|izobutila klorido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isobutyl_valerate3D.png|100px|izobutila valerato]]+[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40px|klorida acido]] |} </center> === Sintezo 4 === * Preparado per interagado de ''natria valerato'' kaj ''izobutila klorido'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Sodium valerate3D 2.png|70px|natria valerato]]+[[Dosiero:Isobutyl chloride3D.png|50px|izobutila klorido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isobutyl_valerate3D.png|100px|izobutila valerato]]+[[Dosiero:Formula chimica del cloruro di sodio.png|70px|natria klorido]] |} </center> === Sintezo 5 === * Preparado per interagado de [[fenetila valerato]] kaj [[izobutila formiato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Phenethyl valerate3D.png|70px|fenetila valerato]]+[[Dosiero:Isobutyl formate3D.png|70px|izobutila formiato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isobutyl_valerate3D.png|100px|izobutila valerato]]+[[Dosiero:Phenethyl formate 3D.png|70px|fenetila formiato]] |} </center> === Sintezo 6 === * Preparado per acida transesterigo inter [[valerata acido]] kaj [[izobutila benzoato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Valeric acid 3D.png|70px|valerata acido]]+[[Dosiero:Isobutyl benzoate3D.png|70px|izobutila benzoato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isobutyl_valerate3D.png|100px|izobutila valerato]]+[[Dosiero:Benzoic acid 3D 2.png|50px|benzoata acido]] |} </center> === Sintezo 7 === * Preparado per alkohola transesterigo inter [[alila valerato]] kaj [[izobutanolo|izobutila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Allyl valerate3D.png|70px|alila valerato]]+[[Dosiero:Isobutanol-3D-balls.png|40px|izobutila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isobutyl_valerate3D.png|100px|izobutila valerato]]+[[Dosiero:Allyl alcohol 3D.png|50px|alila alkoholo]] |} </center> {{Div col end}} == Reakcioj == {{Div col|cols = 2}} === Reakcio 1 === * Hidrolizo de la ''izobutila valerato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isobutyl_valerate3D.png|100px|izobutila valerato]]+[[Dosiero:Water_molecule.svg|40px|akvo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Valeric acid 3D.png|70px|valerata acido]]+[[Dosiero:Isobutanol-3D-balls.png|40px|izobutila alkoholo]] |} </center> === Reakcio 2 === * Sapigo de la ''izobutila valerato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isobutyl_valerate3D.png|100px|izobutila valerato]]+[[Dosiero:Sodium hydroxide 2D.png|natria hidroksido|90px]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Sodium valerate3D.png|70px|natria valerato]]+[[Dosiero:Isobutanol-3D-balls.png|40px|izobutila alkoholo]] |} </center> === Reakcio 3 === * Reakcio per acida transesterigo kun [[formiata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isobutyl_valerate3D.png|100px|izobutila valerato]]+[[Dosiero:Formic acid 3D.png|40px|formiata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Valeric acid 3D.png|70px|valerata acido]]+[[Dosiero:Isobutyl formate3D.png|70px|izobutila formiato]] |} </center> === Reakcio 4 === * Reakcio per alkohola transesterigo kun [[metanolo|metila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isobutyl_valerate3D.png|100px|izobutila valerato]]+[[Dosiero:Methanol 3D.png|40px|metanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl valerate 3D.png|70px|metila valerato]]+[[Dosiero:Isobutanol-3D-balls.png|40px|izobutila alkoholo]] |} </center> === Reakcio 5 === * Reduktigo de la ''izobutila valerato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isobutyl_valerate3D.png|100px|izobutila valerato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{2[H]}\, }</math>[[Dosiero:Pentanaldehyde_3D_ball.png|70px|valeraldehido]]+[[Dosiero:Isobutanol-3D-balls.png|40px|izobutila alkoholo]] |} </center> === Reakcio 6 === * Reakcio kun [[amoniako|NH3]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isobutyl_valerate3D.png|100px|izobutila valerato]]+[[Dosiero:Ammonia 3D.png|50px|amoniako]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Pentanamide3D.png|70px|pentanamido]]+[[Dosiero:Isobutanol-3D-balls.png|40px|izobutila alkoholo]] |} </center> === Reakcio 7 === * Reakcio kun [[klorida acido|HCl]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isobutyl_valerate3D.png|100px|izobutila valerato]]+[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40px|klorida acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Valeric acid 3D.png|70px|valerata acido]]+[[Dosiero:Isobutyl chloride3D.png|50px|izobutila klorido]] |} </center> {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == * [[Izovalerato]]j * [[Valerato]]j == Literaturo == * [https://webbook.nist.gov/cgi/inchi/InChI%3D1S/C9H18O2/c1-4-5-6-9(10)11-7-8(2)3/h8H%2C4-7H2%2C1-3H3 NIST National Institute of Standards and Technology] * [https://books.google.com.br/books?id=KaFVAAAAMAAJ&q=isobutyl+valerate&dq=isobutyl+valerate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiwjd2z_qTiAhXCMd8KHTufDPkQ6AEIRzAF Indian Journal of Chemistry] * [https://books.google.com.br/books?id=VQVPAQAAIAAJ&q=isobutyl+valerate&dq=isobutyl+valerate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiwjd2z_qTiAhXCMd8KHTufDPkQ6AEIQzAE Directory of Chemical Producers] * [https://books.google.com.br/books?id=fZoeAQAAIAAJ&q=isobutyl+valerate&dq=isobutyl+valerate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiwjd2z_qTiAhXCMd8KHTufDPkQ6AEITzAH Reprint and Circular Series of the National Research Council] * [https://books.google.com.br/books?id=3OdrAAAAMAAJ&q=isobutyl+valerate&dq=isobutyl+valerate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwie67LjgKXiAhXEmeAKHZefCEc4ChDoAQgpMAA Alcohol Drinking] * [https://books.google.com.br/books?id=I8ULstIPbrUC&pg=PR22&dq=isobutyl+valerate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwie67LjgKXiAhXEmeAKHZefCEc4ChDoAQhTMAg#v=onepage&q=isobutyl%20valerate&f=false Compendium of Food Additive Specifications] * [https://books.google.com.br/books?id=IL7Z6NtNEOsC&pg=PT115&dq=isobutyl+valerate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwie67LjgKXiAhXEmeAKHZefCEc4ChDoAQhYMAk#v=onepage&q=isobutyl%20valerate&f=false The Science of Skinny: Start Understanding Your Body's Chemistry] * [https://books.google.com.br/books?id=aOqmAwAAQBAJ&pg=PA94&dq=isobutyl+valerate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiy3siLgaXiAhVhn-AKHdIhBeU4FBDoAQgpMAA#v=onepage&q=isobutyl%20valerate&f=false 101 Facts You Should Know About Food] == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Valeratoj}} [[Kategorio:Valeratoj]] [[Kategorio:Izobutilaj kombinaĵoj|Valeratoj]] rby6gr3b2u38udgnnya0zcipm9ivqiq 0 642884 9482903 9415600 2026-09-27T19:56:42Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482903 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Izopropila pentanato</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Isopropyl_valerate2D.png|300px|izopropila valerato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la Izopropila valerato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Isopropyl_valerate3D.png|300px|izopropila valerato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Izopropila valerato''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Izopropila estero de la [[valerata acido]] * Valerato de izopropilo * Pentanato de izopropilo * Izopropila pentanato |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|8|H|16|O|2'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=18362-97-5 18362-97-5] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.79025.html 79025] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/87598 87598] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||senkolora likvaĵo kun agrabla odoro |- |[[Molmaso]]||144,2141 g·mol⁻¹ |- |[[Denseco]]|| 0,876g cm⁻³<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.molbase.com/en/18362-97-5-moldata-104388.html |titolo=Molbase |alirdato=2019-05-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20190518142251/http://www.molbase.com/en/18362-97-5-moldata-104388.html |arkivdato=2019-05-18 }}</ref> |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|−63}} |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|162}}<ref>[https://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_EN_CB2157502.htm Chemical Book]</ref> |- |[[Refrakta indico]]||{{refraktindico|T=20|λ=761|k=4.0|1.4055}} |- |[[Ekflama temperaturo]]||{{GdC|46,7}} |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:Nesolvebla |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R36/37/38|R36/37/38]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#S36|S36]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|F}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|02}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|226|315|319|335}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|210|233|240|241|242|243|280|303+361+353|370+378|403+235|501}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Pentanoic-acid_-1-methylethyl-ester#section=Safety-and-Hazards |titolo=PubChem |alirdato=2019-05-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20190518142307/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Pentanoic-acid_-1-methylethyl-ester#section=Safety-and-Hazards |arkivdato=2019-05-18}}</ref> |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Izopropila valerato''' aŭ '''C₈H₁₆O₂''' estas kemia kombinaĵo, apartenanta al la funkcia grupo de la [[estero]]j de la [[valerata acido]] kaj [[izopropanolo]]. Izopropila valerato estas senkolora likvaĵo kun agrabla odoro, uzata kiel gustigagento kaj odorigagento en la nutrondustrio kaj en la fabrikado de kosmetikaĵoj kaj farmaciaĵoj. Kutime ĝi estiĝas per kondensiĝa reakcio aŭ per esterigo de Fischer-Speyer kun [[sulfata acido]] kiel katalizilo. Izopropila valerato estas malmulte solvebla en akvo, sed tute solvebla en [[etanolo|alkoholo]], [[duetila etero]], [[kloroformo]] kaj plejmulto el la organikaj solvantoj. Izopropila valerato reakcias kun fortaj oksidigagentoj kaj fortaj bazoj kaj posedas antifungajn kaj antibakteriajn proprecojn. == Sintezoj == {{Div col|cols = 2}} === Sintezo 1 === * Preparado per agado de [[valerata acido]] kaj [[izopropila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Valeric acid 3D.png|70px|valerata acido]]+[[Dosiero:Propan-2-ol-3D-balls.png|50px|izopropanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isopropyl_valerate3D.png|100px|izopropila valerato]]+[[Dosiero:Water_molecule.svg|40px|akvo]] |} </center> === Sintezo 2 === * Preparado per traktado de ''valerata anhidrido'' kaj [[izopropila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Valeric anhydride3D.png|70px|valerata anhidrido]]+[[Dosiero:Propan-2-ol-3D-balls.png|50px|izopropanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isopropyl_valerate3D.png|100px|izopropila valerato]]+[[Dosiero:Valeric acid 3D.png|70px|valerata acido]] |} </center> === Sintezo 3 === * Preparado per reakcio de [[valerata acido]] kaj ''izopropila klorido'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Valeric acid 3D.png|70px|valerata acido]]+[[Dosiero:2-Chloro-propane 3D.png|50px|izopropila klorido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isopropyl_valerate3D.png|100px|izopropila valerato]]+[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40px|klorida acido]] |} </center> === Sintezo 4 === * Preparado per interagado de ''natria valerato'' kaj ''izopropila klorido'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Sodium valerate3D 2.png|70px|natria valerato]]+[[Dosiero:2-Chloro-propane 3D.png|50px|izopropila klorido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isopropyl_valerate3D.png|100px|izopropila valerato]]+[[Dosiero:Formula chimica del cloruro di sodio.png|70px|natria klorido]] |} </center> === Sintezo 5 === * Preparado per interagado de [[fenetila valerato]] kaj [[izopropila formiato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Phenethyl valerate3D.png|70px|fenetila valerato]]+[[Dosiero:Isopropyl formate3D.png|70px|izopropila formiato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isopropyl_valerate3D.png|100px|izopropila valerato]]+[[Dosiero:Phenethyl formate 3D.png|70px|fenetila formiato]] |} </center> === Sintezo 6 === * Preparado per acida transesterigo inter [[valerata acido]] kaj [[izopropila benzoato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Valeric acid 3D.png|70px|valerata acido]]+[[Dosiero:Isopropyl benzoate 3D.png|70px|izopropila benzoato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isopropyl_valerate3D.png|100px|izopropila valerato]]+[[Dosiero:Benzoic acid 3D 2.png|50px|benzoata acido]] |} </center> === Sintezo 7 === * Preparado per alkohola transesterigo inter [[alila valerato]] kaj [[izopropila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Allyl valerate3D.png|70px|alila valerato]]+[[Dosiero:Propan-2-ol-3D-balls.png|50px|izopropanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isopropyl_valerate3D.png|100px|izopropila valerato]]+[[Dosiero:Allyl alcohol 3D.png|50px|alila alkoholo]] |} </center> {{Div col end}} == Reakcioj == {{Div col|cols = 2}} === Reakcio 1 === * Hidrolizo de la ''izopropila valerato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isopropyl_valerate3D.png|100px|izopropila valerato]]+[[Dosiero:Water_molecule.svg|40px|akvo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Valeric acid 3D.png|70px|valerata acido]]+[[Dosiero:Propan-2-ol-3D-balls.png|50px|izopropanolo]] |} </center> === Reakcio 2 === * Sapigo de la ''izopropila valerato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isopropyl_valerate3D.png|100px|izopropila valerato]]+[[Dosiero:Sodium hydroxide 2D.png|natria hidroksido|90px]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Sodium valerate3D.png|70px|natria valerato]]+[[Dosiero:Propan-2-ol-3D-balls.png|50px|izopropanolo]] |} </center> === Reakcio 3 === * Reakcio per acida transesterigo kun [[formiata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isopropyl_valerate3D.png|100px|izopropila valerato]]+[[Dosiero:Formic acid 3D.png|40px|formiata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Valeric acid 3D.png|70px|valerata acido]]+[[Dosiero:Isopropyl formate3D.png|70px|izopropila formiato]] |} </center> === Reakcio 4 === * Reakcio per alkohola transesterigo kun [[metanolo|metila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isopropyl_valerate3D.png|100px|izopropila valerato]]+[[Dosiero:Methanol 3D.png|40px|metanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl valerate 3D.png|70px|metila valerato]]+[[Dosiero:Propan-2-ol-3D-balls.png|50px|izopropanolo]] |} </center> === Reakcio 5 === * Reduktigo de la ''izopropila valerato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isopropyl_valerate3D.png|100px|izopropila valerato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{2[H]}\, }</math>[[Dosiero:Pentanaldehyde_3D_ball.png|70px|valeraldehido]]+[[Dosiero:Propan-2-ol-3D-balls.png|50px|izopropanolo]] |} </center> === Reakcio 6 === * Reakcio kun [[amoniako|NH3]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isopropyl_valerate3D.png|100px|izopropila valerato]]+[[Dosiero:Ammonia 3D.png|50px|amoniako]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Pentanamide3D.png|70px|pentanamido]]+[[Dosiero:Propan-2-ol-3D-balls.png|50px|izopropanolo]] |} </center> === Reakcio 7 === * Reakcio kun [[klorida acido|HCl]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isopropyl_valerate3D.png|100px|izopropila valerato]]+[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40px|klorida acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Valeric acid 3D.png|70px|valerata acido]]+[[Dosiero:2-Chloro-propane 3D.png|50px|izopropila klorido]] |} </center> {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == * [[Izovalerato]]j * [[Valerato]]j == Literaturo == * [https://webbook.nist.gov/cgi/inchi/InChI=1S/C8H16O2/c1-4-5-6-8(9)10-7(2)3/h7H,4-6H2,1-3H3 NIST National Institute of Standards and Technology] * [https://books.google.com.br/books?id=tbJF7GCJ63IC&pg=PA111&lpg=PA111&dq=isopropyl+valerate&source=bl&ots=VOPgOj5Dd3&sig=ACfU3U0Y5hWj_EbErs84ua7qNU7poMa60Q&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwisz76loaXiAhUNc98KHbIED6w4ChDoATAKegQIChAB#v=onepage&q=isopropyl%20valerate&f=false Advances in 3-Hydroxybutyric Acid Research and Application] * [https://books.google.com.br/books?id=5ExjDwAAQBAJ&pg=PT367&dq=isopropyl+valerate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS6KbqoaXiAhXidd8KHUbIDxEQ6AEINTAC#v=onepage&q=isopropyl%20valerate&f=false Handbook of Vanilla Science and Technology] * [https://books.google.com.br/books?id=fbnVjdBvFlkC&pg=PA580&dq=isopropyl+valerate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS6KbqoaXiAhXidd8KHUbIDxEQ6AEIOjAD#v=onepage&q=isopropyl%20valerate&f=false Fenaroli's Handbook of Flavor Ingredients] * [https://books.google.com.br/books?id=ai4lAQAAIAAJ&q=isopropyl+valerate&dq=isopropyl+valerate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS6KbqoaXiAhXidd8KHUbIDxEQ6AEIVTAJ Directory of Chemical Producers] * [https://books.google.com.br/books?id=MBmWdgSv5sMC&pg=PA380&dq=isopropyl+valerate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjlhPWxoqXiAhVJR60KHSFhANg4ChDoAQhQMAg#v=onepage&q=isopropyl%20valerate&f=false A Guide to Evidence-based Integrative and Complementary Medicine] * [https://books.google.com.br/books?id=tAlGLYplkacC&pg=PA134&dq=isopropyl+valerate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjyi-jmoqXiAhUHP60KHTC4CnA4FBDoAQgpMAA#v=onepage&q=isopropyl%20valerate&f=false Pediatric Dermatology E-Book] * [https://books.google.com.br/books?id=tfpQJjWcRs4C&printsec=frontcover&dq=isopropyl+valerate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjyi-jmoqXiAhUHP60KHTC4CnA4FBDoAQgwMAE#v=onepage&q=isopropyl&f=false Handbook of Solubility Data for Pharmaceuticals] == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Valeratoj}} [[Kategorio:Valeratoj]] [[Kategorio:Izopropilaj kombinaĵoj|Valeratoj]] 2r3bifo728p9v85p7dgsqrnzk41ac9w 0 646556 9482985 9371059 2026-09-28T05:03:32Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482985 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Informkesto filmo}} '''''Judgment at Nuremberg''''' estas usona [[jurtema filmo]] de [[1961]] reĝisorita de [[Stanley Kramer]], verkita de Abby Mann en kiu stelulis [[Spencer Tracy]], [[Burt Lancaster]], [[Richard Widmark]], [[Maximilian Schell]], Werner Klemperer, [[Marlene Dietrich]], [[Judy Garland]], [[William Shatner]], kaj [[Montgomery Clift]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/22842/Judgment-at-Nuremberg/full-credits.html|titolo=Judgment at Nuremberg full credits|eldoninto=TCM Movie Database|alirdato=2019-06-05|arkivurl=https://web.archive.org/web/20161110114232/http://www.tcm.com/tcmdb/title/22842/Judgment-at-Nuremberg/full-credits.html|arkivdato=2016-11-10}}</ref> La agado okazas en [[Nurenbergo]] en 1948, kaj priskribas fikcian version de la Proceso al Juĝistoj de 1947, nome unu el la dekdu usonaj militprocesoj kiuj okazis ene de la nomitaj Postaj [[Nurenbergaj procesoj|Nurenbergaj Procesoj]]. La filmo centriĝas al [[militjuro|milita tribunalo]] estrita de Juĝisto Dan Haywood (Tracy), antaŭ kiu kvar germanaj juĝistoj aŭ advokatoj (kompare kun la 16 defendantoj de la vera Proceso al Juĝistoj) estas akuzitaj pro [[krimoj kontraŭ la homaro]] pro sia impliko en malhumanaĵoj fifaritaj dum la [[Nazia Germanio|Naziisma reĝimo]]. La filmo temas pri nebatalaj militkrimoj kontraŭ la civila loĝantaro, la [[Holokaŭsto]], kaj ekzamenas la geopolitikan kompleksecon de la epoko post la [[Dua Mondmilito]] dum la historiaj [[Nurenbergaj procesoj]]. Pli frua versio de la historio estis elsendita kiel televida epizodo de ''Playhouse 90''.<ref>{{Cite web|url=http://www.tv.com/shows/playhouse-90/judgment-at-nuremberg-260460/|title=Playhouse 90 - Season 3, Episode 28: Judgment at Nuremberg - TV.com|publisher=CBS Interactive|work=TV.com|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2019-06-05|arkivurl=https://web.archive.org/web/20160307152052/http://www.tv.com/shows/playhouse-90/judgment-at-nuremberg-260460/|arkivdato=2016-03-07|accessdate=2019-06-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307152052/http://www.tv.com/shows/playhouse-90/judgment-at-nuremberg-260460/|archivedate=2016-03-07}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.tv.com/shows/playhouse-90/judgment-at-nuremberg-260460/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-06-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160307152052/http://www.tv.com/shows/playhouse-90/judgment-at-nuremberg-260460/ |arkivdato=2016-03-07 }}</ref> Schell kaj Klemperer ludis la samajn rolojn en ambaŭ produktaĵoj. En 1993, ''Judgment at Nuremberg'' estis selektita por konservado en la Usona [[National Film Registry|Nacia Filmoregistro]] de la [[Kongresa Biblioteko de Usono|Kongresa Biblioteko]] kiel "kulture, historie aŭ estetike grava".<ref>[https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/ "Complete National Film Registry Listing".] National Film Registry. National Film Preservation Board. Alirita la 5an de junio 2016.</ref><ref>[https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/frequently-asked-questions/ "Frequently Asked Questions".] National Film Registry. National Film Preservation Board. Alirita la 5an de junio 2016.</ref> == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Tino Balio, United Artists: The Company That Changed the Film Industry, University of Wisconsin Press, 1987 p.&nbsp;145 == Eksteraj ligiloj == {{Vikicitaro|Judgment at Nuremberg|Judgment at Nuremberg}} <!--{{commons category|Judgment at Nuremberg (1961 film)|Judgment at Nuremberg}}--> * {{IMDb title|0055031|Judgment at Nuremberg}} * [https://www.americanrhetoric.com/moviespeeches.htm 3 Speeches from the Movie with Text, Audio and Video] from AmericanRhetoric.com [[Kategorio:Usonaj filmoj]] [[Kategorio:Usonaj dramaj filmoj]] [[Kategorio:Nigrablankaj filmoj]] [[Kategorio:Anglalingvaj filmoj]] [[Kategorio:Jurtemaj filmoj]] [[Kategorio:Filmoj pri la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Filmoj pri Nazia Germanio]] [[Kategorio:Filmoj pri Holokaŭsto]] [[Kategorio:Premiitoj de Ora Globo]] [[Kategorio:Nurenbergaj procesoj]] qbbuxihi3jbirr9fbt86sxlmb7k647l 0 646650 9482931 9073999 2026-09-27T22:46:40Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482931 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto|foto=}} '''Jean Gregoire SAGBO''' ({{Lang-ru|Жан Грегуар Сагбо}}; la {{daton|10|5|1959}} — {{daton|27|12|2014}}) estis rusa [[politikisto]]. Li estis deputito de Novozavidovo en Konakovskij Distrikto, [[Tverja provinco]] kaj unua afrikdevena rusiano, elektita al loka konsilio en la [[Rusio]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.msnbc.msn.com/id/38401493/ns/world_news-europe |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-06-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100727052536/http://www.msnbc.msn.com/id/38401493/ns/world_news-europe |arkivdato=2010-07-27}}</ref><ref>http://www.tagesanzeiger.ch/ausland/europa/Der-erste-schwarze-Stadtrat-Russlands/story/17098343</ref> Li estis nomita kiel "[[Barack Obama|Obama]] de Rusio".<ref name="autogenerated1" /><ref name="tagesanzeiger1" />. == Biografio == Sagbo naskiĝis la 10an de majo, 1959 en [[Kotonuo]] en suda marborda regiono de la Respubliko [[Dahomeo]]. Li elmigris al [[Sovetunio]] en 1982 por studi [[ekonomiko]]n en [[Moskvo]]. Li geedziĝis al virino de Novozavidovo, urbo de proksimume 10 000 homoj kiu troviĝas 100 kilometrojn norde de [[Moskvo]] kaj translokiĝis tien en 1989.<ref name="autogenerated1">{{Citaĵo el la reto |url=http://www.msnbc.msn.com/id/38401493/ns/world_news-europe |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-06-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100727052536/http://www.msnbc.msn.com/id/38401493/ns/world_news-europe |arkivdato=2010-07-27}}</ref><ref>http://www.tagesanzeiger.ch/ausland/europa/Der-erste-schwarze-Stadtrat-Russlands/story/17098343</ref> Li havas du filojn. Dum lia unua jaro en Novozavidovo, al lia tiam 4 jara pli aĝa filo Maksim oni kraĉis. Sagbo alfrontis la kraĉinton kaj poste aliaj rigardantoj subtenis Sagbo. Rasismaj atakoj okazas ofte en Rusio, 49 fojojn en Moskvo en unu jaro laŭ lobiada grupo. Sagbo parolas per franc-afrika akĉentita [[rusa lingvo]].<ref>http://www.msnbc.msn.com/id/38401493/ns/world_news-europe {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100727052536/http://www.msnbc.msn.com/id/38401493/ns/world_news-europe |date=2010-07-27 }} ''je dato 2010-07-25''</ref> Ĉirkaŭ 10 jarojn antaŭ sia unua balotado, li organizis volontulan laboron por ĉiujara forĵetaĵ-kolekta tago. Li ankaŭ plantis florojn kaj purigadis stratojn antaŭ sia hejmo sen salajro.<ref name="autogenerated1"/><ref name="tagesanzeiger1">http://www.tagesanzeiger.ch/ausland/europa/Der-erste-schwarze-Stadtrat-Russlands/story/17098343</ref> Kiel konsilisto, Sagbo kolektis donacojn turni kadukajn terenojn inter konstruaĵoj en [[parko]]j. Sagbo estis elektita en 2010. Li esprimis ĝenon ke li estas nomita "Obama de Rusio" ĉar la simpla rilato inter ambaŭ estas ke ili estas [[nigrulo]]j. La posteno de konsilisto ([[skabeno]]) estas sensalajra. Sagbo estis citita kiel dirinta "Novozavidovo estas mortanta... Tio ĉi estas mia hejmo, mia urbo. Ni ne povas vivi tiel." Vjaĉeslav Arakelov, la [[urbestro]] de Novozavidovo diris "Lia haŭto estas nigra sed li havas rusan internon... la vojon laŭ kiu li zorgas pri ĉi tiu loko, nur ruso povas zorgi."<ref>[http://www.cbsnews.com/stories/2010/07/25/ap/world/main6711421.shtml A Russian Milestone: 1st Black Elected To Office]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=130102777 Unua Nigra Elektita Oficiala Defias Rasismon En Rusio] de ''[[Nacia Publika Radio (Usono)|NPR]]'' * ({{Ru}}) Artikolo "Nia Viro de Benin" de ''[[Rosijskaja gazeta|Rossiyskaya Gazeta]]'' * [https://m.youtube.com/watch?v=KzxDAD0qRaU& unua nigrulo de Rusio elektita postulas oficialkomandan respekton] {{bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Sagbo, Jean}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1959]] [[Kategorio:Mortintoj en 2024]] [[Kategorio:Rusiaj politikistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Benino]] [[Kategorio:Personoj de Tvera provinco]] [[Kategorio:Afrikdevenaj rusianoj]] 8ybf799qvk0ff5b7eptubqves9ek2pe 0 646828 9482894 9051941 2026-09-27T19:36:06Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482894 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=20% |-style="background: yellow; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font face="Trebuchet MS" color="blue"><big><big>'''Izoamila oktanato'''</font></big></big></span> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Isoamyl octanoate sticks.png|300px|izoamila oktanato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Bastona kemia strukturo de la Izoamila oktanato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Isoamyl_octanoate3D.png|300px|izoamila oktanato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Izoamila oktanato''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Izoamila estero de la [[oktanata acido]] * Oktanato de izoamilo * Kaprilato de izoamilo * Izoamila estero de la kaprilata acido |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|13|H|26|O|2'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=2035-99-6 2035-99-6] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.15423.html 15423] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/16255 16255] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||senkolora likvaĵo kun agrabla odoro |- |[[Molmaso]]||214,3443 g·mol^-1 |- |[[Denseco]]|| 0,852g cm⁻³<ref>[https://www.ventos.com/index.php/en/producto/2821/ISOAMYL+OCTANOATE Ventós]</ref> |- |[[Bolpunkto]]||267°C<ref>[https://www.chemsrc.com/en/cas/2035-99-6_167582.html ChemSrc]</ref> |- |[[Refrakta indico]]||{{refraktindico|T=20|λ=761|k=4.0|1.424}}<ref>[https://www.chemicalbook.com/CASEN_2035-99-6.htm Chemical Book]</ref> |- |[[Ekflama temperaturo]]||104,7 °C<ref>[https://www.chemnet.com/Products/supplier.cgi?f=pclist;lang=en;site=chemnet;region=;skey=2035-99-6%20isoamylcaprylate;use_cas=1;rand_id= Chemnet]</ref> |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:<0,1 g/L |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||>5000 mg/kg (buŝe) |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R36/37/38|R36/37/38]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S24/25|S24/25]] [[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#S36|S36]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|302|311|315|319|335}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|264|271|280|302+352|304+340|305+351+338|321|332+313|337+313|362|403+233|405|501}}<ref>[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Octanoic-acid_-3-methylbutyl-ester#section=Safety-and-Hazards PubChem] {{404|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />(25 °C kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Izoamila oktanato''' aŭ '''izopentila kaprilato''' estas kemia kombinaĵo, apartenanta al la funkcia grupo de la [[estero]]j de la [[oktanata acido]] kaj [[izoamila alkoholo]]. Izoamila oktanato estas senkolora likvaĵo kun agrabla odoro, uzata kiel gustigagento kaj odorigagento en la nutrondustrio kaj en la fabrikado de kosmetikaĵoj kaj farmaciaĵoj. Kutime ĝi estiĝas per kondensiĝa reakcio aŭ per esterigo de Fischer-Speyer kun [[sulfata acido]] kiel katalizilo. Izoamila oktanato estas malmulte solvebla en akvo, sed tute solvebla en [[etanolo|alkoholo]], [[duetila etero]], [[kloroformo]] kaj plejmulto el la organikaj solvantoj. Izoamila oktanato reakcias kun fortaj oksidigagentoj kaj fortaj bazoj kaj posedas antifungajn kaj antibakteriajn proprecojn. == Sintezoj == {{Div col|cols = 2}} === Sintezo 1 === * Preparado per agado de [[oktanata acido]] kaj [[izoamila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Octanoic acid 3D.png|70px|oktanata acido]]+[[Dosiero:Isoamyl alcohol3D.png|70px|izoamila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isoamyl_octanoate3D.png|100px|izoamila oktanato]]+[[Dosiero:Water_molecule.svg|40px|akvo]] |} </center> === Sintezo 2 === * Preparado per traktado de ''oktanata anhidrido'' kaj [[izoamila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Octanoic-anhydride-3D-balls.png|70px|oktanata anhidrido]]+[[Dosiero:Isoamyl alcohol3D.png|70px|izoamila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isoamyl_octanoate3D.png|100px|izoamila oktanato]]+[[Dosiero:Octanoic acid 3D.png|70px|oktanata acido]] |} </center> === Sintezo 3 === * Preparado per reakcio de [[oktanata acido]] kaj ''izoamila klorido'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Octanoic acid 3D.png|70px|oktanata acido]]+[[Dosiero:Isoamyl chloride3D.png|50px|izoamila klorido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isoamyl_octanoate3D.png|100px|izoamila oktanato]]+[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40px|klorida acido]] |} </center> === Sintezo 4 === * Preparado per interagado de ''natria oktanato'' kaj ''izoamila klorido'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:3D Sodium caprylate.png|70px|natria oktanato]]+[[Dosiero:Isoamyl chloride3D.png|50px|izoamila klorido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isoamyl_octanoate3D.png|100px|izoamila oktanato]]+[[Dosiero:Formula chimica del cloruro di sodio.png|50px|natria klorido]] |} </center> === Sintezo 5 === * Preparado per interagado de [[fenetila oktanato]] kaj [[izoamila formiato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Phenethyl_octanoate3D.png|90px|fenetila oktanato]]+[[Dosiero:Isoamyl formate3D.png|70px|izoamila formiato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isoamyl_octanoate3D.png|100px|izoamila oktanato]]+[[Dosiero:Phenethyl formate 3D.png|70px|fenetila formiato]] |} </center> === Sintezo 6 === * Preparado per acida transesterigo inter [[oktanata acido]] kaj [[izoamila salikato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Octanoic acid 3D.png|70px|oktanata acido]]+[[Dosiero:Isoamyl salicylate.png|70px|izoamila salikato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isoamyl_octanoate3D.png|100px|izoamila oktanato]]+[[Dosiero:Salicylic acid 3D.png|40px|salikata acido]] |} </center> === Sintezo 7 === * Preparado per alkohola transesterigo inter [[furfurila oktanato]] kaj [[izoamila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Furfuryl_octanoate3D.png|70px|furfurila oktanato]]+[[Dosiero:Isoamyl alcohol3D.png|70px|izoamila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isoamyl_octanoate3D.png|100px|izoamila oktanato]]+[[Dosiero:Furfuryl_alcohol_3D_ball.png|50px|furfurila alkoholo]] |} </center> {{Div col end}} == Reakcioj == {{Div col|cols = 2}} === Reakcio 1 === * Hidrolizo de la ''izoamila oktanato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isoamyl_octanoate3D.png|100px|izoamila oktanato]]+[[Dosiero:Water_molecule.svg|40px|akvo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Octanoic acid 3D.png|70px|oktanata acido]]+[[Dosiero:Isoamyl alcohol3D.png|70px|izoamila alkoholo]] |} </center> === Reakcio 2 === * Sapigo de la ''izoamila oktanato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isoamyl_octanoate3D.png|100px|izoamila oktanato]]+[[Dosiero:Sodium hydroxide 2D.png|natria hidroksido|90px]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:3D Sodium caprylate.png|70px|natria oktanato]]+[[Dosiero:Isoamyl alcohol3D.png|70px|izoamila alkoholo]] |} </center> === Reakcio 3 === * Reakcio per acida transesterigo kun [[formiata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isoamyl_octanoate3D.png|100px|izoamila oktanato]]+[[Dosiero:Formic acid 3D.png|40px|formiata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Octanoic acid 3D.png|70px|oktanata acido]]+[[Dosiero:Isoamyl formate3D.png|70px|izoamila formiato]] |} </center> === Reakcio 4 === * Reakcio per alkohola transesterigo kun [[metila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isoamyl_octanoate3D.png|100px|izoamila oktanato]]+[[Dosiero:Methanol 3D.png|40px|metanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl octanoate 3D.png|70px|metila oktanato]]+[[Dosiero:Isoamyl alcohol3D.png|70px|izoamila alkoholo]] |} </center> === Reakcio 5 === * Reduktigo de la ''izoamila oktanato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isoamyl_octanoate3D.png|100px|izoamila oktanato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{2[H]}\, }</math>[[Dosiero:Octanal 1 3D.png|70px|oktanalo]]+[[Dosiero:Isoamyl alcohol3D.png|70px|izoamila alkoholo]] |} </center> === Reakcio 6 === * Reakcio kun [[amoniako|NH3]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isoamyl_octanoate3D.png|100px|izoamila oktanato]]+[[Dosiero:Ammonia 3D.png|50px|amoniako]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Octanamide 1 3D.png|70px|oktanamido]]+[[Dosiero:Isoamyl alcohol3D.png|70px|izoamila alkoholo]] |} </center> === Reakcio 7 === * Reakcio kun [[klorida acido|HCl]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isoamyl_octanoate3D.png|100px|izoamila oktanato]]+[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40px|klorida acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Octanoic acid 3D.png|70px|oktanata acido]]+[[Dosiero:Isoamyl chloride3D.png|50px|izoamila klorido]] |} </center> {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == * [[Oktanato]]j == Literaturo == * [http://www.thegoodscentscompany.com/data/rw1019811.html The Good Scents Company] * [https://books.google.com.br/books?id=fbnVjdBvFlkC&pg=PA905&dq=isoamyl+octanoate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjr152_3NriAhWJmOAKHfw5D7gQ6AEIKjAA#v=onepage&q=isoamyl%20octanoate&f=false Fenaroli's Handbook of Flavor Ingredients] * [https://books.google.com.br/books?id=HWDg-rPQbqgC&pg=PA404&dq=isoamyl+octanoate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjr152_3NriAhWJmOAKHfw5D7gQ6AEIMDAB#v=onepage&q=isoamyl%20octanoate&f=false Source Book of Flavors] * [https://books.google.com.br/books?id=I8ULstIPbrUC&pg=PR18&dq=isoamyl+octanoate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjr152_3NriAhWJmOAKHfw5D7gQ6AEIOzAD#v=onepage&q=isoamyl%20octanoate&f=false Compendium of Food Additive Specifications] * [https://books.google.com.br/books?id=KJJwAgAAQBAJ&pg=PA569&dq=isoamyl+octanoate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjr152_3NriAhWJmOAKHfw5D7gQ6AEIQDAE#v=onepage&q=isoamyl%20octanoate&f=false Managing Wine Quality: Oenology and Wine Quality] * [https://books.google.com.br/books?id=V8E_ACpWD50C&pg=PA1&dq=isoamyl+octanoate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiLn7ii5triAhVudt8KHZ5xDOo4ChDoAQgxMAI#v=onepage&q=isoamyl%20octanoate&f=false Advances in Vitaceae Research and Application] * [https://books.google.com.br/books?id=mLntKU3H-14C&pg=PA147&dq=isoamyl+octanoate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiLn7ii5triAhVudt8KHZ5xDOo4ChDoAQg7MAQ#v=onepage&q=isoamyl%20octanoate&f=false Fermented Beverage Production] * [https://books.google.com.br/books?id=ax1OvyH8jGoC&pg=PA224&dq=isoamyl+octanoate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiLn7ii5triAhVudt8KHZ5xDOo4ChDoAQhAMAU#v=onepage&q=isoamyl%20octanoate&f=false Flavours and Fragrances: Chemistry, Bioprocessing and Sustainability] == Referencoj == {{Referencoj|3}} [[Kategorio:Oktanatoj]] [[Kategorio:Izoamilaj kombinaĵoj|oktanato]] 0qkbq5potaxahcqq0gvst2lqkl3j7ek 0 652228 9482976 8257020 2026-09-28T04:14:10Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482976 wikitext text/x-wiki {{Informkesto biografio |Antaŭnomo = José |Familinomo = Manteca |PostFamilinomo = Kromnomita '''Pépé Manteca''' |NaskiĝTago = 22 |NaskiĝMonato = marto |NaskiĝJaro = 1959 |Okupo = astronomo |Ŝtato = Hispanio |Dosiero = Fotocarnetpepe.jpg |TipoDosiero = |Subteksto = José Manteca }}. {| class="wikitable collapsible collapsed" align="right" style="margin: 1em; margin-top: 0;" ! colspan="2" style="white-space: nowrap;"| '''Malkovritaj [[asteroido]]j : 13, el kiuj : |- | [[68325 Begues]] || {{dato|23|aprilo|2001}} |- | [[72037 Castelldefels]] || {{dato|10|decembro|2000}} |- | [[95962 Copito]] || {{dato|19|novembro|2003}} |- | [[99193 Obsfabra]] || {{dato|14|aprilo|2001}} |- | [[134124 Subirachs]] || {{dato|2|januaro|2005}} |- | [[159865 Silvialonso]] || {{dato|12|aŭgusto|2004}} |- | [[198592 Antbernal]] || {{dato|3|januaro|2005}} |- | [[209540 Siurana]] || {{dato|23|oktobro|2004}} |- | [[223685 Hartopp]] || {{dato|18|aŭgusto|2004}} |- | [[252470 Puigmarti]] || {{dato|24|oktobro|2001}} |- | [[284029 Esplugafrancolí]] || {{dato|10|decembro|2004}} |} Li laboras ĉe la [[Observatorio de Begues]] proksima de [[Barcelona]] ([[Katalunio]]). Laŭ ''[[Minor Planet Center]]'', li malkovris aŭ kunmalkovris 13 [[asteroido]]jn inter [[2000]] kaj [[2005]], el kiuj unu en kunlaboro kun J. Muñoz.<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsAlpha.html MPC alfabeta listo de asteroidaj malkovrintoj] {{lingvokodo|en}}</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Vidu ankaŭ == * [[:Kategorio:Malkovrita de José Manteca]] == Eksteraj ligiloj == * {{es}} [https://web.archive.org/web/20231208002236/https://www.manteka.com/ Paĝaro de la Observatorio de Begues] {{Tradukita | lingvo = fr | artikolo = José Manteca | revizio = 156443336 }} {{Ĝermo|Astronomo|Hispanio}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1959|Manteca, José]] [[Kategorio:Malkovrintoj de asteroidoj]] 3ez0rum28qoye0ny0qo9dpl1i2zppoe 0 652824 9482912 9454736 2026-09-27T21:05:58Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482912 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto}} '''James Mason Crafts''' (1839-1917) estis usona kemiisto, esploristo, kiu renomiĝis pro la disvolviĝo de aromataj [[Acetil-klorido|acetiligaj]] kaj [[Alkilo|alkiligaj reakcioj]] kune kun [[Charles Friedel]], en 1877. Li estis la unua profesoro pri kemio en la [[Universitato Cornell]], kaj pli malfrue profesoro pri kemio en la [[Masaĉuseca Instituto de Teknologio]]. Li estis protektito de la franca kemiisto [[Charles Friedel]] (1832-1899), kun kiu li sintezis sennombrajn aromatajn komponaĵojn ekde [[alkilo|alkilaj kloridoj]] kaj [[Acetil-klorido|acetilaj kloridoj]]. Per tiu reakcio oni povas krei aromatajn hidrokarbonidojn, ketonojn, aldehidojn, ktp. La dokumento pri la reakcio estis publikigita de ambaŭ kemiistoj en 1877<ref>[https://books.google.com.br/books?id=WUQB8QDjnGsC&pg=PA1&dq=James+Crafts+reaction&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwilobDW-uTjAhUEA9QKHbqsAYU4ChDoAQgpMAA#v=onepage&q=James%20Crafts%20reaction&f=false Catalytic Asymmetric Friedel-Crafts Alkylations]</ref> per la titolo "Sur une nouvelle méthode générale de synthèse d'hydrocarbures, d'acétones, etc." donante klaran deklaron pri la rolo de la metala halogenido ("aluminia klorido") kiel katalizilo en la alkiligo samkiel aciligo de aromataj kombinaĵoj. Surbaze de tiu propono, oni povas diri ke unu triono de la tutmonda organika kemia produktado rilatas al aromataj kombinaĵoj kaj konsekvence la ĝenerala intereso pri la sintezo de ilia kemia manipulado. ==Biografio== James Crafts estis filo de Royal Altemont Crafts, tre konata komercisto kaj produktanto de lanaĵoj en Boston. Lia patrino, Marian Mason Crafts, estis filino de notinda advokato kaj ŝtatoficisto, Jeremiah Mason, el [[Portsmouth]], [[New Hampshire]], kaj pli malfrue en Boston. Crafts edziĝis al F-ino Clémence Haggerty, el [[Novjorko]], en la [[13-a de junio]] 1868, kiu tamen mortis en 1912, pluraj jarojn antaŭ ol ŝia edzo. Lia morto, post kelkaj jaroj da malfortiĝinta sano, okazis ĉe lia somera domo en '''Ridgefield''', [[Konektikuto]], en la 20-a de junio 1917. Kvar filinoj supervivis lin. Dum knabeco, la juna Crafts sentis neordinaran ŝaton pri sciencaj lernobjektoj disvolvante multe da sistema eksperimentado en sia propra laboratorio. Lia apreco pri scienco estis nutrita de la graveco donita al ĝi en la lecionoj de la '''Lowell Instituto pri Teknologio''' kaj pro la intereso elmontrita en liaj propraj studoj pere de liaj instruistoj pri scienca trejnado, aparte de la instruisto William Barton Rogers (1804-1882), kiu pli malfrue iĝis la fondinto de la Masaĉuseca Instituto pri Teknologio. Li enmatrikuliĝis en la [[Universitato Harvard|Scienca Lernejo Lawrence]] kaj tie li vizitadis la kurson pri kemio, diplomiĝinte kiel Bakalaŭro pri Sciencoj en 1858, sed li plu plenumis siajn studojn gvidata de Profesoro ''Eben Norton Horsford'' (1818-1893) dum parto de la venonta jaro. La estontaj jaroj li pasis farante studvojaĝojn al [[Parizo]], [[Freiburg|Frajburgo]], [[Hajdelbergo]] kaj [[Parizo]]. La [[Universitato de Hajdelbergo]] estis la pinto de lia scienca reputacio, ĉar [[Hermann von Helmholtz]], [[Gustav Robert Kirchhoff|Gustav Kirchhoff]], [[Robert Bunsen]] estis la tri plej gravaj profesoroj tie. S-ro Crafts intime konatiĝis kun Bunsen kaj estis tre bonŝanca labori kun li servante kiel asistanto. En Parizo li studis ĉe [[Charles-Adolphe Wurtz]] kie li publikigis sennombrajn sciencajn dokumentojn, kaj sub lia nomo kaj kune kun [[Charles Friedel]]. Ekde tiam, Friedel kaj Crafts iĝis personaj amikoj kaj kunlaborantoj en multaj sciencaj esploroj en la postaj jaroj. En 1866-67, estinte reirita al sia lando, S-ro Crafts pasis iom da tempo kiel profesia esploristo en la mininspektado. En 1868, post malfermado de la [[Universitato Cornell]] li iĝis Profesoro pri kemio kaj direktoro de la departemento, kaj tie li restis ĝis 1871. Dum la kvar venontaj jaroj Crafts aktivis kiel profesoro pri kemio en la [[Masaĉuseca Instituto pri Teknologio]] kiel sukcedanto de la profesoro pri analiza kemio S-ro Charles William Eliot (1834-1926), kiu estis elektita [[universitata prezidanto|prezidanto]] de la [[Universitato Harvard]]. Ekde 1874 li prenis forpermeson kaj kuniĝis al Charles Friedel, en Parizo, ekskluzive sin dediĉante al sciencaj esploroj. Reirinte al sia naskiĝlando je la dua fojo, en 1891, Crafts iĝis profesoro pri organika kemio en la [[Masaĉuseca Instituto pri Teknologio]] (1892-1897), kie li ankaŭ servis kiel prezidanto inter 1898 kaj 1900. En 1900, li eksiĝis kiel prezidanto kaj ree turnis sian atenton al la demandoj pri la organika kaj fizika kemio. ==Reakcio de Friedel-Crafts== {{Div col|cols = 2}} ===Preparado de la '''[[acetofenono|feniletanono]]'''<ref>[https://books.google.com.br/books?id=qciCdSFpFPkC&pg=PA430&dq=James+Crafts+reaction&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj2lYCTyOTjAhVuF7kGHQVBBTQQ6AEILjAB#v=onepage&q=James%20Crafts%20reaction&f=false Advanced Chemistry]</ref>=== * Per interagado de la [[acetila klorido]] kaj [[benzeno]] en ĉeesto de '''aluminia klorido''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Benzene 3D.png|50px|benzeno]] + [[Dosiero:Acetyl chloride 3D.png|50px|acetila klorido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [-HCl]{AlCl_3}\, }</math> [[Dosiero:Acetophenone 3D.png|80px|acetofenono]]</big> |- |} </center> ===Preparado de la '''2-fenilpropano'''<ref>[https://books.google.com.br/books?id=-HAoDwAAQBAJ&pg=PA54&dq=James+Crafts+reaction&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj2lYCTyOTjAhVuF7kGHQVBBTQQ6AEINDAC#v=onepage&q=James%20Crafts%20reaction&f=false Alkenes and Aromatics]</ref>=== * Per interagado de la [[benzeno]] kaj [[Izopropila klorido|2-kloropropano]] en ĉeesto de '''aluminia klorido''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Benzene 3D.png|50px|benzeno]] + [[Dosiero:2-Chloro-propane 3D.png|50px|2-kloropropano]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [-HCl]{AlCl_3}\, }</math> [[Dosiero:2-phenylpropane3D.png|90px|2-fenilpropano]]</big> |- |} </center> {{Div col end}} ==Verkaro== * Note sur le sulfure d'éthylène et sur une combinaison qu'il forme avec le brome, [[1862]] * A short course in qualitative analysis, publikigita inter 1869 kaj 2012. * The preparation and properties of the oxide of triethylphosphine, [[1871]] * Sur quelques nouvelles Combinaisons organiques du Silicium et sur le poids atomique de cet élément [[1863]], [[Parizo]]<ref>[https://books.google.com.br/books?id=2FBNAAAAYAAJ&pg=PA590&dq=Sur+quelques+nouvelles+Combinaisons+organiques+du+Silicium+et+sur+le+poids+atomique+de+cet+%C3%A9l%C3%A9ment&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiu6LPfh-XjAhVSIbkGHZcrAKwQ6AEIRjAF#v=onepage&q=Sur%20quelques%20nouvelles%20Combinaisons%20organiques%20du%20Silicium%20et%20sur%20le%20poids%20atomique%20de%20cet%20%C3%A9l%C3%A9ment&f=false Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des ...]</ref> * Recherche sur les Ethers Silicique et sur le Poids Atomique du Silicium [[1866]] ==Literaturo== * [https://books.google.com.br/books?id=g5FMf9nuoqkC&pg=PT119&dq=James+Crafts&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiaq8nBrOTjAhVsH7kGHcqUDu4Q6AEITDAH#v=onepage&q=James%20Crafts&f=false Henry James: The Imagination of Genius, A Biography] * [https://books.google.com.br/books?id=WUQB8QDjnGsC&pg=PR13&dq=James+Crafts&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiaq8nBrOTjAhVsH7kGHcqUDu4Q6AEIUjAI#v=onepage&q=James%20Crafts&f=false Catalytic Asymmetric Friedel-Crafts Alkylations] * [https://books.google.com.br/books?id=_ZXezdakd-sC&pg=PA1&dq=James+Crafts&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwivnoCZr-TjAhVFHLkGHZrOB9s4ChDoAQgpMAA#v=onepage&q=James%20Crafts&f=false Advances in Friedel-Crafts Acylation Reactions: Catalytic and Green Processes] * [https://www.worldcat.org/identities/lccn-no2010-130828/ WorldCat Identities] * [https://tools.wmflabs.org/persondata/p/James_Mason_Crafts Personensuche] * [https://web.archive.org/web/20150913153425/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/crafts-james.pdf National Academy of Sciences] * [https://books.google.com.br/books?id=HntcAwAAQBAJ&pg=RA1-PA223&dq=James+Crafts&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwivnoCZr-TjAhVFHLkGHZrOB9s4ChDoAQhBMAQ#v=onepage&q=James%20Crafts&f=false Organic Chemistry I For Dummies] * [https://books.google.com.br/books?id=qSnSCgAAQBAJ&pg=PA794&dq=James+Crafts+reaction&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj2lYCTyOTjAhVuF7kGHQVBBTQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=James%20Crafts%20reaction&f=false Organic Chemistry: An Acid-Base Approach] ==Referencoj== {{referencoj|3}} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Crafts, James Mason}} [[Kategorio:Usonaj fizikaj kemiistoj]] [[Kategorio:Universitato de Hajdelbergo]] [[Kategorio:Studentoj de universitato Harvard]] [[Kategorio:Universitato de Parizo]] [[Kategorio:Kavaliroj de la Honora Legio]] 59r6on38mpxnxsa5i3hiacwppihbik8 0 658707 9482908 6714283 2026-09-27T20:37:47Z Arbarulo 135469 laŭ franca kaj germana versioj, ankoraŭ korektos 9482908 wikitext text/x-wiki '''Eduka sistemo''' estas la tuta rimedaro uzata por [[edukado]] sub la regado de unu [[ŝtato]]. Ĝi inkludas la [[lernejo]]jn kaj iliajn helpajn instituciojn, la [[altlernejo]]jn kaj la sferon de persona [[daŭra edukado]]. La lerneja kaj altlernejaj sistemoj kutime estas strikte reguligataj kaj organizataj, sed eduka sistemo ankaŭ inkludas pli vastajn kaj malmultregulajn agadojn - ĉion per kio la [[socio]] de la koncerna lando prizorgas la edukon de siaj membroj. Edukaj sistemoj multe varias inter landoj kaj tra la tempo, adaptiĝante kaj al la supozataj [[bezono]]j de la [[infano]]j kaj al la [[sociekonomia]]j kondiĉoj de la [[plenkreskulo]]j ([[laboro]] de ĉiuj plenkreskuloj sed en multaj okazoj aparte [[virina laboro]], ankaŭ bezono de [[infana laboro]]). Tamen kelkaj ecoj estas pli-malpli komunaj: * La eduko fokusiĝas al infanoj, nur malcentre koncernante plenkreskulojn. * Dum la [[frua infaneco]], la eduko estas prizorgata de la [[familio]]. Tie okazas la [[lerno]] de [[paroleco|parola lingvo]] kaj de la rudimentoj de [[vivokapablo]]j necesaj por la [[socia vivo]]. * Dum la [[infaneco]] (pli-malpli de la sepjariĝo ĝis la [[pubereco]]) la eduko estas farata almenaŭ parte kolektive, kaj lernigas rudimentojn de [[juro]], [[kulturo]], eventuale [[religio]], kaj [[skribado|skriban lingvon]]. * Dum la [[adolesko]] okazas [[specialiĝo]] ĉe unuopa kaj/aŭ kolektiva lernado. La diversaj [[edukejo]]j, kiuj konsistigas edukan sistemon, organizas la [[studplano]]jn. [[Kategorio:Edukado]] [[Kategorio:Socia organizado]] [[Kategorio:Alternativa edukado]] la1wmvke2swk7j0nyc7ymbuu0zet86j 9482929 9482908 2026-09-27T22:44:46Z Arbarulo 135469 9482929 wikitext text/x-wiki '''Eduka sistemo''' estas la tuta rimedaro uzata por [[edukado]] sub la regado de unu [[ŝtato]]. Ĝi inkludas la [[lernejo]]jn kaj iliajn helpajn instituciojn, la [[altlernejo]]jn kaj la sferon de [[plenkreskula eduko]]. La lerneja kaj altlernejaj sistemoj kutime estas strikte reguligataj kaj organizataj, sed eduka sistemo ankaŭ inkludas pli vastajn kaj malmultregulajn agadojn - ĉion per kio la [[socio]] de la koncerna lando prizorgas la edukon de siaj membroj. Edukaj sistemoj multe varias inter landoj kaj tra la tempo, adaptiĝante kaj al la supozataj [[bezono]]j de la [[infano]]j kaj al la [[sociekonomiko|sociekonomiaj]] kondiĉoj de la [[plenkreskulo]]j ([[laboro]] de ĉiuj plenkreskuloj sed en multaj okazoj aparte [[virina laboro]], ankaŭ bezono de [[infanlaboro]]). Tamen kelkaj ecoj estas pli-malpli komunaj: * La eduko fokusiĝas al infanoj, nur malcentre koncernante plenkreskulojn. * Dum la [[frua infaneco]] okazas [[fruinfana evoluigo]], pri kiu zorgas unuavice la [[familio]]. Tiam okazas la [[lerno]] de [[paroleco|parola lingvo]] kaj de la rudimentoj de [[vivokono]]j necesaj por la [[sociaj rilatoj|socia vivo]]. * Dum la [[infaneco]] (pli-malpli de la sepjariĝo ĝis la [[pubereco]]) okazas [[baza edukado]] almenaŭ parte kolektiva, kaj lernigas rudimentojn de [[juro]], [[kulturo]], eventuale [[religio]], kaj [[skribita lingvo|skriban lingvon]]. * Dum la [[adolesko]] okazas [[specialiĝo]] kadre de kolektiva [[meza edukado]] aŭ foje unuopa studado ĉe majstro. * Multaj [[junulo]]j finas sian formalan edukon post la mezlernejo, dum aliaj eniras pli specialiĝintan {{N|alta eduko}}. * La diversaj [[edukejo]]j, kiuj konsistigas edukan sistemon, difinas [[studplano]]n por la edukatoj. ==Komparoj== Pluraj datumbazoj de {{j|internacia organizaĵo}} komparas la edukajn sistemojn de diversaj landoj, interalie tiu de la [[Uneska Instituto pri Statistiko]]<ref>{{citaĵo el la reto |lingvo=en |titolo=Datumbazo de UIS |url=https://web.archive.org/web/20131019122429/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/document.aspx?ReportId=143&IF_Language=fr |verko=unesco.org ĉe [[Internet Archive]] |alirdato=26-a de aŭgusto 2026}}.</ref> Dum la jardeko de 2010 la [[Monda Banko]] priskribis la diversecon de edukaj sistemoj, konigis rekomendojn pri eduksistema politiko, kaj taksis ilian konformon al ĝiaj rekomendoj pere de la programo SABER.<ref>[https://www.worldbank.org/en/brief/2021/06/23/systems-approach-for-better-education-results-saber]</ref> ==Listo de edukaj sistemoj== *[[Edukado en Rusujo]] *[[Edukado en Kirgizujo]] *[[Edukado en Israelo]] *[[Edukado en Ĉilio]] *[[Edukado en Porto a]] ==Referencoj== <references/> [[Kategorio:Edukado]] [[Kategorio:Socia organizado]] [[Kategorio:Alternativa edukado]] c43dwkm4e6urk9xq3k5dazv2e8kgrvo 9482930 9482929 2026-09-27T22:45:03Z Arbarulo 135469 /* Listo de edukaj sistemoj */ 9482930 wikitext text/x-wiki '''Eduka sistemo''' estas la tuta rimedaro uzata por [[edukado]] sub la regado de unu [[ŝtato]]. Ĝi inkludas la [[lernejo]]jn kaj iliajn helpajn instituciojn, la [[altlernejo]]jn kaj la sferon de [[plenkreskula eduko]]. La lerneja kaj altlernejaj sistemoj kutime estas strikte reguligataj kaj organizataj, sed eduka sistemo ankaŭ inkludas pli vastajn kaj malmultregulajn agadojn - ĉion per kio la [[socio]] de la koncerna lando prizorgas la edukon de siaj membroj. Edukaj sistemoj multe varias inter landoj kaj tra la tempo, adaptiĝante kaj al la supozataj [[bezono]]j de la [[infano]]j kaj al la [[sociekonomiko|sociekonomiaj]] kondiĉoj de la [[plenkreskulo]]j ([[laboro]] de ĉiuj plenkreskuloj sed en multaj okazoj aparte [[virina laboro]], ankaŭ bezono de [[infanlaboro]]). Tamen kelkaj ecoj estas pli-malpli komunaj: * La eduko fokusiĝas al infanoj, nur malcentre koncernante plenkreskulojn. * Dum la [[frua infaneco]] okazas [[fruinfana evoluigo]], pri kiu zorgas unuavice la [[familio]]. Tiam okazas la [[lerno]] de [[paroleco|parola lingvo]] kaj de la rudimentoj de [[vivokono]]j necesaj por la [[sociaj rilatoj|socia vivo]]. * Dum la [[infaneco]] (pli-malpli de la sepjariĝo ĝis la [[pubereco]]) okazas [[baza edukado]] almenaŭ parte kolektiva, kaj lernigas rudimentojn de [[juro]], [[kulturo]], eventuale [[religio]], kaj [[skribita lingvo|skriban lingvon]]. * Dum la [[adolesko]] okazas [[specialiĝo]] kadre de kolektiva [[meza edukado]] aŭ foje unuopa studado ĉe majstro. * Multaj [[junulo]]j finas sian formalan edukon post la mezlernejo, dum aliaj eniras pli specialiĝintan {{N|alta eduko}}. * La diversaj [[edukejo]]j, kiuj konsistigas edukan sistemon, difinas [[studplano]]n por la edukatoj. ==Komparoj== Pluraj datumbazoj de {{j|internacia organizaĵo}} komparas la edukajn sistemojn de diversaj landoj, interalie tiu de la [[Uneska Instituto pri Statistiko]]<ref>{{citaĵo el la reto |lingvo=en |titolo=Datumbazo de UIS |url=https://web.archive.org/web/20131019122429/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/document.aspx?ReportId=143&IF_Language=fr |verko=unesco.org ĉe [[Internet Archive]] |alirdato=26-a de aŭgusto 2026}}.</ref> Dum la jardeko de 2010 la [[Monda Banko]] priskribis la diversecon de edukaj sistemoj, konigis rekomendojn pri eduksistema politiko, kaj taksis ilian konformon al ĝiaj rekomendoj pere de la programo SABER.<ref>[https://www.worldbank.org/en/brief/2021/06/23/systems-approach-for-better-education-results-saber]</ref> ==Listo de edukaj sistemoj== *[[Edukado en Rusujo]] *[[Edukado en Kirgizujo]] *[[Edukado en Israelo]] *[[Edukado en Ĉilio]] *[[Edukado en Porto Alegre]] ==Referencoj== <references/> [[Kategorio:Edukado]] [[Kategorio:Socia organizado]] [[Kategorio:Alternativa edukado]] a9nqaaannlroomdtzm6bi13is4h9tsz 9482932 9482930 2026-09-27T22:46:54Z Arbarulo 135469 9482932 wikitext text/x-wiki '''Eduka sistemo''' estas la tuta rimedaro uzata por [[edukado]] sub la regado de unu [[ŝtato]]. Ĝi inkludas la [[lernejo]]jn kaj iliajn helpajn instituciojn, la [[altlernejo]]jn kaj la sferon de [[plenkreskula eduko]]. La lerneja kaj altlernejaj sistemoj kutime estas strikte reguligataj kaj organizataj, sed eduka sistemo ankaŭ inkludas pli vastajn kaj malmultregulajn agadojn - ĉion per kio la [[socio]] de la koncerna lando prizorgas la edukon de siaj membroj. Edukaj sistemoj multe varias inter landoj kaj tra la tempo, adaptiĝante kaj al la supozataj [[bezono]]j de la [[infano]]j kaj al la [[sociekonomiko|sociekonomiaj]] kondiĉoj de la [[plenkreskulo]]j ([[laboro]] de ĉiuj plenkreskuloj sed en multaj okazoj aparte [[virina laboro]], ankaŭ bezono de [[infanlaboro]]). Tamen kelkaj ecoj estas pli-malpli komunaj: * La eduko fokusiĝas al infanoj, nur malcentre koncernante plenkreskulojn. * Dum la [[frua infaneco]] okazas [[fruinfana evoluigo]], pri kiu zorgas unuavice la [[familio]]. Tiam okazas la [[lerno]] de [[paroleco|parola lingvo]] kaj de la rudimentoj de [[vivokono]]j necesaj por la [[sociaj rilatoj|socia vivo]]. * Dum la [[infaneco]] (pli-malpli de la sepjariĝo ĝis la [[pubereco]]) okazas [[baza edukado]] almenaŭ parte kolektiva, kaj lernigas rudimentojn de [[juro]], [[kulturo]], eventuale [[religio]], kaj [[skribita lingvo|skriban lingvon]]. * Dum la [[adolesko]] okazas [[specialiĝo]] kadre de kolektiva [[mezlernejo|meza edukado]] aŭ foje unuopa studado ĉe majstro. * Multaj [[junulo]]j finas sian formalan edukon post la mezlernejo, dum aliaj eniras pli specialiĝintan [[altlernejo|altan edukon]]. * La diversaj [[edukejo]]j, kiuj konsistigas edukan sistemon, difinas [[studplano]]n por la edukatoj. ==Komparoj== Pluraj datumbazoj de {{j|internacia organizaĵo}} komparas la edukajn sistemojn de diversaj landoj, interalie tiu de la [[Uneska Instituto pri Statistiko]]<ref>{{citaĵo el la reto |lingvo=en |titolo=Datumbazo de UIS |url=https://web.archive.org/web/20131019122429/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/document.aspx?ReportId=143&IF_Language=fr |verko=unesco.org ĉe [[Internet Archive]] |alirdato=26-a de aŭgusto 2026}}.</ref> Dum la jardeko de 2010 la [[Monda Banko]] priskribis la diversecon de edukaj sistemoj, konigis rekomendojn pri eduksistema politiko, kaj taksis ilian konformon al ĝiaj rekomendoj pere de la programo SABER.<ref>[https://www.worldbank.org/en/brief/2021/06/23/systems-approach-for-better-education-results-saber]</ref> ==Listo de edukaj sistemoj== *[[Edukado en Rusujo]] *[[Edukado en Kirgizujo]] *[[Edukado en Israelo]] *[[Edukado en Ĉilio]] *[[Edukado en Porto Alegre]] ==Referencoj== <references/> [[Kategorio:Edukado]] [[Kategorio:Socia organizado]] [[Kategorio:Alternativa edukado]] l4tz7usddevfp7d0z95wkdffpchpcc6 9482933 9482932 2026-09-27T22:48:33Z Arbarulo 135469 /* Komparoj */ 9482933 wikitext text/x-wiki '''Eduka sistemo''' estas la tuta rimedaro uzata por [[edukado]] sub la regado de unu [[ŝtato]]. Ĝi inkludas la [[lernejo]]jn kaj iliajn helpajn instituciojn, la [[altlernejo]]jn kaj la sferon de [[plenkreskula eduko]]. La lerneja kaj altlernejaj sistemoj kutime estas strikte reguligataj kaj organizataj, sed eduka sistemo ankaŭ inkludas pli vastajn kaj malmultregulajn agadojn - ĉion per kio la [[socio]] de la koncerna lando prizorgas la edukon de siaj membroj. Edukaj sistemoj multe varias inter landoj kaj tra la tempo, adaptiĝante kaj al la supozataj [[bezono]]j de la [[infano]]j kaj al la [[sociekonomiko|sociekonomiaj]] kondiĉoj de la [[plenkreskulo]]j ([[laboro]] de ĉiuj plenkreskuloj sed en multaj okazoj aparte [[virina laboro]], ankaŭ bezono de [[infanlaboro]]). Tamen kelkaj ecoj estas pli-malpli komunaj: * La eduko fokusiĝas al infanoj, nur malcentre koncernante plenkreskulojn. * Dum la [[frua infaneco]] okazas [[fruinfana evoluigo]], pri kiu zorgas unuavice la [[familio]]. Tiam okazas la [[lerno]] de [[paroleco|parola lingvo]] kaj de la rudimentoj de [[vivokono]]j necesaj por la [[sociaj rilatoj|socia vivo]]. * Dum la [[infaneco]] (pli-malpli de la sepjariĝo ĝis la [[pubereco]]) okazas [[baza edukado]] almenaŭ parte kolektiva, kaj lernigas rudimentojn de [[juro]], [[kulturo]], eventuale [[religio]], kaj [[skribita lingvo|skriban lingvon]]. * Dum la [[adolesko]] okazas [[specialiĝo]] kadre de kolektiva [[mezlernejo|meza edukado]] aŭ foje unuopa studado ĉe majstro. * Multaj [[junulo]]j finas sian formalan edukon post la mezlernejo, dum aliaj eniras pli specialiĝintan [[altlernejo|altan edukon]]. * La diversaj [[edukejo]]j, kiuj konsistigas edukan sistemon, difinas [[studplano]]n por la edukatoj. ==Komparoj== Pluraj datumbazoj de {{j|internacia organizaĵo}} komparas la edukajn sistemojn de diversaj landoj, interalie tiu de la [[Uneska Instituto pri Statistiko]].<ref>{{citaĵo el la reto |lingvo=en |titolo=Datumbazo de UIS |url=https://web.archive.org/web/20131019122429/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/document.aspx?ReportId=143&IF_Language=fr |verko=unesco.org ĉe [[Internet Archive]] |alirdato=26-a de aŭgusto 2026}}.</ref> Dum la jardeko de 2010 la [[Monda Banko]] priskribis la diversecon de edukaj sistemoj, konigis rekomendojn pri eduksistema politiko, kaj taksis ilian konformon al ĝiaj rekomendoj pere de la programo SABER.<ref>[https://www.worldbank.org/en/brief/2021/06/23/systems-approach-for-better-education-results-saber]</ref> ==Listo de edukaj sistemoj== *[[Edukado en Rusujo]] *[[Edukado en Kirgizujo]] *[[Edukado en Israelo]] *[[Edukado en Ĉilio]] *[[Edukado en Porto Alegre]] ==Referencoj== <references/> [[Kategorio:Edukado]] [[Kategorio:Socia organizado]] [[Kategorio:Alternativa edukado]] mx16pgpyprbflyjy0abd96xnb8gxn2o 9482934 9482933 2026-09-27T22:49:07Z Arbarulo 135469 /* Komparoj */ 9482934 wikitext text/x-wiki '''Eduka sistemo''' estas la tuta rimedaro uzata por [[edukado]] sub la regado de unu [[ŝtato]]. Ĝi inkludas la [[lernejo]]jn kaj iliajn helpajn instituciojn, la [[altlernejo]]jn kaj la sferon de [[plenkreskula eduko]]. La lerneja kaj altlernejaj sistemoj kutime estas strikte reguligataj kaj organizataj, sed eduka sistemo ankaŭ inkludas pli vastajn kaj malmultregulajn agadojn - ĉion per kio la [[socio]] de la koncerna lando prizorgas la edukon de siaj membroj. Edukaj sistemoj multe varias inter landoj kaj tra la tempo, adaptiĝante kaj al la supozataj [[bezono]]j de la [[infano]]j kaj al la [[sociekonomiko|sociekonomiaj]] kondiĉoj de la [[plenkreskulo]]j ([[laboro]] de ĉiuj plenkreskuloj sed en multaj okazoj aparte [[virina laboro]], ankaŭ bezono de [[infanlaboro]]). Tamen kelkaj ecoj estas pli-malpli komunaj: * La eduko fokusiĝas al infanoj, nur malcentre koncernante plenkreskulojn. * Dum la [[frua infaneco]] okazas [[fruinfana evoluigo]], pri kiu zorgas unuavice la [[familio]]. Tiam okazas la [[lerno]] de [[paroleco|parola lingvo]] kaj de la rudimentoj de [[vivokono]]j necesaj por la [[sociaj rilatoj|socia vivo]]. * Dum la [[infaneco]] (pli-malpli de la sepjariĝo ĝis la [[pubereco]]) okazas [[baza edukado]] almenaŭ parte kolektiva, kaj lernigas rudimentojn de [[juro]], [[kulturo]], eventuale [[religio]], kaj [[skribita lingvo|skriban lingvon]]. * Dum la [[adolesko]] okazas [[specialiĝo]] kadre de kolektiva [[mezlernejo|meza edukado]] aŭ foje unuopa studado ĉe majstro. * Multaj [[junulo]]j finas sian formalan edukon post la mezlernejo, dum aliaj eniras pli specialiĝintan [[altlernejo|altan edukon]]. * La diversaj [[edukejo]]j, kiuj konsistigas edukan sistemon, difinas [[studplano]]n por la edukatoj. ==Komparoj== Pluraj datumbazoj de {{j|internacia organizaĵo}} komparas la edukajn sistemojn de diversaj landoj, interalie tiu de la [[Uneska Instituto pri Statistiko]].<ref>{{citaĵo el la reto |lingvo=en |titolo=Datumbazo de UIS |url=https://web.archive.org/web/20131019122429/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/document.aspx?ReportId=143&IF_Language=fr |verko=unesco.org ĉe [[Internet Archive]] |alirdato=26-a de aŭgusto 2026}}.</ref> Dum la jardeko de 2010 la [[Monda Banko]] priskribis la diversecon de edukaj sistemoj, konigis rekomendojn pri eduksistema politiko, kaj taksis ilian konformon al ĝiaj rekomendoj pere de sia programo SABER.<ref>[https://www.worldbank.org/en/brief/2021/06/23/systems-approach-for-better-education-results-saber]</ref> ==Listo de edukaj sistemoj== *[[Edukado en Rusujo]] *[[Edukado en Kirgizujo]] *[[Edukado en Israelo]] *[[Edukado en Ĉilio]] *[[Edukado en Porto Alegre]] ==Referencoj== <references/> [[Kategorio:Edukado]] [[Kategorio:Socia organizado]] [[Kategorio:Alternativa edukado]] 615i71m3etqo4a7372ewhjivn412edf 0 664859 9482982 8242572 2026-09-28T04:34:51Z Crosstor 3176 edzino 9482982 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = István Kiszely |dosiero = Kiszely-Istvan1.jpg |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = István Kiszely en 2010 |naskonomo = }} '''[[Stefano|István]] Kiszely''' [iŝtvAn kiseli], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Kiszely István''' estis [[Hungario|hungara]] [[antropologo]], altlerneja [[instruisto]], sekreta informisto. Lia [[edzino]] estis [[Ildikó Hankó]]. István Kiszely<ref>http://epa.oszk.hu/02300/02387/00002/pdf/%C5%90si%20Gy%C3%B6k%C3%A9r_2012_2-4_143-146.pdf</ref> naskiĝis la {{daton|14|junio|1932}} en [[Budapeŝto]], li mortis la {{daton|28|aŭgusto|2012}} en Budapeŝto. == Biografio == István Kiszely maturiĝis en benediktana [[gimnazio]] en sia naskiĝurbo, samtempe li akiris pianistan-orgenistan diplometon en [[Muzikarta Universitato Ferenc Liszt|Muzikarta Altlernejo Ferenc Liszt]]. Li aliĝis al la [[benediktanoj]] en [[Pannonhalma]], eĉ li pastriĝis, sed poste li ricevis maldungon. Ekde [[1960]] li estis sekreta informisto de internaj aferoj de la polico. Li akiris [[diplomo]]n en [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] en [[1963]], poste li laboris en arkeologia [[instituto]] kaj [[Universitato Semmelweis|Medicina Universitato]]. Post jaroj li vojaĝis multe en la mondo, plej longe en [[Egiptio]]. Li ofte estis preleganto en hungaraj universitatoj ekde 1971 (ĉefe en Universitato Loránd Eötvös), iom poste ankaŭ eksterlande. En [[1990]] li estis unu el la ĉefrolantoj de [[skeleto]] deklarita [[Sándor Petőfi]]. Tial li estis eksigita el la arkeologia instituto, sed la universitataj prelegoj ne ĉesis. Li ricevis postenojn laŭvice en [[Hungara Televizio]], distrikta municipo kaj [[ministerio]]. En [[2011]] li revenis al Pannonhalma, kie li oficiale pardonpetis pro la informistaj agoj. == Elektitaj libroj == * ''A Föld népei I. Európa'' (1979) * ''A Föld népei II. Ázsia'' (1984) * ''A Föld népei III. Afrika'' (1986) * ''Honnan jöttünk? Elméletek a magyarok őshazájáról'' (1992) * ''Meghalt Szibériában. Egy szomorú magyar szellemi kórkép. A szibériai Petőfi-kutatás eseményei és irodalma időrendi sorrendben'' (2000) * ''A magyar nép őstörténete'' (studenta lernolibo, 2001) * ''A Föld népei IV. Amerika'' (2004) * ''A Föld népei V. Ausztrália és Óceánia'' (2005) * ''Eleink lakomái. A magyarság növény-, állatvilága és ételkultúrája'' (2009) == Fontoj == * [http://termeszetbaratikor.network.hu/blog/termeszet-barati-kor-blogja/2012-augusztus-28-elhunyt-kiszely-istvan-antropologus-1 hungarlingva biografio kun foto] * [http://www.atv.hu/belfold/20110402_tehermentesen_meghalni_papkent_eveken_at_jelentett_az_osmagyarkutato hungarlingva biografio kun foto] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kiszely Istvan}} [[Kategorio:Hungaraj antropologoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Hungaraj sekretaj informistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] hgbsz011svj5bb2nst2jtscaweygldf 0 665493 9483164 8771996 2026-09-28T11:47:10Z Sj1mor 12103 9483164 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Karl CORINO''' (naskiĝinta la {{daton|12|11|1942}} en [[Ehingen (Meza Frankonio)|Ehingen]]) estas [[germanio|germana]] radiĵurnalisto, literaturkritikisto kaj verkisto. == Vivo == Corino frekventis gimnazion en [[Dinkelsbühl]]. En je 2011 eldonita teksto li rakontis pri negativaj travivaĵoj ĉe la tiama instruisto pri religio kiu ankaŭ paroĥestris dirante: ''Er bläute uns Tugend in unser sündiges Fleisch.''<ref>Traduko: ''Li injektis al ni virton en nian pekeman karnon'' - kp. Corino, Karl: ''In Bebons Tal. Neue Bilder aus Bebenhausen.'' Gedichte. Tübingen 2011, p. 83</ref> Post abiturienta ekzameno trapasita en 1961 li studis ĉe la universitatoj de [[Erlangen]], [[Tubingeno]] kaj [[Romo]] germanistikon, klasikan filologion kaj filozofion; doktoriĝo estis en 1969 ĉe la [[Universitato de Tubingeno]] per temo pri la frua verkaro de [[Robert Musil]]. En 1970 li iĝis redaktisto de la literatura sekcio ĉe [[ARD|Hessischer Rundfunk]], kiun li ekestris en 1985. Li samloke restis ĝis la pensiuliĝo en 2002. Li i.a. famis kiel spertulo pri literaturo de [[GDR]] kaj biografo de Robert Musil. Corino vivas en Tubingeno edziniginte la verkistinon [[Elisabeth Albertsen]]; kun ŝi li havas du infanojn el kiuj estas unu [[Eva Corino]]. == Premioj == Karl Corino ricevis en 2003 la meritkrucon ''Bundesverdienstkreuz am Bande''.<ref>[http://starweb.hessen.de/cache/STANZ/2003/00044.pdf#page=2 Prie en oficiala anonco]</ref> Al li aljuĝitis en la jaro 1974-a la premio ''Kurt-Magnus-Preis'' kaj en 2012 la premo ''Nikolaus-Lenau-Preis'' (fare de la Artista gildo [[Esslingen]] por la lirika volumo ''In Bebons Tal''). Kromis la Ernst-Johann-literaturpremio de la urbo [[Schifferstadt]]. En 2014 li honore doktoriĝis fare de la universitato de [[Klagenfurt]]. == Verkoj == * ''Robert Musil – Thomas Mann. Ein Dialog''. Neske Verlag, Pfullingen 1971 * ''Robert Musils „Vereinigungen“. Studien zu einer historisch-kritischen Ausgabe.'' Fink Verlag, München, Salzburg 1974 (zugleich Diss. Tübingen 1968) * (eld.): ''Intellektuelle im Bann des Nationalsozialismus'', Hoffmann und Campe, Hamburg 1980 * ''Tür-Stürze. Gedichte''. S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main 1981 * (eld.): ''Autoren im Exil''. Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main 1981 * (eld.): ''Genie und Geld''. Greno, Nördlingen 1987 * (eld.): ''Gefälscht. Betrug in Politik, Literatur, Wissenschaft, Kunst und Musik.'' Greno, Nördlingen 1988 * ''Robert Musil. Leben und Werk in Bildern und Texten.'' Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1988, ISBN 978-3-498-00877-2 * ''Die Akte Kant. IM ‚Martin’, die Stasi und die Literatur in Ost und West''. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1995 * (eld. kun Elisabeth Albertsen): ''"Nach zwanzig Seiten waren alle Helden tot". Erste Schreibversuche deutscher Schriftsteller''. Marion von Schröder, Düsseldorf 1995. Neuausgabe: Autorenhaus Verlag, Berlin 2007, ISBN 978-3-86671-027-6 * ''Außen Marmor, innen Gips. Die Legenden des [[Stephan Hermlin]].'' Econ, Köln 1995 * ''Robert Musil. Eine Biographie.'' Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2003, ISBN 3-498-00891-9 * (eld.): ''Erinnerungen an Robert Musil. Texte von Augenzeugen''. Nimbus Verlag, Wädenswil 2010, ISBN 978-3-907142-53-0 * ''In Bebons Tal. Neue Bilder aus Bebenhausen. Gedichte''. Klöpfer & Meyer, Tübingen 2011, ISBN 978-3-86351-010-7 * ''Vademecum. Balladen über die Jugend in einer kleinen Stadt''. Radius, Stuttgart 2014, ISBN 978-3-87173-974-3 * ''Begegnung dreier Berggipfel''. Alfred, Alois und Robert Musil, Kitab-Verlag Klagenfurt, ISBN 978-3-902878-44-1, 2015 == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Oliver Benz: ''Preisverleihung 2012: Laudatio'' [okaze de la dono de la Ernst-Johann-literaturpremio] En: ''Lust an Literatur – Ernst Johann und der Ernst-Johann-Literaturpreis der Stadt Schifferstadt.'' Hrsg. von Lenelotte Möller, Martina Kees und Franz Dudenhöffer. Im Auftrag der Pfälzischen Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften. Speyer: Druckmedien Speyer GmbH, 2017, ISBN 978-3-932155-42-0, p.&nbsp;33–36 * Chaïm Vogt-Moykopf: ''Buchstabenglut. Jüdisches Denken als universelles Konzept in der deutschsprachigen Literatur.'' Campus Verlag, 2009; tie vidu la ĉapitron: ''Buchstabenglut: Zur Textwärme und Texthaftung eines Denkens: eine Einschätzung der Fälschungs-Skandalfälle [[Stephan Hermlin]] und [[Binjamin Wilkomirski]] und ihrer Aufklärer Karl Corino und [[Daniel Ganzfried]].'' == Eksteraj ligiloj == * {{DNB-Portal|123620694}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Corino, Karl}} [[Kategorio:Germanaj verkistoj]] [[Kategorio:Germanaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Germanaj kritikistoj]] 2kjwks869y8fszuh9frgcq7ftfuyfpg 0 667179 9482935 6773507 2026-09-27T22:49:45Z Arbarulo 135469 Ŝanĝis celon de alidirektigilo, de [[Eduko]] al [[Eduka sistemo]] 9482935 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Eduka sistemo]] ovb6knw5mcbwu6ev2ffv6zl5z1q14r2 0 668546 9482798 8411993 2026-09-27T12:39:47Z Sj1mor 12103 9482798 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |dosiero =Kurtze, jedoch auf Vernunfft und Erfahrung gegründete Abhandlung von denen erdhaften Mitteln ... (1742).jpeg |priskribo ="Kurtze, jedoch auf Vernunfft und Erfahrung gegründete Abhandlung von denen erdhaften Mitteln ..." verko eldonita en (1742) de Johann Wolfgang Friedrich Bönneken }} '''Johann Wolfgang Friedrich BÖNNEKEN''' (ankaŭ ''Bönnecken'', naskiĝinta la {{daton|4|1|1706}} en [[Hopfgarten (Turingio)|Hopfgarten]], mortinta la {{daton|25|12|1769}} en [[Schweinfurt]]) estis [[germanio|germana]] medicinisto. == Vivo == Johann Wolfgang Friedrich Bönneken studis ĉe la [[Universitato de Erfurto]] medicinon. En 1728 estis lia doktorigo. Poste li praktikis kuraciste en [[Wesel]], poste garnizonmedicine en [[Arnhem]] kaj distriktmedicine en [[Rees]]. Poste li iĝis kuracisto en [[Wertheim]] kaj persona kuracisto de la princo de [[Löwenstein-Wertheim]]. Fine li deĵoris kiel distrikta ĉefkuracisto en Schweinfurt. En la 8.7.1741 li aniĝis al [[Leopoldina (akademio)]] kiel mebro nr. 515 kun la kromnomo ''Bassus la 2a''. == Verkoj == *''Dissertatio inaugur. med. sistens melancholiam, vulgo die Schwermüthigkeit.'' Erfurt 1728 ([http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10674708_00001.html surrete]) == Literaturo == *Johann Daniel Ferdinand Neigebaur: ''Geschichte der kaiserlichen Leopoldino-Carolinischen deutschen Akademie der Naturforscher während des zweiten Jahrhunderts ihres Bestehens.'' Friedrich Frommann, Jena 1860, p.&nbsp;217 * Wilhelm Ule: ''Geschichte der Kaiserlichen Leopoldinisch-Carolinischen Deutschen Akademie der Naturforscher während der Jahre 1852–1887. Mit einem Rückblick auf die frühere Zeit ihres Bestehens'', Halle 1889, == Eksteraj ligiloj == * [https://www.leopoldina.org/mitglieder/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/2088/ Membraro de Leopoldine surrete] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191111162324/https://www.leopoldina.org/mitglieder/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/2088/ |date=2019-11-11 }} * [https://www.schweinfurtfuehrer.de/pers%C3%B6nlichkeiten/schweinfurter-mitglieder-der-leopoldina-akademie/ La membroj ŝvajnfurtaj de Leopoldina – ''Wolfgang Friedrich Bönneken''] *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/143412876 Verkoj ĉe DDB] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Bonneken, Johann Wolfgang Friedrich}} [[Kategorio:Germanaj kuracistoj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Erfurto]] f8cl610n8hs6el35v8kyd83u94xhhl1 0 674156 9482841 9444136 2026-09-27T14:50:46Z Crosstor 3176 /* S */ 9482841 wikitext text/x-wiki Jen listo de famaj [[hungaroj]], kiuj mortis en [[Budapeŝto]] laŭ alfabeto inter S-Z. '''La ceteraj famuloj troviĝas en apartaj paĝoj:''' * [[Listo de famuloj mortintaj en Budapeŝto (A-F)]] * [[Listo de famuloj mortintaj en Budapeŝto (G-K)]] * [[Listo de famuloj mortintaj en Budapeŝto (L-R)]]. (Pri la ceteraj famuloj vidu ankaŭ la [[artikolo]]jn pri [[distrikto]]j de Budapeŝto kaj pri [[Pest (urbo)]] kaj [[Buda]]): {{EnhavTabelo|alf=L}} {{Div col end}} == S == {{Div col|cols = 3}} * [[Edit S. Vincze]], [[historiisto]] * [[Ferenc Saárossy-Kapeller]], abelisto * [[Györgyi Sáfrán]], bibliotekisto * [[Gyula Sághy]], [[juristo]] * [[Marianne Sághy]], historiisto * [[Vilmos Sághy]], ministro * [[János Sági]], [[lingvisto]] * [[Ágnes Ságvári]], historiisto * [[Endre Ságvári]], komunisto * [[Elemér Sajó]], inĝeniero * [[Sándor Sajó]], [[poeto]] * [[József Sákovics]], skermisto * [[Pál Salacz]], obstetrikisto * [[Pál Salamin]], hidrologo * [[Béla Salamon]], [[aktoro]] * [[Miklós Salamon]], mininĝeniero * [[János Salánki]], [[biologo]] * [[Jakab Salgó]], psikiatro * [[László Salgó (rabeno)]] * [[Emil Sali]], dendrologo * [[Sára Salkaházi]], beatulo * [[István Salusinszky]], bankisto * [[Miklós Salusinszky]], produktoro * [[László Saly Németh]], pentristo * [[Gyula Sályi]], bestkuracisto * [[Adolf Samassa]], ministro * [[István Samu]], psikiatro * [[Mihály Samu]], altlerneja instruisto * [[Béla Sándor]], [[pentristo]] * [[Emma Sándor]], [[komponisto]] * [[Erzsi Sándor]], [[operkantisto]] * [[Frigyes Sándor]], [[dirigento]] * [[István Sándor (etnografo)]] * [[István Sándor (monaĥo)]] * [[János Sándor (fizikisto)]] * [[János Sándor (ministro)]] * [[József Sándor (peltisto)]] * [[László Sándor (juristo)]] * [[László Sándor (ministro)]] * [[Judit Sándor]], operkantisto * [[Kálmán Sándor]], [[verkisto]] * [[Károly Sándor]], futbalisto * [[Pál Sándor (politikisto)]] * [[Kamill Sándorfi]], juĝisto * [[Gyula Sándy]], arkitekto * [[Ferenc Sánta]], verkisto * [[Kálmán Sántha]], [[kuracisto]] * [[Ferenc Sapszon (1929)]], korusestro * [[Sándor Sára]], reĝisoro * [[Tibor Sárai]], komponisto * [[Julianna Sáray]], psikologo * [[Imre Sárándi]], profesoro * [[Artúr Sarbó]], kuracisto * [[Brutus Sárdy]], [[pentristo]] * [[János Sárdy]], operkantisto * [[Béla Sárfalvi]], [[geografo]] * [[Aladár Sarkadi]], [[aktoro]] * [[Imre Sarkadi]], verkisto * [[János Sarkadi]], [[kemiisto]] * [[János Sarkady]], filologo * [[Simon Sarkantyu]], pentristo * [[József Sárkány]], juĝisto * [[Loránd Sárkány]], pentristo * [[Pál Sárkány]], eldonisto * [[István Sárközi]], futbalisto * [[Tamás Sárközy]], juristo * [[Béla Sarlós]], juĝisto * [[István Sarlós]], ministro * [[Miklós Sármássy]], aktoro * [[László Sárosi (futbalisto)]] * [[Andor Sárosy]], operkantisto * [[Ede Sas]], verkisto * [[István Sas]], reklamisto * [[Oszkár Sashegyi]], arkivisto * [[Attila Sassy]], pentristo * [[Géza Sasvári]], inĝeniero * [[Ilona Sasváriné Paulik]], tablotenisisto * [[Ferenc Sávoly]], meteologiisto * [[Emma Saxlehner]], operkantisto * [[Ferenc Schafarzik]], geologo * [[Judit Schäffer]], kuracisto * [[Károly Schaffer]], kuracisto * [[József Schandl]], bestkuracisto * [[Géza Schay]], kemiisto * [[Viktor Scheffer]], inĝeniero * [[Hugó Scheiber]], pentristo * [[Sándor Scheiber]], lingvisto * [[Pál Scheitz]], kemiisto * [[Róbert Schelle]], inĝeniero * [[István Schenek]], kemiisto * [[Mihály Schéner]], pentristo * [[Zoltán Schenker]], skermisto * [[József Scherer]], fasonisto * [[Emil Scherf]], kemiisto * [[Vilmos Scherman]], kemiisto * [[Gusztáv Scheuthauer]], patologo * [[Albert Schickedanz]], arkitekto * [[Adolf Schiffer]], violonĉelisto * [[Pál Schiffer]], reĝisoro * [[Károly Schilberszky]], botanikisto * [[Bódog Schiller]], juĝisto * [[Zsigmond Schiller]], advokato * [[Zoltán Schilling]], inĝeniero * [[Emil Schimanek]], inĝeniero * [[György Schirilla (patro)]], kuristo * [[Móric Schirkhuber]], pastro * [[Jenő Schlattner]], kemiisto * [[Aladár Schleicher]], inĝeniero * [[Imre Schlosser]], futbalisto * [[Rezső Schmid]], kemiisto * [[Ádám Schmidt]], ekonomo * [[Gyula D. Schmidt]], arkitekto * [[József Schmidt]], lingvisto * [[József Schmidt (politikisto)]] * [[Márton Schmidt]], instruisto * [[Róbert Schmidt Eligius]], inĝeniero * [[Sándor Schmidt]], inĝeniero * [[Sándor Schmidt (mineralogo)]] * [[János Schnell]], profesoro * [[István Schneller]], profesoro * [[Ferenc Schnetzer]], ministro * [[Aladár Schnierer]], juristo * [[Emil Schnirch]], psikiatro * [[Ottó Schöck]], gitaristo * [[Lajos Schodits]], arkitekto * [[Ervin Schőmer]], arkitekto * [[Armand Schönberger]], pentristo * [[Zoltán Schönherz]], komunisto * [[Richárd Schöntheil]], arkitekto * [[Aladár Schöpflin]], verkisto * [[Zoltán Schréter]], geologo * [[István Schrodt]], inĝeniero * [[Ernő Schubert]], pentristo * [[Éva Schubert]], aktoro * [[Ágoston Schulek (stangosaltisto)]] * [[Elemér Schulek]], kemiisto * [[János Schulek]], arkitekto * [[Tibor Schulek]], pastro * [[Vilmos Schulek]], kuracisto * [[Ödön Schulhof]], kuracisto * [[Alajos Schuller]], fizikisto * [[Imre Schuller]], kameraisto * [[Emil Schultheisz (ministro)]] * [[Vencel József Schunda]], muzikilisto * [[Antal Schütz]], teologo * [[Ila Schütz]], aktorino * [[Gyula Schvarcz]], historiisto * [[Jenő Schwanner]], bestokuracisto * [[Ferenc Schwartzer]], kuracisto * [[Ottó Schwartzer]], kuracisto * [[József Schweitzer]], ĉef[[rabeno]] * [[Pál Schweitzer (esteto)]] * [[Ármin Schwenszky]], bestokuracisto * [[Ernő Schwimmer]], kuracisto * [[Béla Scitovszky]], ministro * [[Sári Sebeők]], operkantisto * [[Ferenc Sebes]], piaristo * [[Gusztáv Sebes]], trejnisto * [[Artúr Sebestyén]], arkitekto * [[Géza Sebestyén (aktoro)]] * [[János Sebestyén]], orgenisto * [[Jenő Sebestyén]], kalvinana pastro * [[Jenő Sebestyén (aktoro)]] * [[Károly Sebestyén (kritikisto)]] * [[Mihály Sebestyén (aktoro)]] * [[Olga Sebestyén]], biologo * [[Margit Sebők (1879)]], pentristo * [[Margit Sebők (1939)]], instruisto * [[Zsigmond Sebők]], ĵurnalisto * [[János Sedlmayr]], arkitekto * [[Irma Seidler]], pentristo * [[Mihály Seidner]], inĝeniero * [[Pál Selényi]], fizikisto * [[Andor Semsey]], mecenato * [[Géza Semsey]], [[bestokuracisto]] * [[Károly Senyei]], skulptisto * [[Vera Sennyei]], aktoro * [[Lajos Serédi]], instruisto * [[László Seregi]], koreografo * [[Béla Serényi]], ministro * [[Iván Seres]], matematikisto * [[Rezső Seress]], komponisto * [[Károly Serák]], bestoĝardenestro * [[Lajos Shvoy]], episkopo * [[Ferenc Sidló]], skulptisto * [[Endre Sík]], ministro * [[Ferenc Sík]], reĝisoro * [[Olga Sík]], muzikpedagogo * [[Sándor Sík]], poeto * [[Albert Siklós]], komponisto * [[Attila Sikó]], hidrologo * [[Adolf Silberstein]], ĵurnalisto * [[Vilmos Sillay]], inĝeniero * [[József Simándy]], operokantisto * [[Lajos Siménfalvy]], aktoro * [[Sándor Siménfalvy]], aktoro * [[Sándor Simó]], reĝisoro * [[Albert Simon]], dirigento * [[István Simon]], poeto * [[Jolán Simon]], deklamisto * [[Marcsa Simon]], aktoro * [[Zsuzsa Simon]], aktoro * [[Lajos Simonkai]], botanikisto * [[István Simonovits]], kuracisto * [[Antal Simonyi]], pentristo * [[Erzsébet Simonyi]], bestkuracisto * [[Károly Simonyi]], fizikisto * [[Lajos Simonyi]], ministro * [[Mária Simonyi]], aktoro * [[Zsigmond Simonyi]], lingvisto * [[Erzsi Simor]], aktoro * [[Vilma Singhoffer]], operkantisto * [[Imre Sinkovits]], aktoro * [[Jenő Sipőcz]], urbestro * [[András Sipos (reĝisoro)]] * [[Anna Sipos]], tablotenisisto * [[Ferenc Sipos (futbalisto)]] * [[Jenő Sipos]], kantopedagogo * [[Zoltán Siroki]], botanikisto * [[Mária Sívó]], aktoro * [[Zoltán Skriba]], inĝeniero * [[Árpád Skrabski]], informadikisto * [[Csaba Skultéty]], ĵurnalisto * [[Anni Soltész]], aktoro * [[György Solthy]], aktoro * [[Bertalan Solti]], aktoro * [[Gizella Solti]], gobelinisto * [[Péter Solymos]], pianisto * [[Sándor Solymossy]], etnografo * [[Janka Sólyom]], aktoro * [[Katalin Soltész]], lingvisto * [[Vilmos Sóltz]], inĝeniero * [[Lajos Som]], gitaristo * [[Elemér Somfay]], klasika pentatlonisto * [[Ferenc Somhegyi]], historiisto * [[Artúr Somlay]], aktoro * [[Emma Somló]], aktoro * [[István Somló]], aktoro * [[Sándor Somló]], aktoro * [[Tamás Somló]], gitaristo * [[Tamás Somló (kameraisto)]] * [[György Somlyó]], poeto * [[Zoltán Somlyó]], poeto * [[Endre Somogyi (kuracisto)]] * [[Imre Somogyi]], verkisto * [[József Somogyi]], skulptisto * [[Károly Somogyi (1880-1960)]], aktoro * [[Nusi Somogyi]], operkantisto * [[Sándor Somogyi]], geografo * [[Szilveszter Somogyi]], kuracisto * [[Pál Somogyvári]], aktoro * [[Rudolf Somogyvári]], aktoro * [[András Somos]], inĝeniero * [[József Somssich (ministro)]] * [[Pál Somssich]], politikisto * [[Rezső Soó]], botanikisto * [[Imre Soós]], aktoro * [[István Soós (kemiisto)]] * [[Lajos Soós]], zoologo * [[Sándor Söpkéz]], inĝeniero * [[Imre Sőrés]], dekoraciisto * [[Aladár Sós]], arkitekto * [[József Sós]], kuracisto * [[István Sőtér]], verkisto * [[Aladár Sövény]], koreologo * [[Kornél Spányik]], pentristo * [[Frigyes Spiegel]], arkitekto * [[Ödön Splényi]], policisto * [[Pál Sporzon (1867)]], agronomo * [[István Sréter]], ministro * [[Lajos Stachó]], matematikisto * [[Antal Stark]], ekonomikisto * [[Ervin Stark]], psikiatro * [[Móric Staub]], botanikisto * [[Lajos Staud]], juristo * [[Mihály Stefán]], inĝeniero * [[Fülöp Stein]], psikiatro * [[János Stein]], pentristo * [[Sarolta Steinberger]], kuracisto * [[Imre Steindl]], arkitekto * [[Antal Steinhardt]], arkitekto * [[Géza Steinhardt]], komikisto * [[János Steinmetz]], akvopilkisto * [[Adorján Stella]], verkisto * [[Izidor Sterk]], arkitekto * [[Gyula Stetka]], pentristo * [[Jolán Stiller]], akvobiologo * [[Gabriella Stimácz]], baletisto * [[Tamás Stockinger]], kuracisto * [[József Stoczek]], fizikisto * [[Béla Stoll]], filologo * [[Kálmán Stoll]], epidemiologo * [[Brunó F. Straub]], [[biokemiisto]] * [[Adolf Strausz]], vojaĝisto * [[Alajos Stróbl]], skulptisto * [[Aurél Stromfeld]], generalo * [[András Stumpf Benedek]], verkisto * [[Róbert Suara]], lingvisto * [[Mária Sudlik]], operkantisto * [[Károly Sugár]], aktoro * [[Lajos Sugár]], aktoro * [[Rezső Sugár]], komponisto * [[János Suhayda]], juristo * [[Sándor Suka]], aktoro * [[Mihály Sükösd]], verkisto * [[Imre Sulyok (komponisto)]] * [[Béla Sulyok]], bankisto * [[Mária Sulyok]], aktoro * [[József Sümeghy]], geologo * [[Géza Supka]], arkeologo * [[Magdolna Supka]], arthistoriisto * [[János Surányi]], agronomo * [[János Surányi (matematikisto)]] * [[Miklós Surányi]], ĵurnalisto * [[József Suták]], matematikisto * [[András Sütő]], verkisto * [[Irén Sütő]], aktoro * [[József Sütő]], kemiisto * [[Gyula Sváb]], arkitekto * [[Benő Svastics]], [[notario]] * [[Sándor Svéd]], operokantisto * [[Ilona Sz. Jónás]], historiisto * [[György Szabad]], historiisto * [[Veronika Szabady]], skulptisto * [[Béla Szabados]], komponisto * [[Károly Szabados]], komponisto * [[László Szabados (aktoro)]] * [[László Szabados (naĝisto)]] * [[Piroska Szabados]], aktoro * [[Jenő Szabady]], inĝeniero * [[Ferenc Szabadváry]], kemiisto * [[Alajos Szabó]], bestokuracisto * [[András György Szabó]], filozofo * [[Árpád Szabó (filologo)]] * [[Endre Szabó (verkisto)]] * [[Ernő Szabó (aktoro)]] * [[Ervin Szabó]], bibliotekisto * [[Ferenc Szabó]], komponisto * [[Ferenc Szabó (fizikisto)]] * [[Gábor Szabó (gitaristo)]] * [[Gergely Szabó]], ministro * [[Gusztáv Szabó]], inĝeniero * [[Gyula Szabó (aktoro 1883)]] * [[Ilonka Szabó]], operkantisto * [[Imre Szabó (episkopo, 1901)]] * [[Imre Szabó (ministro)]] * [[Imre Szabó (juristo)]] * [[István Szabó (arkitekto)]] * [[István Szabó (historiisto)]] * [[Iván Szabó (skulptisto)]] * [[János Szabó (1897)]], ministro * [[János Szabó (arkitekto)]] * [[József Szabó (dentkuracisto)]] * [[József Szabó (geologo)]] * [[József Szabó (partia instruisto)]] * [[Kálmán Szabó]], ekonomikisto * [[Lajos Szabó (pentristo)]] * [[László Szabó (farmaciisto)]] * [[Lujza Szabó]], operkantisto * [[Margit Szabó]], aktoro * [[Miklós Szabó (operkantisto)]] * [[Oreszt Szabó]], ministro * [[Ottó Szabó]], aktoro * [[Pál Szabó (verkisto)]] * [[Péter Szabó (matematikisto)]] * [[Sándor Szabó (aktoro)]] * [[Vladimir Szabó]], pentristo * [[Zoltán Gábor Szabó]], kemiisto * [[Zoltán Szabó (botanikisto)]] * [[Zoltán Szabó (ministro)]] * [[Adolf Szabóky]], piaristo * [[Alajos Szabóky]], statistikisto * [[Ernő Szabolcs]], aktoro * [[István Szabolcs]], kemiisto * [[Bence Szabolcsi]], muzikhistoriisto * [[Anna Szabolcsi]], lingvisto * [[Lajos Szabolcsi]], literaturhistoriisto * [[Miklós Szabolcsi]], literaturhistoriisto * [[Mihály Szabolcska]], poeto * [[Janka Szabóné Nogáll]], verkistino * [[Imre Szacsvay (aktoro)]] * [[Rezső Száday]], maŝininĝeniero * [[Elemér Szádeczky-Kardoss]], geologo * [[Lajos Szádeczky-Kardoss]], historiisto * [[János Szaiff]], piaristo * [[Eszter Szakács]], aktoro * [[Ferenc Szakács]], psikologo * [[Sándor Szakácsi]], aktoro * [[Ferenc Szakály]], historiisto * [[Annamária Szalai]], kulturisto * [[Sándor Szalai]], sociologo * [[Tibor Szalai]], geologo * [[Rezső Szalatnai]], bibliotekisto * [[Ágoston Szalay]], juristo * [[József Szalay (arkivisto)]] * [[József Szalay (inĝeniero)]] * [[József Szalay (juristo)]] * [[Miklós Szalay (inĝeniero)]] * [[Sándor Szalay (presisto)]] * [[Lajos Szalkai]], teatrestro * [[Elza Szamosi]], operkantisto * [[István Szamota]], arkivisto * [[Ödön Szamovolszky]], skulptisto * [[Tamás Szana]], redaktoro * [[Sándor Szandai]], skulptisto * [[Béla Szántó]], komisaro * [[György Szántó]], verkisto * [[György Szántó (kuracisto)]] * [[Piroska Szántó]], pentristo, verkisto * [[Tibor Szántó]], tipografo * [[Zoltán Szántó]], politikisto * [[Antal Szapáry]], politikisto * [[Géza Szapáry]], politikisto * [[Éva Szaplonczay]], aktoro * [[György Száraz]], verkisto * [[Ferenc Szárnovszky]], skulptisto * [[Gábor Szarvas]], lingvisto * [[Soma Szarvasi]], aktoro * [[Imre Szarvasy]], kemiisto * [[Anna Mária Szász]], literaturhistoriisto * [[Gábor Szász]], matematikisto * [[Gyula Szász (skulptisto)]] * [[Pál Szász (matematikisto)]] * [[Béla Szászy]], juristo * [[István Szászy]], juristo * [[Gusztáv Szászy-Schwarz]], juristo * [[Ödön Szatala (biologo)]] * [[Ödön Szatala (botanikisto)]] * [[Sándor Szathmári]], esperantisto * [[Árpád Szathmáry]], aktoro * [[György Szathmáry]], politikisto * [[Lujza Szathmáryné Farkas]], aktoro * [[Jenő Szatmári]], ĵurnalisto * [[István Szatmári]], aktoro * [[Marianna Szatmári]], internisto * [[Tibor Szatmári]], pianisto * [[József Szauder]], literaturhistoriisto * [[Nándor Száva]], kemiisto * [[Nándor Szávai]], literaturhistoriisto * [[Gyula Szávay]], poeto * [[József Száva-Kováts]], meteologiisto * [[László Szebellédy]], kemiisto * [[Béla Széchenyi]], geografo * [[Bertalan Széchenyi]], politikisto * [[Gyula Széchényi]], ministro * [[Imre Széchényi (komponisto)]] * [[Miklós Széchenyi]], episkopo * [[Pál Széchényi (ministro)]] * [[Károly Széchy (arkitekto)]] * [[Károly Széchy (literaturhistoriisto)]] * [[Tamás Széchy]], trejnisto * [[Andor Szécsény]], kirurgo * [[Antal Szécsi (skulptisto)]] * [[Ferenc Szécsi]], aktoro * [[Ferenc Szécsi (dramisto)]] * [[Margit Szécsi]], poeto * [[Irén Szecsődi]], operkantisto * [[Miklós Szedő]], operkantisto * [[Ernő Szegedi (pianisto)]] * [[Géza Szegedi Molnár (filo)]], parodiisto * [[István Szegedi Szabó]], aktoro * [[Rezső Szegedy]], literaturhistoriisto * [[Endre Szeghő]], aktoro * [[Sándor Szeghő]], dirigento * [[Béla Szeidl]], astronomo * [[Elemér Székács]], agronomo * [[József Székács]], episkopo * [[Aladár Székely]], fotisto * [[Edgár Székely]], pulmonologo * [[Éva Székely]], naĝisto * [[Ferenc Székely (ministro)]] * [[Gábor Székely]], ekonomikisto * [[György Székely (kemiisto)]] * [[György Székely (teatrohistoriisto)]] * [[Hugó Székely]], arkitekto * [[Imre Székely]], pianisto * [[István Székely (juristo)]] * [[József Székely (juristo)]] * [[Júlia Székely]], verkisto * [[Magda Székely]], poeto * [[Mihály Székely (inĝeniero)]] * [[Mihály Székely (kantisto)]] * [[Salamon Székely]], kemiisto * [[János Széki]], inĝeniero * [[Endre Szekrényessy]], policisto * [[Kálmán Szekrényessy]], naĝisto * [[Lajos Szekrényessy]], oficisto * [[Antal Széky]], bestokuracisto * [[Mária Szekula]], speleologo * [[Vilma Széky]], geologo * [[Gusztáv Szelényi]], entomologo * [[István Szelényi]], komponisto * [[Ödön Szelényi]], instruisto * [[Gyula Széles (1936)]], agronomo * [[László Szelestey]], poeto * [[Jenő Széll]], politikisto * [[József Széll]], ministro * [[József Széll (aktoro)]] * [[Alice Szellay]], aktoro * [[György Szemere]], verkisto * [[Samu Szemere]], esteto * [[Vera Szemere]], aktoro * [[Mari Szemes]], aktoro * [[Marianne Szemes]], reĝisoro * [[Mihály Szemes]], reĝisoro * [[Mihály Szemlér]], pentristo * [[György Szénás]], geologo * [[Géza Szénási]], prokuroro * [[Béla Szende (inĝeniero)]] * [[Béla Szende (patologo)]] * [[János Szendrei]], historiisto * [[Mihály Szendrey (pli aĝa)]], aktoro * [[László Szendrey-Karper]], gitaristo * [[József Szendrő]], aktoro * [[Jenő Szendrői]], arkitekto * [[Árpád Szendy]], pianisto * [[Károly Szendy]], inĝeniero * [[Andor Szenes]], libretisto * [[Béla Szenes]], verkisto * [[Hanna Szenes]], poeto * [[Iván Szenes]], komponisto * [[Zsuzsa Szenes]], grafikisto * [[Lajos Szeniczei]], inĝeniero * [[György Szennik]], pentristo * [[János Szentágothai]], kuracisto * [[Márta Szentgyörgyi]], aktoro * [[István Szentgyörgyi]], skulptisto * [[József Szentgyörgyi]], kuracisto * [[Kornél Szentgyörgyi]], pentristo * [[Lajos Szentgyörgyvári Gyenes]], pentristo * [[Elemér Szentirmay]], pentristo * [[György Szent-Iványi]], geodeziisto * [[Béla Szentiványi]], aktoro * [[Gyula Szentiványi]], arthistoriisto * [[Kálmán Szentiványi]], aktoro * [[Károly Szentiványi]], politikisto * [[Tibor Szentiványi]], inĝeniero * [[Tamás Szent-Iványi]], bestkuracisto * [[Móric Szentkirályi]], politikisto * [[Miklós Szentkuthy]], verkisto * [[Aladár Szentmártony]], inĝeniero * [[Tibor Szentmártony]], matematikisto * [[Péter Szentmiklósi]], farmaciisto * [[Olga Szentpál]], instruisto * [[Imre Szentpétery]], historiisto * [[Zsigmond Szentpétery]], geologo * [[Ernő Szép]], poeto * [[Iván Szép (bestkuracisto)]] * [[Iván Szilárd Szép]], kemiisto * [[Béla Szepes]], martelĵetisto * [[Mária Szepes]], verkisto * [[Andor Szepeshelyi]], bestokuracisto * [[Imre Szepesi]], filologo * [[Péter Szépfalusy]], fizikisto * [[Győző Szépligeti]], biologo * [[Borbála Szerémi]], esperantisto * [[Zoltán Szerémy]], aktoro * [[Éva Szerencsi]], aktoro * [[Endre Szervánszky]], komponisto * [[Péter Szervánszky]], violonisto * [[János Szidarovszky]], lingvisto * [[Simon Szidon]], matematikisto * [[György Szigeti]], inĝeniero * [[Imre Szigeti]], aktoro * [[Jenő Szigeti]], aktoro * [[József Szigeti (aktoro)]] * [[József Szigeti (filozofo)]] * [[Lajos Sándor Szigeti]], kritikisto * [[Ede Szigligeti]], teatrestro * [[Rezső Szíj]], kalvinana pastoro * [[Lajos Szíjártó]], ministro * [[József Szijj]], ornitologo * [[Géza Szikla (inĝeniero)]] * [[Kornél Sziklay]], aktoro * [[László Sziklay]], literaturhistoriisto * [[Szeréna Sziklai]], operkantisto * [[József Sziklay]], aktoro * [[Tamás Szikora]], pentristo * [[János Sziládi]], verkisto * [[Arabella Szilágyi]], operkantisto * [[Béla Szilágyi (aktoro)]] * [[Béla Szilágyi (inĝeniero)]] * [[Géza Szilágyi]], poeto * [[Gyula Szilágyi]], instruisto * [[Gyula Szilágyi (futbalisto)]] * [[Gyula Szilágyi (kemiisto)]] * [[István Szilágyi (aktoro)]] * [[Miklós Szilágyi (etnografo)]] * [[Tibor Szilágyi (meteologo)]] * [[Loránd Szilágyi]], historiisto * [[László Szilágyi]], scenaristo * [[Pál Szilágyi (aktoro)]] * [[Vilmos Szilágyi]], aktoro * [[Jenő Szilárd]], geografo * [[Rózsa Szilassy]], aktoro * [[Zoltán Szilassy]], agronomo * [[Jenő Szilbereky]], juĝisto * [[Jenő Szili]], obstetrikisto * [[Kornél Szilvay]], inĝeniero * [[Lajos Szilvási]], verkisto * [[Miklós Szilvásy]], luktisto * [[Nándor Szilvásy]], pentristo * [[Kálmán Szily (lingvisto)]] * [[Margit Szilvitzky]], tekstilartisto * [[Oszkár Szimán]], kemiisto * [[Lajos Szimonidesz]], luterana episkopo * [[Izidor Sándor Szinek]], monaĥo * [[Gyula Szini]], verkisto * [[Ferenc Szinnyei]], literaturhistoriisto * [[József Szinnyei]], bibliografo * [[József Szinnyei (kuracisto)]] * [[József Szinnyei (lingvisto)]] * [[Gábor Szinte (pentristo)]] * [[Jenő Szinyei Merse]], ministro * [[Ádám Szirtes]], aktoro * [[Artúr Szirtes]], advokato * [[Zsigmond Szirtes]], sismisto * [[Jenő Szitás]], juristo * [[Imre Szivák]], advokato * [[István Szívós]], dentkuracisto * [[István Szívós (pli aĝa)]], akvopilkisto * [[Antal Szkalnitzky]], arkitekto * [[Károly Szladits]], juristo * [[Lajos Szlányi]], pentristo * [[László Szlávics (pli aĝa)]], skulptisto * [[István Szlávik (radiologo)]] * [[György Szmrecsányi]], politikisto * [[András Szobek]], ministro * [[Mihály Szobonya]], pentristo * [[Albert Szobor]], neŭrologo * [[Imre Szobotka]], pentristo * [[Szilárd Sződy]], skulptisto * [[Béla Szőke]], inĝeniero * [[János Szőke]], monaĥo * [[István Szokolszky]], instruisto * [[Olly Szokolay]], operkantisto * [[Imre Szöllősi]], kajakisto * [[Jenő Szöllősi]], politikisto * [[János Szolnoki]], mikrobiologo * [[Gyula Szombathy]], aktoro * [[Viktor Szombathy]], verkisto * [[Dezső Szomory]], [[dramisto]] * [[Biri Szondy]], operetkantisto * [[István Szondy]], moderna pentatlonisto * [[Pál Szontagh (entreprenisto)]] * [[Tamás Szontagh]], geologo * [[Olga Szőnyi]], operkantisto * [[Erzsébet Szőnyi]], dirigento * [[Kató Szőnyi]], pupisto * [[Pál Szőnyi]], edukisto * [[Zsuzsa Szőnyi]], radioparolisto * [[Imre Szörényi]], biokemiisto * [[András Szőts (oficiro)]] * [[Endre Szőts]], geografo * [[Ilona Szoyer]], operkantisto * [[György Szrogh]], arkitekto * [[István Sztankay]], aktoro * [[Gábor Sztehlo]], pastro * [[Kornél Sztehlo]], advokato * [[József Szterényi]], ministro * [[Sándor Szterényi]], organizanto * [[Jenő Sztojanovits]], komponisto * [[Hiador Sztripszky]], etnografo * [[Kálmán Sztrókay]], mineralogo * [[Pál Sztrókay]], inĝeniero * [[Adolf Szücs]], matematikisto * [[László Szűcs (geografo)]] * [[Mihály Szűcs]], violonisto * [[Kálmán Szügyi]], operkantisto * [[Balázs Szuhay]], humuristo * [[Miklós Szuhay]], ekonomihistoriisto * [[Angéla Szuly]], pentristo * [[Károly Szuper]], teatrestro * [[Vilmos Szuppán]], instruisto * [[József Szűr Szabó]], karikaturisto * [[István Szurdi]], ministro * [[Dénes Szüry]], verkisto * [[Ferenc Szusza]], futbalisto * [[Gyula Szutrély]], kuracisto * [[Géza Szvacsina]], urbestro {{Div col end}} == T == {{Div col|cols = 3}} * [[László Tabi]], verkisto, humuristo * [[Nóra Tábori]], aktorino * [[Ottó Táborszky]], muzeestro * [[Márta Taby]], aktoro * [[Vidor Tafner]], zoologo * [[Károly Tagányi]], historiisto * [[Károly Tagányi (anestezisto)]] * [[Ferenc Takács (ministro)]] * [[János Takács]], bestokuracisto * [[József Takács (futbalisto)]] * [[József Takács (ministro)]] * [[Károly Takács]], pafisto * [[Lajos Takács (meteologiisto)]] * [[Marianna Takács]], arthistoriisto * [[Menyhért Ferenc Takács]], monaĥo * [[Zsuzsa Takács]], poetino * [[Sándor Takáts]], pastro * [[Ferenc Taky]], inĝeniero * [[István Tálasi]], etnografo * [[Miklós Tállyai Róth]], pulmonologo * [[Gyula Tálos]], arkitekto pri internaj spacoj * [[Áron Tamási]], verkisto * [[Eszter Tamási]], televidparolisto * [[István Tamássy]], agronomo * [[Zdenkó Tamássy]], komponisto * [[Károly Tamkó Sirató]], poeto * [[Gedeon Tanárky]], politikisto * [[Frigyes Tanay]], aktoro * [[Gábor Tánczos (instruisto)]] * [[Dezső Tandori]], poeto * [[Ferenc Tangl]], fiziologo * [[Harald Tangl]], kuracisto * [[Károly Tangl]], fizikisto * [[Ilona Tanner]], poeto * [[László Tápay-Szabó]], ĵurnalisto * [[Dezső Tapolczai]], aktoro * [[Gyula Tapolczai]], aktoro * [[István Tar]], skulptisto * [[Ferenc Táray]], aktoro * [[Béla Tardos]], komponisto * [[Márton Tardos]], ekonomo * [[Péter Tardos]], ĵurnalisto * [[Viktor Tardos Krenner]], pentristo * [[István Tariska]], kuracisto * [[Ferenc Tarján]], instruisto * [[Róbert Tarján]], kuracisto * [[Tibor Tarján]], advokato * [[Vilmos Tarján]], ĵurnalisto * [[Ferenc Tarjáni]], kornisto * [[Andor Tarnai]], literaturhistoriisto * [[Tamás Tarnóczy]], fizikisto * [[András Tasnádi Kubacska]], geologo * [[András Tasnádi Nagy]], ministro * [[Ilona Tasnádi]], aktoro * [[Olga Tass]], gimnastikisto * [[Klára Tassy]], pentristo * [[Sándor Tatay]], verkisto * [[Vilmos Tátrai]], dirigento * [[János Taub]], reĝisoro * [[Vilmos Tauffer]], kuracisto * [[János Tausz]], ministro * [[Éva Tauszk]], kuracisto * [[Károly Tavy]], inĝeniero * [[Károly Téglás]], inĝeniero * [[Sándor Tekeres]], kantisto * [[Ferenc Telbisz]], fizikisto * [[Ede Telcs]], skulptisto * [[Zsigmond Telegdi]], orientalisto * [[Károly Telegdi-Róth]], geologo * [[László Telegdy-Kováts]], kemiisto * [[Sámuel Teleki]], esploristo * [[Károly Telepy]], pentristo * [[János Teleszky]], politikisto * [[Iván Télfy]], filozofo * [[Mária Telkes]], kemiisto * [[Judit Temes]], naĝisto * [[Győző Temesy]], geografo * [[Hédi Temessy]], aktorino * [[Guido Temesszentandrási]], inĝeniero * [[Rezső Temesváry]], obstetrikisto * [[Gyula Térfy]], juĝisto * [[Lajos Terkán]], astronomo * [[Lajos Terray]], juristo * [[Józsi Jenő Tersánszky]], verkisto * [[Ödön Tersztyánszky]], skermisto * [[Gáspár Téri]], dancisto * [[Ödön Téry]], kuracisto * [[Károly A. Tettamanti]], kemiisto * [[Andor Tevan]], [[presisto]] * [[Margit Tevan]], oraĵisto * [[István Thamm]], inĝeniero * [[Károly Than]], kemiisto * [[Lajos Thanhoffer]], kuracisto * [[Ede Theiss]], statistikisto * [[Árpád Thewrewk]], instruisto * [[Gusztáv Thirring]], statistikisto * [[István Thomán]], pianisto * [[Mária Thury]], aktoro * [[Zoltán Thury (ĵurnalisto)]] * [[Zsuzsa Thury]], verkisto * [[Antal Tibád]], juĝisto * [[Zoltán Tibay]], kontrabasisto * [[Mátyás Tibor]], astronomo * [[Zdenka Ticharich]], muzikisto * [[Kálmán Tichy]], pentristo * [[Lajos Tichy]], futbalisto * [[Miklós Tihanyi (pli aĝa)]], aktoro * [[Miklós Tihanyi (pli juna)]], aktoro * [[Kálmán Tihanyi]], inventisto * [[Zoltán Tildy]], ĉefministro * [[Béla Timár (reĝisoro)]] * [[István Tímár]], kajakisto * [[József Tímár]], aktoro * [[Mátyás Tímár]], ministro * [[Imre Timkó (geologo)]] * [[Ákos Timon]], juristo * [[István Tisza]], politikisto * [[József Tisza]], ministro * [[Lajos Tisza]], ministro * [[Andor Tiszay]], aktoro * [[Pál Titkos]], futbalisto * [[Zoltán Toborffy]], kemiisto * [[Viktor Togobickij]], komponisto * [[Anna Tőkés]], aktorino * [[Lajos Tőkés]], piaristo * [[Ferenc Tőkei]], filozofo * [[László Tokody]], mineralogo * [[Géza Toldi]], futbalisto * [[Ferenc Toldy]], literaturisto * [[István Toldy]], ĵurnalisto * [[László Toldy]], pastro * [[Artúr Tölgyessy]], pentristo * [[Adolf Tollagi]], aktoro * [[Gyula Tolmár]], astronomo * [[Gábor Tolnai]], literaturhistoriisto * [[Lajos Tolnai]], verkisto * [[Miklós Tolnai]], aktoro * [[Klári Tolnay]], aktorino * [[Lajos Tolnay (inĝeniero)]] * [[Lajos Tolnay (meteologiisto)]] * [[Nándor Tomanek]], aktoro * [[Jenő Tombor]], ministro * [[János Tomcsányi]], tradukisto * [[László Tomcsányi]], politikisto * [[Rusi Tomcsányi]], aktoro * [[Vilmos Pál Tomcsányi]], ministro * [[Iván Tomits]], fizikisto * [[Anasztáz Tomori]], inĝeniero, mecenato * [[Béla Tompa]], aktoro * [[Ferenc Tompa]], arkeologo * [[Sándor Tompa]], aktoro * [[Rudolf Tomsits]], trumpetisto * [[Tibor Toncz]], karikaturisto * [[Ilka Toperczer]], operkantisto * [[Ildikó Tordasi]], skermisto * [[Ottó Torday]], aktoro * [[József Torgyán]], politikisto * [[Béla Tormay]], agronomo * [[Cécile Tormay]], verkisto * [[Gyula Tornai]], pentristo * [[József Tornai]], poeto ‎ * [[Imre Törő]], kuracisto * [[András Törőcsik]], futbalisto * [[Oszvald Toroczkay]], pentristo * [[Ede Toroczkai Wigand]], arkitekto * [[Béla Török]], kuracisto * [[Ferenc Török (arkitekto)]] * [[Gyula Török]], boksisto * [[István Török (kuracisto)]] * [[János Török (ekonomikisto)]] * [[József Török (pastro)]] * [[Lajos Török (kuracisto)]] * [[Pál Török (episkopo)]] * [[Péter Török (pejzaĝarkitekto)]] * [[Gyula Toronyi (pli juna)]], operkantisto * [[Imre Toronyi]], aktoro * [[Béla Turpinszky]], operkantisto * [[Kálmán Törs]], ĵurnalisto * [[Emil Tőry]], arkitekto * [[Gusztáv Tőry]], ministro * [[Jenő Törzs]], aktoro * [[Kálmán Tőry]], hidrologo * [[Gyula Tost]], ministro * [[Aladár Tóth]], muziksciencisto * [[Árpád Tóth]], poeto * [[Bálint Tóth (poeto)]] * [[Béla Tóth (bestokuracisto)]] * [[Béla Lajos Tóth]], bestokuracisto * [[Dezső Tóth]], literaturhistoriisto * [[Ede Tóth]], dramisto * [[István Tóth (kuracisto)]] * [[István Tóth (1861)]], skulptisto * [[István Tóth Potya]], futbalisto * [[János Tóth]], kameraisto * [[János Tóth (arkitekto)]] * [[János Tóth (ministro)]] * [[József Tóth (futbalisto)]] * [[Károly Tóth (juristo)]] * [[Klára Tóth]], kemiisto * [[Lajos Tóth (juristo)]] * [[Lőrinc Tóth]], dramisto * [[Menyhért Tóth]], pentristo * [[Péter Tóth]], skermisto * [[Rezső Tóth]], instruisto * [[Szabolcs Tóth (kuracisto)]] * [[Tihamér Tóth]], episkopo * [[Zoltán Tóth]], historiisto * [[Zoltán József Tóth]], oficisto * [[Zsigmond Tóth]], kuracisto * [[István Tóth-Baranyi]], bestokuracisto * [[Béla Tötössy]], matematikisto * [[Béla Töttössy]], ginekologo * [[Csaba Töttössy]], filologo * [[Rezső Trautmann]], ministro * [[Ágoston Trefort]], politikisto * [[Péter Treitz]], [[geologo]] * [[Imre Trencsényi-Waldapfel]], filologo * [[Ferenc Trethon]], ministro * [[József Trikál]], pastro * [[Zoltán Trócsányi (lingvisto)]] * [[Zsolt Trócsányi]], historiisto * [[Árpád Trummer]], hidrologo * [[Tamás Sándor Tuboly]], virusologo * [[Ödön Tull]], pentristo * [[György Tumpek]], naĝisto * [[László Turán]], pianisto * [[Pál Turán]], matematikisto * [[Ida Turay]], aktoro * [[József Turay]], futbalisto * [[Árpád Turcsányi]], skulptisto * [[Gyula Túry]], pentristo * [[Mária Túry]], pentristo * [[Sándor Kornél Tury]], juristo * [[József Turóczi-Trostler]], literaturhistoriisto * [[István Türr]], framasono, oficiro * [[Erzsébet Tusa]], pianisto * [[János Tuzson]], botanikisto {{Div col end}} == U == {{Div col|cols = 2}} * [[Gábor Ubrizsy]], botanikisto * [[László Udránszky]], kuracisto * [[Béla Udvaros]], reĝisoro * [[Géza László Udvary]], pentristo * [[Klotild Ugray]], baletisto * [[Gábor Ugrin]], korusestro * [[Ödön Uher (pli aĝa)]], fotisto * [[Jenő Uhlyárik]], skermisto * [[József Ujfalussy]], esteto * [[Ede Újházi]], aktoro * [[Ferenc Újházy]], pentristo * [[Imre Ujhelyi]], bestkuracisto * [[Sándor Újhelyi]], kemiisto * [[Kálmán Ujj]], aktoro * [[László Ujlaky]], aktoro * [[Lajos Ujváry]], pentristo * [[Miklós Ujvárosi]], botanikisto * [[Adolf Ullmann]], bankisto * [[Gyula Ullmann]], arkitekto * [[Imre Ungár]], pianisto * [[Emil Unger]], zoologo * [[Lajos Ungvári]], pentristo * [[László Ungváry]], aktoro * [[Károly Unkelhäusser]], ministro * [[Tibor Upor]], dekoraciisto * [[János Urányi]], kajakisto * [[László Urai]], angiologo * [[Tivadar Uray]], aktoro * [[Andrea Urbán]], aktoro * [[Ernő Urbán]], verkisto * [[László Urbányi]], kemiisto * [[Anikó Ürmössy]], aktoro * [[Kálmán Ürmössy]], inĝeniero * [[Ida Urr]], kuracisto * [[Mátyás Usztics]], aktoro * [[Endre Ütő]], operkantisto * [[Anna Utry]], kantisto * [[Miklós Uzsoky]], inĝeniero {{Div col end}} == V == {{Div col|cols = 3}} * [[Ilona Vaály]], aktoro * [[Péter Váczy]], historiisto * [[Jenő Vadas]], inĝeniero * [[Elemér Vadász]], geologo * [[Endre Vadász]], pentristo * [[Béla Vadnai]], oficisto * [[Károly Vadnai]], verkisto * [[László Vadnay]], scenarisrto * [[Ferenc Vági]], ekonomikisto * [[Artúr Vágó]], inĝeniero * [[Nelly Vágó]], operkantisto * [[Pál Vágó (pentristo)]] * [[Margit Vágóné Berzsenyi]], aktoro * [[Imre Vahot]], redaktoro * [[György Mihály Vajda]], pedagogo * [[János Vajda]], poeto * [[László Vajda (aktoro)]] * [[Pál Vajda]], verkisto * [[Andrew George Vajna]], negocisto * [[Vilmos Vajna]], dentkuracisto * [[László Vajta]], kemiisto * [[Tibor Vákár]], arkitekto * [[Ágoston Valentiny]], ministro * [[Péter Vallai]], aktoro * [[Ármin Vámbéry]], [[orientalisto]] * [[Endre Vámos]], kemiisto * [[Imre Vámos]], ĵurnalisto * [[Jenő Vámos]], redaktoro * [[László Vámos]], reĝisoro * [[János Vámosi]], ŝlagrokantisto * [[Ferenc Vándor]], kuracisto * [[József Vándor]], kemiisto * [[József Vándor (aktoro)]] * [[Gusztáv Vándory]], aktoro * [[Jenő Vángel]], zoologo * [[Antal Váradi]], verkisto * [[Hédi Váradi]], aktoro * [[Béla Várady]], futbalisto * [[Károly Várady (advokato)]] * [[László Várady (historiisto)]] * [[Sándor Várady]], skulptisto * [[Aurél Varannai]], ĵurnalisto * [[István Varannai]], advokato * [[Béla Várdai]], esteto * [[Bálint Varga (maŝininĝeniero)]] * [[Bálint Varga (instruisto)]] * [[Béla Varga (politikisto)]] * [[Domokos Varga]], verkisto * [[Edith Varga]], egiptologo * [[Endre Gábor Varga]], arkivisto * [[Imre Varga]], skulptisto * [[István Varga (ekonomikisto)]] * [[János Varga (arkivisto)]] * [[János Varga (luktisto)]] * [[József Varga (inĝeniero)]] * [[József Varga (ministro)]] * [[Károly Varga (aktoro)]] * [[László Varga (piaristo)]] * [[László Varga (politikisto)]] * [[Magda Varga]], operkantisto * [[Nándor Lajos Varga]], pentristo * [[Ottó Varga]], matematikisto * [[Tamás Varga]], matematikisto * [[Vilma Varga]], pianisto * [[Zoltán Varga (futbalisto)]] * [[Balázs Vargha (bibliotekisto)]] * [[Gyula Vargha]], statistikisto * [[Imre Vargha]], ministro * [[László Vargha]], kemiisto * [[Lajos Vargyas]], muzikologo * [[Péter Vargyas]], [[asirologo]] * [[Endre Várhelyi]], operkantisto * [[Pál Várhidi]], futbalisto * [[Rezső Vári]], filologo * [[Béla Varjas]], bibliotekisto * [[Hildebrand Dezső Várkonyi]], monaĥo * [[Gyöngyi Váry]], aktoro * [[Elemér Varjú]], arthistoriisto * [[Vilmos Varjú]], globĵetisto * [[Gábor Várkonyi (reĝisoro)]] * [[László Várkonyi]], tablotenisisto * [[Péter Várkonyi]], ministro * [[Zoltán Várkonyi]], aktoro * [[László Várnagy]], bestokuracisto * [[György Várnai]], karikaturisto * [[Jenő Várnai]], aktoro * [[Zseni Várnai]], poeto * [[György Varsányi]], kemiisto * [[Irén Varsányi]], aktorino * [[Imre Vas (pulmonologo)]] * [[István Vas]], poeto * [[Károly Vas]], kemiisto * [[Zoltán Vas]], politikisto * [[Péter Vas-Zoltán]], ekonomikisto * [[Boldizsár Vásárhelyi]], inĝeniero * [[Zoltán Vásárhelyi]], muzikisto * [[Károly Vasas]], skulptisto * [[Gábor Vass]], aktoro * [[Istvánné Vass]], politikisto * [[János Vass]], politikisto * [[Lajos Vass]], dirigento * [[Viktor Vass]], skulptisto * [[József Vass (filologo)]] * [[József Vass (ministro)]] * [[Károly Vass (kameraisto)]] * [[Éva Vastagh]], skulptisto * [[Gábor Vastagh]], kemiisto * [[László Vastagh]], skulptisto * [[György Vastagh (pentristo)]] * [[János Vaszary]], pentristo * [[Erzsébet Vaszkó]], pentristo * [[Ödön Vaszkó]], pentristo * [[Zsuzsa Vathy]], kemiisto * [[Béla Vavrinecz]], komponisto * [[Mór Vavrinecz]], komponisto * [[Ilus Vay]], aktorino * [[Miklós Vay]], politikisto * [[Lajos Vayer]], arthistoriisto * [[Ádám Vázsonyi]], hidrologo * [[Elvira Vécsey]], baletisto * [[Tamás Vécsey]], juristo * [[György Vedres]], arkitekto * [[Márk Vedres]], skulptisto * [[András Veér]], neŭrologo * [[Antal Végh]], verkisto * [[György Végh]], poeto * [[Tamás Végvári]], aktoro * [[József Vekerdi]], lingvisto * [[László Vekerdi]], bibliotekisto * [[Tamás Vekerdy]], psikologo * [[Gábor Vékony]], arkeologo * [[Emil Vén]], pentristo * [[Béla Venczell]], operkantisto * [[Aladár Vendl]], geologo * [[Tibor Venkei]], kuracisto * [[Ilona Vera]], baletisto * [[László Verebélÿ]], inĝeniero * [[László Verebélÿ (kuracisto)]] * [[Tibor Verebélÿ]], kuracisto * [[Károly Verebes]], aktoro * [[József Veres (ministro)]] * [[Miklós Vermes]], pedagogo * [[György Verő]], reĝisoro * [[József Verő (inĝeniero)]] * [[Ida Versényi]], reĝisoro * [[József Vertel]], grafikisto * [[András O. Vértes]], lingvisto * [[Attila Vértes]], kemiisto * [[György Vértes]], karikaturisto * [[Lajos Vértes]], aktoro * [[Arnold Vértesi]], verkisto * [[Károly Vértesi]], advokato * [[Gyula Vértesy]], redaktoro * [[József Vértesy]], akvopilkisto * [[János Ármin Vész]], matematikisto * [[András Veszelinov]], drumisto * [[Endre Vészi]], poeto * [[Manó Vesztróczy]], pentristo * [[Lajos Vető]], luterana episkopo * [[Erzsébet Vezér]], literaturhistoriisto * [[György Ferenc Vezér]], paŭlano * [[János Victor]], kalvinana pastro * [[Miklós Vida]], maŝininĝeniero * [[Aladár Vidacs]], geologo * [[Emil Vidéky]], inĝeniero * [[János Vidéky]], pentristo * [[Katalin Vidmár]], operkantisto * [[Dezső Vidor]], aktoro * [[Emil Vidor]], arkitekto * [[Ferike Vidor]], aktoro * [[Pál Vidor]], aktoro * [[Béla Vidovszky]], pentristo * [[Kálmán Vidovszky]], instruisto * [[Gyula Vigh]], geologo * [[Károly Vigh]], historiisto * [[József Vígh]], kriminologo * [[Tamás Vígh]], skulptisto * [[Béla Vihar]], poeto * [[Miklós Világhy]], juristo * [[Tibor Vilt]], skulptisto * [[Imre Vincze (subministro)]] * [[István Vincze]], matematikisto * [[Ottó Vincze]], komponisto * [[Zsigmond Vincze]], komponisto * [[Mihály Viola]], aktoro * [[József Virág]], inventisto * [[Teréz Virág]], psikanalizisto * [[Jenő Virágh]], komikisto * [[János Viski]], komponisto * [[Károly Viski]], etnografo * [[Soma Visontai]], advokato * [[Gyula Viszota]], literaturhistoriisto * [[István Vitális]], geologo * [[Sándor Vitális]], geologo * [[Miklós Vitéz]], scenaristo * [[László Viz]], publikigisto * [[György Vízvári]], akvopilkisto * [[László Vízvári]], piaristo * [[Mariska Vízváry]], aktorino * [[Gábor Vladár]], juristo * [[Géza Voinovich]], literaturhistoriisto * [[György Volf]], lingvisto * [[György Völgyi]], teatrestro * [[Robert Volkmann]], komponisto * [[Imre Vörös (inĝeniero)]] * [[László Vörös]], ministro * [[Béla Vörösmarty]], juĝisto * [[Mihály Vuk]], kemiisto * [[Iván Vydarény]], arkitekto {{Div col end}} == W == {{Div col|cols = 2}} * [[Dániel Wágner (1800)]], farmaciisto * [[János Wagner]], kuracisto * [[János Wagner (arkitekto)]] * [[János Wágner]], botanikisto * [[János Wagner (zoologo)]] * [[László Wagner (arkitekto)]] * [[Aladár Wahlner]], inĝeniero * [[Eszter Waldapfel]], bibliotekisto * [[János Waldapfel]], instruisto * [[József Waldapfel]], literaturhistoriisto * [[Gyula Wälder (arkitekto)]] * [[Rózsi Walter]], operkantisto * [[László Warga (arkitekto)]] * [[Lívia Warga]], operokantisto * [[Vince Wartha]], kemiisto * [[Antal Weber]], arkitekto * [[Antal Wéber]], kritikisto * [[Ignaz Wechselmann]], arkitekto * [[Károly Weichinger]], arkitekto * [[Emil Weil]], kuracisto * [[Margit Wein]], kantisto * [[Leó Weiner]], komponisto * [[Tibor Weiner]], arkitekto * [[Fülöp Weinréb]], arkitekto * [[Emília Weiss]], juristo * [[István Weiser]], kemiisto * [[Manfréd Weiss]], fabrikestro * [[Miksa Weisz]], rabeno * [[Ármin Weisz]], radiologo * [[Richárd Weisz]], luktisto * [[Gyula Weiszfeiler]], kuracisto * [[Sándor Wekerle]], politikisto * [[Sándor Wekerle (1878)]], ministro * [[Alfréd Wellisch]], arkitekto * [[Andor Wellisch]], arkitekto * [[Imre Wellmann]], historiisto * [[Andor Weltner]], juristo * [[Attila Wendler]], operkantisto * [[Vince Weninger]], ekonomikisto * [[János Wenk]], akvopilkisto * [[Gusztáv Wenzel]], juristo * [[Sándor Weöres]], poeto * [[Lajos Werkner]], skermisto * [[Gyula Werner]], politikisto * [[Vilmos Wessetzky]], historiisto * [[Gyula Weszelszky]], kuracisto * [[Ödön Weszely]], pedagogo * [[Tibor Weygand]], kantisto * [[Tamás Wichmann]], kanuisto * [[Tibor Wilhelmb]], inĝeniero * [[István Winchkler]], ministro * [[Dezső Winkler]], inĝeniero * [[Lajos Winkler]], kemiisto * [[Ernő Winter]], kemiisto * [[Ferenc Wittmann]], fizikisto * [[Sándor Wladár]], naĝisto * [[Gyula Wlassics]], juristo * [[József Wodetzky]], astronomo * [[Vilmos Wolf]], advokato * [[Ervin Wolfram]], kemiisto * [[Alajos Wolkenberg]], teologo * [[Antal A. Wonaszek]], astronomo * [[Sándor Wrabel]], pentristo * [[Ádám Würtz]], grafikisto {{Div col end}} == X == * [[János Xántus (patro)]], [[sciencisto]] * [[János Xantus (reĝisoro)]] == Y == * [[Lajos Ybl]], arkitekto == Z == {{Div col|cols = 3}} * [[György Z. Gács]], vitralisto * [[László Z. Molnár]], aktoro * [[Alfréd Zách]], meteologo * [[János Zách]], aktoro * [[Imre Zachár]], naĝisto * [[Gyöngyi Zádor]], aktoro * [[István Zádor]], pentristo * [[István Zágon]], dramisto * [[Ferenc Zajti]], pentristo * [[Dénes Zakál]], komponisto * [[József Zakariás]], futbalisto * [[György Zala]], skulptisto * [[Tibor Zala]], grafikisto * [[Aladár Zalánfy]], orgenisto * [[Béla Zalányi]], paleontologo * [[Lajos Zalaváry]], arkitekto * [[Ödön Zalka]], kuracisto * [[Jenő Zamaróczy]], inĝeniero * [[Alajos Zambra]], tradukisto * [[Ferenc Zámor]], inĝeniero * [[József Zana]], aktoro * [[Márta Záray]], ŝlagrokantisto * [[Imre Zárday]], kuracisto * [[Zoltán Závodszky]], operkantisto * [[Albert Zay]], fabrikisto * [[Kornél Zelovich]], inĝeniero * [[Géza Zemplén]], kemiisto * [[Zoltán György Zemplén]], monaĥo * [[Árpád Zempléni]], poeto * [[Kornél Zempléni]], pianisto * [[Tivadar Zemplényi]], pentristo * [[Ferenc Zentay]], aktoro * [[Ferenc Zenthe]], aktoro * [[Béla Zerkovitz]], komponisto * [[Endre Zétényi]], astronomo * [[Sándor Zicherman]], pentristo * [[Aladár Zichy]], politikisto * [[Antal Zichy]], politikisto * [[Géza Zichy]], politikisto * [[Eleonóra Zichy]], taglibristo * [[Manó Zichy]], oficiro * [[Szilárd Zielinski]], arkitekto * [[Ferenc Zigány]], matematikisto * [[Gyula Zimányi]], piaristo * [[Károly Zimányi]], mineralogo * [[Magdolna Zimányi]], komputikisto * [[László Zimay]], komponisto * [[Ágoston Zimmermann]], bestkuracisto * [[Károly Zipernowsky]], inventisto * [[Ferenc Zipernovszky]], inĝeniero * [[Mária Zipernovszky]], violonisto * [[Vilmos Zlamál]], bestkuracisto * [[Otto Zöbisch (baletisto)]] * [[Sándor Zöld]], politikisto * [[Emil Zöldy]], arkitekto * [[Béla Zolnai]], literaturhistoriisto * [[Gyula Zolnai]], lingvisto * [[László Zolnay]], arkeologo * [[Pál Zolnay]], reĝisoro * [[Zsuzsa Zolnay]], aktoro * [[Béla Zoltán]], ministro * [[Imre Zoltán]], ginekologo * [[László Zoltán]], kuracisto * [[Vilmos Zoltán]], ĵurnalisto * [[Ernő Zórád]], bildliteraturisto * [[Géza Zórád]], pentristo * [[Béla Zorkóczy]], inĝeniero * [[Samu Zorkóczy]], inĝeniero * [[Vilmos Zorn]], akademiestro * [[Dezső Zrumeczky]], arkitekto * [[Károly Zsák]], futbalisto * [[Sándor Zsarnay]], juristo * [[Sándor Zsarnóczai]], redaktoro * [[Zoltán Zsebők]], kuracisto * [[Ede Zsedényi]], politikisto * [[Aladár Zsélyi]], piloto * [[László Zsigmond]], historiisto * [[Boris Zsigmondi]], reĝisoro * [[Dénes Zsigmondy]], violonisto * [[Vilmos Zsigmondy]], inĝeniero pri minado * [[Mihály Zsilinszky]], politikisto * [[Klára Zsindelyné Tüdős]], kostumisto * [[Miklós Zsirai]], lingvisto * [[Béla Zsitkovszky]], kameraisto * [[Gyula Zsivótzky]], martelĵetisto * [[György Zsivora]], juristo * [[Mihály Zsofinyecz]], ministro * [[Lenke Zsögön]], operkantisto * [[Péter Zsoldos]], verkisto * [[Sándor Zsoldos]], ministro * [[Béla Zsolnai]], obstetrikisto * [[Nándor Zsolt]], violonisto * [[János Zsombolyai]], kameraisto * [[Éva Zsurzs]], reĝisoro * [[Aladár Zubriczky]], pastro {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == * [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto (A-F)]] * [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto (G-K)]] * [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto (L-R)]] * [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto (S-Z)]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj| ]] [[Kategorio:Listoj de homoj|Budapeŝtanoj]] 48vtugqlwz84jb01yas73bsb08inrfa 0 676425 9483076 8682129 2026-09-28T10:08:13Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9483076 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Sinapila aldehido|Sinapila alkoholo|Sinapata acido|Kafeila aldehido|Kafeata acido}} {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: yellow; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font face="Trebuchet MS" color="blue"><big><big>'''Kafeila alkoholo'''</font></big></big></span> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Caffeyl alcohol2D.png|220px|kafeila alkoholo]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la Kafeila alkoholo''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Caffeyl alcohol 3D.png|200px|kafeila alkoholo]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Kafeila alkoholo''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:194_Arabidopsis_thaliana,_Turritis_glabra.jpg|200px]]</center> |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''<small>Kafeila alkoholo estas senkolora aŭ blanka solidaĵo nature trovata en la plantoj de la genro [[Arabidopsis thaliana]].</small>''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | duhidrokso-cinamila alkoholo |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|9|H|10|O|3'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=3598-26-3 3598-26-3] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.4445310.html 4445310] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5282096 5282096] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||blanka solidaĵo |- |[[Molmaso]]||166,1739 g·mol^-1<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.chemicalbook.com/ProdSupplierGWCB62648640_EN.htm |titolo=Chemical Book |alirdato=2020-01-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20250217025907/https://www.chemicalbook.com/ProdSupplierGWCB62648640_EN.htm |arkivdato=2025-02-17}}</ref> |- |[[Denseco]]|| 1,2875g cm⁻³ |- |[[Fandpunkto]]||144°C |- |[[Bolpunkto]]||393,1°C |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:Malmulte solvebla |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R36/37/38|R36/37/38]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#R36|S36]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|315|319|335}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|264|271|280|302+352|304+340|305+351+338|321|332+313|337+313|362|403+233|405|501}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />(25 °C kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Kafeila alkoholo''' aŭ '''C₉H₁₀O₃''' estas organika kunmetaĵo apartenanta al la familio de la [[Fenilpropeno|fenilpropanoidoj]] kaj derivata de la [[cinamata acido]]. Ĝi estas senkolora aŭ blanka solidaĵo kaj grava antaŭaĵo en la produktado de la "monolignoloj". Kafeila alkoholo ankaŭ estas grava krudmaterialo por la biosintezo de la [[koniferila alkoholo]]. Ĝia molekulo prezentas du hidroksilajn grupojn (en la 3-a kaj 4-a karbonatomoj de la benzena ringo) ligitaj al [[cinamila alkoholo]]. == Sintezo == {{Div col|cols = 2}} === Sintezo 1 === * Preparado ekde la cinamila alkoholo: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Cinnamyl alcohol 3D.png|90px|cinamila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [+2\,NaOH\,-2\,NaBr]{Br_2\,-HBr}\, }</math>[[Dosiero:Caffeyl alcohol 3D.png|90px|kafeila alkoholo]] |} </center> === Sintezo 2 === * Preparado ekde la sinapila alkoholo: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Sinapyl alcohol 3D.png|100px|sinapila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [-2\,H_3C-OH]{+4[H]}\, }</math>[[Dosiero:P-Coumaryl alcohol 3D.png|100px|p-Kumarila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [+\,NaOH\,-\,NaBr]{+Br_2\,-HBr}\, }</math>[[Dosiero:Caffeyl alcohol 3D.png|90px|kafeila alkoholo]] |} </center> === Sintezo 3 === * Preparado ekde la koniferila alkoholo: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Coniferyl alcohol 3D ball.png|100px|Koniferolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [-H_3C-OH]{+2[H]}\, }</math>[[Dosiero:P-Coumaryl alcohol 3D.png|100px|p-Kumarila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [+\,NaOH\,-\,NaBr]{+Br_2\,-HBr}\, }</math>[[Dosiero:Caffeyl alcohol 3D.png|90px|kafeila alkoholo]] |} </center> === Sintezo 4 === * Preparado ekde la p-Kumarila alkoholo: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:P-Coumaryl alcohol 3D.png|100px|p-Kumarila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [+\,NaOH\,-\,NaBr]{+Br_2\,-HBr}\, }</math>[[Dosiero:Caffeyl alcohol 3D.png|90px|kafeila alkoholo]] |} </center> === Sintezo 5 === * Preparado ekde la kafeata acido: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Cafeic acid 3D.png|70px|kafeata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{-[O]}\, }</math>[[Dosiero:Caffeic aldehyde 3D.png|80px|kafeila aldehido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{+2[H]}\, }</math>[[Dosiero:Caffeyl alcohol 3D.png|80px|kafeila alkoholo]] |} </center> {{Div col end}} == Reakcioj == {{Div col|cols = 2}} === Reakcio 1 === * Preparado de la [[kafeila aldehido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Caffeyl alcohol 3D.png|100px|kafeila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{-2[H]}\, }</math>[[Dosiero:Caffeic aldehyde 3D.png|100px|kafeila aldehido]] |} </center> === Reakcio 2 === * Preparado de la [[kafeata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Caffeyl alcohol 3D.png|100px|kafeila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{-2[H]}\, }</math>[[Dosiero:Caffeic aldehyde 3D.png|100px|kafeila aldehido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{[O]}\, }</math>[[Dosiero:Cafeic acid 3D.png|70px|kafeata acido]] |} </center> === Reakcio 3 === * Preparado de la [[sinapila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Caffeyl alcohol 3D.png|100px|kafeila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [2\,H_3CONa\,-\,2\,NaBr]{Br_2\,-H_2O-\,HBr}\, }</math>[[Dosiero:Sinapyl alcohol 3D.png|100px|sinapila alkoholo]] |} </center> === Reakcio 4 === * Konvertado al [[koniferila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Caffeyl alcohol 3D.png|100px|kafeila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [H_3CONa\,-\,NaBr]{HBr\,-H_2O}\, }</math>[[Dosiero:Coniferyl alcohol 3D ball.png|100px|Koniferolo]] |} </center> === Reakcio 5 === * Preparado de la [[cinamila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Caffeyl alcohol 3D.png|100px|kafeila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [-2\,H_2O]{+2\,Zn\,+4\,HCl}\, }</math>[[Dosiero:Cinnamyl alcohol 3D.png|90px|cinamila alkoholo]] |} </center> {{Div col end}} == Literaturo == * [https://www.genome.jp/dbget-bin/www_bget?C12206 Kegg] * [https://www.researchgate.net/publication/221808165_A_polymer_of_caffeyl_alcohol_in_plant_seeds Research Gate] * [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0008622316301464 Science Direct] * [https://www.sigmaaldrich.com/catalog/product/sial/phl82489?lang=pt&region=BR Sigma Aldrich] * [https://books.google.com.br/books?id=Wa7i9ZzjUVMC&pg=PA55&dq=caffeyl+alcohol&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwioiafF8vjmAhVbELkGHc9RCNwQ6AEIKTAA#v=onepage&q=caffeyl%20alcohol&f=false Lignins: Biosynthesis, Biodegradation and Bioengineering] * [https://books.google.com.br/books?id=jrZN03D40cUC&pg=PT2084&dq=caffeyl+alcohol&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjpmMzT8vjmAhVoHrkGHR42Bw4Q6AEIMDAB#v=onepage&q=caffeyl%20alcohol&f=false Encyclopedia of Applied Plant Sciences] * [https://books.google.com.br/books?id=mc8XBAAAQBAJ&pg=PA17&dq=caffeyl+alcohol&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjpmMzT8vjmAhVoHrkGHR42Bw4Q6AEINzAC#v=onepage&q=caffeyl%20alcohol&f=false Recent Advances in Polyphenol Research] * [https://books.google.com.br/books?id=5ExjDwAAQBAJ&pg=PT494&dq=caffeyl+alcohol&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjpmMzT8vjmAhVoHrkGHR42Bw4Q6AEIPjAD#v=onepage&q=caffeyl%20alcohol&f=false Handbook of Vanilla Science and Technology] == Vidu ankaŭ == * [[Sinapila alkoholo]] * [[Koniferila alkoholo]] * [[p-Kumarila alkoholo]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Alkoholoj]] [[Kategorio:Eteroj]] [[Kategorio:Fenilpropanoidoj]] 2o0n5drb8h7jmqkpar365gyu77jm6sm 0 681977 9482846 9087642 2026-09-27T15:00:27Z Sj1mor 12103 9482846 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:I09 637 Stausee Landštejn.jpg|eta|300ra|Vido el [[Landštejn|burgo Landštejn]] al [[akva rezervujo Landštejn]] kaj ĉirkaŭaj arbaroj]] [[Dosiero:Lake in ceska canada.jpg|eta|300ra|Fiŝlago Hejtman]] '''Ĉeĥa Kanado''' estas populara ĉeĥa turisma loko, kiu etendiĝas en dislimejo de suda Bohemio kaj suda Moravio inter urboj [[Slavonice]], [[Nová Bystřice]] kaj municipo [[Kunžak]] en [[Javořica montetaro]]. Unu el ties plej karakterizaj dominaĵoj estas ampleksa ruino de burgo [[Landštejn]]. Grandan turisman popularecon ĝuas ankaŭ renesanca historia centro de urbo [[Slavonice]], strangoplenaj rokaroj kaj ŝtonegoj en arbaroj ĉirkaŭ [[Valtínov]], ruinoj de pereinta mezepoka vilaĝo [[Pfaffenschlag]], monumento de fikcia ĉeĥa genio [[Jára Cimrman]] ĉe municipo [[Kaproun]] kaj pluaj lokaj naturaj kaj historiaj interesaĵoj. Aŭtoro de la nomo Ĉeĥa Kanado estis en la dua duono de la 20-aj jaroj de la 20-a jarcento naskiĝinto el Jindřichův Hradec [[Jaroslav Arnošt Trpák]], praga ĵurnalisto, eseisto kaj propaginto de aktiva vivo en la naturo. Plie tio estis granda patrioto de Jindřichův Hradec. En la unua duono de dudekaj jaroj li entreprenis vojaĝon tra Norda Ameriko, dum kiu li konsciis, ke por ekstarti turisman viglon en lia bela naskoregiono estas necesa pripensita propagado. Reveninte Ĉeĥoslovakion li vidis kreskantan malintereson pri vojaĝado eksterlanden. Tiuj ĉi rimarkoj gvidis lin krei ekzotike sonantan nomon, per kiu li volis propagi sian naskoregionon. Estiĝis ''Ĉeĥa Kanado'', eĉ kiam tiun ĉi propagan terminon oni uzis plejparte por marki regionon ĉirkaŭ [[Jindřichův Hradec]]. == Nuntempa areo de Ĉeĥa Kanado == Post la jaro 1948 ne estis nocio Ĉeĥa Kanado en la publiko fakte entute uzata, kaj se jes, do poste escepte. Sed la nomo supervivis inter turistoj, akvoturistoj kaj [[Trampado|trampoj]], kiuj la areon de Ĉeĥa Kanado transŝovis pli en limregionajn arbarojn oriente de civilizita Jindřichův Hradec. Fine de la 1980-aj jaroj tiel estis Ĉeĥa Kanado de tiuj komunumoj plej multe komprenata kiel regiono de arbaroj kaj arbaraj lagoj inter [[Český Rudolec]], [[Slavonice]], [[Nová Bystřice]] kaj [[Kunžak]]. [[Naturparko Ĉeĥa Kanado]], kiu estis en la jaro 1994 proklamita fare de distrikta ofico en Jindřichův Hradec, kopias la devenan Ĉeĥan Kanadon laŭ Trpák nur en malgranda amplekso. La ekzistanta nacia parko tiel enmembrigis en siajn limojn tion plej interesan, kion naturaj belecoj de la nordamerika [[Kanado]] en certa senco ĝis hodiaŭ rememorigas. Ĝis hodiaŭ ĝi tial ĝojas al granda intereso de turistoj kaj refreŝigantoj. La hodiaŭa Ĉeĥa Kanado situas en oriento de [[Sudbohemia regiono]] en [[Bohemio|bohemia]]-[[Moravio|moravia]]-[[Aŭstria|aŭstra]] dislimejo, proksimume inter urbetoj [[Nová Bystřice]], [[Slavonice]] kaj [[Kunžak]]. Ĝi troviĝas en sudorienta parto de [[distrikto Jindřichův Hradec]]. Ĝuste pro la natura karaktero de la pejzaĝo, multnombraj akvaj surfacoj kaj ampleksaj arbaraj kompleksoj, eĉ pro iom pli humida klimata karaktero, tiu ĉi regiono estas nomata Ĉeĥa Kanado. == Naturparko == {{ĉefartikolo|Naturparko Ĉeĥa Kanado}} La [[naturparko]] etendiĝas sur teritorio de tiuj ĉi municipoj, vilaĝoj kaj domaroj (tute aŭ parte): === Bohemio === * [[Číměř (distrikto Jindřichův Hradec)|Číměř]] ** [[Bílá (Číměř)|Bílá]], [[Dobrá Voda (Číměř)|Dobrá Voda]], [[Lhota (Číměř)|Lhota]], [[Potočná (Číměř)|Potočná]], [[Sedlo (Číměř)|Sedlo]] * [[Člunek]] ** [[Kunějov]], [[Lomy (Člunek)|Lomy]] * [[Horní Pěna]] * [[Kačlehy]] * [[Kunžak]] ** [[Kaproun]], [[Mosty (Kunžak)|Mosty]], [[Suchdol (Kunžak)|Suchdol]], [[Terezín (Kunžak)|Terezín]], [[Valtínov]] _{(historie [[Moravio]])}, [[Zvůle]] * '''[[Nová Bystřice]]''' ** [[Albeř]], [[Artolec]], [[Blato (Nová Bystřice)|Blato]], [[Hůrky (Nová Bystřice)|Hůrky]], [[Klášter (Nová Bystřice)|Klášter]], [[Klenová (Nová Bystřice)|Klenová]], [[Ovčárna]], [[Senotín]], [[Skalka (Nová Bystřice)|Skalka]] * [[Staré Město pod Landštejnem]] ** [[Dobrotín]], [[Landštejn (Staré Město pod Landštejnem)|Landštejn]], [[Návary]], [[Podlesí (Staré Město pod Landštejnem)|Podlesí]], [[Pomezí (Staré Město pod Landštejnem)|Pomezí]], [[Veclov (Staré Město pod Landštejnem)|Veclov]], [[Vitíněves]] === Moravio === * [[Český Rudolec]] ** [[Horní Radíkov]], [[Lipnice (Český Rudolec)|Lipnice]], [[Matějovec (Český Rudolec)|Matějovec]], [[Markvarec (Český Rudolec)|Markvarec]], [[Nová Ves (Český Rudolec)|Nová Ves]], [[Nový Svět (Český Rudolec)|Nový Svět]], [[Radíkov (Český Rudolec)|Radíkov]], [[Rožnov (Český Rudolec)|Rožnov]], [[Stoječín]] * [[Heřmaneč]] * [[Olšany (Studená)|Olšany]] * '''[[Slavonice]]''' ** [[Kadolec (Slavonice)|Kadolec]], [[Maříž]], [[Stálkov]], [[Vlastkovec]] ==Vidu ankaŭ== * [[Bohemia Siberio]] * [[Belvedero Ĉe Jakobo]] * [[Pugo de diablo]] == Pluaj fotoj == <gallery> Ďáblova prdel, pond (04).jpg|Fiŝlagetoj ĉe [[Valtínov]] Kaproun, železniční zastávka (02).jpg|Mallarĝtraka fervojo ĉe [[Kaproun]] Kaproun (4).JPG|[[Kaproun (nacia naturmemorindaĵo)|NNM Kaproun]] vintre Hrad Landštejn, Staré Město pod Landštejnem výřez.jpg|Burgo [[Landštejn]] Slavonice, Pfaffenschlag 04.jpg|Arkeologia trovejo [[Pfaffenschlag]] Slavonický les, bunkr 01.jpg|Objekto de malpeza fortikaĵo ĉe [[Slavonice]] Kačležský rybník (01).jpg|Fiŝlago [[Krvavý a Kačležský rybník|Kačležský rybník]] 10 valtinov-w.jpg|Panoramo kun belvedero [[Belvedero U Jakuba|U Jakuba]] (Valtínov) </gallery> {{Projektoj}} [[Kategorio:Naturparko Ĉeĥa Kanado| ]] [[Kategorio:Geografio de distrikto Jindřichův Hradec]] [[Kategorio:Landlimo de Aŭstrio kaj Ĉeĥio]] [[Kategorio:Javořica montetaro]] mi4ditsagoqnn0s93srgyg4mrwcdp9i 0 683721 9482988 8899698 2026-09-28T05:26:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482988 wikitext text/x-wiki {{informkesto politikisto}} '''Julián CASTRO''' (esperante Juliano Kastro), naskiĝinta la 16-an de septembro 1974<ref>{{cite news|last=MacLaggan|first=Corrie|title=For San Antonio mayor, reflections of American Dream in convention speech|url=https://www.reuters.com/article/2012/09/03/us-usa-campaign-castro-idUSBRE8820A220120903|publisher=Reuters|date=2012-09-03|accessdate=19a de junio 2015|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2020-03-15|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150525055153/http://www.reuters.com/article/2012/09/03/us-usa-campaign-castro-idUSBRE8820A220120903|arkivdato=2015-05-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150525055153/http://www.reuters.com/article/2012/09/03/us-usa-campaign-castro-idUSBRE8820A220120903 |date=2015-05-25 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.reuters.com/article/2012/09/03/us-usa-campaign-castro-idUSBRE8820A220120903 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120903221347/http://www.reuters.com/article/2012/09/03/us-usa-campaign-castro-idUSBRE8820A220120903 |arkivdato=2012-09-03 }}</ref>, estas usona politikisto. Li estis la usona Sekretario por Loĝado kaj Urba Disvolviĝo (ministro) ekde 2014 ĝis 2017. Antaŭ tio, Castro estis la [[urbestro]] de [[San Antonio (Teksaso)|San Antonio]] en [[Teksaso]], ekde 2009 ĝis 2014. En januaro 2019, Castro anoncis, ke li [[Kampanjo|kampanjos]] por iĝi la [[Prezidanto de Usono|prezidento de Usono.]] Li finigis tiun kampanjon en januaro 2020, kaj subtenis tiam la kandidatinon [[Elizabeth Warren]]. == Frua vivo == Julian Castro naskiĝis en [[San Antonio (Teksaso)|San Antonio]], [[Teksaso]]. Liaj gepatroj estis Maria "Rosie" Castro kaj Jessue Guzman. Li estas la ĝemelo de la parlamentano Joaquin Castro<ref>{{cite news|last=MacLaggan|first=Corrie|title=For San Antonio mayor, reflections of American Dream in convention speech|url=https://www.reuters.com/article/2012/09/03/us-usa-campaign-castro-idUSBRE8820A220120903|publisher=Reuters|date=2012-09-03|accessdate=19a de junio 2015|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2020-03-15|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150525055153/http://www.reuters.com/article/2012/09/03/us-usa-campaign-castro-idUSBRE8820A220120903|arkivdato=2015-05-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150525055153/http://www.reuters.com/article/2012/09/03/us-usa-campaign-castro-idUSBRE8820A220120903 |date=2015-05-25 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.reuters.com/article/2012/09/03/us-usa-campaign-castro-idUSBRE8820A220120903 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120903221347/http://www.reuters.com/article/2012/09/03/us-usa-campaign-castro-idUSBRE8820A220120903 |arkivdato=2012-09-03 }}</ref>. La patrino de Julian estis [[Ĉikanoj|ĉikana]] politika agitistino, kiu helpis krei la ĉikanan politikan partion, ''La Raza Unida'' (esperante, la unuiĝinta raso). Ankaŭ ŝi kampanjis por iĝi ano de la Konsilantaro de San Antonio en 1971, sed ŝi ne sukcesis. Iam Juliano diris «Mia patrino estas sendube la plej grava kialo, ke mia frato kaj mi estas en la publika servo. Kreskante, ŝi kunportis nin al multaj kunvenoj kaj mitingoj, kaj aliaj aferoj kiuj estas tre enuigaj por 8-, 9-, 10-jaraĝa infano». == Edukado == Castro diplomiĝis en Thomas Jefferson High School en San Antonio en 1992. Sporte li ludis [[Piedpilko|piedpilke]], [[Korbopilko|korbopilke]], kaj [[Teniso|tenise]].<ref>{{cite news|last=Baugh|first=Josh|title=Democrats view Castro as rising star|url=http://www.mysanantonio.com/news/local_news/article/The-new-faces-of-their-parties-3815734.php#page-2|newspaper=San Antonio Express-News|accessdate=|author2=Gary Martin|date=2012-08-26}}</ref> Li havis la eblecon ludi tenise en la Trinity Universitato, ''[[NCAA Division III]]'' ([[:simple:NCAA_Division_III|en]]) en sia hejmurbo. Sed li decidis anstataŭ tion iri al [[Universitato Stanford|Stanford Universitato]]. Li diplomiĝis tie pri [[politika scienco]] kaj [[Komunikada scienco|komunikado]]. Castro eniris la [[Harvard Law School|Havard Law School]] kaj diplomiĝis per nivelo de ''[[Juris Doctor]]'' en 2000. == Sub la administraciado de Obama == La 22-an de majo 2014, la [[Blanka Domo (Vaŝingtono)|Blanka Domo]] diris, ke Castro estis nomumita de prezidento [[Barack Obama]] por esti la venonta Sekretario pri Loĝado kaj Urba Disvolviĝo. Li estis aprobita de la Senato la 9-an de julio 2014. La balotorezulto estis 71-26 por li. Li eklaboris sekretarie la 28-an de julio 2014. Post tio, li estis menciita kiel ebla vic-prezidento de la demokrata nomumo en la usona prezidenta baloto de 2016. La 28-an de julio 2014, t.e. lia unua tago sekretarie, Castro estis honorita je kunveno nomita "Celebrante la Latinamerikajn Registaranojn". Tiu kunveno estis akceptita de la Kongresa Latinamerika [[Caucus|Kokuso]] Instituto. == Prezidenta kandidato por 2020 == La 12-an de decembro 2018, Castro kreis esploran komitaton por prezidenta kandidatiĝo en la usona prezidenta baloto de 2020. Precize unu monaton poste, Castro oficiale ekis sian prezidentan kandidatiĝon per mitingo en San Antonio. Lia frato, la parlamentano Joaquin Castro, prezentis Julianon dum la mitingo. Julian Castro finigis sian kampanjon la 2-an de januaro 2020, pro malbonaj rezultoj en [[Opinisondado|opini-sondadoj.]] == Notoj kaj referencoj == {{referencoj}} * Tiu artikolo estas kvazaŭ plena traduko de la [[Baza Angla|baza angla]] artikolo « [[:simple:Julian_Castro|Julian Castro]] » {{projektoj}} {{bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Castro, Julian}} [[Kategorio:Meksikaj usonanoj]] [[Kategorio:Studentoj de universitato Harvard]] [[Kategorio:Usonaj romkatolikoj]] [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] f925k6xtqt3cwyzenrzarktugtfp7og 0 683928 9482902 9052178 2026-09-27T19:55:06Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482902 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: yellow; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font face="Trebuchet MS" color="blue"><big><big>'''Izopropila izoftalato'''</font></big></big></span> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Isopropyl isophthalate 2D.png|200px|izopropila izoftalato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la Izopropila izoftalato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Isopropyl isophthalate 3D.png|200px|duizopropila izoftalato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Izopropila izoftalato''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Duizopropila estero de la 1,3-benzenodukarboksilata acido |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|14|H|18|O|4'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://tools.wmflabs.org/magnustools/cas.php?language=it&cas=1528-44-5 1528-44-5] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.10745134.html 10745134] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/355065415 355065415] {{404|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||blanka solidaĵo |- |[[Molmaso]]||250,2903 g·mol^-1<ref>[https://www.chemicalbook.com/ProductChemicalPropertiesCB72638785_EN.htm Chemical Book]</ref> |- |[[Denseco]]|| 1,082g cm⁻³ |- |[[Bolpunkto]]||275,3°C |- |[[Refrakta indico]]||{{refraktindico|T=20|λ=761|k=4.0|1.5020}} |- |[[Ekflama temperaturo]]||142,6 °C |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:Nesolvebla |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||1251 mg/kg (buŝe) |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R26|R26]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S35|S35]] [[Listo da S-Deklaroj#R36|S36]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|303|320}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|264|280|305+351+338|337+313}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />(25 °C kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Izopropila izoftalato''' aŭ '''C₁₄H₁₈O₄''' estas organika kunmetaĵo apartenanta al la funkcia grupo de la esteroj, blanka likvaĵo kun karakteriza odoro, malagrabla gusto, nesolvebla en akvo kaj uzata en la produktado de polimeroj, inklude de plastaj enpakaĵoj, kosmetikaj formuladoj, produktoj por banado kaj medikamentoj. Kiel rezulto, oni kredas ke homa eksponado al la duizopropila izoftalato estas signifoplena. Izoftalatoj ankaŭ uzatas en la fabrikado de dentobrosoj, internaĵoj de aŭtoj, iloj kaj pakaĵoj. == Sintezoj == {{Div col|cols = 2}} === Sintezo 1 === * Preparado per interagado de [[izoftalata acido]] kaj [[izopropanolo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isophthalic_acid_3D_ball.png|80px|izoftalata acido]]+2[[Dosiero:Propan-2-ol-3D-balls.png|50px|izopropanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isopropyl isophthalate 3D.png|100px|duizopropila izoftalato]]+2[[Dosiero:Water_molecule.svg|30px|akvo]] |} </center> === Sintezo 2 === * Preparado ekde la ''izoftaloila klorido'' kaj [[izopropanolo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isophthaloyl chloride 3D.png|80px|izoftaloila klorido]]+2[[Dosiero:Propan-2-ol-3D-balls.png|50px|izopropanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isopropyl isophthalate 3D.png|100px|duizopropila izoftalato]]+2[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40px|klorida acido]] |} </center> === Sintezo 3 === * Preparado per traktado de [[izoftalata acido]] kaj [[izopropila klorido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isophthalic_acid_3D_ball.png|80px|izoftalata acido]]+2[[Dosiero:2-Chloro-propane 3D.png|50px|izopropila klorido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isopropyl isophthalate 3D.png|100px|duizopropila izoftalato]]+2[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40px|klorida acido]] |} </center> === Sintezo 4 === * Preparado inter [[natria izoftalato]] kaj [[izopropila klorido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Sodium isophthalate 3D.png|80px|natria izoftalato]]+2[[Dosiero:2-Chloro-propane 3D.png|50px|izopropila klorido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isopropyl isophthalate 3D.png|100px|duizopropila izoftalato]]+2[[Dosiero:Formula chimica del cloruro di sodio.png|50px|natria klorido]] |} </center> === Sintezo 5 === * Preparado per interagado de ''alila izoftalato'' kaj [[izopropila formiato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Allyl isophthalate 3D.png|100px|alila izoftalato]]+2[[Dosiero:Isopropyl formate3D.png|70px|izopropila formiato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isopropyl isophthalate 3D.png|100px|duizopropila izoftalato]]+2[[Dosiero:Allyl formate3D.png|70px|alila formiato]] |} </center> === Sintezo 6 === * Preparado per acida transesterigo inter [[izoftalata acido]] kaj [[izopropila benzoato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isophthalic_acid_3D_ball.png|80px|izoftalata acido]]+2[[Dosiero:Isopropyl benzoate 3D.png|70px|izopropila benzoato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isopropyl isophthalate 3D.png|100px|duizopropila izoftalato]]+2[[Dosiero:Benzoic acid 3D 2.png|50px|benzoata acido]] |} </center> === Sintezo 7 === * Preparado per alkohola transesterigo inter [[alila izoftalato]] kaj [[izopropanolo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Allyl isophthalate 3D.png|100px|alila izoftalato]]+2[[Dosiero:Propan-2-ol-3D-balls.png|50px|izopropanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isopropyl isophthalate 3D.png|100px|duizopropila izoftalato]]+2[[Dosiero:Allyl alcohol 3D.png|50px|alila alkoholo]] |} {{Div col end}} == Reakcioj == {{Div col|cols = 2}} === Reakcio 1 === * Hidrolizo de la ''izopropila izoftalato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isopropyl isophthalate 3D.png|100px|duizopropila izoftalato]]+2[[Dosiero:Water_molecule.svg|30px|akvo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isophthalic_acid_3D_ball.png|80px|izoftalata acido]]+2[[Dosiero:Propan-2-ol-3D-balls.png|50px|izopropanolo]] |} </center> === Reakcio 2 === * Sapigo de la ''izopropila izoftalato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isopropyl isophthalate 3D.png|100px|duizopropila izoftalato]]+2[[Dosiero:Sodium hydroxide 2D.png|natria hidroksido|90px]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Sodium isophthalate 3D.png|80px|natria izoftalato]]+2[[Dosiero:Propan-2-ol-3D-balls.png|50px|izopropanolo]] |} </center> === Reakcio 3 === * Preparado per acida transesterigo inter ''izopropila izoftalato'' kaj [[formiata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isopropyl isophthalate 3D.png|100px|duizopropila izoftalato]]+2[[Dosiero:Formic acid 3D.png|40px|formiata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isophthalic_acid_3D_ball.png|80px|izoftalata acido]]+2[[Dosiero:Isopropyl formate3D.png|70px|izopropila formiato]] |} </center> === Reakcio 4 === * Preparado per alkohola transesterigo inter ''izopropila izoftalato'' kaj [[metanolo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isopropyl isophthalate 3D.png|100px|duizopropila izoftalato]]+2[[Dosiero:Methanol 3D.png|40px|metanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl isophthalate 3D.png|80px|metila izoftalato]]+2[[Dosiero:Propan-2-ol-3D-balls.png|50px|izopropanolo]] |} </center> === Reakcio 5 === * Transesterigo kun [[fenila benzoato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isopropyl isophthalate 3D.png|90px|duizopropila izoftalato]]+2[[Dosiero:Phenyl benzoate3D.png|80px|fenila benzoato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Phenyl isophthalate 3D.png|100px|dufenila izoftalato]]+2[[Dosiero:Isopropyl benzoate 3D.png|70px|izopropila benzoato]] |} </center> === Reakcio 6 === * Reakcio kun [[Amoniako|NH₃]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isopropyl isophthalate 3D.png|100px|duizopropila izoftalato]]+2[[Dosiero:Ammonia 3D.png|40px|amoniako]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isophthalamide 3D.png|80px|izoftalamido]]+2[[Dosiero:Propan-2-ol-3D-balls.png|50px|izopropanolo]] |} </center> === Reakcio 7 === * Reakcio kun [[Klorida acido|HCl]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isopropyl isophthalate 3D.png|100px|duizopropila izoftalato]]+2[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40px|klorida acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isophthalic_acid_3D_ball.png|80px|izoftalata acido]]+2[[Dosiero:2-Chloro-propane 3D.png|50px|izopropila klorido]] |} </center> {{Div col end}} == Literaturo == * [https://books.google.com.br/books?id=pJ1ZMu52vloC&pg=RA33-PA11&dq=diisopropyl+isophthalate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiXhbfw8aHoAhVIIbkGHdN8CVMQ6AEIKTAA#v=onepage&q=diisopropyl%20isophthalate&f=false Export Administration Regulations] * [https://books.google.com.br/books?id=IMhTAAAAMAAJ&q=diisopropyl+isophthalate&dq=diisopropyl+isophthalate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiXhbfw8aHoAhVIIbkGHdN8CVMQ6AEITjAE The Technology of Plasticizers] * [https://books.google.com.br/books?id=kLM4AQAAIAAJ&q=diisopropyl+isophthalate&dq=diisopropyl+isophthalate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjIsYeI86HoAhU8IbkGHUnxDOA4FBDoAQgwMAE Phthalate Esters] * [https://books.google.com.br/books?id=WTD0CAAAQBAJ&pg=PA358&dq=isopropyl+isophthalate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiA5JLz86HoAhWzGbkGHf6HA3gQ6AEISjAE#v=onepage&q=isopropyl%20isophthalate&f=false Regulated Chemicals Directory 1995] * [https://books.google.com.br/books?id=e4_S46UcI2AC&pg=RA4-PA9&dq=isopropyl+isophthalate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiPtIaq9KHoAhVUILkGHa4QDbA4ChDoAQhGMAQ#v=onepage&q=isopropyl%20isophthalate&f=false Encyclopaedia of Occupational Health and Safety] * [https://books.google.com.br/books?id=sDFRDwAAQBAJ&pg=PA1250&dq=isopropyl+isophthalate+polymer&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwji8Mjg9KHoAhVAD7kGHQ4XDfsQ6AEIKzAA#v=onepage&q=isopropyl%20isophthalate%20polymer&f=false Indirect Food Additives and Polymers: Migration and Toxicology] * [https://books.google.com.br/books?id=OSAaRwBXGuEC&pg=PA273&dq=isopropyl+isophthalate+polymer&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwji8Mjg9KHoAhVAD7kGHQ4XDfsQ6AEIQjAD#v=onepage&q=isopropyl%20isophthalate%20polymer&f=false Polymer Science Dictionary] * [https://books.google.com.br/books?id=S-TKBQAAQBAJ&pg=PA83&dq=isophthalate+properties&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwix5-359aHoAhVYH7kGHfuODAgQ6AEIKzAA#v=onepage&q=isophthalate%20properties&f=false Polymers: A Property Database] == Vidu ankaŭ == * [[Izoftalata acido]] == Referencoj == {{Referencoj|3}} [[Kategorio:Izoftalatoj]] [[Kategorio:Izopropilaj esteroj]] {{Prikemiaj temoj}} {{Unua}} ivwdayuzfuvd5yqcmt220tnfb8fverr 0 684053 9482896 9052190 2026-09-27T19:42:47Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482896 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=21% |-style="background: yellow; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font face="Trebuchet MS" color="blue"><big><big>'''Izobutila tereftalato'''</font></big></big></span> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Isobutyl terephthalate 2D.png|200px|izobutila tereftalato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la Izobutila tereftalato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Isobutyl terephthalate 3D.png|200px|izobutila tereftalato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Izobutila tereftalato''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Duizobutila estero de la 1,4-benzenodukarboksilata acido |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|16|H|22|O|4'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://tools.wmflabs.org/magnustools/cas.php?language=it&cas=18699-48-4 18699-48-4] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.27175.html 27175] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://web.archive.org/web/20200319010331/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/ ‎29218] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||senkolora aŭ blanka solidaĵo |- |[[Molmaso]]||278,244 g·mol^-1 |- |[[Denseco]]|| 1,0542g cm⁻³ |- |[[Fandpunkto]]||55°C<ref>[https://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_EN_CB1937172.htm Chemical Book]</ref> |- |[[Bolpunkto]]||300,1°C<ref>[http://www.chemnet.com/cas/en/18699-48-4/diisobutyl-terephthalate.html Chemnet]</ref> |- |[[Refrakta indico]]||{{refraktindico|T=20|λ=761|k=4.0|1.4960}} |- |[[Ekflama temperaturo]]||156,6 °C<ref>[https://www.chemsrc.com/en/cas/18699-48-4_467602.html Chemsrc]</ref> |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:0,018 g/L <ref>[https://www.chemblink.com/products/18699-48-4.htm Chemblink]</ref> |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R36/37/38|R36/37/38]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#R24/25|S24/25]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|315|319|335}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|264|271|280|302+352|304+340|305+351+338|321|332+313|337+313|362|403+233|405|501}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />(25 °C kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Izobutila tereftalato''' aŭ '''C₁₆H₂₂O₄''' estas kemia kombinaĵo apartenanta al la familio de la esteroj, rezultanta el interagado de la [[tereftalata acido]] kaj [[izobutanolo]]. Ĝi estas senkolora solidaĵo uzata en la produktado de aliaj tereftalatoj kaj polimeroj. Krom tio izobutila tereftalato estas uzata ankaŭ en la produktado de plastigaĵoj, pakaĵoj por medikamentoj kaj aliaj organikaj sintezoj. == Sintezoj == {{Div col|cols = 2}} === Sintezo 1 === * Preparado per interagado de [[tereftalata acido]] kaj [[izobutanolo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Terephthalic_acid_3D_ball.png|80px|tereftalata acido]]+2[[Dosiero:Isobutanol-3D-balls.png|60px|izobutila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isobutyl terephthalate 3D.png|100px|duizobutila tereftalato]]+2[[Dosiero:Water_molecule.svg|30px|akvo]] |} </center> === Sintezo 2 === * Preparado ekde la ''tereftaloila klorido'' kaj [[izobutanolo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Terephthaloyl chloride 3D.png|80px|tereftaloila duklorido]]+2[[Dosiero:Isobutanol-3D-balls.png|60px|izobutila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isobutyl terephthalate 3D.png|100px|duizobutila tereftalato]]+2[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40px|klorida acido]] |} </center> === Sintezo 3 === * Preparado per traktado de [[tereftalata acido]] kaj [[izobutila klorido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Terephthalic_acid_3D_ball.png|80px|tereftalata acido]]+2[[Dosiero:Isobutyl chloride3D.png|50px|izobutila klorido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isobutyl terephthalate 3D.png|100px|duizobutila tereftalato]]+2[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40px|klorida acido]] |} </center> === Sintezo 4 === * Preparado inter ''natria tereftalato'' kaj [[izobutila klorido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Sodium terephthalate 3D.png|80px|natria tereftalato]]+2[[Dosiero:Isobutyl chloride3D.png|50px|izobutila klorido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isobutyl terephthalate 3D.png|100px|duizobutila tereftalato]]+2[[Dosiero:Formula chimica del cloruro di sodio.png|50px|natria klorido]] |} </center> === Sintezo 5 === * Preparado per interagado de [[propila tereftalato]] kaj [[izobutila formiato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Propyl terephthalate 3D.png|80px|du-n-propila tereftalato]]+2[[Dosiero:Isobutyl formate3D.png|70px|izobutila formiato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isobutyl terephthalate 3D.png|100px|duizobutila tereftalato]]+2[[Dosiero:Propyl formate 3D.png|70px|propila formiato]] |} </center> === Sintezo 6 === * Preparado per acida transesterigo inter [[tereftalata acido]] kaj [[izobutila benzoato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Terephthalic_acid_3D_ball.png|80px|tereftalata acido]]+2[[Dosiero:Isobutyl benzoate3D.png|70px|izobutila benzoato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isobutyl terephthalate 3D.png|100px|duizobutila tereftalato]]+2[[Dosiero:Benzoic acid 3D 2.png|50px|benzoata acido]] |} </center> === Sintezo 7 === * Preparado per alkohola transesterigo inter ''alila tereftalato'' kaj [[izobutanolo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Allyl terephthalate 3D.png|100px|dualila tereftalato]]+2[[Dosiero:Isobutanol-3D-balls.png|60px|izobutila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isobutyl terephthalate 3D.png|100px|duizobutila tereftalato]]+2[[Dosiero:Allyl alcohol 3D.png|50px|alila alkoholo]] |} {{Div col end}} == Reakcioj == {{Div col|cols = 2}} === Reakcio 1 === * Hidrolizo de la ''izobutila tereftalato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isobutyl terephthalate 3D.png|100px|duizobutila tereftalato]]+2[[Dosiero:Water_molecule.svg|30px|akvo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Terephthalic_acid_3D_ball.png|80px|tereftalata acido]]+2[[Dosiero:Isobutanol-3D-balls.png|60px|izobutila alkoholo]] |} </center> === Reakcio 2 === * Sapigo de la ''izobutila tereftalato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isobutyl terephthalate 3D.png|100px|duizobutila tereftalato]]+2[[Dosiero:Sodium hydroxide 2D.png|natria hidroksido|90px]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Sodium terephthalate 3D.png|80px|natria tereftalato]]+2[[Dosiero:Isobutanol-3D-balls.png|60px|izobutila alkoholo]] |} </center> === Reakcio 3 === * Preparado per acida transesterigo inter ''izobutila tereftalato'' kaj [[formiata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isobutyl terephthalate 3D.png|100px|duizobutila tereftalato]]+2[[Dosiero:Formic acid 3D.png|40px|formiata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Terephthalic_acid_3D_ball.png|80px|tereftalata acido]]+2[[Dosiero:Isobutyl formate3D.png|70px|izobutila formiato]] |} </center> === Reakcio 4 === * Preparado per alkohola transesterigo inter ''izobutila tereftalato'' kaj [[metanolo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isobutyl terephthalate 3D.png|100px|duizobutila tereftalato]]+2[[Dosiero:Methanol 3D.png|40px|metanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl terephthalate 3D.png|80px|dumetila tereftalato]]+2[[Dosiero:Isobutanol-3D-balls.png|60px|izobutila alkoholo]] |} </center> === Reakcio 5 === * Transesterigo inter ''izobutila tereftalato'' kaj [[etila acetato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isobutyl terephthalate 3D.png|100px|duizobutila tereftalato]]+2[[Dosiero:Ethyl acetate 3D.png|50px|etila acetato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Ethyl terephthalate 3D.png|80px|duetila tereftalato]]+2[[Dosiero:Isobutyl_acetate_3D_ball.png|70px|izobutila acetato]] |} </center> === Reakcio 6 === * Reakcio kun [[Amoniako|NH₃]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isobutyl terephthalate 3D.png|100px|duizobutila tereftalato]]+2[[Dosiero:Ammonia 3D.png|40px|amoniako]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Terephthalamide 3D.png|80px|tereftalamido]]+2[[Dosiero:Isobutanol-3D-balls.png|60px|izobutila alkoholo]] |} </center> === Reakcio 7 === * Reakcio kun [[Klorida acido|HCl]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isobutyl terephthalate 3D.png|100px|duizobutila tereftalato]]+2[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40px|klorida acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Terephthalic_acid_3D_ball.png|80px|tereftalata acido]]+2[[Dosiero:Isobutyl chloride3D.png|50px|izobutila klorido]] |} </center> {{Div col end}} == Literaturo == * [https://webbook.nist.gov/cgi/inchi/InChI=1S/C16H22O4/c1-11(2)9-19-15(17)13-5-7-14(8-6-13)16(18)20-10-12(3)4/h5-8,11-12H,9-10H2,1-4H3 NIST National Institute of Standards and Technology] * [https://books.google.com.br/books?id=N7Bu7etypTAC&pg=PA263&lpg=PA263&dq=diisobutyl+terephthalate&source=bl&ots=aCyH43vOl7&sig=ACfU3U2aprh7iW83sefXjupHEGHx-WN0rA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiYkJW2-KToAhX7ILkGHf2gB7w4FBDoATAGegQICRAB#v=onepage&q=diisobutyl%20terephthalate&f=false Analytical Artifacts: GC, MS, HPLC, TLC and PC] * [https://books.google.com.br/books?id=NhgtOct9hl0C&pg=RA27-PA251&dq=diisobutyl+terephthalate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjs7_na-KToAhVlIbkGHVHdCmUQ6AEIKTAA#v=onepage&q=diisobutyl%20terephthalate&f=false Names, Synonyms, and Structures of Organic Compounds] * [https://books.google.com.br/books?id=WJdjAwAAQBAJ&pg=PA333&dq=diisobutyl+terephthalate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjs7_na-KToAhVlIbkGHVHdCmUQ6AEIOzAC#v=onepage&q=diisobutyl%20terephthalate&f=false Thermophysical Properties of Chemicals and Hydrocarbons] * [https://books.google.com.br/books?id=kLM4AQAAIAAJ&q=diisobutyl+terephthalate&dq=diisobutyl+terephthalate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjs7_na-KToAhVlIbkGHVHdCmUQ6AEIRDAD Phthalate Esters: Toxicity and Metabolism] * [https://books.google.com.br/books?id=e4_S46UcI2AC&pg=RA1-PA382&dq=diisobutyl+terephthalate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjxvcee-aToAhXJGrkGHS9wCKs4ChDoAQgwMAE#v=onepage&q=diisobutyl%20terephthalate&f=false Encyclopaedia of Occupational Health and Safety] * [https://books.google.com.br/books?id=XuFTAAAAMAAJ&q=diisobutyl+terephthalate+esters&dq=diisobutyl+terephthalate+esters&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3ka-U-qToAhWoGbkGHQq7CY0Q6AEIXjAH Society of Plastics Engineers Annual Technical Conference] * [https://books.google.com.br/books?id=R8FTAAAAMAAJ&q=diisobutyl+terephthalate+esters&dq=diisobutyl+terephthalate+esters&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3ka-U-qToAhWoGbkGHQq7CY0Q6AEIZjAI Plastics Additives and Modifiers Handbook] == Vidu ankaŭ == * [[Tereftalata acido]] == Referencoj == {{Referencoj|3}} [[Kategorio:Tereftalatoj]] [[Kategorio:Izobutilaj esteroj]] {{Prikemiaj temoj}} {{Unua}} tvdxciyrdgvth8d3omndh7eh6dk1nhh 0 685363 9483145 9191414 2026-09-28T11:33:32Z Sj1mor 12103 9483145 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |koloro=pink |nomo = Ruĝkrona kakariko |dosiero = File:Kakariki.jpg |priskribo de dosiero = Ruĝkrona kakariko en [[Insulo Moruo]] apud Novzelando |regno = ''[[Animalia]]'', Bestoj |filumo = ''[[Chordata]]'', Ĥorduloj |klaso = ''[[Aves]]'', Birdoj |ordo = ''[[Psittaciformes]]'', Papagoformaj |superfamilio = ''[[Psittacoidea]]'' |familio = ''[[Psittaculidae]]'' |subfamilio = ''[[Platycercinae]]'' |tribo = ''[[Platycercini]]'' |genro = ''[[Cyanoramphus]]'' |specio = '''Ruĝkrona kakariko''', ''C. novaezelandiae'' |dunomo = ''Cyanoramphus novaezelandiae'' |dunomo aŭtoritato = [[Anders Sparrman|Sparrman]], 1787 |sinonimo= * ''Cyanoramphus cookii'' <small>Gray, 1859</small> *''Cyanoramphus saisseti'' <small>Verreaux & Des Murs, 1860</small> |statuso = LC |statuso ref = <ref name=iucn>{{cite iucn | author =BirdLife International | title = ''Cyanoramphus novaezelandiae'' | volume=2017 | page =e.T22727981A40838298 | year =2017 | doi=10.2305/IUCN.UK.2014-2.RLTS.T22727981A40838298.en}}</ref> | dosiero larĝo=300px |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 250px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Proksimuma arealo }} '''Ruĝkrona kakariko''' (''Cyanoramphus novaezelandiae''), aŭ '''novzelanda kakariko''' laŭ ĝia scienca nomo, estas malgranda [[papago]] el genro de [[kakarikoj]], kiu loĝas en kelkaj areoj de [[Novzelando]]. Ĝi havas brilverdan [[plumaro]]n kun brilruĝaj areoj sur la frunto, vangoj kaj ĉirkaŭokuloj. Ĝi estas sufiĉe adaptiva, povas manĝi variajn nutraĵojn kaj troveblas en multaj [[habitato]]j. Ĝi ankaŭ sukcese bredatas en [[kaptiteco]] kaj vivas kiel dombirdo tra la tuta mondo.<ref name=":2">Parr, M., Juniper, T., D'Silva, C., Powell, D., Johnston, D., Franklin, K., & Restall, R. (2010). ''Parrots: A Guide to Parrots of the World'': Bloomsbury Publishing.</ref> Iam Novzelandaj kakarikoj troveblis tra tuta teritorio de nuna Novzelando, sed pro [[habitatdetruo]] kaj enkonduko de [[invada specio|invadaj]] [[rabobesto]]j ĝia [[arealo]] notinde malkreskis kaj iĝis disa. Nun la birdoj troveblas nur en kelkaj areoj de [[Suda insulo (Nov-Zelando)|Suda]] kaj [[Norda insulo (Nov-Zelando)|Norda]] insuloj de Novzelando kaj sur apudaj malgrandaj insuletoj. Pro tio ĉi [[IUCN]] dum ioma tempo listis la specion kiel [[preskaŭ minacata]], sed dum la lastaj jaroj ĝiaj [[populacio]]j kreskis sufiĉe por reklasi ĝin kiel [[malplej zorgiga]]. == Taksonomio == [[Dosiero:Ornithological miscellany (Plate) (5981494893).jpg|eta|dekstra|Ruĝkrona kakariko manĝanta fruktojn de ''Fuchsia excorticata''. Desegnaĵo fare de [[J. G. Keulemans]] el libro ''Ornithological miscellany''.]] Ruĝkrona kakariko estas membro de [[genro (biologio)|genro]] ''[[Cyanoramphus]]'' ([[kakarikoj]]), en kiu oni nuntempe agnoskas 12 [[specio]]jn, inklude la 4 [[formortinta]]jn. La genro apartenas al [[subfamilio]] ''[[Platycercinae]]'' ([[rozelenoj]]) de familio [[psitakuledoj]] en [[superfamilio]] de [[veraj papagoj]]. En la specio nuntempe estas agnosktaj 3 [[subspecio]]j:<ref name=":1">Triggs, S., & Daugherty, C. H. (1988). Preliminary genetic analysis of New Zealand parakeets: Science and Research Directorate, Department of Conservation.</ref> * Ĉeflanda ruĝkrona kakariko, ''C. novaezelandiae novaezelandiae'' ([[tipo (biologio)|tipa]] subspecio) * Ĉatham-insulara ruĝkrona kakariko, ''C. novaezelandiae chathamensis'' * Kermadek-insulara ruĝkrona kakariko, ''C. novaezelandiae cyanurus'' Krome, kelkaj specioj de kakarikoj estis antaŭe konsiderataj subspecioj de la Ruĝkrona kakariko, sed poste ekhavis specian statuson pro rezultoj de [[molekula biologio|molekulaj]] esploroj.<ref name=":0">Boon, W.M.; Kearvell, J.; Daugherty, C. H.; Chambers, G. K. (2001): Molecular systematics and conservation of kakariki (''Cyanoramphus'' spp.). ''Science for Conservation'' '''176''' [http://www.doc.govt.nz/upload/documents/science-and-technical/Sfc176.pdf PDF plena teksto]</ref> Tiuj estas: [[kakariko de Reischek]] (''C. hochstetteri''),<ref name=":0" /> [[Novkaledonia kakariko]] (''C. saisseti''),<ref name=":0" /> [[kakariko de Lordo Howe]] (''C. subflavescens''),<ref>Christidis, L., & Boles, W. (2008). Systematics and Taxonomy of Australian Birds: CSIRO PUBLISHING.</ref> [[Norfolka kakariko]] (''C. cooki''),<ref name=":0" /> [[Ĉatham-insulara kakariko]] (''C. forbesi'')<ref name=":0" /> kaj la formortinta [[Makvor-insula kakariko]] (''C. erythrotis'').<ref>Gill, B. J., & Ornithological Society of New Zealand. (2010). Checklist of the Birds of New Zealand, Norfolk and Macquarie Islands, and the Ross Dependency, Antarctica: Te Papa Press.</ref> La pozicio de Ĉatham-insulara kakariko estas ĝis nun iom pridubebla, ĉar ĝi estas tre genetike proksima al la Ĉatham-insulara subspecio de Ruĝkrona kakariko kaj verŝajne devenis de ĝi. Tamen, la Ĉatham-insulara kakariko sufiĉe diferencas de ĝi laŭ koloro de plumaro, voĉo, morfologio, ekologio kaj konduto, kaj [[hibrido]]j preskaŭ neniam aperas, do plejparto de esploristoj preferas konsideri ĝin aparta specio.<ref name=":1" /> == Priskribo == [[Dosiero:Red-crowned parakeet (Cyanoramphus novaezelandiae) Tiritiri Matangi.jpg|eta|maldekstre|280ra|Flanka vidaĵo, Tiritiri Matangi.]] Ruĝkronaj kakarikoj estas verdaj papagoj kun longaj vostoj. Ili havas brilan flavece verdan [[plumaro]]n kun karmezine ruĝaj areoj sur la frunto, ĉirkaŭokuloj kaj sur la plej supra parto de la kapo. Ili ankaŭ havas ruĝajn plumojn en ambaŭ flankoj de la vosto. La plej eksteraj partoj de iliaj flugiloj estas malhele bluaj, kio videblas dum flugo. Iliaj piedoj estas grizaj aŭ pale brunaj kaj [[beko]] estas turkisgriza ĝis blanka kun nigra pinto.<ref name=":3">Scofield, R. P., & Stephenson, B. (2013). Birds of New Zealand : a photographic guide.</ref><ref name=":5">Marchant, S., Higgins, P. J., Ambrose, S. J., & Davies, S. J. J. F. (1999). ''Handbook of Australian, New Zealand & Antarctic Birds: Parrots to dollarbird'': Oxford University Press.</ref> [[Seksa duformismo]] ne estas tre profunda ĉe Ruĝkronaj kakarikoj, sed ĝenerale inoj estas iom malpli grandaj ol iĉoj kaj iliaj bekoj estas pli maldikaj. Krome, inoj havas flavajn striojn sur malsupraj partoj de la flugiloj, kiujn plenkreskaj iĉoj ne havas.<ref name=":3" /><ref name=":5" /> Junuloj aspektas ĝenerale simile al plenkreskuloj, krom ke blanka/griza parto de la beko ĉe ili havas rozecan nuancon. Antaŭ la unua [[mudo]] ambaŭ seksoj havas la inajn flavajn striojn sur malsupraj partoj de la flugiloj, sed post la mudo iĉoj perdas ilin. [[Iriso]]j de junaj birdoj havas malhele brunan koloron, sed ju pli la birdo aĝas des pli ruĝaj iĝas ĝiaj irisoj.<ref name=":3" /> Normaj mezuroj de Ruĝkrona kakariko estas jenaj:<ref name=":2" /> {| class="wikitable" !Parto de korpo !Longo (mm) |- |Tuta korpo |230-280 |- |Flugilo |125-139 |- |Vosto |115-158 |- |Beko |14-17 |- |Tarso |19-22 |} [[Birdokanto]]j de Ruĝkronaj kakarikoj estas ĝentilaj kaj melodiaj. Ili estas pli fortaj kaj malaltaj ol tiu ĉi de la parenca [[flavkrona kakariko]]. Flugante ili ankaŭ sendas aldonajn voĉajn signalojn transskribatajn kiel ''ki-ki-ki-ki-ki'' aŭ ''kek-kik-kek''.<ref name=":2" /> == Distribuo kaj habitato == [[Dosiero:Cyanoramphus novaezelandiae -Nga Manu Nature Reserve, Waikanae, New Zealand-8.jpg|maldekstra|eta|Ruĝkrona kakariko en Naturrezervejo Ngā Manu, Waikanae, [[Novzelando]]]] Novzelandaj kakarikoj vivas en tre diversaj [[habitato]]j, inter aliaj en densaj [[pluvarbaro]]j, marbordaj arbaroj, arbustejoj, arbarbordoj kaj malfermaj areoj.<ref name=":5" /> Tie kie iliaj vivareoj koincidas kun tiuj de [[flavkrona kakariko]], la Novzelandaj papagoj preferas pli maldensaj arbaroj kaj malfermaj kampoj.<ref name=":4" /> Antaŭe Novzelandaj kakarikoj troveblis tra tuta teritorio de [[Novzelando]], sed multaj iliaj ĉeflandaj [[populacio]]j malaperis pro predado fare de {{J|enmetita specio}}. Nun ili ankoraŭ troveblas en grandaj arbaraj areoj en [[Nordia Regiono]], sur [[Koromandela Duoninsulo]] kaj centraj partoj de la [[Norda insulo (Nov-Zelando)|Norda insulo]]. En [[Suda insulo (Nov-Zelando)|Suda Insulo]] la birdoj tre malofte renkonteblas apud uestaj, sud-uestaj, sudaj kaj sud-eostaj marbordoj. Plimulto de la specianoj, tamen, loĝas sur [[Rakiura Insulo]] kaj aliaj malgrandaj insuloj apud Novzelando kiel [[Insulo Kapiti|Kapiti]], [[Tiritiri Matangi]]<ref>{{Cite web|url=http://www.tiritirimatangi.org.nz/Birds.htm|title=Tiritiri Matangi Island - Birds|accessdate=2009-04-26|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081014044321/http://www.tiritirimatangi.org.nz/Birds.htm|archivedate=2008-10-14|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2020-03-28|arkivurl=https://web.archive.org/web/20081014044321/http://www.tiritirimatangi.org.nz/Birds.htm|arkivdato=2008-10-14}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081014044321/http://www.tiritirimatangi.org.nz/Birds.htm |date=2008-10-14 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.tiritirimatangi.org.nz/Birds.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-03-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081014044321/http://www.tiritirimatangi.org.nz/Birds.htm |arkivdato=2008-10-14 }}</ref> kaj [[Insulo Matiu/Somes|Matiu]], kaj ankaŭ en [[Aŭklandoj]] en la sudo. La du netipaj subspecioj de Ruĝkrona kakariko troveblas sur respektivaj insuloj, t.e. [[Kermadekoj]] kaj [[Chatham-insularo]].<ref name=":2" /> == Konduto == === Dieto === Novzelandaj kakarikoj konsumas tre diversajn nutraĵojn. Ili manĝas diversspecajn [[floro]]jn, [[frukto]]jn, [[semo]]jn, [[folio]]jn kaj [[burĝono]]jn de vasta vario de plantoj. Krome, ili volonte voras [[senvertebrulo]]jn kiel [[afido]]j aŭ [[larvo]]j de [[tenebrionedoj]]. Ilia dieto varias laŭ sezono depende de atingeblo de certaj nutraĵoj, ekzemple dum vintro kaj printempo ili manĝas plejparte floroj, kaj dum somero kaj aŭtuno ilia ĉefa nutraĵo konsistas je semoj kaj fruktoj.<ref name=":4">Terry, C. G. (1998). Foraging ecology of the red-crowned parakeet (Cyanoramphus novaezelandiae novaezelandiae) and yellow-crowned parakeet (C-auriceps auriceps) on Little Barrier Island, Hauraki Gulf, New Zealand. ''New Zealand Journal of Ecology'', 22(2), 161-171.</ref> === Reproduktiĝo === Novzelandaj kakarikoj estas [[monogamio|monogamiaj]] kaj formas pli aŭ malpli stabilajn parojn depende de nestuma sukceso. En naturo la kakarikoj reproduktiĝas en [[decembro]] aŭ [[januaro]], kiam estas somero en [[Suda hemisfero]]. Pariĝo kaj pariĝaj ritualoj kiel {{J|pariĝa donaco}} komencas ĉirkaŭ du monatojn antaŭe, en mez-[[oktobro]]. Iam ĉirkaŭ tiu ĉi periodo la iĉoj ankaŭ komencas serĉi por potencaj avantaĝaj nestlokoj kaj venigi siajn partnerinojn tien. Dum la ino inspektas la proponatan nestlokon, la iĉo gardas la eniron. Se ŝi estas kontenta pri ĝi, ŝi signalas pri tio ade enirante kaj elirante el la loko. Novzelandaj kakarikoj prefere nestas en arbotruoj, sed ili ankaŭ volonte utiligas iajn ajn specajn kavernojn: ternestojn en teraj klifoj, grotetojn inter radikoj de arboj kaj diversajn homajn artefaritajn konstruaĵojn. Notinde, ili preferas lokojn kies enirejoj orientiĝas norden. Kiam la ino komencas nesti, ŝi pligrandigas la truon per sia beko kaj piedoj ĝis ĝi estas almenaŭ 10–12&nbsp;cm profunda kaj 15&nbsp;cm larĝa. La grundo de nesto iĝas kovrita per lignaj splitoj aŭ herboj. Dum la ino konstruas la neston, la iĉo gardas ŝin kaj portas al ŝi manĝaĵojn. Se la paro estas sukcesa, ĝi povas nesti en la sama loko sekvan jaron. La ovoj metatas de malfrua [[novembro]] ĝis [[januaro]] kaj plej kutime en [[decembro]]. Averaĝe ovaro konsistas je 7 ovoj, kvankam observeblas inter 4 kaj 9. La ovoj estas ovalaj kaj blankaj kun ioma glaceo kiu malaperas dum [[kovado]]. Nut la ino de Ruĝkrona kakariko kovas. La iĉo manĝigas kaj protektas sian partnerinon dum la tuta tempo de kovado, kiu daŭras inter 23 kaj 25 tagoj. Inoj ade turnas siajn ovojn dum kovado, sed plejparton de tempo ili dormas aŭ iel ajn alie ne aktivas dum tiu ĉi periodo. Eloviĝo ne nepre okazas samtempe por ĉiuj ovoj en ovaro, iam iuj idoj povas aperi kelkajn tagojn post la unua. La idoj eloviĝas kun malhele griza [[lanugo]] kaj pezas ĉirkaŭ 4.6&nbsp;g. Ili preskaŭ tuj havas voĉon kaj povas elsendi laŭtajn altajn pepojn, sed en ĉiu alia respekto ili estas [[malfrumatura]]j kaj tute dependaj je la gepatroj por la plej bazaj siaj bezonoj. Dum la unuaj kelkaj tagoj ili manĝas malflueman likvon kiun produktas la patrino. Poste ili povas ankaŭ manĝi malgrandajn solidajn partetojn de nutro. Ĉirkaŭ la 9-a tago, kiam la okuloj de idoj malfermiĝas, la patro ankaŭ eniras en la nesto. Ekde tiu ĉi momento ambaŭ gepatroj manĝigas la idojn. Dum 30 tagoj post eloviĝo la idoj kreskas ĝis averaĝe 83&nbsp;g de pezo. Tiam ili jam povas forlasi la neston, kvankam la gepatroj daŭre nutras ilin. Junaj birdoj komencas manĝoserĉi per si mem 10 tagojn post [[elnestiĝo]] kaj iĝas tute sendependaj 4 aŭ 5 semajnojn post ĝi.<ref>Terry, C. G. (2003). "Breeding biology of red-crowned parakeets (Cyanoramphus novaezelandiae novaezelandiae) on Little Barrier Island, Hauraki Gulf, New Zealand". ''Notornis'', 50(2).</ref> La tempoj kaj larĝo de ovaro povas varii inter subspecioj, ĉar ili vivas en iom malsamaj mediaj kondiĉoj. == Birdobredada kulturo == Ruĝkrona kakariko estas sufiĉe facile bredebla birdo kaj ĝi estas relative disvastigita kaj populara dombirdo. Pro [[birdobredado]] ĝi disvastiĝis tra la tuta mondo kaj ekhavas ioman variecon. Aparte, aperis kelkaj kolormutacioj, ne troveblaj en naturo. La plej kutimaj el ili estas "bunta" mutacio, pro kiu la normale flavece verda plumaro de la birdo iĝas kovrita per flavaj kaj verdaj makuloj, kaj la ''lutino''-mutacio, pro kiu ĝi iĝas solide flava. <gallery caption="Kolormutacioj"> File:Cyanoramphus novaezelandiae -yellow mutant 4c.jpg|''Lutino''-mutacio File:Ziegensittich gescheckt.jpg|Bunta mutacio </gallery> ==Vidu ankaŭ== * [[Rozfrunta konuro]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Papagedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Nov-Zelando]] tnupy6wgcv9rqzaqk3g3xsd5edr6xjl 0 693734 9482911 8918770 2026-09-27T21:04:36Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482911 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''James William COOLEY''' (1926 – 29a de junio, 2016)<ref>[James William Cooley https://www.legacy.com/obituaries/nytimes/obituary.aspx?pid=180576599] en [[New York Times]] Alirita la 6an de junio 2020. </ref> estis usona [[matematikisto]]. Cooley ricevis B.A. gradon en 1949 el Manhattan College, [[Bronx]], Novjorkio, M.A. gradon en 1951 el [[Universitato Kolumbio]], Novjorko, Novjorkio, kaj Ph.D. gradon en 1961 en [[aplika matematiko]] el [[Universitato Kolumbio]]. Li estis programisto per la komputilo de [[John von Neumann]] en la ''[[Institute for Advanced Study]]'', [[Princeton]], Nov-Ĵerzejo, el 1953 ĝis 1956. Li laboris pri kvantumaj mekanikaj kalkuloj en la ''Courant Institute'', de la Novjorka Universitato, el 1956 ĝis 1962, kiam li aliĝis al la esploristaro de la Esplorcentro Watson de [[IBM]], Yorktown Heights, Novjorkio. Retiriĝinta el IBM en 1991, li aliĝis al la Departemento de Elektra Inĝenierado, Universitato de Rhode Island, Kingston, kie li servis por la komputilinĝeniera programo. Lia plej grava kontribuo al la mondo de [[matematiko]] kaj de cifereca signalprocesado estas la rapida transformo de Fourier, kiun li disvolvigis kun [[John Tukey]] (Algoritmo FFT Cooley–Tukey) dum laborado por la esplordivizio de IBM en 1965. La motivigo por tio estis havigita de la Dro. Richard L. Garwin de la Esplorcentro Watson de [[IBM]] kiu interesiĝis pri la certigo pri la plenumo de la Traktato pri Atomarmiloj kun Sovetunio por la negocado [[SALT]]. Garwin pensis, ke se li havus tre multe pli rapidan transformon Fourier li povus meti sensilojn surgrunde en landoj ĉirkaŭ [[Sovetunio]]. Li sugestis la ideon kiel la transformoj Fourier povus esti programita multe pli rapide al kaj Cooley kaj Tukey. Ili faris la laboron, la sensiloj estis instalitaj, kaj li kapablis lokigi atomeksplodojn el 15 kilometroj de kie ili okazas. J. W. Cooley estis membro de la komitato por cifereca signalprocesado de la [[IEEE]], estis elektita membro de IEEE pro sia laboro pri FFT, kaj ricevis la ''IEEE Centennial Medal''.<ref>[https://www.ieee.org/about/awards/bios/kilby-recipients.html "IEEE Jack S. Kilby Signal Processing Medal Recipients – 2002 – James W. Cooley" (PDF)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200719051853/https://www.ieee.org/about/awards/bios/kilby-recipients.html |date=2020-07-19 }} IEEE. Alirita la 6an de junio, 2020.</ref> En 2002 li ricevis la ''IEEE Jack S. Kilby Signal Processing Medal''.<ref>[https://www.ieee.org/content/ieee-org/en/error/404.html/ "IEEE Jack S. Kilby Signal Processing Medal Recipients" (PDF)] IEEE. Alirita la 27an de februaro, 2011. </ref> Li konsiderinde kontribuis al la establado de terminaro en cifereca signalprocesado. == Verkoj == * James W. Cooley (1961): "An improved eigenvalue corrector formula for solving the Schrödinger equation for central fields", Math. Comput. 15, 363–374. DOI: 10.1090/S0025-5718-1961-0129566-X. * James W. Cooley & John W. Tukey (1965): [https://bbs.pku.edu.cn/attach/1d/b4/1db43bb2ee41927c/CooleyJ_AlgMCC.pdf "An algorithm for the machine calculation of complex Fourier series",] Math. Comput. 19, 297–301. * Cooley, James W., Timothy M. Toolan kaj Donald W. Tufts. "A Subspace Tracking Algorithm Using the Fast Fourier Transform." IEEE Signal Processing Letters. 11(1):30–32. Januaro 2004. * Real, Edward C., Donald W. Tufts kaj James W. Cooley. "Two Algorithms for Fast Approximate Subspace Tracking." IEEE Transactions on Signal Processing. 47(7):1936–1945. Julio 1999. * Tufts, D. W., E. C. Real kaj J. W. Cooley. "Fast Approximate Subspace Tracking (FAST)." IN: Proceedings of the 1997 IEEE International Conference on Acoustics, Speech, and Signal Processing. IEEE. 1997. I:547–550. == Notoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Cooley, James}} [[Kategorio:Usonaj matematikistoj]] tbehtlrlv92vz2qousxv17i66kj23tz 0 696995 9482983 8705780 2026-09-28T04:44:25Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482983 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Juan Luis ARSUAGA Ferreras''' ([[Madrido]], [[1954]]) estas hispana paleoantropologo. Estas doktoro en [[Biologio|Biologiaj Sciencoj]] en la [[Komplutensa Universitato de Madrido]] kaj [[profesoro]] de [[Paleontologio]] en la Fakultato de Geologiaj Sciencoj de tiu sama universitato.<ref>[https://www.boe.es/boe/dias/2001/02/03/pdfs/A04215-04215.pdf Resolución de 18 de enero de 2001, de la Universidad Complutense de Madrid, por la que se nombra a don Juan Luis Arsuaga Ferreras Catedrático de Universidad, del área de conocimiento de «Paleontología».] Alirita la 16an de julio 2020. </ref> Ekde julio de 2013 li estas scienca direktoro de la [[Muzeo de Homa Evoluo]] de [[Burgos]].<ref>[https://www.cyltv.es/Noticia/2A3D9D66-C0B9-C981-AE3F3F56991D6866/juan/luis/arsuaga/asume/direccion/artistica/meh Europa Press (2013) Juan Luis Arsuaga asume la dirección artística [sic] del MEH.] rtvcyl.es. (Konsultita la 16an de julio 2020) </ref> == Kariero == Li estas membro de la esplorteamo de la kuŝejoj de la [[Plejstoceno]] de la montaro [[Atapuerca]] ([[Provinco Burgoso]], [[Hispanio]]) ekde 1982, unue sub estreco de Emiliano Aguirre Enríquez kaj ekde 1991 kundirektoro kun José María Bermúdez de Castro kaj Eudald Carbonell Roura de la teamo kiu ricevis la [[Premioj Princo de Asturio|Premion Princo de Asturio de Scienca kaj Teknika Esplorado]] de [[1997]] kaj la Premion Castilla y León de Sociaj kaj Homaj Sciencoj de 1997. En 1999 li fondis la Fondaĵon Atapuerca. En 2002 li estis nomumita membro de la [[Usona Nacia Akademio de Sciencoj]].<ref>[http://www.nasonline.org/member-directory/members/20002212.html Juan Luis Arsuaga] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200808204206/http://www.nasonline.org/member-directory/members/20002212.html |date=2020-08-08 }} Member Directory. Usona Nacia Akademio de Sciencoj. Alirita la 16an de julio 2020</ref> La 30an de aprilo 2010 li estis nomumita doktoro ''[[Honoris Causa]]'', kune kun la aliaj du teamestroj, fare de la Universitato de Burgos.<ref>[https://www.ubu.es/unidad-de-protocolo/actos-academicos-solemnes/doctorado-honoris-causa/juan-luis-arsuaga-jose-maria-bermudez-de-castro-y-eudald-carbonell-2010 Doctores Honoris Causa Juan Luis Arsuaga, José María Bermúdez de Castro y Eudald Carbonell, 2010] Alirita la 16an de julio 2020. </ref> La trovitaĵoj de Atapuerca havigis al la scienca komunumo novan informon pri la unuaj homoj kiuj vivis en Eŭropo, inter kiuj elstaras la restaĵoj de nova [[homineno]], nome ''[[Homo antecessor]]'', datita el 900 000 jaroj.<ref> Parés, J. M.; Arnold, L.; Duval, M.; Demuro, M.; Pérez-González, A.; Bermúdez de Castro, J. M.; Carbonell, E.; Arsuaga, J. L. (2013). [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440313002197 «Reassessing the age of Atapuerca-TD6 (Spain): new paleomagnetic results».] Journal of Archaeological Science 40: 4586-4595. doi:10.1016/j.jas.2013.06.013. Alirita la 16an de julio 2020. </ref> == Kelkaj verkoj == === Scienca disvastigo === * Arsuaga, J. L. kaj Martínez, I. (1998) La Especie Elegida. Ediciones Temas de Hoy, Col. Tanto por Saber ISBN 978-84-7880-909-7 * Cervera, J.; Arsuaga, J. L.; Bermúdez de Castro, J. M.; Carbonell, E. kaj Trueba, J. (1998) Atapuerca. Un millón de años de historia. Plot Ediciones kaj Editorial Complutense ISBN 978-84-7491-629-4 * Arsuaga, J. L. (1999) El collar del Neandertal. Ediciones Temas de Hoy, Col. Tanto por Saber ISBN 978-84-7880-793-2 * Bermúdez de Castro, J. M.; Arsuaga, J. L., Carbonell, E. kaj Rodríguez, J. (Eds.) (1999) Atapuerca. Nuestros antecesores. Junta de Castilla y León ISBN 978-84-7846-871-3 * Arsuaga, J. L. (2001) El enigma de la esfinge. Plaza & Janés Editores, Col. Areté ISBN 978-84-01-34160-1 * Arsuaga, J. L. (2002) Los aborígenes. RBA Libros ISBN 978-84-7901-932-7 * Martínez, I. kaj Arsuaga, J. L. (2002) Amalur. Del átomo a la mente. Ediciones Temas de Hoy ISBN 978-84-8460-191-3 * Arsuaga, J. L.; Bermúdez de Castro, J. M.; Carbonell, E. kaj Trueba, J. (2003) Los primeros europeos: Tesoros de la sierra de Atapuerca. Junta de Castilla y León ISBN 978-84-9718-143-3 * Arsuaga, J. L. (2004) El mundo de Atapuerca. Plaza & Janés Editores ISBN 978-84-01-37895-9 * Arsuaga, Juan Luis; Martínez, Ignacio (2004). Atapuerca y la evolución humana. Fotografio: Javier Trueba. Barcelona: Fundació Caixa Catalunya. ISBN 84-89860-56-4. * Arsuaga, J. L. (2006) La saga humana. Editorial Edaf ISBN 978-84-414-1821-9 * Arsuaga, J. L. (2008) Mi primer libro de la prehistoria: Cuando el mundo era niño. Editorial Espasa ISBN 978-84-670-2938-2 * Arsuaga, J. L. (2009) El reloj de Mr. Darwin. Ediciones Temas de Hoy ISBN 978-84-8460-792-2 * Arsuaga, J. L. (2010) Elemental, queridos humanos". Ediciones Temas de hoy. Ilustraĵoj de Forges * Arsuaga, J. L. (2012) El primer viaje de nuestra vida. Ediciones Temas de Hoy ISBN 978-84-9998180-2 * Arsuaga, J. L. kaj Martín-Loeches, M. (2013) El sello indeleble. Pasado, presente y futuro del ser humano. Ediciones Debate, 424 pp. ISBN 9788499922485 * Arsuaga, J. L. (2019) Vida, la gran historia: Un viaje por el laberinto de la evolución === Fikcio === * Arsuaga, J. L. (2005) Al otro lado de la niebla. Santillana Ediciones Generales, S.A., Col. Suma de Letras ISBN 978-84-96463-16-5 == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.publico.es/entrevistas/juan-luis-arsuaga-paleoantropologo-atapuerca.html Arsuaga: "No corremos el riesgo de dejar de ser europeos, sino de ser alemanes"] Tre interesa intervjuo pri liaj personaj opinioj pri evolucio. En hispanlingva [[Público]]. {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Arsuaga, Juan Luis}} [[Kategorio:Hispanaj paleontologoj]] [[Kategorio:Hispanaj verkistoj]] ftc9nkgglkl5li5embxox2l8op061um 0 700486 9482753 9149543 2026-09-27T12:00:17Z Sj1mor 12103 9482753 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Jane WYMAN''' (denaske '''Sarah Jane Mayfield'''; 5 de januaro, 1917 – 10a de septembro, 2007)<ref name="official-release">[http://www.jane-wyman.com "Actress, Philanthropist Jane Wyman Dies"]. Jane-Wyman.com Alirita en la 10a de septembro, 2007.</ref> estis usona [[aktorino]], [[kantistino]], dancistino kaj filantropo. Ŝia kariero daŭris pli ol sep jardekoj. Ŝi estis la atinginto de la [[Oskar-premio]] al la Plej Bonkvalita Aktorino pro la filmo de 1948 nome ''Johnny Belinda''. Ŝi estis ankaŭ la unua edzino de la tiam aktoro [[Ronald Reagan]] (poste la 40a [[Prezidanto de Usono]]). Ili geedziĝis en 1940 kaj divorcis en 1948. La profesia kariero de Wyman ekis estante 16-jaraĝa en 1933, kiam ŝi subskribis kontrakton kun [[Warner Bros.]] Wyman sekvis la oftan praktikon tiaman kiam ŝi aldonis trui jarojn al sia aĝo. Ŝi ofte ludis la rolojn de la protagonistino, el kiuj stelulis kun William Hopper en ''Public Wedding'' (1937), kun Ronald Reagan kaj Eddie Albert en ''Brother Rat'' (1938) kaj ties pluigo ''Brother Rat and a Baby'' (1940), kun Dennis Morgan en ''Bad Men of Missouri'' (1941), kun [[Marlene Dietrich]] en ''[[Stage Fright (filmo, 1950)|Stage Fright]]'' (1950), kaj kun Sterling Hayden en ''So Big'' (1953). Ŝi estis ankaŭ opoziciantino de [[Rock Hudson]] en ''Magnificent Obsession'' (1954) kaj ''All That Heaven Allows'' (1955), ambaŭ reĝisoritaj de [[Douglas Sirk]]. Ŝi estis trifoje atingintino de [[Premio Ora Globo]]. Ŝi atingis daŭran sukceson en la [[televida seriego]] ''[[Falcon Crest]]'' (1981–1990), en kiu Wyman ludis la rolon de [[maliculo]] nome matriarko [[Angela Channing (Falcon Crest)|Angela Channing]]. Entute ŝi aperis en preskaŭ naŭdek filmoj, en 21 televidserioj, 6 radioprogramoj, ricevis kvar gravajn premiojn kaj estis nomumita aliajn ses fojojn. Wyman havas du stelojn en la [[Trotuaro de famo en Holivudo]]: unu por filmoj, en 6607 Hollywood Boulevard; kaj unu por televido, en 1620 Vine Street. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} * [https://www.nytimes.com/2007/09/11/movies/11wyman.html Jane Wyman, 90, Star of Film and TV, Is Dead] * {{IMDb name|943837}} * [http://www.townhall.com/columnists/MichaelReagan/2007/09/13/tough_love Tough Love] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080620133819/http://www.townhall.com/columnists/MichaelReagan/2007/09/13/tough_love |date=2008-06-20 }} Memoroj de Michael Reagan * [http://www.legacy.com/bostonglobe/DeathNotices.asp?Page=Lifestory&PersonID=94206135 Obituary] en ''[[Boston Globe]]'' * [http://www.virtual-history.com/movie/person/2883/jane-wyman Jane Wyman] en Virtual History {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Wyman, Jane}} [[Kategorio:Usonaj aktoroj]] j9eg2p5prqmmzxibq7k6yfdte9sjloo 0 700589 9483039 7528722 2026-09-28T07:52:32Z Baba79 118684 9483039 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo= prezidanto de [[Serbio]] | dosiero= flago-de-Serbio.svg | periodo = [[2017]] – | antaŭ= [[Tomislav Nikolić]] | post= ''elektota'' }} }} '''Aleksandar Vučić''' (en la [[serba]] [[cirile]] Александар Вучић, prononcata {{IFA|aleksǎːndar ʋǔtʃitɕ}}; naskita la 5-an de marto 1970) estas serba politikisto, kiu nuntempe funkcias ekde 2017 kiel la ŝtata prezidanto de Serbio. Post forlasado de la ultranaciisma Serba Radikala Partio en 2008, li fariĝis unu el la fondintoj de la popularisma konservativa Serba Progrespartio (SNS) kaj li estas la prezidanto de la partio ekde 2012. Vučić funkciis kiel la ĉefministro de Serbio en du oficperiodoj de 2014 ĝis 2016 kaj de 2016 ĝis 2017, same kiel la vicĉefministro de 2012 ĝis 2014. Krome, Vučić funkciis kiel membro de la serba parlamento, kiel ministro de informoj de 1998 ĝis 2000 kaj poste kiel ministro pri defendo de 2012 ĝis 2013. En aprilo 2017, Vučić estis elektita prezidanto kun pli ol 55% de la voĉoj en la unua balotoparto, tiel evitante duan balotoparton. Li formale ekoficis la 31-an de majo 2017, sukcedante [[Tomislav Nikolić]]. Lia ceremonia inaŭgura ceremonio okazis la 23-an de junio 2017. La {{daton|4|9|2020}} Aleksandar Vučić kaj la ĉefministro de [[Kosovo]] [[Avdullah Hoti]] subskribis kun perado de [[Usono]] [[:n:eo:Serbio kaj Kosovo normaligas ekonomiajn rilatojn helpe de Usono|interkonsenton pri normaligo de la ekonomiaj rilatoj]] inter ambaŭ landoj. La {{daton|3|4|2022}} Aleksandar Vučić venkis en la balotado en [[Serbio]] kaj pluestos prezidento. Vučić demisiis de la prezidanteco la 27-an de septembro 2026 kaj komencis la parlamentan kampanjon de sia partio kaj koalicio. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} [[dosiero:Встреча с Председателем Правительства Сербии Александром Вучичем.jpeg|eta|maldekstre|400px|<center>[[Vladimir Putin]], la ŝtata [[prezidanto de Rusio]] kun Aleksandar Vučić en la [[moskva Kremlo]]]] {{projektoj|n=Kategorio:Aleksandar Vuĉiĉ}} {{ĝermo|serbo|politikisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Vucic, Aleksandar}} [[Kategorio:Serbaj politikistoj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Serbio]] 1clk1ev4mpvud6lima3x2ustfgsc4nl 9483040 9483039 2026-09-28T07:53:28Z Baba79 118684 9483040 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo= prezidanto de [[Serbio]] | dosiero= flago-de-Serbio.svg | periodo = [[2017]] – | antaŭ= [[Tomislav Nikolić]] | post= ''elektota'' }} }} '''Aleksandar Vučić''' (en la [[serba]] [[cirile]] Александар Вучић, prononcata {{IFA|aleksǎːndar ʋǔtʃitɕ}}; naskita la 5-an de marto 1970) estas serba politikisto, kiu estis de 2017 ĝis 2026 la ŝtata prezidanto de Serbio. Post forlasado de la ultranaciisma Serba Radikala Partio en 2008, li fariĝis unu el la fondintoj de la popularisma konservativa Serba Progrespartio (SNS) kaj li estas la prezidanto de la partio ekde 2012. Vučić funkciis kiel la ĉefministro de Serbio en du oficperiodoj de 2014 ĝis 2016 kaj de 2016 ĝis 2017, same kiel la vicĉefministro de 2012 ĝis 2014. Krome, Vučić funkciis kiel membro de la serba parlamento, kiel ministro de informoj de 1998 ĝis 2000 kaj poste kiel ministro pri defendo de 2012 ĝis 2013. En aprilo 2017, Vučić estis elektita prezidanto kun pli ol 55% de la voĉoj en la unua balotoparto, tiel evitante duan balotoparton. Li formale ekoficis la 31-an de majo 2017, sukcedante [[Tomislav Nikolić]]. Lia ceremonia inaŭgura ceremonio okazis la 23-an de junio 2017. La {{daton|4|9|2020}} Aleksandar Vučić kaj la ĉefministro de [[Kosovo]] [[Avdullah Hoti]] subskribis kun perado de [[Usono]] [[:n:eo:Serbio kaj Kosovo normaligas ekonomiajn rilatojn helpe de Usono|interkonsenton pri normaligo de la ekonomiaj rilatoj]] inter ambaŭ landoj. La {{daton|3|4|2022}} Aleksandar Vučić venkis en la balotado en [[Serbio]] kaj pluestos prezidento. Vučić demisiis de la prezidanteco la 27-an de septembro 2026 kaj komencis la parlamentan kampanjon de sia partio kaj koalicio. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} [[dosiero:Встреча с Председателем Правительства Сербии Александром Вучичем.jpeg|eta|maldekstre|400px|<center>[[Vladimir Putin]], la ŝtata [[prezidanto de Rusio]] kun Aleksandar Vučić en la [[moskva Kremlo]]]] {{projektoj|n=Kategorio:Aleksandar Vuĉiĉ}} {{ĝermo|serbo|politikisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Vucic, Aleksandar}} [[Kategorio:Serbaj politikistoj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Serbio]] mmt1524jt1g4mp6fs3kxxra4otmn1p5 0 700591 9482793 9223102 2026-09-27T12:34:22Z Sj1mor 12103 9482793 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} La '''Sudana Revolucia Fronto''' ({{lang-ar|الجبهة الثورية السودانية}}, latinliterigo laŭ la sistemo [[DMG]] ''Al-Jabhat Al-Thawriyat Al-Sudan'') estas alianco inter sudanaj frakcioj kreita kontraŭ la registaro de prezidanto [[Omar al-Baŝir]]. Ĝi estis deklarita la 12-an de novembro 2011, post pluraj monatoj da subteno de ribelaj grupoj en [[Darfuro]] por la Sudana Popola Liberiga Movado-Norda en la konflikto pri la landaj provincoj [[Suda Kurdufano]] kaj [[Blua Nilo (subŝtato)|Blua Nilo]]. <!-- == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} --> == Vidu ankaŭ == * [[Milito en Darfuro]] * [[Internacia reago al la milito en Darfuro]] * [[Liberiga Armeo de la Sudana Popolo]] * [[Misio de Unuiĝintaj Nacioj kaj Afrika Unio en Darfuro]] {{Projektoj|n=Kategorio:Sudana Revolucia Fronto}} <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} --> {{Ĝermo|Sudano}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Politiko de Sudano]] [[Kategorio:Milito en Darfuro]] [[Kategorio:Politiko de Sud-Sudano]] [[Kategorio:Ribelaj grupoj en Sudano]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 2011]] e2530phnt96ecr7rkqiebbhfs2fjau1 4 706055 9483091 9482751 2026-09-28T10:47:36Z MediaWiki message delivery 89331 /* Teknikaj Novaĵoj: 2026-40 */ nova sekcio 9483091 wikitext text/x-wiki == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/50|Tech News: 2018-50]] == <section begin="technews-2018-W50"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/50|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 11 December. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 12 December. It will be on all wikis from 13 December ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20181212T16 12 December at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * New accounts will need passwords that are at least 8 characters long. Admins, interface admins, bureaucrats, oversighters, CentralNotice admins, global renamers, check users, stewards and some other user groups will need passwords that are at least 10 characters long. This is because an attacker could cause damage to the wikis if they took over these accounts. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Security_Team/Password_strengthening_2019][https://meta.wikimedia.org/wiki/Password_policy] * When you hover over a footnote it will show you the reference as a pop-up. This is so you don't have to jump down to the bottom of the page to see a reference. This will happen in 2019. Some wikis already have gadgets that do this. You will be able to turn it off. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/50|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W50"/> 17:34, 10 dec. 2018 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18699559 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/51|Tech News: 2018-51]] == <section begin="technews-2018-W51"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 7 January 2019. '''Recent changes''' * Some templates that show notices about the content of the page will now be shown on the mobile website. In many cases they were hidden before. [https://www.mediawiki.org/wiki/Reading/Web/Projects/Mobile_Page_Issues][https://phabricator.wikimedia.org/T210553] * Admins can no longer unblock themselves, except for self-blocks. A blocked admin can block the user who blocked them but no one else. This is so no one can block all admins on a wiki without being stopped. [https://phabricator.wikimedia.org/T150826] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ParserMigration|ParserMigration extension]] has been removed. It compared the result of two versions of the MediaWiki wikitext parsing pipeline. It was used when we moved to the [[mw:Special:MyLanguage/RemexHtml|Remex parsing library]] instead of [[mw:Parsing/Replacing Tidy|Tidy]]. '''Problems''' * <code><nowiki><ref></nowiki></code> tags can use parameters such as "name" or "group". For example <code><nowiki><ref name="adams" group="books"></nowiki></code>. If a <code><nowiki><ref></nowiki></code> tag has more than two parameters all parameters are ignored. You don't get a warning that they don't work. This will soon be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T211576] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 18 December. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 19 December. It will be on all wikis from 20 December ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20181219T16 19 December at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps|Android app team]] are working on making it easier to edit on mobile phones. You can [[mw:Android editing features|read more]] about these plans. If you have an Android phone and speak at least two languages you can help testing in English. Tell [[:m:User:Dchen (WMF)|Dchen (WMF)]] you want to be part of the testing by writing on her talk page or email her. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] <code>tiles.wmflabs.org</code> and <code>wma.wmflabs.org</code> will stop working. They have no maintainers and run an old operating system. Tools which use it could stop working. This includes [[:w:en:Mapnik|the mapnik gadget]], hill shading, and hike and bike layers. New maintainers could help out and keep it going. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2018-December/091216.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/51|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W51"/> 20:35, 17 dec. 2018 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18718987 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/02|Tech News: 2019-02]] == <section begin="technews-2019-W02"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/02|Translations]] are available. ''Tech News writers, editors and translators wish you a pleasant 2019 year.'' '''Recent changes''' * RelatedSites extension has been undeployed. It was used to create interwiki links on Wikivoyage, now handled by Wikidata. [https://phabricator.wikimedia.org/T128326] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] MediaWiki logstash logging is moving to a new infrastructure. This is an ongoing deployment. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/File:Logging_infrastructure_design_document.pdf] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [https://codesearch.wmflabs.org codesearch.wmflabs.org] has been updated, with new and updated repositories and a new search options for code. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2019-January/002045.html] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] On several wikis, an account named "{{int:abusefilter-blocker}}" has been created on December 17 to perform some technical maintenance on AbuseFilter. This account has sysop rights but it's a system user and no human can use it. The account already existed on wikis where AbuseFilter can perform blocks, which are issued using this account. See [[:phabricator:T212268|T212268]] for more information and future plans. '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]], the "{{int:abusefilter-action-throttle}}" action takes three parameters: count, period and groups. They must now strictly respect the requirements listed [[:mw:Extension:AbuseFilter/Actions#Throttling|on mediawiki.org]]. A list of broken filters is [[:phabricator:P7956|on Phabricator]]. If you're familiar with AbuseFilter, please take a look and fix them. [https://phabricator.wikimedia.org/T209565] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from January 8. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from January 9. It will be on all wikis from January 10 ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * Search Platform Office Hours is rescheduled to January 9. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2019-January/091280.html Check the details] for time and date. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/02|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W02"/> 18:30, 7 jan. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18759682 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/03|Tech News: 2019-03]] == <section begin="technews-2019-W03"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/03|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now use [[:w:en:Google Translate|Google Translate]] in the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|content translation tool]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T90208][https://wikimediafoundation.org/2019/01/09/you-can-now-use-google-translate-to-translate-articles-on-wikipedia/] * You can now add [[mw:Special:MyLanguage/Help:File captions|captions]] to files on Commons. Captions are short descriptions of the file. They can be translated to all languages we use. They can't use wikitext markup. * Earlier a [[:w:en:Attribute (computing)|quoted HTML attribute]] had to be followed by a space. Now it doesn't. This means that some pages could look different when you save them even if you didn't edit that part of the text. [https://www.mediawiki.org/wiki/Topic:Uqhg1it7nojfnjfg][https://github.com/wikimedia/mediawiki/commit/59bb8864a23f3df120789c7619ef07acefa27b9c] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Templates with [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|<nowiki><templatestyles></nowiki>]] could not show the difference between the live template and the [[w:en:Sandbox (software development)|sandbox]] version when they were tested. This has now been fixed. <nowiki><templatestyles></nowiki> has a new <code>wrapper</code> parameter now. You can use it for selectors like <code dir="ltr">.mw-parser-output <nowiki><wrapper parameter value> <selector from CSS page></nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T200441] '''Problems''' * When you see an edit in the recent changes feed or in the history of a page some of them have [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tags|tags]]. Some tags are added automatically. You can also add tags manually. Tags for edits that have been added manually can be edited. This didn't work for a little while. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T212703] '''Changes later this week''' *You can move files from your wiki to Wikimedia Commons and keep the file history with the new [[m:WMDE Technical Wishes/Move files to Commons|FileExporter]]. It will be a [[mw:Special:MyLanguage/Beta Features|beta feature]] on all wikis from 16 January. If you want to test it you [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|activate it]] and check [[m:WMDE Technical Wishes/Move files to Commons/Configuration file documentation|your wiki's configuration file]]. * Users who could cause more damage to the wikis if someone took over their account have to have more secure passwords. This includes administrators and other user groups. They can't use passwords that are in a list of common passwords. Accounts with common passwords are easy to take over. The list of common passwords was made longer a few weeks ago and has a different error message. Some user groups have been added to those who can't use common passwords. This is to protect all accounts with user rights that could cause damage. [https://gerrit.wikimedia.org/r/#/c/operations/mediawiki-config/+/481115/] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] variable <code>minor_edit</code> has been removed. It was deprecated in 2016. Now you can't use it. You can fix the filters using it. You can find them if you use the search bar on [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from January 15 <section end="technews-2019-W03"/> 17:55, 14 jan. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18781471 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/04|Tech News: 2019-04]] == <section begin="technews-2019-W04"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/04|Translations]] are available. '''Tech News''' * Some people did not get last week's issue of Tech News. This was because of a problem with [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|MassMessage]]. If you did not get last week's issue, you can [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/03|read it on Meta]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T213942] '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|content translation tool]] can now use [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/V2|version 2]] as the default version for users who turned on the [[mw:Special:MyLanguage/Beta Features|beta feature]]. For example it adds the tracking category <code>{{int:cx-unreviewed-translation-category}}</code> to translations that might have used machine translations without fixing the problems. This is so others can find them. You can find this category in <code>Special:TrackingCategories</code> on Wikipedias. * [https://mediawiki2latex-large.wmflabs.org https://mediawiki2latex-large.wmflabs.org] can now convert collects of up to 800 pages to [[:w:en:PDF|PDF]], [[:w:en:EPUB|EPUB]] or [[:w:en:OpenDocument|ODT]]. Previously this was 200 pages. '''Problems''' * When a template was edited with the visual editor, it would sometimes put all information on one line. This makes it difficult to read for editors who use the wikitext editor. It also makes it more difficult to see what happened in a diff. This problem affected edits made between 8 and 17 January and is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T213922] * [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|MassMessage]] is used to post a message to many pages. It has not been working reliably. Some messages have not been posted to everyone. [https://phabricator.wikimedia.org/T213942][https://phabricator.wikimedia.org/T139380] * Because of a database problem that had to be fixed immediately you could not edit most wikis for a couple of minutes on 17 January (UTC). This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T213858] '''Changes later this week''' * You will be able to use [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|template styles]] in the <code>Module</code> namespace. [https://phabricator.wikimedia.org/T200914] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 22 January. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 23 January. It will be on all wikis from 24 January ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190123T16 23 January at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/04|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W04"/> 20:33, 21 jan. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_targets/1&oldid=18802322 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/05|Tech News: 2019-05]] == <section begin="technews-2019-W05"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/05|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Wikimedia servers use [[:w:en:HHVM|HHVM]] to run the [[:w:en:PHP|PHP]] code. They are [[mw:Wikimedia Technology/Annual Plans/FY2019/TEC4: PHP7 Migration/Goals|going to use PHP7]] and stop using HHVM. You can test PHP7 with a [[mw:Special:MyLanguage/Beta Features/PHP7|new beta feature]]. That way you can [[mw:Talk:Beta Features/PHP7|help find and report]] problems. '''Problems''' * When someone moves a page to a name that already exists that page that had the name the article is moved to is deleted. For a couple of months this didn't always work. Some users saw an error message instead. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T210739] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190130T16 30 January at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/05|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W05"/> 18:15, 28 jan. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18821217 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/06|Tech News: 2019-06]] == <section begin="technews-2019-W06"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/06|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * It was easy to untick a box by accident in [[Special:Preferences|Special:Preferences]]. This will now be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T213517] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 5 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 6 February. It will be on all wikis from 7 February ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190206T16 6 February at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/06|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W06"/> 17:12, 4 feb. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18846213 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/07|Tech News: 2019-07]] == <section begin="technews-2019-W07"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/07|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can use the <code>[[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for mobile friendly articles on Wikimedia wikis#Making page issues (ambox templates) mobile friendly|ambox]]</code> [[:w:en:Cascading Style Sheets|CSS]] class to show page issues to mobile readers. When you use <code>ambox</code> there are [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for mobile friendly articles on Wikimedia wikis#Making page issues (ambox templates) mobile friendly|classes]] you can use. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 12 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 13 February. It will be on all wikis from 14 February ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190213T16 13 February at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/07|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W07"/> 18:46, 11 feb. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18862544 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/08|Tech News: 2019-08]] == <section begin="technews-2019-W08"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When you [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thank]] someone on the mobile web you will now have two seconds to cancel the thank. This is in case you clicked on the thank button by accident. [https://phabricator.wikimedia.org/T63737] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 19 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 20 February. It will be on all wikis from 21 February ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190220T16 20 February at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * There is a proposal to add a red link to mobile search results if there is no page with that name. This is how it works on desktop. You can [[mw:Talk:Readers/Web/Advanced mobile contributions|leave feedback]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T211006] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/08|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W08"/> 23:14, 18 feb. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18883065 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/09|Tech News: 2019-09]] == <section begin="technews-2019-W09"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/09|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a [https://itunes.apple.com/WebObjects/MZStore.woa/wa/viewSoftware?id=324715238&mt=8 new version] of the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS FAQ|iOS Wikipedia app]]. It has for example [[:w:en:Syntax highlighting|syntax highlighting]] and new toolbars to make it easier to write wikitext. It also has night mode, a find-on-page function and other things. You can [[mw:Talk:Wikimedia Apps|give feedback and suggestions]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/iOS/Editing_program] '''Changes later this week''' * When you look at your watchlist or the recent changes page you can use the [[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|new filters for edit review]]. There you can choose tags to filter different edits. Empty tags will no longer be shown. [https://phabricator.wikimedia.org/T182219] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 26 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 27 February. It will be on all wikis from 28 February ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190227T16 27 February at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps|Wikipedia app]] for Android will invite users to add Wikidata descriptions to Wikidata objects that have Wikipedia articles but no Wikidata descriptions. It will only invite users who have added a number of Wikidata descriptions in the app without being reverted. This is to avoid spam and bad edits. You can [[mw: Wikimedia Apps/Team/Android/AppEditorTasks|read more]] and [[mw:Talk:Wikimedia_Apps/Team/Android/AppEditorTasks|leave feedback]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/09|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W09"/> 21:17, 25 feb. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18898106 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/10|Tech News: 2019-10]] == <section begin="technews-2019-W10"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/10|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 5 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 6 March. It will be on all wikis from 7 March ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190306T16 6 March at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * You can [[mw:Talk pages consultation 2019/Participant group sign-up|give feedback]] on the future of talk pages. * The mobile website will use the standard [[:w:en:Font|fonts]] on your computer or phone instead of a generic font. This will make it easier to read text in many scripts. [https://www.mediawiki.org/wiki/Design/Projects/Improve_mobile_reading_experience][https://phabricator.wikimedia.org/T175877] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/10|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W10"/> 16:38, 4 mar. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18912959 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/11|Tech News: 2019-11]] == <section begin="technews-2019-W11"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/11|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Pages can use [[:wikidata:Property:P625|geocoordinates]] from Wikidata with the <code>mw.wikibase.entity:formatStatements</code> [[w:Lua (programming language)|Lua]] function or the <code>#statements</code> [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parser functions|parser function]]. If they do, they will now be shown using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#<maplink>|a Kartographer <code><maplink></code>]] if the wiki can use Kartographer. You can report bugs or ask questions [[phab:T210926|on Phabricator]]. * There is now an [[:wikitech:EventStreams|EventStream]] to see when [https://stream.wikimedia.org/?doc#!/Streams/get_v2_stream_page_links_change links are added or removed] on Wikimedia wikis. You can read the [[phab:T115119|discussions and plans]]. '''Problems''' * Some wikis will not be able to edit for a short period of time on 19 March ([[:w:en:Coordinated Universal Time|UTC]]). This will start at [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190319T15 15:00 UTC]. It will last up to 15 minutes but probably shorter. You can [[phab:T217441|see the list of affected wikis]]. This is because of network maintenance. You can still read the wikis. * Editors who use Firefox to edit with the visual editor had a problem with copying text. When they tried to select text that included footnotes, templates or block images in the middle they would often only get part of the text. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T214976] * Some maps didn't work for a while on 8 March. This has been fixed. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20190308-wdqs][https://phabricator.wikimedia.org/T217898] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 12 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 13 March. It will be on all wikis from 14 March ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190313T16 13 March at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/11|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W11"/> 19:29, 11 mar. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18925338 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/12|Tech News: 2019-12]] == <section begin="technews-2019-W12"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/12|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * When you use [[:m:Help:Reverting#Advanced features|rollback]] you will be able to get a confirmation prompt on most wikis. It asks you if you wanted to do the rollback. This is to avoid misclicks. You will have to [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|opt in]] to get it. On German Wikipedia it will be an opt-out feature from 28 March. [https://phabricator.wikimedia.org/T199534][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Rollback] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 19 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 20 March. It will be on all wikis from 21 March ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190320T16 20 March at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * Admins will be able to block someone from editing a page or a namespace. This already works on a few Wikimedia wikis. You can [[m:Special:MyLanguage/Community health initiative/Partial blocks|read more]]. If your wiki wants to be an early tester of this, you can [[m:Talk:Community health initiative/Partial blocks|tell the developers]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2018-August/090842.html] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[:wikitech:Help:Toolforge|Toolforge]] will [[:wikitech:News/Toolforge Trusty deprecation|shut down the Ubuntu Trusty job grid]]. This will happen the week of 25 March. Tools that use this grid needs to be moved to the new Debian Stretch job grid. If they haven't, they will be taken offline. Maintainers can restart the tools later. Users may not be able to use them in the meanwhile. You can see a [[:toolforge:trusty-tools/|list of affected tools]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/12|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W12"/> 19:44, 18 mar. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18939566 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/13|Tech News: 2019-13]] == <section begin="technews-2019-W13"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/V2|new version of the content translation tool]] will be used for all new translations. The older version will still be used for translations that were started with it. Most users won’t see any change. More than 80% of the published translations are already using the new version. [https://phabricator.wikimedia.org/T212646] '''Problems''' * There was a problem with editing with [[:w:en:Safari (web browser)|Safari]] on [[:w:en:IOS|iOS]]. When you wrote an edit summary you couldn't save the edit. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T218352] * The editing toolbar sometimes disappears when you scroll on [[:w:en:IOS|iOS]] devices. This will be fixed soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T218414] * Wikis can [[mw:Special:MyLanguage/Help:System message|over-ride interface messages]] on-wiki. A problem meant that sometimes an old versions of any changed messages were shown instead. This included the sitenotice and other important parts of the interface. This was fixed at around 2019-03-22 16:00 (UTC). Logged-out users may still get the wrong message. Purging the page should fix it for them. [https://phabricator.wikimedia.org/T218918] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 26 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 27 March. It will be on all wikis from 28 March ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190327T16 27 March at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/13|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W13"/> 18:05, 25 mar. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18947493 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/14|Tech News: 2019-14]] == <section begin="technews-2019-W14"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/14|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Notifications|Notifications]] tell you about things that happen on the wiki. You can turn on notifications about [[mw:Special:MyLanguage/Help:Notifications/Notifications_types#echo-category-title-article-linked|new links to pages you created]]. For performance reasons you can no longer get e-mails about this. [https://phabricator.wikimedia.org/T219444] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 2 April. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 3 April. It will be on all wikis from 4 April ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190403T16 3 April at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/14|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W14"/> 16:29, 1 apr. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18980992 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/15|Tech News: 2019-15]] == <section begin="technews-2019-W15"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * More wikis are now testing visual editor section editing for mobile users. You can [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor on mobile/Section editing|read more]]. * Admins on French and Polish Wikipedia can [[m:Community health initiative/Partial blocks|block someone from editing a page or a namespace]]. If your wiki wants to get these blocks before they are available to all wikis, you can [[m:Talk:Community health initiative/Partial blocks|tell the developers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T219327][https://phabricator.wikimedia.org/T219218] '''Problems''' * You will be able read but not edit most wikis for 30 minutes on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190411T05 11 April at 05:00 (UTC)]. This is because of a hardware problem. You can [[phab:T220080|see a list of the affected wikis]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2019-April/091900.html] * A map update caused some problems on 29 March and 30 March. It was rolled back. [https://phabricator.wikimedia.org/T217087] * Pages on some Wikivoyages had problems with the top headline. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T97891#5079408] '''Changes later this week''' * When you add an edit summary the VisualEditor will search your recent edit summaries in case you want to re-use one. This works in both the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User guide|visual]] and [[mw:Special:MyLanguage/2017 wikitext editor|wikitext]] modes on desktop. It also works [[mw:VisualEditor on mobile|on the mobile site]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T50274] * The Wikimedia wikis will get a [[:w:en:URL shortening|URL shortener]]. This will work from 11 April. You can [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|read more]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2019-April/012893.html] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The <code><nowiki>{{REVISIONID}}</nowiki></code> magic word will no longer work. This is for performance reasons. When you preview a page it will return <code>""</code> (empty string). When you read a page it will return <code>"-"</code> (dash). For now this will only affect content namespaces. [https://phabricator.wikimedia.org/T137900] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 9 April. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 10 April. It will be on all wikis from 11 April ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190410T15 10 April at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * You will be able to preview references. This means that when you hover over the link you will get a popup that shows you a preview of the reference. It will work much like [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|page previews]]. This is so you don't have to go to the bottom of the page to see a reference. This will now be available as a beta feature on German and Arabic Wikipedia. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews][https://phabricator.wikimedia.org/T67114] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The Wikidata [[:w:en:JSON|JSON]] output will change. Empty containers will be serialised as empty objects. This is a breaking change that will affect tools that use JSON outputs and APIs. It will happen on 30 April. You can [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2019-April/012891.html read more and see how to test your code]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/15|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W15"/> 18:24, 8 apr. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18988936 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/16|Tech News: 2019-16]] == <section begin="technews-2019-W16"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/16|Translations]] are available. '''Recent changes''' *All wikis now have the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:TemplateWizard|TemplateWizard]] for the wikitext editor. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 16 April. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 17 April. It will be on all wikis from 18 April ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190417T15 17 April at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * Wikidata will get a new [[:wikidata:Help:Property constraints portal#Constraint statements on properties|constraint status]] called <code> suggestion</code>. This [[mailarchive:wikidata/2019-April/012911.html|will change]] how the <code>WikibaseQualityConstraints</code> constraint checking API works. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2019-April/012910.html][https://phabricator.wikimedia.org/T204439] * You can test the [[c:Commons:Structured data/Get involved/Feedback requests/Depicts testing|<code>depicts</code> property]] for structured data on Commons. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/16|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W16"/> 23:00, 15 apr. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19011282 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/17|Tech News: 2019-17]] == <section begin="technews-2019-W17"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/AdvancedSearch|advanced search]] function [[:w:en:URL|URL]] now shows which namespaces you search in. The namespace field is collapsed by default on the search page. You can also [[gerrit:plugins/gitiles/mediawiki/extensions/AdvancedSearch/+/refs/heads/master/docs/adding_fields.md|add new fields]] to the search interface through a [[:w:en:Hooking|hook]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T217445][https://phabricator.wikimedia.org/T217443][https://phabricator.wikimedia.org/T217446] * The wikis now look slightly different in the mobile web version. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2019-April/091978.html] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190423T15 23 April at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * Wikipedia articles will have the <code>[https://schema.org/sameAs sameAs]</code> [https://schema.org/Property meta property]. It adds structured data. This makes it easier for search engines to find Wikipedia articles. It also makes it easier to reuse content. There will an [[:w:en:A/B testing|A/B test]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Reading/Seach_Engine_Optimization/sameAs_test][https://phabricator.wikimedia.org/T209306] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/17|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W17"/> 19:08, 23 apr. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19030007 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/18|Tech News: 2019-18]] == <section begin="technews-2019-W18"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="eo" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/18|Translations]] are available. '''Lastaj ŝanĝoj''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps|Wikipedia app]] for Android now invites users to add Wikidata descriptions to Wikidata objects that have Wikipedia articles but no Wikidata descriptions. It will only invite users who have added a number of Wikidata descriptions in the app without being reverted. This is to avoid spam and bad edits. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/AppEditorTasks][https://phabricator.wikimedia.org/T205125] '''Problemoj''' * Tech News was late last week because of a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:MassMessage|MassMessage]] bug. Other newsletters had the same problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T221570] '''Changes later this week''' * You will see when you last refreshed the recent changes page. This is so you can see how recent the changes are. [https://phabricator.wikimedia.org/T200353] * When you write a comment in [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions|Structured Discussions]] but have not posted it yet your [[:w:en:Web browser|web browser]] will save it in <code>[[:w:en:Web storage#Local and session storage|local storage]]</code> instead of <code>[[:w:en:Web storage#Local and session storage|session storage]]</code>. This means you do not lose them even if you close your web browser. Structured Discussions used to be called Flow. [https://phabricator.wikimedia.org/T93612] * You will be able to turn off [[mw:Special:MyLanguage/Help:Notifications/Notifications types#Milestone|milestone notifications]]. Milestone notifications congratulate you when you have made certain numbers of edits. [https://phabricator.wikimedia.org/T169924] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2019-04-30|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2019-05-01|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2019-05-02|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190501T15 {{#time:j xg|2019-05-01|{{PAGELANGUAGE}}}} at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The Wikidata <code>wb_terms</code> table will be dropped. This will affect some Wikidata tools. They need to be updated. The table has become too big which is causing problems. This will happen on 29 May. You can [[mailarchive:wikidata/2019-April/012987.html|read more]]. You can ask for help if you need it. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Wikimedia wikis will soon use a token when you log out. This changes how the API works. Some tools might need to be updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T25227] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/18|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W18"/> 22:27, 29 apr. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19046269 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/19|Tech News: 2019-19]] == <section begin="technews-2019-W19"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="eo" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/19|Translations]] are available. '''Problemoj''' * [[Special:Watchlist|Special:Watchlist]] can show the wrong information. It does not always show which edits are read and which are unread. The developers are working on solving the problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T218511] '''Ŝanĝoj okazontaj poste ĉi-semajne''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Ripetiĝanta ero]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2019-05-07|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2019-05-08|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2019-05-09|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Kunvenoj''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Ripetiĝanta ero]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Altnivela ero]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190507T15 {{#time:j xg|2019-05-08|{{PAGELANGUAGE}}}} at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/19|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W19"/> 16:27, 6 maj. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19073915 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/20|Tech News: 2019-20]] == <section begin="technews-2019-W20"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/20|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 14 May. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 15 May. It will be on all wikis from 16 May ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190514T15 15 May at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/20|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W20"/> 00:48, 14 maj. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19091659 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/21|Tech News: 2019-21]] == <section begin="technews-2019-W21"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The report for phase 1 of the talk pages consultation 2019 [[mw:special:MyLanguage/Talk pages consultation_2019/Phase 1 report|has been published]]. Communities are invited to [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages consultation 2019/Participant group sign-up#Phase2|start phase 2 of the consultation]] on their wikis. '''Problems''' * File descriptions for files from Commons were not shown properly on other Wikimedia wikis for a few days. For example the image descriptions and license information were missing. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T222935][https://phabricator.wikimedia.org/T222954] * Some diffs show an error message when you try to see them. The developers are working on fixing it. It could be because of some edit comments. [https://phabricator.wikimedia.org/T222857][https://phabricator.wikimedia.org/T222628] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2019-05-21|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2019-05-22|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2019-05-23|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190521T15 {{#time:j xg|2019-05-22|{{PAGELANGUAGE}}}} at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The [[mw:Content translation/V2|content translation tool]] on Wikipedia can use machine translations. There is a system to stop translations where the editors do not fix machine translation mistakes. This warns or stops them if they seem to just copy what the machine translation gives them. If this system is too strict or not strict enough you can [[mw:Talk:Content translation|tell the language team]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Content_translation/Translating/Translation_quality] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The Wikidata <code>wbeditentity</code> [[:w:en:Application programming interface|API]] endpoint will remove all aliases if the request includes an empty alias. This is how it supposed to work. It has not been working this way because of a bug. This will start on 12 June. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2019-May/013051.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/21|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W21"/> 13:04, 20 maj. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19108030 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/22|Tech News: 2019-22]] == <section begin="technews-2019-W22"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/22|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Big changes to the [[w:en:Replication (computing)|replica database]] will happen on 3 June. Some tools on [[:wikitech:Help:Cloud Services Introduction|Cloud Services]] will stop working if the maintainers do not update them to use the new schema. This probably affects tools that query for revisions or log entries made by a user. [https://phabricator.wikimedia.org/T223406][https://lists.wikimedia.org/pipermail/cloud-announce/2019-May/000172.html] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 28 May. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 29 May. It will be on all wikis from 30 May ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190529T15 29 May at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/22|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W22"/> 15:33, 27 maj. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19120221 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/23|Tech News: 2019-23]] == <section begin="technews-2019-W23"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now write all special letters in all African Wikipedia languages. This works in the desktop version. [https://aharoni.wordpress.com/2019/05/25/happy-africa-day-keyboards-for-all-african-wikipedia-languages/] * There is now a field called <code>[[:c:Commons:Depicts|depicts]]</code> on Commons. This is a way to show what is in a picture with the help of Wikidata. It is still in development. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Village_pump#Adding_qualifiers_to_Depicts] * Some tools on Toolforge may break on or after 3 June because of database changes. Maintainers should update their tools to use the new schema. [https://phabricator.wikimedia.org/T223406][https://lists.wikimedia.org/pipermail/cloud-announce/2019-May/000172.html] '''Problems''' * You will be able to read but not to edit Wikimedia Commons for 30 minutes on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190619T05 19 June at 05:00 (UTC)]. This is to fix a hardware problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T224516] '''Changes later this week''' * Some wikis have one tab for the visual editor and one tab for a wikitext editor. Others wikis just have one tab. If your wiki has two tabs, clicking a link to create a new page has always opened a wikitext editor. It will now open the editor you used the last time you edited. [https://phabricator.wikimedia.org/T223793] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 4 May. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 5 May. It will be on all wikis from 6 May ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190605T15 5 May at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/23|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W23"/> 15:24, 3 jun. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19133752 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/24|Tech News: 2019-24]] == <section begin="technews-2019-W24"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When you create a PDF from a page on the wiki this is now done by [[mw:Proton|Proton]]. Before this we used [[mw:Electron|Electron]]. It should look the same but work better. Both use Chromium. This is a different system from when you collect several articles into a book and make a PDF from them. [https://phabricator.wikimedia.org/T210651][https://phabricator.wikimedia.org/T186748] * The Flagged Revisions extension now uses the standard OOUI icons. There will be additional minor fixes for positioning in the next deployment. [https://phabricator.wikimedia.org/T155878] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Bots and other scripts that do not set an identifiable [[m:Special:MyLanguage/User-Agent policy|User-Agent]] may find their requests strictly rate-limited until they identify themselves properly. [https://phabricator.wikimedia.org/T224891] '''Problems''' * Please check if the Flagged Revisions configuration on your wiki is as you expect (or as it was a few weeks ago). If not, please [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/?projects=Wikimedia-Site-Requests%2CMediaWiki-extensions-FlaggedRevs report it]. [https://phabricator.wikimedia.org/T225144] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190612T15 12 June at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/24|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W24"/> 17:06, 10 jun. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19143311 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/25|Tech News: 2019-25]] == <section begin="technews-2019-W25"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/25|Translations]] are available. '''Problems''' * You will be able to read but not to edit Wikimedia Commons for 30 minutes on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190619T05 19 June at 05:00 (UTC)]. This is to fix a hardware problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T224516] '''Changes later this week''' * [[:w:en:MIDI|MIDI]] files can soon be played without the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]]. You can then add them with <code><nowiki>[[File:Filename.midi]]</nowiki></code>. Later <code>override_midi</code> and <code>override_audio</code> will stop working. Instead you will need to add the MIDI file below the music score. [https://phabricator.wikimedia.org/T135597] * A new video player will soon replace the old one. You will be able to enable it as a beta feature in [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|your preferences]]. It will later be enabled for everyone if there are no big problems. [https://phabricator.wikimedia.org/T148103] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 18 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 19 June. It will be on all wikis from 20 June ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190619T15 19 June at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Some gadgets and user scripts still use the old <code>wgEnableAPI</code> and <code>wgEnableWriteAPI</code> values. These values are always true. They will soon be removed. This might break the gadgets and scripts. You should fix your gadgets to not use these values. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/core/+/504076] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/25|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W25"/> 20:37, 17 jun. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19152213 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/26|Tech News: 2019-26]] == <section begin="technews-2019-W26"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/26|Translations]] are available. '''Problems''' * The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.10|new version]] of MediaWiki for last week was not fully released due to issues. It was removed from most wikis on Tuesday and from test wikis on Thursday. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2019-June/092212.html] * Most wikis were slow and then briefly read-only last week due to one of the database servers having a problem. It is now replaced. [https://phabricator.wikimedia.org/T225981] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 25 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 26 June. It will be on all wikis from 27 June ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * You can watch or join the next [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2019-June/092210.html Wikimedia Language showcase]. It will be about the usage of Machine Translation in Wikimedia projects. The showcase will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190626T13 26 June at 13:00 (UTC)]. A recording will be kept for later viewing * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190626T15 26 June at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/26|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W26"/> 17:29, 24 jun. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19168431 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/27|Tech News: 2019-27]] == <section begin="technews-2019-W27"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The development of [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Bridge|Wikidata Bridge]] has started. The goal is to allow Wikidata edits from Wikipedia. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2019-June/013216.html] '''Problems''' * Sometimes pages load slowly for users routed to the Amsterdam data center. Investigation is in progress. [https://phabricator.wikimedia.org/T226048] * Wikidata query service was overloaded between 11:50 UTC until 13:15 UTC on June 24. It has been fixed. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20190624-wdqs] '''Changes later this week''' * You will be able to read but not to edit all wikis for a short amount of time, on 3 July at 06:00 (UTC). This is to move a database. [https://phabricator.wikimedia.org/T226358] * There is no deployment of a new version of MediaWiki on the wikis this week ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190703T15 3 July at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/27|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W27"/> 21:23, 1 jul. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19175317 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/28|Tech News: 2019-28]] == <section begin="technews-2019-W28"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * For event organizers, if you [[m:Special:MyLanguage/Mass_account_creation#Requesting_temporary_lift_of_IP_cap|request a temporary lift of the IP cap]] for mass account creation, this will now also raise the edit rate limit for those new accounts at the event, which will prevent another bottleneck. [https://phabricator.wikimedia.org/T204583] * Administrators at all Wiktionary, Wikivoyage, and Wikisource wikis are now able to use the new [[m:Special:MyLanguage/Community_health_initiative/Partial_blocks|partial blocks]] feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T218626] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 9 July. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 10 July. It will be on all wikis from 11 July ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). * The design of MediaWiki's software windows will change for desktop users. Layout will be simpler, buttons will be bolder and clearer, and close buttons will be just icons. This is like the mobile design. This will affect ContentTranslation, VisualEditor, TemplateWizard, and other tools. [https://phabricator.wikimedia.org/T226045] '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190710T15 10 July at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * Wikidata will be in read-only mode on 30 July from 05:00 to 05:30 UTC because of a server switch. [https://phabricator.wikimedia.org/T227063] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] There will be a change in the name format of new Wikidata RDF dumps starting on 15 July. [https://phabricator.wikimedia.org/T226153] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/28|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W28"/> 20:12, 8 jul. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19192465 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/29|Tech News: 2019-29]] == <section begin="technews-2019-W29"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/29|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The mobile web will get more advanced editing tools. Seven more Wikipedias can use them now. This works for Arabic, Indonesian, Italian, Persian, Japanese, Spanish and Thai Wikipedia. You can try the tools on the mobile web and give feedback. [https://meta.wikimedia.org/wiki/User:CKoerner_(WMF)/Advanced_mobile_contribution_options_second_update] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The abuse filter system user will soon do maintenance edits on broken abuse filters. This user is called <code>{{int:abusefilter-blocker}}</code> and has administrator rights. This is meant to fix technical problems. It will not do any other changes. You [[phab:T209565|can read more]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 16 July. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 17 July. It will be on all wikis from 18 July ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190717T15 17 July at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps|Wikipedia app]] for Android will invite users to add image captions to images on Commons. It will only invite users who have added a number of edits in the app without being reverted. This is to avoid spam and bad edits. You can [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/AppEditorTasks|read more]] and [[mw:Talk:Wikimedia_Apps/Team/Android/AppEditorTasks|leave feedback]]. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Village_pump/Archive/2019/03#Edit_action_feed_(Android_Wikipedia_app)] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/29|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W29"/> 15:29, 15 jul. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19199404 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/30|Tech News: 2019-30]] == <section begin="technews-2019-W30"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Communities interested by easing newcomers' first steps can now benefit from the Growth team experiments on their wikis. Check [[mw:Growth/Communities/How to get the Growth experiments on your wiki|the conditions and the request process]]. * The [[m:Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award 2019]] is looking for nominations. You can recommend tools by July 29. The awarded tools will be presented at Wikimania. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2019-July/092301.html] '''Problems''' * The release of the last version of MediaWiki (1.34.0-wmf.14) has been blocked for groups 1 and 2. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2019-July/002184.html] '''Changes later this week''' * Phabricator database will be moved to a different server. Writes will be blocked on Thursday 25 July, between 05:30 and 06:00 AM UTC. Reads will remain unaffected. [https://phabricator.wikimedia.org/T228243] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 23 July. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 24 July. It will be on all wikis from 25 July ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190723T15 24 July at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards|Some items in the visual editor]] will change later this week. This will make it easier to edit links, citations, and templates on both desktop and mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T225834][https://phabricator.wikimedia.org/T221247] * With [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:AdvancedSearch|advanced search]] turned on you will be able to choose the sorting order of the search results when you do a search. [https://phabricator.wikimedia.org/T225479][https://phabricator.wikimedia.org/T197525] * Users who edit from IP addresses whitelisted on a [[:m:Special:MyLanguage/Mass_account_creation#Requesting temporary lift of_IP cap|request for temporary lift of the IP cap for mass account creation]] will bypass CAPTCHAs. This will happen in August. If you think this should not happen for some reason, please [[:phab:T227487|let us know]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The variable <code>user_wpzero</code> will be removed from AbuseFilter. [[phab:T227843#5344413|A list of filters needing a fix is provided]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/30|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W30"/> 13:07, 22 jul. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19224936 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/31|Tech News: 2019-31]] == <section begin="technews-2019-W31"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/31|Translations]] are available. '''Problems''' * Wikidata will be in read-only mode on 30 July from 05:00 to 05:30 UTC because of a server switch. [https://phabricator.wikimedia.org/T227063] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 30 July. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 31 July. It will be on all wikis from 1 August ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190731T15 31 July at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/31|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W31"/> 21:42, 29 jul. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19235136 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/32|Tech News: 2019-32]] == <section begin="technews-2019-W32"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/32|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 6 August. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 7 August. It will be on all wikis from 8 August ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Problems''' *A change in [[mw:Extension:RelatedArticles|RelatedArticles extension]] accidentally enabled it for everyone, not just for mobile users. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T181242][https://phabricator.wikimedia.org/T229644] '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190807T15 7 August at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * Today everyone can see [[:w:en:IP addresses|IP addresses]] if someone edits without an account. In the future this could be more hidden. This is to protect unregistered editors so fewer can see their IP address. This would only happen after we make sure the tools for vandal fighting can still be effective. You can [[m:Special:MyLanguage/IP_Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more]] and [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/32|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W32"/> 13:24, 5 aŭg. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19263690 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/33|Tech News: 2019-33]] == <section begin="technews-2019-W33"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Editors using the mobile website on Wikipedia can opt-in to new [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced_mobile_contributions|advanced features]] via your settings page. This will give access to more interface links, special pages, and tools. Feedback on the discussion page is appreciated. [https://phabricator.wikimedia.org/T228916] * Due to the absence of volunteer maintenance of Cologne Blue skin, the link to activate it will be hidden. The skin will still work, but editors using it are encouraged to switch to another skin. [https://phabricator.wikimedia.org/T223824] '''Changes later this week''' * Due to Wikimania, there is no deployment this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments#Week_of_August_12th] '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190813T15 13 August at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The "Wikidata item" link will be moved from "Tools" to "In other projects" section on all Wikimedia projects, starting on August 21. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2019-August/013316.html Full announcement], [[phab:T66315|Phabricator task]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/33|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W33"/> 18:19, 12 aŭg. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19280448 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/34|Tech News: 2019-34]] == <section begin="technews-2019-W34"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/34|Translations]] are available. '''Tech News''' * There will be no Tech News issue next week. The next issue of Tech News will be sent out on 2 September 2019. '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Some abuse filters stopped working because of a code change. Only variables for the current action will work. Variables defined inside a branch may not work outside of that branch. You can [[phab:T230256|read more]] to see how to fix the filters. * Only six accounts can be created from one [[:w:en:IP address|IP address]] per day. Between 12 August and August 15 this was two accounts per day. This was because of a security issue. It is now six accounts per day again. [https://phabricator.wikimedia.org/T230521] '''Changes later this week''' * Only a limited number of accounts can be created from one [[:w:en:IP address|IP address]]. An IP address can be [[:w:en:Whitelisting |whitelisted]] so that it can create as many accounts as needed. This is useful at events where many new persons learn to edit. IP addresses that are whitelisted for this reason will also not show [[w:en:CAPTCHA|CAPTCHAs]] when you create accounts. This will happen on Wednesday. [https://phabricator.wikimedia.org/T227487] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 20 August. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 21 August. It will be on all wikis from 22 August ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190821T15 21 August at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * There is an [[:w:en: Request for Comments|RFC]] about creating a new global user group with the right to edit [[:mw:Extension:AbuseFilter|abuse filters]]. This will be used to fix broken filters and make sure all filters will still work when software changes happen. You can [[:m:Requests for comment/Creating abusefilter-manager global group|read more and comment]]. * <code>Special:Contributions/newbies</code> will no longer be working. This is because of performance reasons. It showed edits by new accounts. You can see this in the recent changes feed instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T220447] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/34|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W34"/> 15:21, 19 aŭg. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19310286 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/36|Tech News: 2019-36]] == <section begin="technews-2019-W36"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/36|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can use the new [[wikidata:Wikidata:Development/Termbox|termbox]] interface if you edit Wikidata on a mobile device. This is to edit labels, descriptions and aliases easier on the mobile pages. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2019-August/013355.html] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.20|new version]] of MediaWiki has been deployed during the last week. * The previously announced change of positions of the "Wikidata item" link on all wikis has been rollbacked due to unexpected cache issues. [https://phabricator.wikimedia.org/T66315#5431632] * The limit for rollbacks has been increased from 10 to 100 rollbacks per minute. [https://phabricator.wikimedia.org/T228708] * The advanced version of the edit review pages (Recent Changes, Watchlist, and Related Changes) now include two new filters. These filters are for "All contents" and "All discussions". They will filter the view to just those namespaces. However the "All discussions" filter does not include pseudo talk pages, like discussions that are in the ''Project:'' or ''Wikipedia:'' namespaces. But it will include changes happening on ''Project talk:'' or the ''Wikipedia talk:''. [https://phabricator.wikimedia.org/T201520] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2019-09-03|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2019-09-04|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2019-09-05|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). * When you log in, the software checks your password to see if it follows the [[Special:MyLanguage/Password policy|Password policy]]. From this week, it will also complain if your password is one of the most common passwords in the world. If your password is not strong enough, please consider to [[Special:PasswordReset|change your password]] for a [[w:en:Password strength|stronger password]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T151425] '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190904T15 {{#time:j xg|2019-09-04|{{PAGELANGUAGE}}}} at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * You will be able to read but not to edit Wikidata for up to 30 minutes on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190910T05 September 10 at 05:00 (UTC)]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] * You will be able to read but not to edit some mid-sized wikis for up to 30 minutes [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190917T05 September 17 at 05:00 (UTC)]. You can [https://raw.githubusercontent.com/wikimedia/operations-mediawiki-config/master/dblists/s2.dblist see which wikis]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] * You will be able to read but not to edit some mid-sized wikis for up to 30 minutes [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190924T05 September 24 at 05:00 (UTC)]. You can [https://raw.githubusercontent.com/wikimedia/operations-mediawiki-config/master/dblists/s3.dblist see which wikis]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] * You will be able to read but not to edit Wikimedia Commons for up to 30 minutes on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190926T05 September 26 at 05:00 (UTC)]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/36|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W36"/> 09:07, 4 sep. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19350205 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/39|Tech News: 2019-39]] == <section begin="technews-2019-W39"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/39|Translations]] are available. '''Problems''' * Some edits that used the visual editor were not working. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T230272] * Last week's Tech News had delivery problems. Some did not get the newsletter. Some got it more than one time. The developers are working on the problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T232379] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 24 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 25 September. It will be on all wikis from 26 September ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). * You will be able to read but not to edit an important number of mid-sized wikis for up to 30 minutes [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190924T05 on 24 September at 05:00 (UTC)]. You can [https://raw.githubusercontent.com/wikimedia/operations-mediawiki-config/master/dblists/s3.dblist see which wikis]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] * You will be able to read but not to edit Wikimedia Commons for up to 30 minutes on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190926T05 26 September at 05:00 (UTC)]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190925T15 25 September at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[w:en:Internet Explorer|Internet Explorer]] 6 and 7 might not [[:mw:Compatibility|be supported]] in the future. This means the browsers might start looking a bit weird. They would not get security support. This is because almost no one uses the browsers anymore. Supporting them makes the wikis less secure for everyone else. [https://phabricator.wikimedia.org/T232563] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/39|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W39"/> 13:26, 24 sep. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19408393 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/40|Tech News: 2019-40]] == <section begin="technews-2019-W40"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/40|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week's Tech News had delivery problems. Some did not get the newsletter. Some got it more than one time. The problem where some pages got it three times should now be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T232379] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2019-10-01|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2019-10-02|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2019-10-03|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191002T15 {{#time:j xg|2019-10-02|{{PAGELANGUAGE}}}} at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation [[m:Community Tech|Community Tech team]] is working on a [[:m:Community Tech/Watchlist Expiry|watchlist expiry feature]]. This means you can put things on your watchlist for a period of time instead of forever. They are looking for [[:m:Community Tech/Watchlist Expiry#Open Questions|feedback on the questions they have]]. * [[Special:Contributions|Special:Contributions]] will get the standard [[mw:UX standardization|OOUI look]]. This makes it easier to use on mobile and makes it look like other <code>Special:</code> pages. There is a [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/User:Jdlrobson/compactspecialcontributions.css script] you can use to make the form smaller if you want to. [https://phabricator.wikimedia.org/T117736] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/40|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W40"/> 16:49, 30 sep. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19425400 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/41|Tech News: 2019-41]] == <section begin="technews-2019-W41"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/41|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[mw:Extension:AbuseFilter|abuse filter function]] now has a faster [[w:en:Parsing|parser]]. This is to shorten the waiting time when you save an edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T156095] '''Problems''' * There is a problem in the visual editor when you copy or delete text with footnotes. It will be fixed soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T234489] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 8 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 9 October. It will be on all wikis from 10 October ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191009T15 9 October at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The [[m:Community Wishlist Survey 2020|Community Wishlist Survey]] has a new format. It will focus on wikis that typically get less support. It will probably go back to the normal format next year. It is not decided exactly how it will work this year. You can [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2020|leave feedback]]. * The [[:w:en:URL|URL]] of the Wikimedia wiki main pages could be changed. This is because the current URLs cause several problems. For example <code>https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page</code> would be <code>https://www.wikidata.org/</code> instead. You can [[phab:T120085|tell the developers]] if this would cause problems for your wiki. * There is a new [[mw:Technical Community Newsletter/2019/October|technical community newsletter]]. You can read more about the work of Wikimedia's technical community. [[mw:Technical Community Newsletter/Subscribe|Subscribe]] to get the information in the future. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[w:en:Outreachy|Outreachy]] is an internship program for groups who are underrepresented in free and open-source software. There are seven Wikimedia projects about coding, documentation and quality assurance in the next round. Persons who fit the criteria [https://www.outreachy.org/apply/project-selection/#wikimedia can apply]. The last day to apply is 5 November. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/41|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W41"/> 15:34, 7 okt. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19426372 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/42|Tech News: 2019-42]] == <section begin="technews-2019-W42"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/42|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now use [[:mw: Reading/Web/Advanced mobile contributions |more advanced editing tools]] on the mobile web. You can turn them on and off in your preferences in the mobile version. [https://phabricator.wikimedia.org/T233612] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 15 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 16 October. It will be on all wikis from 17 October ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191016T15 16 October at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[w:en:Internet Explorer|Internet Explorer]] 6 and 7 are no longer [[:mw:Compatibility|supported]]. This means the browsers might start looking a bit weird. They will not get security support. You [[:wikitech:HTTPS/Browser Recommendations|can't read]] Wikimedia wikis in Internet Explorer on Windows XP or Windows versions that are older than Windows XP. This is because almost no one uses the browsers anymore. Supporting them made the wikis less secure for everyone else. [https://phabricator.wikimedia.org/T232563] * In the future section headings might have a share link. This is to make it easier to link to the section. You can [[phab:T18691|read more and discuss]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/42|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W42"/> 23:32, 14 okt. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19459974 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/43|Tech News: 2019-43]] == <section begin="technews-2019-W43"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/43|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|'''''[[$technews|Tech news]]''' prepared by [[$ambassadors|Tech News writers]] and posted by [[$bot|bot]] • [[$contribute|Contribute]] • [[$translate|Translate]] • [[$tech|Get help]] • [[$talk|Give feedback]] • [[$list|Subscribe or unsubscribe]].'']] The [[w:en:Application programming interface|API]] sandbox and help pages now show more clearly when API modules are marked as <code>internal</code>. API modules marked as internal were probably internal before. It was easier to miss. You should look for non-internal alternatives. [https://phabricator.wikimedia.org/T185508] '''Problems''' * There is a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Translate|translation tool]] we use on wikis with more than one language. For a few days it did not create pages for new languages when someone translated a page. The languages did not show in the language bar. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T235027] * The history and diffs can show wrong content. This is because of a cache problem. It will soon be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T235188] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 22 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 23 October. It will be on all wikis from 24 October ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). * [[m:WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] will be a beta feature on [[phab:T235083|all Wikipedias and some Wikivoyages]]. It shows you a preview of the footnote when you hover over or click on the number. It has been a beta feature on German and Arabic Wikipedia since April. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191023T15 23 October]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/43|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W43"/> 14:18, 21 okt. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Trizek_(WMF)/sandbox/temp_MassMessage_list&oldid=19479478 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/44|Tech News: 2019-44]] == <section begin="technews-2019-W44"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/44|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can post proposals for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2020|Community Wishlist Survey]]. The survey decides what the [[m:Community Tech|Community Tech team]] will work on. You can post proposals until 11 November. You can vote on proposals from 20 November to 2 December. This year the wishlist will focus on Wikibooks, Wiktionary, Wikiquote, Wikisource, Wikiversity, Wikispecies, Wikivoyage and Wikinews. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2020#newformat|read more]] about the format for this year. * Mobile users now have a specific design for their Watchlist. [https://phabricator.wikimedia.org/T225127][https://phabricator.wikimedia.org/T235414] * You can share feedback and ideas on the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]] project. The goal is to make the interface easier to use for readers and editors without removing any functionality. The Foundation's Readers Web team will work on this over the next two years. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/OOUI|OOUI]] now allows using <code>px</code> (pixels) instead of <code>em</code> ([[:w:en:Em (typography)|em]]) for some specific cases. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/design/2019-October/002646.html][https://phabricator.wikimedia.org/T220671] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2019-10-29|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2019-10-30|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2019-10-31|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191030T15 {{#time:j xg|2019-10-30|{{PAGELANGUAGE}}}} at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * There will be no software changes from 19 December to 2 January. The first MediaWiki version next year will come the week of 6 January. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2019-October/092682.html] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets and user scripts can access variables about the current page in JavaScript. In 2015, this information was moved from global variables named <code dir=ltr>wg*</code> to <code style="white-space:nowrap;">mw.config</code>. The old global variables will be removed later this year. You can [[Phab:T72470|know more about it and tell the developers]] if you want to try this out on your wiki first. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/44|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W44"/> 16:09, 28 okt. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19499434 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/45|Tech News: 2019-45]] == <section begin="technews-2019-W45"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' * At [[Special:Contributions|Special:Contributions]] you could see up to 5000 edits at the same time if you edited the [[:w:en:URL|URL]]. This has been lowered to 500. This is to stop requests which break the sites. [https://phabricator.wikimedia.org/T234450] '''Changes later this week''' * <code>MediaWiki:ipb-default-expiry</code> can set the default length to block a user for your wiki. You will be able to use <code>MediaWiki:ipb-default-expiry-ip</code> to set a different default block length for IP editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T219126] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 5 November. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 6 November. It will be on all wikis from 7 November ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191106T15 6 November at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/45|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W45"/> 16:47, 4 nov. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19523120 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/46|Tech News: 2019-46]] == <section begin="technews-2019-W46"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/46|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [https://mediawiki2latex-large.wmflabs.org MediaWiki2LaTeX] can put different pages from a Wikimedia wiki into a [[:w:en:PDF|PDF]]. It can now make a PDF with around 5000 pages. Previously this was 800 pages. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191113T16 13 November at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * Wikimedia will take part in [[:w:en:Google Code-in|Google Code-in]]. This is for young students who want to help with open source software. You can [[:mw:Google Code-in/2019|read more]]. Experienced technical Wikimedians can mentor students. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/46|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W46"/> 22:02, 11 nov. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19547303 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/47|Tech News: 2019-47]] == <section begin="technews-2019-W47"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/47|Translations]] are available. '''Problems''' * You will be able to read but not to edit some wikis for up to 30 minutes [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191126T06 on 26 November at 06:00 (UTC)]. You can [[phab:T238046|see which wikis]]. It will probably last much shorter than 30 minutes. This will also affect the <code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:CentralAuth|centralauth]]</code> database. This could for example affect changing passwords, logging in to new wikis, changing emails or [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CentralAuth/Global rename|global renames]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T238046] '''Changes later this week''' * You can soon vote on proposals for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2020|Community Wishlist Survey]]. The survey decides what the [[m:Community Tech|Community Tech team]] will work on. You can vote on proposals from 20 November to 2 December. This year the wishlist will focus on Wikibooks, Wiktionary, Wikiquote, Wikisource, Wikiversity, Wikispecies, Wikivoyage and Wikinews. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2020#newformat|read more]] about the format for this year. * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191120T16 20 November at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/47|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W47"/> 20:16, 18 nov. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19547866 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/48|Tech News: 2019-48]] == <section begin="technews-2019-W48"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/48|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * The mobile beta mode will be disabled to have less maintenance. The developers will focus on the [[mw:Reading/Web/Desktop Improvements|desktop improvements]] project. You can turn on [[mw:Reading/Web/Advanced mobile contributions|advanced mobile contributions mode]] if you want to see the categories. You could also jump back to the top. This can instead be done with a [[w:en:User:Jdlrobson/scripts/backtotop.js|gadget or user script]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T237290] * [[:mw:Parsoid|Parsoid]] is software we use for the visual editor, content translation, Flow and the Android app. This has been rewritten. It will come to the wikis gradually over the next two weeks. It has been tested, but there could be some diffs or previews that don't look right. If you see any you can [[phab:T229015|report them]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T229015] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 26 November. It will be on the other wikis next week ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). This is because of holidays. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191127T16 27 November at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * You will switch between the article and the talk page in a new way in the mobile view in the future. It will use tabs. This is more like in the desktop view. [https://phabricator.wikimedia.org/T230695] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/48|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W48"/> 16:51, 25 nov. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19547866 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/49|Tech News: 2019-49]] == <section begin="technews-2019-W49"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/49|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[:m:Special:MyLanguage/Mix'n'match|Mix'n'match]] is a tool to connect Wikidata items to information in other databases. It can be used to find subjects that are missing in a Wikipedia. It now has more than 3000 datasets. Before it was closer to 2000. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 3 December. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 4 December. It will be on all wikis from 5 December ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191204T16 4 December at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] There will be a new schema for [https://dumps.wikimedia.org/ XML dumps]. Scripts and apps that use them will need to be updated. If they are not updated they will no longer work. [https://phabricator.wikimedia.org/T238972] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The <code><nowiki>{{REVISIONID}}</nowiki></code> magic word will no longer work in the content namespaces. This is for performance reasons. When you preview a page it returns <code>""</code> (empty string). When you read a page it returns <code>"-"</code> (dash). In the future this will also affect other namespaces. The next ones are file and category namespaces. [https://phabricator.wikimedia.org/T235957] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/49|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W49"/> 16:57, 2 dec. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19547866 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/50|Tech News: 2019-50]] == <section begin="technews-2019-W50"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Wikimedia projects use [https://translatewiki.net/ Translatewiki] to translate the wiki interface. You can now use [https://tools.wmflabs.org/watch-translations/ WatchTranslations] to watch projects there. You would get an email if there are missing translations to your language. [https://phabricator.wikimedia.org/T238216] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] There is a new dataset you can use. It shows the number of editors per country per month for a number of countries. You can [[:wikitech:Analytics/Data Lake/Edits/Geoeditors/Public|read the documentation]] and [https://dumps.wikimedia.org/other/geoeditors/readme.html download the dataset]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 10 December. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 11 December. It will be on all wikis from 12 December ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191211T16 11 December at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * You can test a new [[m:WMDE Technical Wishes/Book referencing|reference tool]]. It makes it possible to reference different parts of a source without repeating all information. You can test it on the [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|beta cluster]]. You can see [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Draft:Cut_the_Crap#cite_ref-3 an example article]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Topic:Vc9k7gf9kvqxkkva] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/50|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W50"/> 16:35, 9 dec. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19625279 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/51|Tech News: 2019-51]] == <section begin="technews-2019-W51"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/51|Translations]] are available. '''Problems''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Linter|Linter extension]] helps you find technical errors in articles. It did not show new changes last week. This was because of an [[:w:en:Application programming interface|API]] problem. It is now working again. [https://phabricator.wikimedia.org/T240057] * [[Special:Watchlist|Special:Watchlist]] can show the wrong information again. It does not always show which edits are read and which are unread. This is because of a database problem. The developers are working on solving the problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T218511] '''Changes later this week''' * You can get email notifications. You can get them immediately, a summary every day or a summary once every week. If you choose a summary you can soon choose not to get notifications you have already marked as read on the wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T169386] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 17 December. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 18 December. It will be on all wikis from 19 December ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191218T16 18 December at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The [[m:Special:MyLanguage/Community health initiative/Partial blocks|partial blocks]] feature is now stable. It will come to most wikis on 6 January. Your wiki can ask to wait. Contact [[User talk:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]] if you don't want it now. [https://phabricator.wikimedia.org/T218626] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/51|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W51"/> 00:15, 17 dec. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19625279 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/52|Tech News: 2019-52]] == <section begin="technews-2019-W52"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/52|Translations]] are available. '''Tech News''' * Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 6 January 2020. '''Recent changes''' * All mobile site users now have new features. Features include: tabs for page/discussion; an expanded user-menu; direct access to history pages. These features were initially part of the "[[mw:special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced mobile contributions|advanced mode]]". '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week or next week. '''Future changes''' * You can use <code>setlang</code> in the [[:w:en:URL|URL]] to change the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:UniversalLanguageSelector|user interface language]]. This will no longer happen automatically. When you open the link you will be asked to confirm the language change. This will not happen if [[:w:en:Javascript|Javascript]] is not working in your browser. [https://phabricator.wikimedia.org/T63115] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/52|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W52"/> 20:03, 23 dec. 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19625279 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/02|Tech News: 2020-02]] == <section begin="technews-2020-W02"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/02|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * When trying to move a page, if the target title already exists then a warning message is shown. The warning message will now include a link to the target title. [https://phabricator.wikimedia.org/T184357] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 7 January. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 8 January. It will be on all wikis from 9 January ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/02|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W02"/> 21:18, 6 jan. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19625279 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/03|Tech News: 2020-03]] == <section begin="technews-2020-W03"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/03|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can no longer read Wikimedia wikis if your browser use very old [[:w:en:Transport Layer Security|TLS]]. This is because it is a security problem for everyone. It can lead to [[:w:en:Downgrade attack|downgrade attacks]]. Since 9 December you just see a warning. Soon the browser will not connect to the wikis at all. Most are users on Android systems older than 4.4. You can read the [[:wikitech:HTTPS/Browser Recommendations|browser recommendations]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T238038] * [[Special:LinkSearch|Special:LinkSearch]] has been moved from the "{{int:specialpages-group-redirects}}" section on [[Special:SpecialPages|Special:SpecialPages]] to the "{{int:specialpages-group-pages}}" section. [https://phabricator.wikimedia.org/T242146] '''Changes later this week''' *[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Wikis can protect pages so that only some users can edit them. The standard protection levels are {{int:protect-level-autoconfirmed}} and {{int:Protect-level-sysop}}. If your wiki use more protection levels the technical name might be renamed for standardisation. This doesn't affect what users see. [https://phabricator.wikimedia.org/T230103] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 14 January. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 15 January. It will be on all wikis from 16 January ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[:wikitech:Nova Resource:Catgraph/Deepcat|Deepcat]] and [[:wikitech:Nova Resource:Catgraph|Catgraph]] will stop working. This will happen at the end of January. This is because you can now use the normal search function instead. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-January/092936.html] * You can use <code><nowiki><ref follow="…"></nowiki></code> to merge footnotes that follow each other. It is meant to be used for digitised books on Wikisource. If the order of the footnotes is wrong no error was shown but the bad <nowiki><ref></nowiki> was shown outside the <nowiki><references /></nowiki> list. This will change and you will see an error message instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T240858] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/03|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W03"/> [[Uzanto:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Uzanto-Diskuto:MediaWiki message delivery|diskuto]]) 18:39, 13 jan. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19702767 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/04|Tech News: 2020-04]] == <section begin="technews-2020-W04"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/04|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 21 January. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 22 January. It will be on all wikis from 23 January ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * There is a [[:m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|new suggestion]] for what to show when someone edits without registering an account. This is to give unregistered editors better privacy and make some anti-vandalism work go faster. You can [[:m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|give feedback]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[:mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot|Pywikibot]] is a Python [[:w:en:Library (computing)|library]] to automate work on wikis. It will no longer support [[:w:en:Python (programming language)|Python 2]]. Use the <code>python2</code> tag if you need to continue running Python 2 scripts. The Pywikibot team strongly recommends to migrate to Python 3. You can [[:phab:T242120|get help]] to do so. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/pywikibot/2020-January/009976.html] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The weekly MediaWiki branch cut will soon become automated. The timing for this cut may change. You can discuss [[phab:T242446|in Phabricator]] if this affects you. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-January/092939.html] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can [[mw:Special:MyLanguage/Technical Community Newsletter/2020/January|read about]] coming technical events and mentoring interns. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/04|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W04"/> 19:40, 20 jan. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19732089 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/05|Tech News: 2020-05]] == <section begin="technews-2020-W05"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/05|Translations]] are available. '''Problems''' * Some mobile diffs have problems. A couple of buttons are not shown. Structured data diffs on Commons are confusing. The developers are working on fixing it. [https://phabricator.wikimedia.org/T242310][https://phabricator.wikimedia.org/T243235] * Administrators on wikis that use [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions|Structured Discussions]] can't move discussion pages. This is a bug. The developers are working on fixing it. [https://phabricator.wikimedia.org/T231783] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' * There is JavaScript code on Special:Undelete for administrators that makes it possible to automatically select multiple checkboxes by holding the "Shift" key and clicking. This code is also loaded by accident on other special pages and on articles. This makes pages slower to load. This will be fixed. If you know of other special pages where this is useful please tell the developers at [[phab:T232688]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/05|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W05"/> 18:52, 27 jan. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19732089 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/06|Tech News: 2020-06]] == <section begin="technews-2020-W06"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/06|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 4 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 5 February. It will be on all wikis from 6 February ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/06|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W06"/> 20:04, 3 feb. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19732089 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/07|Tech News: 2020-07]] == <section begin="technews-2020-W07"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/07|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new version of the [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Mobile app|Wikimedia Commons app]] for Android. It should fix the failed uploads problem. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-February/093042.html] '''Problems''' * There was a problem with the new MediaWiki version last week. It deleted some messages by accident. The new version was late because it was stopped to fix things. [https://phabricator.wikimedia.org/T233866] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/API:Main page|MediaWiki action API]] is used by various tools like bots and gadgets. Some error codes will change. Some parameter values that do not follow the standard will no longer work. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-February/093048.html] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 11 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 12 February. It will be on all wikis from 13 February ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/07|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W07"/> 19:09, 10 feb. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19795492 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/08|Tech News: 2020-08]] == <section begin="technews-2020-W08"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Pages on Wikidata and Commons now load faster. You can read more about [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Performance Team/Page load performance|page load performance]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2020-February/013827.html][https://www.mediawiki.org/wiki/ResourceLoader/Developing_with_ResourceLoader] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 18 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 19 February. It will be on all wikis from 20 February ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/08|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W08"/> 16:16, 17 feb. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19795492 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/09|Tech News: 2020-09]] == <section begin="technews-2020-W09"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/09|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 25 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 26 February. It will be on all wikis from 27 February ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * There will be a [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying|reply button]] after each post on a talk page if you want one. This will soon be a beta feature on the Arabic, French, Dutch and Hungarian Wikipedias. You will have to turn it on if you want to use it. It will come to more wikis later. You can [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Talk:Cats test the reply button]. It was briefly shown earlier than planned by mistake on the four first wikis last week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/09|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W09"/> 20:59, 24 feb. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19795492 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/10|Tech News: 2020-10]] == <section begin="technews-2020-W10"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="eo" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/10|Translations]] are available. '''Problemoj''' * Readers who were not logged in briefly saw the interface in a language decided by their browser. It should normally be in the language of the wiki. This happened for a short period of time last week. This was because of a bug. [https://phabricator.wikimedia.org/T246071] '''Changes later this week''' * If you forget your password you can ask for a new one to be sent to your email address. You need to know your email address or your username. You will now be able to choose that you need to enter both your email address and your username. This will be a preference. This is to get fewer password reset emails someone else asked for. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Tech/Password_Reset_Update] * When you asked for a new password you could see if the username didn't exist on [[Special:PasswordReset|Special:PasswordReset]]. Now the page will show the username you entered and tell you an email has been sent if the username exists. This is for better security. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Tech/Password_Reset_Update] * On [[Special:WhatLinksHere|Special:WhatLinksHere]] you can see what other pages link to a page. You can see if the link is from a redirect. You can now see which section the redirect links to. [https://phabricator.wikimedia.org/T103281] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Ripetiĝanta ero]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2020-03-03|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2020-03-04|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2020-03-05|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Estontaj ŝanĝoj''' * The developers are working on a [[:m:WMDE Technical Wishes/Edit Conflicts#Edit conflicts on talk pages|new interface]] to solve edit conflicts on talk pages. You can [[mw:Help talk:Two Column Edit Conflict View|give feedback]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230231] * There is a [[:m:Abuse filter manager/vote|vote]] on the creation of a new user group called [[:m:Abuse filter manager|abuse filter manager]]. The vote runs from March 1 to March 31 on Meta. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Altnivela ero]] <code>wgMFSpecialCaseMainPage</code> was used for the mobile site. It was deprecated in 2017. It will stop working in April. Wikis should see if they use it. If they do they should fix it. You can [[phab:T246401|read more and ask for help]]. This affects 183 wikis. There is a [[phab:T246401|list]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Mobile_Gateway/Mobile_homepage_formatting#MFSpecialCaseMainPage] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/10|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W10"/> 00:35, 3 mar. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19795492 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/11|Tech News: 2020-11]] == <section begin="technews-2020-W11"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="eo" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/11|Translations]] are available. '''Lastaj ŝanĝoj''' * There is a new search word called <code>articletopic</code>. You can use it to search for articles on a specific topic. It is available on the Arabic, Czech, English and Vietnamese Wikipedias. It will come to more Wikipedias soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T240559][https://www.mediawiki.org/wiki/ORES/Articletopic][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Search/articletopic] '''Ŝanĝoj okazontaj poste ĉi-semajne''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Ripetiĝanta ero]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2020-03-10|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2020-03-11|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2020-03-12|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Okazontaj ŝanĝoj''' * There is a plan for [[mw:Special:MyLanguage/New requirements for user signatures|new requirements for user signatures]]. You can [[mw:Talk:New requirements for user signatures|give feedback]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps|Wikipedia Android app]] will do [[:mw:Wikimedia Apps/Team/Android/AppEditorTasks#Push Notifications for editors|push notifications]] if users want them. This could help you see for example when someone wrote on your talk page or your edit was reverted. This will come later this year. [https://phabricator.wikimedia.org/T146032] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/11|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W11"/> 17:14, 9 mar. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19795492 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/12|Tech News: 2020-12]] == <section begin="technews-2020-W12"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/12|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] There is a new [[:mw:Special:MyLanguage/API:Main page|API]] module for changing the content model of existing pages. Use <code>action=changecontentmodel</code> to specify the new model. You can read the [[:mw:Special:MyLanguage/API:ChangeContentModel|documentation on mediawiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T107174] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 17 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 18 March. It will be on all wikis from 19 March ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * If you edit a page at the same time as someone else you can get an edit conflict. There is [[:m:WMDE Technical Wishes/Edit Conflicts#Solution: Two Column Edit Conflict View|a new two-column interface]] to make it easier to solve this. It will soon be active by default on the German, Arabic, and Farsi Wikipedias. It will be on by default on more wikis within the next months. You will be able to opt out of the new interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T139601][https://phabricator.wikimedia.org/T244863] * You can see [[:mw:Talk pages project/Updates#12 March 2020|a proposed design]] for replying to comments in an easier way. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/12|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W12"/> 21:18, 16 mar. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19795492 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/13|Tech News: 2020-13]] == <section begin="technews-2020-W13"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="eo" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/13|Translations]] are available. '''Problemoj''' * Some development will be slower than planned. This is because of the [[:w:2019–20 coronavirus pandemic|current pandemic]]. You can see [[:wikitech:Deployments/Covid-19|the new deployment guidelines]]. This is to avoid risks when some persons could be unavailable. * There was a problem when adding interwiki links. The tool you use to add interwiki links could suggest the wrong project to link to. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T247712][https://phabricator.wikimedia.org/T247562] '''Ŝanĝoj okazontaj poste ĉi-semajne''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Ripetiĝanta ero]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2020-03-24|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2020-03-25|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2020-03-26|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Okazontaj ŝanĝoj''' * There is [[mw:Growth|a project]] to make editing easier for newcomers. The developers are trying to understand what initiatives different Wikipedias have to welcome newcomers. They also want to know which templates are often used for maintenance activities. You can help this project by [[mw:Growth/March 2020 inventory|checking if your wiki's pages are listed on Wikidata]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/13|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W13"/> 17:05, 23 mar. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19795492 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/14|Tech News: 2020-14]] == <section begin="technews-2020-W14"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="eo" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/14|Translations]] are available. '''Lastaj ŝanĝoj''' * The beta version of the [[:mw:Wikimedia Apps|Wikipedia app]] for Android can now help users [[:mw:Wikimedia Apps/Team/Android/AppEditorTasks#Suggested Edits 4.0 - Tag Commons images to improve search|add tags]] on Commons. These tags are called [[c:Commons:Depicts|depicts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T239690] '''Ŝanĝoj okazontaj poste ĉi-semajne''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Ripetiĝanta ero]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2020-03-31|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2020-04-01|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2020-04-02|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Okazontaj ŝanĝoj''' * The video player will change to be simpler and more modern. The current beta feature will become the video player for everyone. The old player will be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T248418] * There is a project to make templates easier to use. The next few weeks the developers will present ideas on the [[:m:WMDE Technical Wishes/Templates|project page]]. You can watch that page if you are interested in giving feedback. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-March/093240.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/14|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W14"/> 17:24, 30 mar. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19939485 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/15|Tech News: 2020-15]] == <section begin="technews-2020-W15"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="eo" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Plej novaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' el la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu sciigi aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj efikos sur vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/15|Tradukoj]] estas haveblaj. '''Problemoj''' * Ekzistis problemon pri nemontro de uzantopaĝoj en surtablaj komputiloj. Tio okazis pro cimo. Tio estas riparota baldaŭ. [https://phabricator.wikimedia.org/T248141] '''Ŝanĝoj okazontaj poste ĉi-semajne''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Ripetiĝanta ero]] La [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.27|nova versio]] de MediaVikio estos en testaj vikioj kaj MediaWiki.org ekde {{#time:j xg|2020-04-07|{{PAGELANGUAGE}}}}. Ĝi estos en ne-Vikipediaj vikioj kaj kelkaj Vikipedioj ekde {{#time:j xg|2020-04-08|{{PAGELANGUAGE}}}}. Ĝi estos en ĉiuj vikioj ekde {{#time:j xg|2020-04-09|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|kalendaro]]). '''Okazontaj ŝanĝoj''' * MediaVikio uzos pli novan version de [[:w:eo:Unikodo|Unikodo]]. Kelkaj skribsignoj, kiuj ne havis majusklajn ekvivalentojn antaŭe, nun havas majusklojn. Titoloj komenciĝantaj per tiuj skribsignoj estas movota. Listo de tiuj titoloj estas haveblaj [[phab:P10817|ĉe Phabricator]]. La titoloj estas movotaj de la uzanto <code>Maintenance script</code>. Tio komencos je la 13a de Aprilo, 2020. Vi povas alinomi ilin antaŭ tio, se vi volas; la nova titolo povas esti alia ol tiu, al kiu la roboto alinomus. [https://phabricator.wikimedia.org/T219279] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/15|Traduki]] • [[m:Tech|Esti helpata]] • [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W15"/> 19:01, 6 apr. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19961131 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/16|Tech News: 2020-16]] == <section begin="technews-2020-W16"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="eo" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Plej novaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' el la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu sciigi aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj efikos sur vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/16|Tradukoj]] estas haveblaj. '''Lastaj ŝanĝoj''' * Vi nun povas uzi la serĉvorton <code>[[:mw:Help:CirrusSearch#Articletopic|articletopic]]</code> en ĉiuj Vikipedioj. Ĝi serĉas artikolojn laŭteme. [https://phabricator.wikimedia.org/T240559] * Vi povas vidi vikiajn ilojn en la nova [https://tools.wmflabs.org/tools-gallery/ Galerio de Iloj]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Technical_Community_Newsletter/2020/April] * Oni povas vidi redaktojn el [[:wikitech:Help:Cloud Services Introduction|Vikimediaj Nubaj Servoj]] en nova [https://wmcs-edits.wmflabs.org/#wmcs-edits stirpanelo]. * Kiam oni uzas filtrilojn en historia paĝo, oni kelkfoje ne vidas ajnan redakton. Nun teksto klarigas tion. [https://phabricator.wikimedia.org/T227578] * Ekzista nova [https://techblog.wikimedia.org/ Vikimedia Teknika Blogo]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_technical_blog_editorial_guidelines] '''Problemoj''' * Lastasemajne, ekzistis problemon pri la Vikidatuna datumbanko. Kelkaj vikioj ne funkciis dum 20 minutoj. Vikidatumoj kaj aliaj projektoj montris erarmesaĝojn. Intervikiaj ligiloj ne estis montrataj; kelkaj iloj ne funkciis; kaj aliaj problemoj okazis. Iuj el tiuj estis riparitaj rapide. La evoluigantoj estas riparantaj la restantajn problemojn. [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Wikidata:Project_chat&oldid=1153486952#Update_about_the_database_breakage][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20200407-Wikidata%27s_wb_items_per_site_table_dropped][https://phabricator.wikimedia.org/T249565] '''Ŝanĝoj okazontaj poste ĉi-semajne''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Ripetiĝanta ero]] La [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.28|nova versio]] de MediaVikio estos en testaj vikioj kaj MediaWiki.org ekde {{#time:j xg|2020-04-14|{{PAGELANGUAGE}}}}. Ĝi estos en ne-Vikipediaj vikioj kaj kelkaj Vikipedioj ekde {{#time:j xg|2020-04-15|{{PAGELANGUAGE}}}}. Ĝi estos en ĉiuj vikioj ekde {{#time:j xg|2020-04-16|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|kalendaro]]). '''Okazontaj ŝanĝoj''' * Kelkaj grafoj ne funkciis en poŝaparatoj. Tio estas baldaŭ riparota. [https://phabricator.wikimedia.org/T133085] * La artikola langeto en diskutpaĝoj aŭ alidirektiloj estas ligita al la celo de la alidirekto. Ĝi povus anstae esti ligita al la alidirektiga paĝo mem. Vi rajtas [[phab:T5324|prikomenti pri tio]]. * Pri paĝoj uzantaj [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|sintaksoreliefigon]], la uzo de la evitinda etikedo <code><nowiki><source></nowiki></code> aŭ de la evitinda parametro <code>enclose</code> enmetos spuradan kategorion. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/16|Traduki]] • [[m:Tech|Esti helpata]] • [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W16"/> 15:30, 13 apr. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19961131 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/17|Tech News: 2020-17]] == <section begin="technews-2020-W17"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="eo" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Plej novaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' el la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu sciigi aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj efikos sur vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/17|Tradukoj]] estas haveblaj. '''Teknikaj Novaĵoj''' * La sekva numero de Teknikaj Novaĵo estos publikigita je la 4a de Majo, 2020. '''Lastaj ŝanĝoj''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Altnivela ero]] La [[m:Small wiki toolkits|ilaro por malgrandaj vikioj]] celas helpi malgrandajn vikiojn, kiuj postulas teknikajn kapablojn. Ili povas lerni kaj dissciigi teknikajn kapablojn. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-April/093296.html] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Altnivela ero]] Trokvalifikitaj CSS-elektiloj en Vikimediaj etosoj estis forigitaj. <code>div#content</code> estas nun <code>.mw-body</code>. <code>div.portal</code> estas nun <code>.portal</code>. <code>div#footer</code> estas nun <code>#footer</code>. Tio estas por la kapablo de etosoj uzi [[:w:eo:HTML5|HTML5]]-elementojn. Se viaj uzantostiloj aŭ iloj uzis ilin, vi devas ĝisdatigi tiujn. [https://phabricator.wikimedia.org/T248137] '''Ŝanĝoj okazontaj poste ĉi-semajne''' * Ne ekzistas nova versio de MediaVikio ĉi-semajne. '''Okazontaj ŝanĝoj''' * Kelkaĵoj en la vikioj eble misaspektos aŭ ne funkcios en [[:w:eo:Internet Explorer|Internet Explorer 8]]. Internet Explorer 8 estis eksigita je 2011. [https://phabricator.wikimedia.org/T248061] * La tiparo en la diferencoj estos ŝanĝita. [https://phabricator.wikimedia.org/T250393] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Ripetiĝanta ero]] La [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.30|nova versio]] de MediaVikio estos en testaj vikioj kaj MediaWiki.org ekde la 28a de Aprilo venontsemajne. Ĝi estos en ne-Vikipediaj vikioj kaj kelkaj Vikipedioj ekde la 29a de Aprilo venontsemajne. Ĝi estos en ĉiuj vikioj ekde la 30a de Aprilo venontsemajne ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|kalendaro]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/17|Traduki]] • [[m:Tech|Esti helpata]] • [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W17"/> 18:44, 20 apr. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19961131 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/19|Tech News: 2020-19]] == <section begin="technews-2020-W19"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="eo" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Plej novaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' el la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu sciigi aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj efikos sur vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/19|Tradukoj]] estas haveblaj. '''Problemoj''' * [[phab:T251153|Kelkaj vikioj]] estos en nurlega reĝimo dum kelkaj minutoj en la 5a de Majo, Tio okazos ĉirkaŭ [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20200505T05 05:00 UTC]. Tio estas pro mastrumado de la datenbankoj. [https://phabricator.wikimedia.org/T251153] * [[phab:T251157|Kelkaj vikioj]] estos en nurlega reĝimo dum kelkaj minutoj en la 7a de Majo. Tio efikos ankaŭ pri [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CentralAuth|CentralAuth]]. Tio povas, ekzemple, kaŭzi problemojn pri mallokaj alinomadoj, ŝanĝado de pasvortoj, ŝanĝado aŭ konfirmado de via retpoŝta adreso, kaj ensalutado en novajn vikiojn. Tio okazos ĉirkaŭ [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20200507T05 05:00 UTC]. Tio estas pro mastrumado de datenbankoj. [https://phabricator.wikimedia.org/T251157] '''Ŝanĝoj okazontaj poste ĉi-semajne''' * Vi povas ricevi sciigon, kiam oni kreas ligilon al paĝo kreita de vi. Vi povas malŝalti tiujn sciigojn por individuaj paĝoj. [https://phabricator.wikimedia.org/T46787] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Ripetiĝanta ero]] La [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.31|nova versio]] de MediaVikio estos en testaj vikioj kaj MediaWiki.org ekde {{#time:j xg|2020-05-05|{{PAGELANGUAGE}}}}. Ĝi estos en ne-Vikipediaj vikioj kaj kelkaj Vikipedioj ekde {{#time:j xg|2020-05-06|{{PAGELANGUAGE}}}}. Ĝi estos en ĉiuj vikioj ekde {{#time:j xg|2020-05-07|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|kalendaro]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/19|Traduki]] • [[m:Tech|Esti helpata]] • [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W19"/> 16:59, 4 maj. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20041690 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/20|Tech News: 2020-20]] == <section begin="technews-2020-W20"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="eo" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Plej novaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' el la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu sciigi aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj efikos sur vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/20|Tradukoj]] estas haveblaj. '''Lastaj ŝanĝoj''' * Ĉiu nun rajtas enporti fotojn el [[w:eo:Flickr|Flickr]] al Komunejo per la [[c:Special:UploadWizard|Alŝutilo]]. Antaŭ tio, nur aŭtomat-patrolantoj en Komunejo rajtis enporti fotojn el Flickr. [https://phabricator.wikimedia.org/T90004] '''Problemoj''' * [[phab:T251502|Komunejo]] estos en nurlega reĝimo dum kelkaj minutoj en la 12a de Majo. Tio okazos ĉirkaŭ [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20200512T05 05:00 UTC]. Tio estas pro mastrumado de la datenbankoj. [https://phabricator.wikimedia.org/T251502] * [[phab:T251984|Pluraj vikioj, inkluzive de Vikidatumoj,]] estos en nurlega reĝimo dum kelkaj minutoj en la 19a de Majo [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20200519T05 05:00 UTC]. La anglalingva Vikipedio estos en nurlega reĝimo dum kelkaj minutoj en la 21a de Majo [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20200521T05 05:00 UTC]. Tio estas pro mastrumado de la datenbankoj. [https://phabricator.wikimedia.org/T251984][https://phabricator.wikimedia.org/T251985] '''Ŝanĝoj okazontaj poste ĉi-semajne''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Ripetiĝanta ero]] La [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.32|nova versio]] de MediaVikio estos en testaj vikioj kaj MediaWiki.org ekde {{#time:j xg|2020-05-12|{{PAGELANGUAGE}}}}. Ĝi estos en ne-Vikipediaj vikioj kaj kelkaj Vikipedioj ekde {{#time:j xg|2020-05-13|{{PAGELANGUAGE}}}}. Ĝi estos en ĉiuj vikioj ekde {{#time:j xg|2020-05-14|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|kalendaro]]). '''Okazontaj ŝanĝoj''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Altnivela ero]] JavaScript-programetoj kaj akcesoraĵoj ne plu povas kontroli ĉu pluraj ŝlosiloj ekzistas samtemep per <code>mw.config.exists()</code> aŭ <code>mw.user.tokens.exists()</code>. Vi povas uzi la metodojn <code>exists()</code> kaj <code>get()</code> por kontroli ŝlosilojn po unu por metodvoko. [https://phabricator.wikimedia.org/T251855] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/20|Traduki]] • [[m:Tech|Esti helpata]] • [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W20"/> 20:40, 11 maj. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20078386 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/21|Tech News: 2020-21]] == <section begin="technews-2020-W21"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="eo" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Plej novaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' el la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu sciigi aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj efikos sur vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/21|Tradukoj]] estas haveblaj. '''Lastaj ŝanĝoj''' * Se vi forgesas vian pasvorton, vi povas peti por nova pasvorto sendotan al via retpoŝta adreso. Vi devas scii vian retpoŝtan adreson aŭ vian uzantnomon. Vi povas permesi, ke vi devos provizi kaj la retpoŝtan adreson kaj la uzantnomon. Tio estas ŝanĝebla prefero. Tio celas ricevon de malpli da pasvorto-restarigaj retmesaĝoj petataj de aliuloj. Tio estas nun havebla en ĉiuj Vikimediaj vikioj. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Tech/Password_Reset_Update#May_11,_2020][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2020-May/094804.html] '''Problemoj''' * Ekzistas cimo, kiu ĝenas uzantojn de iPhone kun [[:w:eo:iOS|iOS]] 13 kaj [[w:eo:Safari (retumilo)|Safari]]. Se vi uzas iPhone por legi aŭ redakti Vikipedion kaj spertas cimojn en la poŝaparata retejo, vi povas [[mw:Skin talk:Minerva Neue|raporti ilin]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T252223] * [[phab:T251984|Pluraj vikioj, inkluzive de Vikidatumoj,]] estos en nurlega reĝimo dum kelkaj minutoj en la 19a de Majo [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20200519T05 05:00 UTC]. La anglalingva Vikipedio estos en nurlega reĝimo dum kelkaj minutoj en la 21a de Majo [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20200521T05 05:00 UTC]. Tio estas pro mastrumado de la datenbankoj. [https://phabricator.wikimedia.org/T251984][https://phabricator.wikimedia.org/T251985] '''Ŝanĝoj okazontaj poste ĉi-semajne''' * La [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps|Vikipedia aplikaĵo]] por Android ebligas uzantojn [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/AppEditorTasks#Suggested Edits 4.0 - Tag Commons images to improve search (to be released May 2020)|aldoni]] [[c:Special:MyLanguage/Commons:Depicts|montras-asertojn]] en Komunejo. La beta-versio uzis [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Structured data/Computer-aided tagging|komputile helpatan etikedfiksadon]]. Tio estis forigita por pli specifaj montras-assertoj. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/AppEditorTasks#Suggested_Edits_4.0_-_Tag_Commons_images_to_improve_search_(to_be_released_May_2020)] * Ne ekzistas nova versio de MediaVikio ĉi-semajne. '''Okazontaj ŝanĝoj''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Grafoj]] estos bildigataj en la TTT-legilo. Tio uzos [[w:eo:JavaScript|Javascript]]. Grafoj, espereble, funkcios pli bone por ĉiuj, tiuj uzas JavaScript. Tio ne funkcios por tiuj, kiuj ne uzas JavaScript. [https://phabricator.wikimedia.org/T236892] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Altnivela ero]] Iom da CSS por la etosoj simpliĝis. Tio rilatas al <code>div#p-personal</code>, <code>div#p-navigation</code>, <code>div#p-interaction</code>, <code>div#p-tb</code>, <code>div#p-lang</code>, <code>div#p-namespaces</code>, <code>div#p-variants</code>, kaj <code>div#footer</code>. Ili ne plu havos la elementon <code>div</code>. Vi devos ĝisdatigi viajn akcesoraĵojn, programetojn, aŭ uzantostilojn. Tio estas pro la uzo de [[:w:eo:HTML5|HTML5]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T252467] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Altnivela ero]] Iom da CSS por [[mw:Skin:Vector|la etoso Vector]] ŝanĝiĝis. Tio rilatas al <code>#p-variants</code>, <code>#p-namespaces</code>, <code>#p-personal</code>, <code>#p-views</code> and <code>#p-cactions</code>. Tiuj ne plu povas uzi <code>> ul</code>. Vi eble devas ĝisdatigi viajn akcesoraĵo, programetojn, aŭ uzantostilojn. [[phab:T252447|Vidu la kielon]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/21|Traduki]] • [[m:Tech|Esti helpata]] • [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W21"/> 17:18, 18 maj. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20097719 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/22|Tech News: 2020-22]] == <section begin="technews-2020-W22"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="eo" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Plej novaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' el la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu sciigi aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj efikos sur vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/22|Tradukoj]] estas haveblaj. '''Ŝanĝoj okazontaj poste ĉi-semajne''' * La vida redaktilo nun funkcias kun la [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Modern|etoso Modern]]. La ŝanĝoj postulitaj por ebligi tion eble kaŭzas problemojn por kelkaj programetoj aŭ akcesoraĵoj. [https://phabricator.wikimedia.org/T177243] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Ripetiĝanta ero]] La [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.34|nova versio]] de MediaVikio estos en testaj vikioj kaj MediaWiki.org ekde {{#time:j xg|2020-05-26|{{PAGELANGUAGE}}}}. Ĝi estos en ne-Vikipediaj vikioj kaj kelkaj Vikipedioj ekde {{#time:j xg|2020-05-27|{{PAGELANGUAGE}}}}. Ĝi estos en ĉiuj vikioj ekde {{#time:j xg|2020-05-28|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|kalendaro]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/22|Traduki]] • [[m:Tech|Esti helpata]] • [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W22"/> 14:17, 25 maj. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20097719 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/23|Tech News: 2020-23]] == <section begin="technews-2020-W23"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="eo" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Plej novaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' el la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu sciigi aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj efikos sur vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/23|Tradukoj]] estas haveblaj. '''Lastaj ŝanĝoj''' * Ekzistas nova beta-versio de la [[:c:Commons:Mobile app|aplikaĵo de Vikimedia Komunejo]] por Android. Ĝi havas novan funkcion por zomado, kiam vi spektas bildojn. Ĝi povas ankaŭ sugesti lokojn, kiam vi alŝutas fotojn kun geografiaj etikedoj. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-May/093431.html] '''Problemoj''' * Okazis problemo pri la datenbanko de Komunejo en la 27a de Majo. Komunejo ne estis redaktebla dum ok minutoj. Pro tiu problemo, la datenbanko estis movita. Tio kaŭzis alian mallongan nurlegeblan periodon en la 29a de Majo. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20200528-s4_(commonswiki)_on_read-only_for_8_minutes][https://phabricator.wikimedia.org/T253808][https://phabricator.wikimedia.org/T253825] * La [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector|etoso Vector]] havis problemon, ke vi ne povis aldoni ligilojn al la artikolo en aliaj lingvoj. Vi ne povis vidi la paragrafon, se ne jam ekzistis ligiloj al aliaj lingvoj. Tio ankaŭ forigis ligilojn al [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|traduko de enhavo]] kaj al lingvaj agordoj. Tio estas nun riparita. [https://phabricator.wikimedia.org/T252800] '''Ŝanĝoj okazontaj poste ĉi-semajne''' * Vi povas esti sciigata kiam oni kreas ligilon al paĝo kreita de vi. Vi povas malŝalti sciigojn por individuaj paĝoj. Vi povas ankaŭ tuj malŝalti ilin en la sciigoj ricevitaj de vi. [https://phabricator.wikimedia.org/T46787] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Ripetiĝanta ero]] La [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.35|nova versio]] de MediaVikio estos en testaj vikioj kaj MediaWiki.org ekde {{#time:j xg|2020-06-02|{{PAGELANGUAGE}}}}. Ĝi estos en ne-Vikipediaj vikioj kaj kelkaj Vikipedioj ekde {{#time:j xg|2020-06-03|{{PAGELANGUAGE}}}}. Ĝi estos en ĉiuj vikioj ekde {{#time:j xg|2020-06-04|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|kalendaro]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/23|Traduki]] • [[m:Tech|Esti helpata]] • [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W23"/> 22:30, 1 jun. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20097719 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/24|Tech News: 2020-24]] == <section begin="technews-2020-W24"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="eo" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Plej novaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' el la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu sciigi aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj efikos sur vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/24|Tradukoj]] estas haveblaj. '''Lastaj ŝanĝoj''' * Kelkaj artikoloj havas tabelojn ordigeblajn diversmaniere. Ekzemple, listo de landoj povas esti ordigita alfabete, sed vi povas alklaki la kolumnon de grandoj por ordigi laŭ grandoj. Se vi alklakas duafoje, ĝi ordigas la la landojn malaorde. Nun, tria alklako restarigos la originalan ordon. [https://phabricator.wikimedia.org/T226697] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Lint_errors/self-closed-tag|Sinfermantaj etikedoj]] nun funkcias laŭ la specifoj de [[:w:eo:HTML5|HTML5]]. <code><nowiki><b/></nowiki></code> estas ekzemplo de sinfermanta etikedo. Ĝi estu <code><nowiki><b></nowiki></code>. Paĝoj kun tiu eraro estis listitaj en [[:w:eo:Kategorio:Paĝoj kun nevalida memferma HTML‑etikedo|spura kategorio]] ekde 2016. Tiuj estos listitaj en [[Special:LintErrors/self-closed-tag]]. Tio ne efikas sur <code><nowiki><references /></nowiki></code> aŭ <code><nowiki><ref /></nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T134423] * Ekzistas rubando nomita <code>WikidataPageBanner</code>. Ĝi estas, ekzemple, uzata en Vikivojaĝoj, en la vikio de Vikimedio Rusio, kaj en la Katalunlingva, Eŭsklingva, Galeglingva, kaj Turklingva Vikipedioj. Ĝoi estos nun ankaŭ vidata de vizitantoj vizitantaj per poŝaparatoj. Antaŭ tio, la rubando estis nur videbla per surtablaj komputiloj. La vikioj ĝisdatigu instrukciojn en <code>MediaWiki:Sitenotice</code>, por ke redaktantoj scios kiel testi kaj stiligi por poŝaparatoj ankaŭ. [https://phabricator.wikimedia.org/T254534][https://phabricator.wikimedia.org/T254295] '''Ŝanĝoj okazontaj poste ĉi-semajne''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Altnivela ero]] Vi povas nun redakti [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|AmasMesaĝo]]-priskribojn per la [[:w:eo:Aplikprigrama Interfaco|API]]. Tio utilas al iloj kaj akcesoraĵoj. [https://phabricator.wikimedia.org/T226929] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Ripetiĝanta ero]] La [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.36|nova versio]] de MediaVikio estos en testaj vikioj kaj MediaWiki.org ekde {{#time:j xg|2020-06-09|{{PAGELANGUAGE}}}}. Ĝi estos en ne-Vikipediaj vikioj kaj kelkaj Vikipedioj ekde {{#time:j xg|2020-06-10|{{PAGELANGUAGE}}}}. Ĝi estos en ĉiuj vikioj ekde {{#time:j xg|2020-06-11|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|kalendaro]]). '''Okazontaj ŝanĝoj''' * Portempa riparo helpis vikiojn igi siajn ĉefpaĝojn pli poŝaparate uzeblaj. Tio ne estas rekomendata ekde 2017. Tio ne funkcios post la 13a de Julio. Vikioj uzu [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|Ŝablonajn Stilojn]] anstataŭe. 118 vikioj devas ripari tion ĉi. Vi povas [[phab:T254287|legi kaj kontroli, ĉu via vikio estas riparenda]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T254287] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/24|Traduki]] • [[m:Tech|Esti helpata]] • [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W24"/> 21:11, 8 jun. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20156263 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/25|Tech News: 2020-25]] == <section begin="technews-2020-W25"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[m:Toolforge|Toolforge]] hosts several tools created by the Wikimedia community like edit counters or enhanced editors. It is changing the domain from '''tools.wmflabs.org''' to '''toolforge.org'''. The routing scheme is moving from '''tools.wmflabs.org/toolname''' to '''toolname.toolforge.org'''. You can [[:wikitech:News/Toolforge.org|read the details]]. Tools that use OAuth will have to be updated to keep working. You can [[:wikitech:Help:Cloud_ Services Introduction|ask for help]]. '''Problems''' * There is a Wikidata item link in the sidebar on many pages. This disappeared for a couple of days for users who have the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:MonoBook|Monobook]] skin. This was because of a bug. It has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T254485] * Editing, logging in and logging out didn't work properly for a short period of time last week. It was soon fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T255179] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.37|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 16 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 17 June. It will be on all wikis from 18 June ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[:mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot|Pywikibot]] is a Python [[:w:en:Library (computing)|library]] to automate work on wikis. It will not support [[:w:en:Python (programming language)|Python 2]] after the new version in July. Support for Python 3.4 and MediaWiki below 1.19 will also be dropped. You should migrate to Python 3. You can [[:phab:T242120|ask for help]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/pywikibot-announce/2020-June/000015.html] * The selectors <code>.menu</code> and <code>.vectorMenu</code> will no longer work in the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector|Vector]] skin. This can affect gadgets and user scripts. <code>.menu</code> should be replaced by <code>ul</code>. <code>.vectorMenu</code> should be replaced by <code>.vector-menu</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T254797] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/25|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W25"/> 21:36, 15 jun. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20175854 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/26|Tech News: 2020-26]] == <section begin="technews-2020-W26"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/26|Translations]] are available. '''Problems''' * There are some [[mw:Special:MyLanguage/Growth|new tools]] to make it easier for newcomers to start editing. They are available on [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/growthexperiments.dblist some wikis]. These wikis had a problem with the visual editor for a short period of time last week. This was because of a bug in the new tools. It was soon fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T255607] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Some user scripts and gadgets stopped working because of a change to [[:w:en:CSS|CSS]] selectors. <code>.vectorTabs</code> should be replaced with <code>.vector-menu-tabs</code> to fix this. [https://phabricator.wikimedia.org/T255718] '''Changes later this week''' * The developers are working on a [[:m:WMDE Technical Wishes/Edit Conflicts#Edit conflicts on talk pages|new interface]] to solve edit conflicts on talk pages. This will be released on 24 June. You can [[mw:mw:Help talk:Paragraph-based Edit Conflict Interface|give feedback]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230231] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.38|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 23 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 24 June. It will be on all wikis from 25 June ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * A temporary fix helped wikis make their main pages more mobile friendly. This was in 2012. It has not been recommended since 2017. It will not work after 13 July. Wikis should use [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] instead. 91 wikis still need to fix this. You can [[phab:T254287|read more and see if your wiki is affected]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T254287] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/26|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W26"/> 18:48, 22 jun. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20204321 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/27|Tech News: 2020-27]] == <section begin="technews-2020-W27"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/27|Translations]] are available. '''Problems''' * Everyone was logged out. This was because a few users saw the wikis as if they were logged in to someone else's account. The problem should be fixed now. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-June/093543.html] * Some readers didn't see new edits to pages. If the page had been recently changed they saw an older version of the page instead. This only affected readers who were logged out. It lasted for ten days. It has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T256444] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.39|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 30 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 1 July. It will be on all wikis from 1 July ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|]] The [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Modern|Modern]] and [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Monobook|Monobook]] skins use the ID <code>searchGoButton</code> for the go button. This is <code>searchButton</code> for [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector|Vector]]. To have the same ID for all skins it will change to <code>searchButton</code> in Monobook and Modern too. This will affect gadgets and user scripts. It will happen on 23 July. They should be updated to use <code>searchButton</code>. You can [[phab:T255953|read more and see a list of affected scripts]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/27|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W27"/> 16:30, 29 jun. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20228118 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/28|Tech News: 2020-28]] == <section begin="technews-2020-W28"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/28|Translations]] are available. '''Problems''' * The [[mw:Special:MyLanguageExtension:Score|Score]] extension has been disabled for now. This is because of a security issue. It will work again as soon as the security issue has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T257066] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.40|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 7 July. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 8 July. It will be on all wikis from 9 July ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * Abstract Wikipedia is a new Wikimedia project. It will collect language-independent information that can be easily read in different languages. It builds on Wikidata. The name is preliminary. You can [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|read more]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-July/093571.html] * The [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS|iOS Wikipedia app]] developers are thinking about new experimental tools. If you use an iPhone you can help them by [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS/2020 survey|answering the survey]]. * Some [[mw:New requirements for user signatures#Outcome|rules for user signatures]] will soon be enforced. [[Special:LintErrors|Lint errors]] and invalid HTML will no longer be allowed in user signatures. Nested substitution will not be allowed. A link to your user page, user talk page or user contributions will be required. You can [https://signatures.toolforge.org/check check if your signature works with the new rules]. This is because the signatures can cause problems for tools or other text on the page. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/28|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W28"/> 20:17, 6 jul. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20251754 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/29|Tech News: 2020-29]] == <section begin="technews-2020-W29"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/29|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Users can [[mw:Extension:Thanks|thank]] others for their edits. [[mw:Extension:CheckUser|Checkusers]] can now see user data related to that action. This can help identify [[m:Special:MyLanguage/Sock puppetry|sock puppets]] who harass others using thanks. [https://phabricator.wikimedia.org/T252226] '''Problems''' * Everyone was logged out a couple of weeks ago to fix a security problem. The problem was not entirely fixed. Because of this everyone was logged out once again last week. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-June/093543.html][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2020-July/002327.html] '''Changes later this week''' * Wikis that are not for one specific language can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Translate|translate]] pages. Sometimes parts of translations are outdated or missing. Outdated translations are marked with a <span style="background-color:#fdd">pink background</span>. Missing translations will also be marked in the future. This markup can sometimes break things. It can soon be disabled by using <code><translate nowrap></translate></code> on the source page. [https://phabricator.wikimedia.org/T256625] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.41|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 14 July. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 15 July. It will be on all wikis from 16 July ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Wikimedia code review plans to use [[:w:en:GitLab|GitLab]]. It would be hosted on Wikimedia servers. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-July/093577.html][https://www.mediawiki.org/wiki/Technical_Community_Newsletter/2020/July][https://www.mediawiki.org/wiki/Topic:Vpbt50rwxgb2r6qn][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-July/093607.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/29|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W29"/> 16:29, 13 jul. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20278125 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/30|Tech News: 2020-30]] == <section begin="technews-2020-W30"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * A temporary fix helped wikis make their main pages more mobile friendly. This was in 2012. It has not been recommended since 2017. The mobile main page special casing stopped working 14 July. 60 wikis now have main pages that don't work well on mobile. You can see which ones, how to fix it and how to get help [[phab:T254287|in Phabricator]]. This is the same problem that was reported in Tech News [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/24|2020/24]] and [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/26|2020/26]]. '''Problems''' * There is a problem with the interlanguage links. The interlanguage links are the links that help you find a specific page in a different language. The sorting is broken. The developers are working on a solution. [https://phabricator.wikimedia.org/T257625] * Some users keep getting the notifications for the same event. Some of these are old events. [https://phabricator.wikimedia.org/T257714] * Some users have trouble logging in. This is probably a [[:w:en:HTTP cookie|browser cookie]] problem. The developers are working on understanding the problem. If you have trouble logging in you can see the details [[phab:T258121|on Phabricator]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T258121] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 21 July. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 22 July. It will be on all wikis from 23 July ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * There is a <code>{{int:printableversion}}</code> link. This will disappear. That is because web browsers today can create a printable version or show how it will look in print anyway. [https://phabricator.wikimedia.org/T167956] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/30|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W30"/> 19:13, 20 jul. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20298484 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/31|Tech News: 2020-31]] == <section begin="technews-2020-W31"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/31|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[m:Small wiki toolkits/Starter kit|Starter kit]] is now available for wiki communities. This page lists technical resources, tools, and recommendations. These are essential to operate a wiki project. This is mostly useful for smaller wikis where the community has limited experience with this. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-July/093633.html] * The first features of the [[mw:Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]] project are available for logged-in users on all wikis. In order to use them, uncheck ''{{int:prefs-vector-enable-vector-1-label}}'' in your [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|local]] or [[Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering|global]] preferences in section ''{{int:prefs-skin-prefs}}''. More improvements are planned. [[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|Feedback is welcome]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] On multiple wikis, a UTCLiveClock gadget is available. For wikis that import the gadget [[:mw:MediaWiki:Gadget-UTCLiveClock.js|directly from mediawiki.org]], end users can now [[mw:MediaWiki_talk:Gadget-UTCLiveClock.js#Time_zones|choose a different timezone to show instead of UTC]]. '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The deployment train for MediaWiki has been blocked this week. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-July/093640.html][https://phabricator.wikimedia.org/T257969] * Translation Notification Bot was sending the same message multiple times to every translator. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T144780] * Some users were receiving the same notification multiple times. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T257766] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from July 28. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from July 29. It will be on all wikis from JUly 30 ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/31|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W31"/> 13:51, 27 jul. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20298484 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/32|Tech News: 2020-32]] == <section begin="technews-2020-W32"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/32|Translations]] are available. '''Problems''' * All queries to the [[mw:Wikidata Query Service|Wikidata Query Service]] failed between 17:50 and 17:59 UTC on Thursday 23 July. Some queries failed during a longer period. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20200723-wdqs-outage] * Interlanguage links were ordered incorrectly for the past few weeks. This problem was also mentioned in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/30|Tech News two weeks ago]]. The problem is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T257625] * There is a problem with the [[Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering|global preferences]] for the "{{int:prefs-vector-enable-vector-1-label}}" option. Developers are working on fixing it. [https://phabricator.wikimedia.org/T258493] * A bug in the Wikibase extension had disabled the "move" and "create" types of protection in the main (Gallery) namespace on Wikimedia Commons. New protections could not be added, and existing protections were not enforced, allowing some page moves and page creations that should not have been possible. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T258323] '''Changes later this week''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS Player|video player]] will change to be simpler and more modern. This week, the current beta feature will become the video player for everyone on most non-Wikipedia wikis. The old player will be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T248418] * Users' <code>global.js</code> and <code>global.css</code> pages will now also be loaded on the mobile site. You can read [[mw:Help:Extension:GlobalCssJs#Per-skin_customization|documentation]] for how to avoid applying styles to the mobile skin. [https://phabricator.wikimedia.org/T138727] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:MonoBook|MonoBook]] skin, the <code>searchGoButton</code> identifier is now <code>searchButton</code>. This may affect CSS and JS gadgets. Migration instructions can be found in [[phab:T255953|T255953]]. This was previously mentioned in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/27|issue 27]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Bot operators can use Pywikibot to regularly archive discussions. The behavior when the bot uses <code>counter</code> to prevent large archives was changed. [https://phabricator.wikimedia.org/T215247] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from August 4. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from August 5. It will be on all wikis from August 6 ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/32|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W32"/> 15:42, 3 aŭg. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20298484 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/33|Tech News: 2020-33]] == <section begin="technews-2020-W33"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[m:WMDE_Technical_Wishes/Move_files_to_Commons|FileImporter and FileExporter]] became standard features on all Wikis during the first week of August. They help you transfer files from local wikis to Wikimedia Commons with the original file information and history intact. [https://phabricator.wikimedia.org/T140462] '''Problems''' * The mobile skin displays a message at the bottom of the page about who edited last. This message showed raw wikitext. This has now been fixed. Some messages in [[mw:Structured Discussions|Structured Discussions]] and [[mw:Content translation|content translation]] may still appear as raw wikitext. Developers are working on it. [https://phabricator.wikimedia.org/T259565] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from August 11. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from August 12. It will be on all wikis from August 13 ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on September 1. This is planned between 13:30 and 15:30 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T243314][https://phabricator.wikimedia.org/T244808] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/33|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W33"/> 16:06, 10 aŭg. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20353586 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/34|Tech News: 2020-34]] == <section begin="technews-2020-W34"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/34|Translations]] are available. '''Recent changes''' * If you revert an edit using the undo link your edit is marked with an <code>undo</code> tag. This will now only happen if you don't change anything in the edit window before publishing the undo. This is to keep users from marking edits as undos when they actually do something else. [https://phabricator.wikimedia.org/T259014] * The new [[mw:Special:MyLanguage/OOUI|OOUI version]] will not work with [[:w:en:Internet Explorer 8|Internet Explorer 8]]. This means the wikis will look strange and not work well in Internet Explorer 8. This was reported in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/17|Tech/News/2020/17]]. This is because keeping the wikis working with very old browsers creates other problems. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-August/093718.html] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 18 August. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 19 August. It will be on all wikis from 20 August ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on September 1. This is planned between 13:30 and 15:30 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis next week. This is a reminder. You can help by [[m:Tech/Server switch 2020|translating the announcement message]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T243314][https://phabricator.wikimedia.org/T244808] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/34|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W34"/> 20:41, 17 aŭg. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20366028 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/35|Tech News: 2020-35]] == <section begin="technews-2020-W35"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/35|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 25 August. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 26 August. It will be on all wikis from 27 August ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/35|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W35"/> 17:59, 24 aŭg. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20389773 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/36|Tech News: 2020-36]] == <section begin="technews-2020-W36"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/36|Translations]] are available. '''Problems''' * This is a reminder. All wikis will be read-only for a few minutes on September 1. This is planned between 14:00 and 15:00 UTC. Please check on the details on [[m:Tech/Server switch 2020|the announcement message]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T243314][https://phabricator.wikimedia.org/T244808] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/36|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W36"/> 20:09, 31 aŭg. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20411995 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/37|Tech News: 2020-37]] == <section begin="technews-2020-W37"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/37|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * Normally pages can be moved to a title that has no existing page yet or to a page that has only one revision, which is a redirect to the page to be moved. A new user right allows editors to move pages over one-revision pages that redirect to anywhere. [https://phabricator.wikimedia.org/T239277] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 8 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 9 September. It will be on all wikis from 10 September ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] All MediaWiki [[:w:en:API|API]] modules will now use <code>watchlist</code> instead of <code>watch</code>. This was inconsistent before. [https://phabricator.wikimedia.org/T247915] '''Future changes''' * The [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia Android app]] team might work on patrolling tools in the future. You can let them know what tools would be useful for you or for less experienced patrollers. See the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Patrolling conversation|page on mediawiki.org]]. * [[m:Special:MyLanguage/OTRS|OTRS]] will be updated to a new version. This will probably take around two days. OTRS agents will not have access to the system during these days. Emails that come in during the update will be delivered when the update is done. The plan is to start around 08:00 UTC on 14 September. This could change. [https://phabricator.wikimedia.org/T187984] * The Wikipedia Android app will send [[:mw:Wikimedia Apps/Team/Android/AppEditorTasks#Push Notifications for editors|push notifications]] if users want them. This could help you see for example when someone wrote on your talk page or your edit was reverted. This will need [[:w:en:Google Play Services|Google Play Services]] to work. It will also be possible to get the app without Google Play Services but push notifications will not work. Google Play Services is also used to make the app work for [[:w:en:Android KitKat|Android 4.4]] users. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android#Updates][https://phabricator.wikimedia.org/T146032] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Wikimedia code review could move to [[:w:en:GitLab|GitLab]]. It would be hosted on Wikimedia servers. You can take part in the [[mw:GitLab consultation|consultation]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Dropdown menus in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector|the Vector skin]] use a <code>.menu</code> class. This will not work in the future. Scripts can use <code>nav ul</code> instead. <code>.vectorTabs</code> and <code>.vectorMenu</code> will also not work. Some scripts need to be updated. You can [[phab:T262092|read more in Phabricator]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/37|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W37"/> 15:59, 7 sep. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20427670 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/38|Tech News: 2020-38]] == <section begin="technews-2020-W38"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/38|Translations]] are available. '''Problems''' * The [[mw:Wikimedia Apps|Wikipedia apps]] briefly showed pages without [[w:en:CSS|CSS]] last week. This meant they looked wrong. It was quickly fixed but cached pages without CSS were shown for a few hours. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20200909-mobileapps_config_change][https://phabricator.wikimedia.org/T262437] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 15 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 16 September. It will be on all wikis from 17 September ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/38|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W38"/> 16:18, 14 sep. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20446737 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/39|Tech News: 2020-39]] == <section begin="technews-2020-W39"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/39|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new tag for reverted edits. For example you can see it in the recent changes feed or in the article history. It is added to edits when they have been undone, rollbacked or manually reverted to an older version of the page. [https://phabricator.wikimedia.org/T254074][https://phabricator.wikimedia.org/T164307] '''Changes later this week''' * The number of times you can do something in a period of time on wiki is limited. This could be the number of edits per minute or the number of users you email in a day. Some users are not affected by all limits because of their user rights. They could soon see the limit even if it does not affect them. [https://phabricator.wikimedia.org/T258888] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 22 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 23 September. It will be on all wikis from 24 September ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/39|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W39"/> 21:26, 21 sep. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20461072 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/40|Tech News: 2020-40]] == <section begin="technews-2020-W40"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/40|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Admins can now see links to diffs of deleted revisions on [[Special:AbuseLog|Special:AbuseLog]]. This uses the interface of [[Special:Undelete|Special:Undelete]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T261630] * Editors are automatically added to some user groups. For example editors are added to [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Autoconfirmed users|autoconfirmed users]] when they have edited enough times and long enough. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|Abuse filters]] can hinder users from automatically getting user rights for a period of time. They can also remove rights user have. Wikis can now ask to change how long this period of time is for their wiki [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/?projectPHIDs=Wikimedia-Site-requests in Phabricator]. It is currently five days. [https://phabricator.wikimedia.org/T231756] '''Problems''' * [[m:Tech/News/2019/34|Last year]] some abuse filters stopped working because of a new change. If they tried to use variables that were unavailable for that action they would fail. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T230256] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 29 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 30 September. It will be on all wikis from 1 October ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You can't see the language links to other language versions from the talk page or history page. They are also not shown when you edit an article. This could change. It is not decided if for example the history page should link to another history page or to the article. You can take part in the [[phab:T262472|discussion in Phabricator]]. * The link colours could change. This is to make the difference between links and other text more clear. You can [[phab:T213778|read more in Phabricator]]. * In your preferences you can choose to get different notifications on the web or by email. You will see <code>Apps</code> as one of the alternatives later this week. This is because the [[mw:Wikimedia Apps|Android and iOS Wikipedia apps]] will use push notifications for those who want them. You can see the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-echo preferences] on the test wiki. The goal is to have push notifications on Android in October and on iOS in early 2021. [https://phabricator.wikimedia.org/T262936] * You can soon put pages on your watchlist for a limited time. This could be useful if you want to watch something for a shorter time but don't want it on your watchlist forever. It now works on [[mw:MediaWiki|mediawiki.org]] and will come to more wikis later. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Tech/Watchlist Expiry|read more]] and [[m:Community Tech/Watchlist Expiry/Release Schedule|see when it will come to other wikis]]. * You can see what Wikimedians think are the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|best new technical tools this year]]. You can also nominate them. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/40|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W40"/> 21:23, 28 sep. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20483264 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/41|Tech News: 2020-41]] == <section begin="technews-2020-W41"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/41|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a [https://consultation-stats.toolforge.org/ new tool] where you can see which home wiki users have in discussions on Meta. This can help show which communities are not part of the discussion on wikis where we make decisions that affect many other wikis. * You can now thank users for file uploads or for changing the language of a page. [https://phabricator.wikimedia.org/T254992] '''Problems''' * There were many errors with the new MediaWiki version last week. The new version was rolled back. Updates that should have happened last week are late. [https://phabricator.wikimedia.org/T263177] * Everyone was logged out. This was because a user reported being logged in to someone else's account. The problem should be fixed now. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-October/093922.html] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Many pages have [[:w:en:JavaScript|JavaScript]] errors. You can [https://techblog.wikimedia.org/2020/09/28/diving-into-wikipedias-ocean-of-errors/ read more] and now [[:w:en:User:Jdlrobson/User scripts with client errors|see a list of user scripts with errors]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 6 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 7 October. It will be on all wikis from 8 October ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). * Letters immediately after a link are shown as part of the link. For example the entire word in <code><nowiki>[[Child]]ren</nowiki></code> is linked. On Arabic wikis this works at both the start and end of a word. Previously on Arabic wikis numbers and other non-letter Unicode characters were shown as part of the link at the start of a word but not at the end. Now only Latin and Arabic letters will extend links on Arabic wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T263266] '''Future changes''' * You will be able to read but not to edit the wikis for up to an hour on [https://zonestamp.toolforge.org/1603807200 27 October around 14:00 (UTC)]. It will probably be shorter than an hour. [https://phabricator.wikimedia.org/T264364] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/41|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W41"/> 16:24, 5 okt. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20515061 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/42|Tech News: 2020-42]] == <section begin="technews-2020-W42"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/42|Translations]] are available. '''Problems''' * Because of the problems with the MediaWiki version two weeks ago last week's updates are also late. [https://phabricator.wikimedia.org/T263177][https://phabricator.wikimedia.org/T263178][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-October/093944.html] '''Changes later this week''' * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Live preview|Live previews]] didn't show the templates used in the preview if you just edited a section. This has now been fixed. You can also test [[w:en:CSS|CSS]] and [[w:en:JavaScript|JavaScript]] pages even if you have the live preview enabled. Previously this didn't work well. [https://phabricator.wikimedia.org/T102286][https://phabricator.wikimedia.org/T186390] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 13 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 14 October. It will be on all wikis from 15 October ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] A new stable version of [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot|Pywikibot]] is coming soon. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/pywikibot/2020-October/010056.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/42|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W42"/> 15:24, 12 okt. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20528295 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/43|Tech News: 2020-43]] == <section begin="technews-2020-W43"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/43|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2020-10-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2020-10-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2020-10-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You will be able to read but not to edit the wikis for up to an hour on [https://zonestamp.toolforge.org/1603807200 {{#time:j xg|2020-10-27|en}} around 14:00 (UTC)]. It will probably be shorter than an hour. [https://phabricator.wikimedia.org/T264364] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] extension, the <code dir=ltr>rmspecials()</code> function will be updated soon so that it does not remove the "space" character. Wikis are advised to wrap all the uses of <code dir=ltr>rmspecials()</code> with <code dir=ltr>rmwhitespace()</code> wherever necessary to keep filters' behavior unchanged. You can use the search function on [[Special:AbuseFilter]] to locate its usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T263024] * Some gadgets and user-scripts use the HTML div with the ID <code dir=ltr style="white-space:nowrap;">#jump-to-nav</code>. This div will be removed soon. Maintainers should replace these uses with either <code dir=ltr>#siteSub</code> or <code dir=ltr style="white-space:nowrap;">#mw-content-text</code>. A list of affected scripts is at the top of [[phab:T265373]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/43|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W43"/> 16:30, 19 okt. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20550811 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/44|Tech News: 2020-44]] == <section begin="technews-2020-W44"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/44|Translations]] are available. '''Problems''' * You will be able to read but not to edit the wikis for up to an hour on [https://zonestamp.toolforge.org/1603807200 October 27 around 14:00 (UTC)]. It will probably be shorter than an hour. [https://phabricator.wikimedia.org/T264364] * Last week, links to "diffs" from mobile watchlists and recentchanges were linking to page-revisions instead of diffs. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T265654] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' * Since the introduction of the [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface administrators]] user group in 2018, administrators couldn’t view the deleted history of CSS/JS pages. Now they can. [https://phabricator.wikimedia.org/T202989] * There was a problem with the [[Special:Tags|Change Tags]]. The software would apply the "{{int:Tag-mw-reverted}}" tag to any page actions such as page-protection changes if they came directly after a reverted edit. This has now been fixed for new edits. [https://phabricator.wikimedia.org/T265312] * The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying|Reply tool]] will be offered as an opt-in [[mw:Special:MyLanguage/Beta Feature|Beta Feature]] on most Wikipedias in November. Another announcement will be made once the date is finalized. [https://phabricator.wikimedia.org/T266303] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/44|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W44"/> 17:38, 26 okt. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20574890 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/45|Tech News: 2020-45]] == <section begin="technews-2020-W45"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can no longer read Wikimedia wikis if your browser uses very old [[:w:en:Transport Layer Security|TLS]]. This is because it is a security problem for everyone. It could lead to [[:w:en:Downgrade attack|downgrade attacks]]. Since October 29, 2020, users who use old TLS versions will not be able to connect to Wikimedia projects. A list of [[:wikitech:HTTPS/Browser Recommendations|browser recommendations]] is available. All modern operating systems and browsers are always able to reach Wikimedia projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T258405] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] There is a new automatic [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tracking categories|tracking category]] available: [[:{{ns:14}}:{{MediaWiki:nonnumeric-formatnum}}|Pages with non-numeric formatnum arguments]]. It collects pages which use the <code><nowiki>{{formatnum}}</nowiki></code> parser function with invalid (non-numeric) input, ''e.g.'' <code><nowiki>{{formatnum:TECHNEWS}}</nowiki></code>. Note that <code><nowiki>{{formatnum:123,456}}</nowiki></code> is also invalid input: as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#formatnum|documentation]], the argument should be <u>unformatted</u> so that it can be reliably and correctly localised. The tracking category will help identify problematic usage and double-formatting. The new tracking category's name can be [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&showMessage=nonnumeric-formatnum&group=core&optional=1&action=translate translated at translatewiki]. [https://phabricator.wikimedia.org/T237467] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from November 3. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from November 4. It will be on all wikis from November 5 ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). * Administrators and stewards will be able to use a special page (Special:CreateLocalAccount) to force local account creation for a global account. This is useful when account creation is blocked for that user (by a block or a filter). [https://phabricator.wikimedia.org/T259721] * The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying|Reply tool]] will be offered as an opt-in [[mw:Special:MyLanguage/Beta Feature|Beta Feature]] on most Wikipedias on November 4. This change excludes the English, Russian, and German-language Wikipedias, plus a few smaller Wikipedias with special circumstances. You can read [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|the help page]] and [[mw:Help:DiscussionTools/Why can't I reply to this comment?|the troubleshooting guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T266303] '''Future changes''' * A discussion has been restarted about using a Unicode minus sign (− U+2212) in the output of <code><nowiki>{{formatnum}}</nowiki></code> when it is given a negative argument. [https://phabricator.wikimedia.org/T10327] * In the future [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|IP addresses of unregistered users will not be shown for everyone]]. They will get an alias instead. There will be a new user right or an opt-in function for more vandal fighters to see the IPs of unregistered users. There would be some criteria for who gets the user right or opt-in. There will also be other new tools to help handle vandalism. This is early in the process and the developers are still collecting information from the communities before they suggest solutions. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/45|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W45"/> 16:08, 2 nov. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20604769 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/46|Tech News: 2020-46]] == <section begin="technews-2020-W46"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/46|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' * You can see [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|reference previews]]. This shows a preview of the footnote when you hover over it. This has been a [[mw:Beta Features|beta feature]]. It will move out of beta and be enabled by default. There will be an option not to use it. The developers are looking for small or medium-sized wikis to be the first ones. You can [[m:User talk:Michael Schönitzer (WMDE)|let them know]] if your wiki is interested. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2020-November/002373.html] * From November 16 the categories will not be sorted in order for a short time. This is because the developers are upgrading to a new version of the [[:w:en:International Components for Unicode|internationalisation library]]. They will use a script to fix the existing categories. This can take a few hours or a few days depending on how big the wiki is. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Technical Operations/ICU announcement|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T264991][https://phabricator.wikimedia.org/T267145] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/46|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W46"/> 15:49, 9 nov. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20634159 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/47|Tech News: 2020-47]] == <section begin="technews-2020-W47"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/47|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Listings on category pages are sorted on each wiki for that language using a [[:w:en:International Components for Unicode|library]]. For a brief period on 16 November, changes to categories will not be sorted correctly for most languages. This is because the developers are upgrading to a new version of the library. They will then use a script to fix the existing categories. This will take a few hours or a few days depending on how big the wiki is. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Technical Operations/ICU announcement|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T264991][https://phabricator.wikimedia.org/T267145] '''Changes later this week''' * If you merged two pages in a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Namespaces|namespace]] where pages can't redirect this used to break the merge history. This will now be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T93469] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2020-11-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2020-11-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2020-11-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021|Community Wishlist Survey]] is now open for proposals. The survey decides what the [[m:Community Tech|Community Tech team]] will work on. You can post proposals from 16 to 30 November. You can vote on proposals from 8 December to 21 December. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/47|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W47"/> 15:36, 16 nov. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20669023 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/48|Tech News: 2020-48]] == <section begin="technews-2020-W48"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/48|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Timestamps in [[Special:Log|Special:Log]] are now links. They go to Special:Log for only that entry. This is how timestamps work on for example the history page. [https://phabricator.wikimedia.org/T207562] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The Wikimedia [[wikitech:Portal:Cloud VPS|Cloud VPS]] hosts technical projects for the Wikimedia movement. Developers need to [[wikitech:News/Cloud VPS 2020 Purge|claim projects]] they use. This is because old and unused projects are removed once a year. Unclaimed projects can be shut down from 1 December. Unclaimed projects can be deleted from 1 January. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-November/094054.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/48|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W48"/> 17:18, 23 nov. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20698111 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/49|Tech News: 2020-49]] == <section begin="technews-2020-W49"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/49|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2020-12-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2020-12-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2020-12-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS|iOS Wikipedia app]] will show readers more of the article history. They can see new updates and easier see how the article has changed over time. This is an experiment. It will first be shown only to some iOS app users as a [[:w:en:A/B testing|test]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T241253][https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/iOS/Breaking_Down_the_Wall] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[wikitech:Wiki replicas|Wiki Replicas]] can be used for [[:w:en:SQL|SQL]] queries. You can use [https://quarry.wmflabs.org/ Quarry], [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/PAWS PAWS] or other ways to do this. To make the Wiki Replicas stable there will be two changes. Cross-database <code>JOINS</code> will no longer work. You can also only query a database if you connect to it directly. This will happen in February 2021. If you think this affects you and you need help you can [[phab:T268498|post on Phabricator]] or on [[wikitech:Talk:News/Wiki Replicas 2020 Redesign|Wikitech]]. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Wiki_Replicas_2020_Redesign] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/49|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W49"/> 17:44, 30 nov. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20728523 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/50|Tech News: 2020-50]] == <section begin="technews-2020-W50"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now put pages on your watchlist for a limited period of time. Some wikis already had this function. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Tech/Watchlist_Expiry][https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist_expiry] '''Changes later this week''' * Information from Wikidata that is used on a wiki page can be shown in recent changes and watchlists on a Wikimedia wiki. To see this you need to turn on showing Wikidata edits in your watchlist in the preferences. Changes to the Wikidata description in the language of a Wikimedia wiki will then be shown in recent changes and watchlists. This will not show edits to languages that are not relevant to your wiki. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2020-November/014402.html][https://phabricator.wikimedia.org/T191831] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2020-12-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2020-12-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2020-12-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You can vote on proposals in the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021|Community Wishlist Survey]] between 8 December and 21 December. The survey decides what the [[m:Community Tech|Community Tech team]] will work on. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/50|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W50"/> 16:14, 7 dec. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20754641 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/51|Tech News: 2020-51]] == <section begin="technews-2020-W51"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/51|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a [[mw:Wikipedia for KaiOS|Wikipedia app]] for [[:w:en:KaiOS|KaiOS]] phones. It was released in India in September. It can now be downloaded in other countries too. [https://diff.wikimedia.org/2020/12/10/growing-wikipedias-reach-with-an-app-for-kaios-feature-phones/] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2020-12-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2020-12-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2020-12-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/51|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W51"/> 21:34, 14 dec. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20803489 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/52|Tech News: 2020-52]] == <section begin="technews-2020-W52"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/52|Translations]] are available. '''Tech News''' * Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 11 January 2021. '''Recent changes''' * The <code><nowiki>{{citation needed}}</nowiki></code> template shows when a statement in a Wikipedia article needs a source. If you click on it when you edit with the visual editor there is a popup that explains this. Now it can also show the reason and when it was added. [https://phabricator.wikimedia.org/T270107] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week or next week. '''Future changes''' * You can [[m:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Ideas|propose and discuss]] what technical improvements should be done for geographic information. This could be coordinates, maps or other related things. * Some wikis use [[mw:Writing systems/LanguageConverter|LanguageConverter]] to switch between writing systems or variants of a language. This can only be done for the entire page. There will be a <code><nowiki><langconvert></nowiki></code> tag that can convert a piece of text on a page. [https://phabricator.wikimedia.org/T263082] * Oversighters and stewards can hide entries in [[Special:AbuseLog|Special:AbuseLog]]. They can soon hide multiple entries at once using checkboxes. This works like hiding normal edits. It will happen in early January. [https://phabricator.wikimedia.org/T260904] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/52|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W52"/> 20:53, 21 dec. 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20833836 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/02|Tech News: 2021-02]] == <section begin="technews-2021-W02"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can choose to be reminded when you have not added an edit summary. This can be done in your preferences. This could conflict with the [[:w:en:CAPTCHA|CAPTCHA]]. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T12729] * You can link to specific log entries. You can get these links for example by clicking the timestamps in the log. Until now, such links to private log entries showed no entry even if you had permission to view private log entries. The links now show the entry. [https://phabricator.wikimedia.org/T269761] * Admins can use the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|abuse filter tool]] to automatically prevent bad edits. Three changes happened last week: ** The filter editing interface now shows syntax errors while you type. This is similar to JavaScript pages. It also shows a warning for regular expressions that match the empty string. New warnings will be added later. [https://phabricator.wikimedia.org/T187686] ** [[m:Special:MyLanguage/Meta:Oversighters|Oversighters]] can now hide multiple filter log entries at once using checkboxes on [[Special:AbuseLog]]. This is how the usual revision deletion works. [https://phabricator.wikimedia.org/T260904] ** When a filter matches too many actions after it has been changed it is "throttled". The most powerful actions are disabled. This is to avoid many editors getting blocked when an administrator made a mistake. The administrator will now get a notification about this "throttle". * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] There is a new tool to [https://skins.wmflabs.org/?#/add build new skins]. You can also [https://skins.wmflabs.org/?#/ see] existing [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Skins|skins]]. You can [[mw:User talk:Jdlrobson|give feedback]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-December/094130.html] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Bots using the API no longer watch pages automatically based on account preferences. Setting the <code>watchlist</code> to <code>watch</code> will still work. This is to reduce the size of the watchlist data in the database. [https://phabricator.wikimedia.org/T258108] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto's]] [[:mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#File metadata|file metadata]] now includes length. [https://phabricator.wikimedia.org/T209679] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[:w:en:CSS|CSS]] and [[:w:en:JavaScript|JavaScript]] code pages now have link anchors to [https://patchdemo.wmflabs.org/wikis/40e4795d4448b55a6d8c46ff414bcf78/w/index.php/MediaWiki:En.js#L-125 line numbers]. You can use wikilinks like [[:w:en:MediaWiki:Common.js#L-50]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T29531] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] There was a [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.25|new version]] of MediaWiki last week. You can read [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.25/Changelog|a detailed log]] of all 763 changes. Most of them are very small and will not affect you. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-01-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-01-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-01-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/02|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2021-W02"/> 15:41, 11 jan. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20950047 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/03|Tech News: 2021-03]] == <section begin="technews-2021-W03"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="eo" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Plej novaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' el la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu sciigi aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj efikos sur vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/03|Tradukoj]] estas haveblaj. '''Ŝanĝoj okazontaj poste ĉi-semajne''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Ripetiĝanta ero]] La [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.27|nova versio]] de MediaVikio estos en testaj vikioj kaj MediaWiki.org ekde {{#time:j xg|2021-01-19|eo}}. Ĝi estos en ne-Vikipediaj vikioj kaj kelkaj Vikipedioj ekde {{#time:j xg|2021-01-20|eo}}. Ĝi estos en ĉiuj vikioj ekde {{#time:j xg|2021-01-21|eo}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|kalendaro]]). '''Okazontaj ŝanĝoj''' * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:Special:MyLanguage/Growth|Growth team]] plans to add features to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Newcomer tasks/Experiment analysis, November 2020|get more visitors to edit]] to more Wikipedias. You can help [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&group=ext-growthexperiments&language=&filter=&action=translate translating the interface].</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You will be able to read but not to edit Wikimedia Commons for a short time on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210126T07 {{#time:j xg|2021-01-26|en}} at 07:00 (UTC)].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T271791] * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/MassMessage|MassMessage]] posts could be automatically timestamped in the future. This is because MassMessage senders can now send pages using MassMessage. Pages are more difficult to sign. If there are times when a MassMessage post should not be timestamped you can [[phab:T270435|let the developers know]].</span> '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/03|Traduki]] • [[m:Tech|Esti helpata]] • [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div></div> <section end="technews-2021-W03"/> 16:09, 18 jan. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20974628 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/04|Tech News: 2021-04]] == <section begin="technews-2021-W04"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/04|Translations]] are available. '''Problems''' * You will be able to read but not to edit Wikimedia Commons for a short time on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210126T07 {{#time:j xg|2021-01-26|en}} at 07:00 (UTC)]. You will not be able to read or edit [[:wikitech:Main Page|Wikitech]] for a short time on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210128T09 {{#time:j xg|2021-01-28|en}} at 09:00 (UTC)]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271791][https://phabricator.wikimedia.org/T272388] '''Changes later this week''' * [[m:WMDE Technical Wishes/Bracket Matching|Bracket matching]] will be added to the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] syntax highlighter on the first wikis. The first wikis are German and Catalan Wikipedia and maybe other Wikimedia wikis. This will happen on 27 January. [https://phabricator.wikimedia.org/T270238] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-01-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-01-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-01-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/04|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2021-W04"/> 18:30, 25 jan. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21007423 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/05|Tech News: 2021-05]] == <section begin="technews-2021-W05"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/05|Translations]] are available. '''Problems''' * [[:w:en:IPv6|IPv6 addresses]] were written in lowercase letters in diffs. This caused dead links since [[Special:Contributions|Special:Contributions]] only accepted uppercase letters for the IPs. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T272225] '''Changes later this week''' * You can soon use Wikidata to link to pages on the multilingual Wikisource. [https://phabricator.wikimedia.org/T138332] * Often editors use a "non-breaking space" to make a gap between two items when reading but still show them together. This can be used to avoid a line break. You will now be able to add new ones via the special character tool in the 2010, 2017, and visual editors. The character will be shown in the visual editor as a space with a grey background. [https://phabricator.wikimedia.org/T70429][https://phabricator.wikimedia.org/T96666] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=| Advanced item]] Wikis use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|abuse filters]] to stop bad edits being made. Filter maintainers can now use syntax like <code>1.2.3.4 - 1.2.3.55</code> as well as the <code>1.2.3.4/27</code> syntax for IP ranges. [https://phabricator.wikimedia.org/T218074] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.29|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-02-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-02-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-02-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[mw:Skin:Minerva Neue|Minerva]] is the skin Wikimedia wikis use for mobile traffic. When a page is protected and you can't edit it you can normally read the source wikicode. This doesn't work on Minerva on mobile devices. This is being fixed. Some text might overlap. This is because your community needs to update [[MediaWiki:Protectedpagetext|MediaWiki:Protectedpagetext]] to work on mobile. You can [[phab:T208827|read more]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Recommendations_for_mobile_friendly_articles_on_Wikimedia_wikis#Inline_styles_should_not_use_properties_that_impact_sizing_and_positioning][https://www.mediawiki.org/wiki/Recommendations_for_mobile_friendly_articles_on_Wikimedia_wikis#Avoid_tables_for_anything_except_data] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[:wikitech:Portal:Cloud VPS|Cloud VPS]] and [[:wikitech:Portal:Toolforge|Toolforge]] will change the IP address they use to contact the wikis. The new IP address will be <code>185.15.56.1</code>. This will happen on February 8. You can [[:wikitech:News/CloudVPS NAT wikis|read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/05|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2021-W05"/> 22:38, 1 feb. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21033195 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/06|Tech News: 2021-06]] == <section begin="technews-2021-W06"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps|Wikipedia app]] for Android now has watchlists and talk pages in the app. [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia] '''Changes later this week''' * You can see edits to chosen pages on [[Special:Watchlist|Special:Watchlist]]. You can add pages to your watchlist on every wiki you like. The [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|GlobalWatchlist]] extension will come to Meta on 11 February. There you can see entries on watched pages on different wikis on the same page. The new watchlist will be found on [[m:Special:GlobalWatchlist|Special:GlobalWatchlist]] on Meta. You can choose which wikis to watch and other preferences on [[m:Special:GlobalWatchlistSettings|Special:GlobalWatchlistSettings]] on Meta. You can watch up to five wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T260862] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.30|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-02-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-02-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-02-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * When admins [[mw:Special:MyLanguage/Help:Protecting and unprotecting pages|protect]] pages the form will use the [[mw:UX standardization|OOUI look]]. [[Special:Import|Special:Import]] will also get the new look. This will make them easier to use on mobile phones. [https://phabricator.wikimedia.org/T235424][https://phabricator.wikimedia.org/T108792] * Some services will not work for a short period of time from 07:00 UTC on 17 February. There might be problems with new [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|short links]], new translations, new notifications, adding new items to your [[mw:Reading/Reading Lists|reading lists]] or recording [[:w:en:Email#Tracking of sent mail|email bounces]]. This is because of database maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T273758] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[m:Tech/News/2021/05|Last week]] Tech News reported that the IP address [[:wikitech:Portal:Cloud VPS|Cloud VPS]] and [[:wikitech:Portal:Toolforge|Toolforge]] use to contact the wikis will change on 8 February. This is delayed. It will happen later instead. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/CloudVPS_NAT_wikis] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/06|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2021-W06"/> 17:41, 8 feb. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21082948 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/07|Tech News: 2021-07]] == <section begin="technews-2021-W07"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/07|Translations]] are available. '''Problems''' * There were problems with recent versions of MediaWiki. Because the updates caused problems the developers rolled back to an earlier version. Some updates and new functions will come later than planned. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2021-February/094255.html][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2021-February/094271.html] * Some services will not work for a short period of time from 07:00 UTC on 17 February. There might be problems with new [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|short links]], new translations, new notifications, adding new items to your [[mw:Reading/Reading Lists|reading lists]] or recording [[:w:en:Email#Tracking of sent mail|email bounces]]. This is because of database maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T273758] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.31|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-02-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-02-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-02-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/07|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2021-W07"/> 17:55, 15 feb. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21105437 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/08|Tech News: 2021-08]] == <div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The visual editor will now use [[:c:Commons:Structured data/Media search|MediaSearch]] to find images. You can search for images on Commons in the visual editor when you are looking for illustrations. This is to help editors find better images. [https://phabricator.wikimedia.org/T259896] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|syntax highlighter]] now works with more languages: [[:w:en:Futhark (programming language)|Futhark]], [[:w:en:Graphviz|Graphviz]]/[[:w:en:DOT (graph description language)|DOT]], CDDL and AMDGPU. [https://phabricator.wikimedia.org/T274741] '''Problems''' * Editing a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EasyTimeline|timeline]] might have removed all text from it. This was because of a bug and has been fixed. You might need to edit the timeline again for it to show properly. [https://phabricator.wikimedia.org/T274822] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.32|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-02-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-02-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-02-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] There is a [[:m:Wikimedia Rust developers user group|user group]] for developers and users interested in working on Wikimedia wikis with the [[:w:en:Rust (programming language)|Rust programming language]]. You can join or tell others who want to make your wiki better in the future. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div> ---- 00:16, 23 feb. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21134058 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/09|Tech News: 2021-09]] == <div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/09|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth team tools]] can now show the name of a newcomer's mentor anywhere [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship/Integrating_mentorship|through a magic word]]. This can be used for welcome messages or userboxes. * A new version of the [[c:Special:MyLanguage/Commons:VideoCutTool|VideoCutTool]] is now available. It enables cropping, trimming, audio disabling, and rotating video content. It is being created as part of the developer outreach programs. '''Problems''' * There was a problem with the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Job queue|job queue]]. This meant some functions did not save changes and mass messages were delayed. This did not affect wiki edits. [https://phabricator.wikimedia.org/T275437] * Some editors may not be logged in to their accounts automatically in the latest versions of Firefox and Safari. [https://phabricator.wikimedia.org/T226797] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.33|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-03-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-03-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-03-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div> ---- 19:07, 1 mar. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21161722 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/10|Tech News: 2021-10]] == <section begin="technews-2021-W10"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/10|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation|Section translation]] now works on Bengali Wikipedia. It helps mobile editors translate sections of articles. It will come to more wikis later. The first focus is active wikis with a smaller number of articles. You can [https://sx.wmflabs.org/index.php/Main_Page test it] and [[mw:Talk:Content translation/Section translation|leave feedback]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs|Flagged revisions]] now give admins the review right. [https://phabricator.wikimedia.org/T275293] * When someone links to a Wikipedia article on Twitter this will now show a preview of the article. [https://phabricator.wikimedia.org/T276185] '''Problems''' * Many graphs have [[:w:en:JavaScript|JavaScript]] errors. Graph editors can check their graphs in their browser's developer console after editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T275833] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.34|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-03-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-03-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-03-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). * The [[mw:Talk pages project/New discussion|New Discussion]] tool will soon be a new [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|discussion tools]] beta feature for on most Wikipedias. The goal is to make it easier to start new discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T275257] '''Future changes''' * There will be a number of changes to make it easier to work with templates. Some will come to the first wikis in March. Other changes will come to the first wikis in June. This is both for those who use templates and those who create or maintain them. You can [[:m:WMDE Technical Wishes/Templates|read more]]. * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] will become a default feature on some wikis on 17 March. They will share a setting with [[mw:Page Previews|Page Previews]]. If you prefer the Reference Tooltips or Navigation-Popups gadget you can keep using them. If so Reference Previews won't be shown. [https://phabricator.wikimedia.org/T271206][https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews] * New JavaScript-based functions will not work in [[:w:en:Internet Explorer 11|Internet Explorer 11]]. This is because Internet Explorer is an old browser that doesn't work with how JavaScript is written today. Everything that works in Internet Explorer 11 today will continue working in Internet Explorer for now. You can [[mw:Compatibility/IE11|read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/10|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2021-W10"/> 17:50, 8 mar. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21175593 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/11|Tech News: 2021-11]] == <section begin="technews-2021-W11"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/11|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Wikis that are part of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|desktop improvements]] project can now use a new [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Search|search function]]. The desktop improvements and the new search will come to more wikis later. You can also [[mw:Reading/Web/Desktop Improvements#Deployment plan and timeline|test it early]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Editors who put up banners or change site-wide [[:w:en:JavaScript|JavaScript]] code should use the [https://grafana.wikimedia.org/d/000000566/overview?viewPanel=16&orgId=1 client error graph] to see that their changes has not caused problems. You can [https://diff.wikimedia.org/2021/03/08/sailing-steady%e2%80%8a-%e2%80%8ahow-you-can-help-keep-wikimedia-sites-error-free read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T276296] '''Problems''' * Due to [[phab:T276968|database issues]] the [https://meta.wikimedia.beta.wmflabs.org Wikimedia Beta Cluster] was read-only for over a day. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.34|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-03-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-03-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-03-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You can add a [[:w:en:Newline|newline]] or [[:w:en:Carriage return|carriage return]] character to a custom signature if you use a template. There is a proposal to not allow them in the future. This is because they can cause formatting problems. [https://www.mediawiki.org/wiki/New_requirements_for_user_signatures#Additional_proposal_(2021)][https://phabricator.wikimedia.org/T272322] * You will be able to read but not edit [[phab:T276899|12 wikis]] for a short period of time on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210323T06 {{#time:j xg|2021-03-23|en}} at 06:00 (UTC)]. This could take 30 minutes but will probably be much faster. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can use [https://quarry.wmflabs.org/ Quarry] for [[:w:en:SQL|SQL]] queries to the [[wikitech:Wiki replicas|Wiki Replicas]]. Cross-database <code>JOINS</code> will no longer work from 23 March. There will be a new field to specify the database to connect to. If you think this affects you and you need help you can [[phab:T268498|post on Phabricator]] or on [[wikitech:Talk:News/Wiki Replicas 2020 Redesign|Wikitech]]. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/PAWS PAWS] and other ways to do [[:w:en:SQL|SQL]] queries to the Wiki Replicas will be affected later. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Wiki_Replicas_2020_Redesign] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/11|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2021-W11"/> 23:21, 15 mar. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21226057 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/12|Tech News: 2021-12]] == <section begin="technews-2021-W12"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/12|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a [[mw:Wikipedia for KaiOS|Wikipedia app]] for [[:w:en:KaiOS|KaiOS]] phones. They don't have a touch screen so readers navigate with the phone keys. There is now a [https://wikimedia.github.io/wikipedia-kaios/sim.html simulator] so you can see what it looks like. * The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|reply tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion|new discussion tool]] are now available as the "{{int:discussiontools-preference-label}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] in almost all wikis except German Wikipedia. '''Problems''' * You will be able to read but not edit [[phab:T276899|twelve wikis]] for a short period of time on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210323T06 {{#time:j xg|2021-03-23|{{PAGELANGUAGE}}}} at 06:00 (UTC)]. This can also affect password changes, logging in to new wikis, global renames and changing or confirming emails. This could take 30 minutes but will probably be much faster. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.36|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-03-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-03-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-03-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). * [[:w:en:Syntax highlighting|Syntax highlighting]] colours will change to be easier to read. This will soon come to the [[phab:T276346|first wikis]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Improved_Color_Scheme_of_Syntax_Highlighting] '''Future changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|Flagged revisions]] will no longer have multiple tags like "tone" or "depth". It will also only have one tier. This was changed because very few wikis used these features and they make the tool difficult to maintain. [https://phabricator.wikimedia.org/T185664][https://phabricator.wikimedia.org/T277883] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets and user scripts can access variables about the current page in JavaScript. In 2015 this was moved from <code dir=ltr>wg*</code> to <code dir=ltr>mw.config</code>. <code dir=ltr>wg*</code> will soon no longer work. [https://phabricator.wikimedia.org/T72470] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/12|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2021-W12"/> 16:52, 22 mar. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21244806 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/13|Tech News: 2021-13]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Some very old [[:w:en:Web browser|web browsers]] [[:mw:Special:MyLanguage/Compatibility|don’t work]] well with the Wikimedia wikis. Some old code for browsers that used to be supported is being removed. This could cause issues in those browsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T277803] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[:m:IRC/Channels#Raw_feeds|IRC recent changes feeds]] have been moved to a new server. Make sure all tools automatically reconnect to <code>irc.wikimedia.org</code> and not to the name of any specific server. Users should also consider switching to the more modern [[:wikitech:Event Platform/EventStreams|EventStreams]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T224579] '''Problems''' * When you move a page that many editors have on their watchlist the history can be split. It might also not be possible to move it again for a while. This is because of a [[:w:en:Job queue|job queue]] problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T278350] * Some translatable pages on Meta could not be edited. This was because of a bug in the translation tool. The new MediaWiki version was delayed because of problems like this. [https://phabricator.wikimedia.org/T278429][https://phabricator.wikimedia.org/T274940] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.37|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-03-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-03-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-04-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 17:29, 29 mar. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21267131 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/14|Tech News: 2021-14]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Editors can collapse part of an article so you have to click on it to see it. When you click a link to a section inside collapsed content it will now expand to show the section. The browser will scroll down to the section. Previously such links didn't work unless you manually expanded the content first. [https://phabricator.wikimedia.org/T276741] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|citoid]] [[:w:en:API|API]] will use for example <code>2010-12-XX</code> instead of <code>2010-12</code> for dates with a month but no days. This is because <code>2010-12</code> could be confused with <code>2010-2012</code> instead of <code>December 2010</code>. This is called level 1 instead of level 0 in the [https://www.loc.gov/standards/datetime/ Extended Date/Time Format]. [https://phabricator.wikimedia.org/T132308] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.38|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-04-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-04-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-04-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[:wikitech:PAWS|PAWS]] can now connect to the new [[:wikitech:Wiki Replicas|Wiki Replicas]]. Cross-database <code>JOINS</code> will no longer work from 28 April. There is [[:wikitech:News/Wiki Replicas 2020 Redesign#How should I connect to databases in PAWS?|a new way to connect]] to the databases. Until 28 April both ways to connect to the databases will work. If you think this affects you and you need help you can post [[phab:T268498|on Phabricator]] or on [[wikitech:Talk:News/Wiki Replicas 2020 Redesign|Wikitech]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 19:39, 5 apr. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21287348 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/16|Tech News: 2021-16]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/16|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Email to the Wikimedia wikis are handled by groups of Wikimedia editors. These volunteer response teams now use [https://github.com/znuny/Znuny Znuny] instead of [[m:Special:MyLanguage/OTRS|OTRS]]. The functions and interface remain the same. The volunteer administrators will give more details about the next steps soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T279303][https://phabricator.wikimedia.org/T275294] * If you use [[Mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighting]], you can see line numbers in the 2010 and 2017 wikitext editors when editing templates. This is to make it easier to see line breaks or talk about specific lines. Line numbers will soon come to all namespaces. [https://phabricator.wikimedia.org/T267911][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Line_Numbering][https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:WMDE_Technical_Wishes/Line_Numbering] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Because of a technical change there could be problems with gadgets and scripts that have an edit summary area that looks [https://phab.wmfusercontent.org/file/data/llvdqqnb5zpsfzylbqcg/PHID-FILE-25vs4qowibmtysl7cbml/Screen_Shot_2021-04-06_at_2.34.04_PM.png similar to this one]. If they look strange they should use <code>mw.loader.using('mediawiki.action.edit.styles')</code> to go back to how they looked before. [https://phabricator.wikimedia.org/T278898] * The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.1|latest version]] of MediaWiki came to the Wikimedia wikis last week. There was no Tech News issue last week. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' * The user group <code>oversight</code> will be renamed <code>suppress</code>. This is for [[phab:T109327|technical reasons]]. This is the technical name. It doesn't affect what you call the editors with this user right on your wiki. This is planned to happen in two weeks. You can comment [[phab:T112147|in Phabricator]] if you have objections. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 16:48, 19 apr. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21356080 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/17|Tech News: 2021-17]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Templates have parameters that can have specific values. It is possible to suggest values for editors with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TemplateData|TemplateData]]. You can soon see them as a drop-down list in the visual editor. This is to help template users find the right values faster. [https://phabricator.wikimedia.org/T273857][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/WMDE_Technical_Wishes/Suggested_values_for_template_parameters][https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:WMDE_Technical_Wishes/Suggested_values_for_template_parameters] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-04-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-04-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-04-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 21:23, 26 apr. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21391118 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/18|Tech News: 2021-18]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[w:en:Wikipedia:Twinkle|Twinkle]] is a gadget on English Wikipedia. It can help with maintenance and patrolling. It can [[m:Grants:Project/Rapid/SD0001/Twinkle localisation/Report|now be used on other wikis]]. You can get Twinkle on your wiki using the [https://github.com/wikimedia-gadgets/twinkle-starter twinkle-starter] GitHub repository. '''Problems''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|content translation tool]] did not work for many articles for a little while. This was because of a bug. [https://phabricator.wikimedia.org/T281346] * Some things will not work for about a minute on 5 May. This will happen [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210505T0600 around 06:00 UTC]. This will affect the content translation tool and notifications among other things. This is because of an upgrade to avoid crashes. [https://phabricator.wikimedia.org/T281212] '''Changes later this week''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] will become a default feature on a number of wikis on 5 May. This is later than planned because of some changes. You can use it without using [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Page Previews]] if you want to. The earlier plan was to have the preference to use both or none. [https://phabricator.wikimedia.org/T271206][https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-05-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-05-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-05-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[:w:en:CSS|CSS]] classes <code dir=ltr>.error</code>, <code dir=ltr>.warning</code> and <code dir=ltr>.success</code> do not work for mobile readers if they have not been specifically defined on your wiki. From June they will not work for desktop readers. This can affect gadgets and templates. The classes can be defined in [[MediaWiki:Common.css]] or template styles instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T280766] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 15:42, 3 maj. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21418010 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/19|Tech News: 2021-19]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/19|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-05-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-05-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-05-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You can see what participants plan to work on at the online [[mw:Wikimedia Hackathon 2021|Wikimedia hackathon]] 22–23 May. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 15:09, 10 maj. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21428676 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/20|Tech News: 2021-20]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/20|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new toolbar in [[mw:Talk pages project/Replying|the Reply tool]]. It works in the wikitext source mode. You can enable it in [[Special:Preferences#mw-htmlform-discussion|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T276608] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Replying#13_May_2021] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/New_discussion#13_May_2021] * Wikimedia [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo mailing lists] are being moved to [[:w:en:GNU Mailman|Mailman 3]]. This is a newer version. For the [[:w:en:Character encoding|character encoding]] to work it will change from <code>[[:w:en:UTF-8|UTF-8]]</code> to <code>utf8mb3</code>. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IEYQ2HS3LZF2P3DAYMNZYQDGHWPVMTPY/][https://phabricator.wikimedia.org/T282621] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] An [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/14|earlier issue]] of Tech News said that the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|citoid]] [[:w:en:API|API]] would handle dates with a month but no days in a new way. This has been reverted for now. There needs to be more discussion of how it affects different wikis first. [https://phabricator.wikimedia.org/T132308] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] <code>MediaWiki:Pageimages-blacklist</code> will be renamed <code>MediaWiki:Pageimages-denylist</code>. The list can be copied to the new name. It will happen on 19 May for some wikis and 20 May for some wikis. Most wikis don't use it. It lists images that should never be used as thumbnails for articles. [https://phabricator.wikimedia.org/T282626] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-05-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-05-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-05-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 13:48, 17 maj. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21464279 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/21|Tech News: 2021-21]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Wikimedia movement has been using [[:m:Special:MyLanguage/IRC|IRC]] on a network called [[:w:en:Freenode|Freenode]]. There have been changes around who is in control of the network. The [[m:Special:MyLanguage/IRC/Group_Contacts|Wikimedia IRC Group Contacts]] have [[m:Special:Diff/21476411|decided]] to move to the new [[:w:en:Libera Chat|Libera Chat]] network instead. This is not a formal decision for the movement to move all channels but most Wikimedia IRC channels will probably leave Freenode. There is a [[:m:IRC/Migrating_to_Libera_Chat|migration guide]] and ongoing Wikimedia [[m:Wikimedia Forum#Freenode (IRC)|discussions about this]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-05-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-05-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-05-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 17:05, 24 maj. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21477606 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/22|Tech News: 2021-22]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/22|Translations]] are available. '''Problems''' * There was an issue on the Vector skin with the text size of categories and notices under the page title. It was fixed last Monday. [https://phabricator.wikimedia.org/T283206] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 17:05, 31 maj. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21516076 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/23|Tech News: 2021-23]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/23|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-06-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-06-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-06-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The Wikimedia movement uses [[:mw:Special:MyLanguage/Phabricator|Phabricator]] for technical tasks. This is where we collect technical suggestions, bugs and what developers are working on. The company behind Phabricator will stop working on it. This will not change anything for the Wikimedia movement now. It could lead to changes in the future. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/YAXOD46INJLAODYYIJUVQWOZFIV54VUI/][https://admin.phacility.com/phame/post/view/11/phacility_is_winding_down_operations/][https://phabricator.wikimedia.org/T283980] * Searching on Wikipedia will find more results in some languages. This is mainly true for when those who search do not use the correct [[:w:en:Diacritic|diacritics]] because they are not seen as necessary in that language. For example searching for <code>Bedusz</code> doesn't find <code>Będusz</code> on German Wikipedia. The character <code>ę</code> isn't used in German so many would write <code>e</code> instead. This will work better in the future in some languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T219550] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[:w:en:Cross-site request forgery|CSRF token parameters]] in the [[:mw:Special:MyLanguage/API:Main page|action API]] were changed in 2014. The old parameters from before 2014 will stop working soon. This can affect bots, gadgets and user scripts that still use the old parameters. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IMP43BNCI32C524O5YCUWMQYP4WVBQ2B/][https://phabricator.wikimedia.org/T280806] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 20:01, 7 jun. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21551759 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/24|Tech News: 2021-24]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Logged-in users on the mobile web can choose to use the [[:mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced mobile contributions|advanced mobile mode]]. They now see categories in a similar way as users on desktop do. This means that some gadgets that have just been for desktop users could work for users of the mobile site too. If your wiki has such gadgets you could decide to turn them on for the mobile site too. Some gadgets probably need to be fixed to look good on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T284763] * Language links on Wikidata now works for [[:oldwikisource:Main Page|multilingual Wikisource]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T275958] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' * In the future we [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|can't show the IP]] of unregistered editors to everyone. This is because privacy regulations and norms have changed. There is now a rough draft of how [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#Updates|showing the IP to those who need to see it]] could work. * German Wikipedia, English Wikivoyage and 29 smaller wikis will be read-only for a few minutes on 22 June. This is planned between 5:00 and 5:30 UTC. [https://phabricator.wikimedia.org/T284530] * All wikis will be read-only for a few minutes in the week of 28 June. More information will be published in Tech News later. It will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T281515][https://phabricator.wikimedia.org/T281209] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 20:25, 14 jun. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21587625 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/25|Tech News: 2021-25]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The <code>otrs-member</code> group name is now <code>vrt-permissions</code>. This could affect abuse filters. [https://phabricator.wikimedia.org/T280615] '''Problems''' * You will be able to read but not edit German Wikipedia, English Wikivoyage and 29 smaller wikis for a few minutes on 22 June. This is planned between [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210623T0500 5:00 and 5:30 UTC]. [https://phabricator.wikimedia.org/T284530] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-06-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-06-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-06-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 15:48, 21 jun. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21593987 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/26|Tech News: 2021-26]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Growth|Growth features]] now can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure Growth features directly on their wiki]]. This uses the new special page <code>Special:EditGrowthConfig</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T285423] * Wikisources have a new [[m:Special:MyLanguage/Community Tech/OCR Improvements|OCR tool]]. If you don't want to see the "extract text" button on Wikisource you can add <code>.ext-wikisource-ExtractTextWidget { display: none; }</code> to your [[Special:MyPage/common.css|common.css page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T285311] '''Problems''' *You will be able to read but not edit the Wikimedia wikis for a few minutes on 29 June. This is planned at [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210629T1400 14:00 UTC]. [https://phabricator.wikimedia.org/T281515][https://phabricator.wikimedia.org/T281209] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-06-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-06-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-07-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * <code>Threshold for stub link formatting</code>, <code>thumbnail size</code> and <code>auto-number headings</code> can be set in preferences. They are expensive to maintain and few editors use them. The developers are planning to remove them. Removing them will make pages load faster. You can [[mw:Special:MyLanguage/User:SKim (WMF)/Performance Dependent User Preferences|read more and give feedback]]. * A toolbar will be added to the [[mw:Talk pages project/Replying|Reply tool]]'s wikitext source mode. This will make it easier to link to pages and to ping other users. [https://phabricator.wikimedia.org/T276609][https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Replying#Status_updates] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 16:31, 28 jun. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21653312 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/27|Tech News: 2021-27]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/27|Translations]] are available. '''Tech News''' * The next issue of Tech News will be sent out on 19 July. '''Recent changes''' * [[:wikidata:Q4063270|AutoWikiBrowser]] is a tool to make repetitive tasks easier. It now uses [[:w:en:JSON|JSON]]. <code>Wikipedia:AutoWikiBrowser/CheckPage</code> has moved to <code>Wikipedia:AutoWikiBrowser/CheckPageJSON</code> and <code>Wikipedia:AutoWikiBrowser/Config</code>. <code>Wikipedia:AutoWikiBrowser/CheckPage/Version</code> has moved to <code>Wikipedia:AutoWikiBrowser/CheckPage/VersionJSON</code>. The tool will eventually be configured on the wiki so that you don't have to wait until the new version to add templates or regular expression fixes. [https://phabricator.wikimedia.org/T241196] '''Problems''' * [[m:Special:MyLanguage/InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] helps saving online sources on some wikis. It adds them to [[:w:en:Wayback Machine|Wayback Machine]] and links to them there. This is so they don't disappear if the page that was linked to is removed. It currently has a problem with linking to the wrong date when it moves pages from <code>archive.is</code> to <code>web.archive.org</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T283432] '''Changes later this week''' * The tool to [[m:WMDE Technical Wishes/Finding and inserting templates|find, add and remove templates]] will be updated. This is to make it easier to find and use the right templates. It will come to the first wikis on 7 July. It will come to more wikis later this year. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Removing_a_template_from_a_page_using_the_VisualEditor][https://phabricator.wikimedia.org/T284553] * There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' * Some Wikimedia wikis use [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]] or pending changes. It hides edits from new and unregistered accounts for readers until they have been patrolled. The auto review action in Flagged Revisions will no longer be logged. All old logs of auto-review will be removed. This is because it creates a lot of logs that are not very useful. [https://phabricator.wikimedia.org/T285608] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 17:32, 5 jul. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21694636 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/29|Tech News: 2021-29]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/29|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The tool to [[m:WMDE Technical Wishes/Finding and inserting templates|find, add and remove templates]] was updated. This is to make it easier to find and use the right templates. It was supposed to come to the first wikis on 7 July. It was delayed to 12 July instead. It will come to more wikis later this year. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Removing_a_template_from_a_page_using_the_VisualEditor][https://phabricator.wikimedia.org/T284553] * [[Special:UnconnectedPages|Special:UnconnectedPages]] lists pages that are not connected to Wikidata. This helps you find pages that can be connected to Wikidata items. Some pages should not be connected to Wikidata. You can use the magic word <code><nowiki>__EXPECTED_UNCONNECTED_PAGE__</nowiki></code> on pages that should not be listed on the special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T97577] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-07-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-07-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-07-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] How media is structured in the [[:w:en:Parsing|parser's]] HTML output will soon change. This can affect bots, gadgets, user scripts and extensions. You can [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/L2UQJRHTFK5YG3IOZEC7JSLH2ZQNZRVU/ read more]. You can test it on [[:testwiki:Main Page|Testwiki]] or [[:test2wiki:Main Page|Testwiki 2]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The parameters for how you obtain [[mw:API:Tokens|tokens]] in the MediaWiki API were changed in 2014. The old way will no longer work from 1 September. Scripts, bots and tools that use the parameters from before the 2014 change need to be updated. You can [[phab:T280806#7215377|read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 15:30, 19 jul. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21755027 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/30|Tech News: 2021-30]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * A [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.14|new version]] of MediaWiki came to the Wikimedia wikis the week before last week. This was not in Tech News because there was no newsletter that week. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-07-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-07-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-07-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * If you use the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:MonoBook|Monobook skin]] you can choose to switch off [[:w:en:Responsive web design|responsive design]] on mobile. This will now work for more skins. If <code>{{int:monobook-responsive-label}}</code> is unticked you need to also untick the new [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|preference]] <code>{{int:prefs-skin-responsive}}</code>. Otherwise it will stop working. Interface admins can automate this process on your wiki. You can [[phab:T285991|read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 21:10, 26 jul. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21771634 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/31|Tech News: 2021-31]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/31|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] If your wiki uses markup like <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><div class="mw-content-ltr"></nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><div class="mw-content-rtl"></nowiki></code></bdi> without the required <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>dir</code></bdi> attribute, then these will no longer work in 2 weeks. There is a short-term fix that can be added to your local wiki's Common.css page, which is explained at [[phab:T287701|T287701]]. From now on, all usages should include the full attributes, for example: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><div class="mw-content-ltr" dir="ltr" lang="en"></nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><div class="mw-content-rtl" dir="rtl" lang="he"></nowiki></code></bdi>. This also applies to some other HTML tags, such as <code>span</code> or <code>code</code>. You can find existing examples on your wiki that need to be updated, using the instructions at [[phab:T287701|T287701]]. * Reminder: Wikimedia has [[m:Special:MyLanguage/IRC/Migrating to Libera Chat|migrated to the Libera Chat IRC network]], from the old Freenode network. Local documentation should be updated. '''Problems''' * Last week, all wikis had slow access or no access for 30 minutes. There was a problem with generating dynamic lists of articles on the Russian Wikinews, due to the bulk import of 200,000+ new articles over 3 days, which led to database problems. The problematic feature has been disabled on that wiki and developers are discussing if it can be fixed properly. [https://phabricator.wikimedia.org/T287380][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/2021-07-26_ruwikinews_DynamicPageList] '''Changes later this week''' * When adding links to a page using [[mw:VisualEditor|VisualEditor]] or the [[mw:Special:MyLanguage/2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]], [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Disambiguator|disambiguation pages]] will now only appear at the bottom of search results. This is because users do not often want to link to disambiguation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T285510] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-08-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-08-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-08-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android|team of the Wikipedia app for Android]] is working on communication in the app. The developers are working on how to talk to other editors and get notifications. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Communication|read more]]. They are looking for users who want to [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Communication/UsertestingJuly2021|test the plans]]. Any editor who has an Android phone and is willing to download the app can do this. * The [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] for {{int:discussiontools-preference-label}} will be updated in the coming weeks. You will be able to [[mw:Talk pages project/Notifications|subscribe to individual sections]] on a talk page at more wikis. You can test this now by adding <code>?dtenable=1</code> to the end of the talk page's URL ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta_talk:Sandbox?dtenable=1 example]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 20:46, 2 aŭg. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21818289 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/32|Tech News: 2021-32]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/32|Translations]] are available. '''Problems''' * You can read but not edit 17 wikis for a few minutes on 10 August. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1628571650 05:00 UTC]. This is because of work on the database. [https://phabricator.wikimedia.org/T287449] '''Changes later this week''' * The [[wmania:Special:MyLanguage/2021:Hackathon|Wikimania Hackathon]] will take place remotely on 13 August, starting at 5:00 UTC, for 24 hours. You can participate in many ways. You can still propose projects and sessions. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-08-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-08-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-08-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The old CSS <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><div class="visualClear"></div></nowiki></code></bdi> will not be supported after 12 August. Instead, templates and pages should use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><div style="clear:both;"></div></nowiki></code></bdi>. Please help to replace any existing uses on your wiki. There are global-search links available at [[phab:T287962|T287962]]. '''Future changes''' * [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is a place for Wikipedia editors to get access to sources. There is an [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TheWikipediaLibrary|extension]] which has a new function to tell users when they can take part in it. It will use notifications. It will start pinging the first users in September. It will ping more users later. [https://phabricator.wikimedia.org/T288070] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[w:en:Vue.js|Vue.js]] will be the [[w:en:JavaScript|JavaScript]] framework for MediaWiki in the future. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/SOZREBYR36PUNFZXMIUBVAIOQI4N7PDU/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 16:19, 9 aŭg. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21856726 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/33|Tech News: 2021-33]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can add language links in the sidebar in the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|new Vector skin]] again. You do this by connecting the page to a Wikidata item. The new Vector skin has moved the language links but the new language selector cannot add language links yet. [https://phabricator.wikimedia.org/T287206] '''Problems''' * There was a problem on wikis which use the Translate extension. Translations were not updated or were replaced with the English text. The problems have been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T288700][https://phabricator.wikimedia.org/T288683][https://phabricator.wikimedia.org/T288719] '''Changes later this week''' * A [[mw:Help:Tags|revision tag]] will soon be added to edits that add links to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Disambiguator|disambiguation pages]]. This is because these links are usually added by accident. The tag will allow editors to easily find the broken links and fix them. If your wiki does not like this feature, it can be [[mw:Help:Tags#Deleting a tag added by the software|hidden]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T287549] *Would you like to help improve the information about tools? Would you like to attend or help organize a small virtual meetup for your community to discuss the list of tools? Please get in touch on the [[m:Toolhub/The Quality Signal Sessions|Toolhub Quality Signal Sessions]] talk page. We are also looking for feedback [[m:Talk:Toolhub/The Quality Signal Sessions#Discussion topic for "Quality Signal Sessions: The Tool Maintainers edition"|from tool maintainers]] on some specific questions. * In the past, edits to any page in your user talk space ignored your [[mw:Special:MyLanguage/Help:Notifications#mute|mute list]], e.g. sub-pages. Starting this week, this is only true for edits to your talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T288112] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-08-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-08-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-08-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 19:26, 16 aŭg. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21889213 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/34|Tech News: 2021-34]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/34|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score]] extension (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><score></nowiki></code></bdi> notation) has been re-enabled on public wikis and upgraded to a newer version. Some musical score functionality may no longer work because the extension is only enabled in "safe mode". The security issue has been fixed and an [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score/2021 security advisory|advisory published]]. '''Problems''' * You will be able to read but not edit [[phab:T289130|some wikis]] for a few minutes on {{#time:j xg|2021-08-25|en}}. This will happen around [https://zonestamp.toolforge.org/1629871217 06:00 UTC]. This is for database maintenance. During this time, operations on the CentralAuth will also not be possible. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-08-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-08-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-08-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 21:57, 23 aŭg. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21923254 --> == Read-only reminder == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="MassMessage"/> A maintenance operation will be performed on [https://zonestamp.toolforge.org/1629871231 {{#time: l F d H:i e|2021-08-25T06:00|en}}]. It should only last for a few minutes. Also during this time, operations on the CentralAuth will not be possible (GlobalRenames, changing/confirming e-mail addresses, logging into new wikis, password changes). For more details about the operation and on all impacted services, please check [[phab:T289130|on Phabricator]]. A banner will be displayed 30 minutes before the operation. Please help your community to be aware of this maintenance operation. {{Int:Feedback-thanks-title}}<section end="MassMessage"/> </div> 20:33, 24 aŭg. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21927201 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/35|Tech News: 2021-35]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/35|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Some musical score syntax no longer works and may needed to be updated, you can check [[:Category:{{MediaWiki:score-error-category}}]] on your wiki for a list of pages with errors. '''Problems''' * Musical scores were unable to render lyrics in some languages because of missing fonts. This has been fixed now. If your language would prefer a different font, please file a request in Phabricator. [https://phabricator.wikimedia.org/T289554] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The parameters for how you obtain [[mw:API:Tokens|tokens]] in the MediaWiki API were changed in 2014. The old way will no longer work from 1 September. Scripts, bots and tools that use the parameters from before the 2014 change need to be updated. You can [[phab:T280806#7215377|read more]] about this. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-08-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-09-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-09-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You will be able to read but not edit [[phab:T289660|Commons]] for a few minutes on {{#time:j xg|2021-09-06|en}}. This will happen around [https://zonestamp.toolforge.org/1630818058 05:00 UTC]. This is for database maintenance. * All wikis will be read-only for a few minutes in the week of 13 September. More information will be published in Tech News later. It will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T287539] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 16:00, 30 aŭg. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21954810 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/36|Tech News: 2021-36]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/36|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The wikis that have [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] deployed have been part of A/B testing since deployment, in which some newcomers did not receive the new features. Now, all of the newcomers on 21 of the smallest of those wikis will be receiving the features. [https://phabricator.wikimedia.org/T289786] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In 2017, the provided jQuery library was upgraded from version 1 to 3, with a compatibility layer. The migration will soon finish, to make the site load faster for everyone. If you maintain a gadget or user script, check if you have any JQMIGRATE errors and fix them, or they will break. [https://phabricator.wikimedia.org/T280944][https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/6Z2BVLOBBEC2QP4VV4KOOVQVE52P3HOP/] * Last year, the Portuguese Wikipedia community embarked on an experiment to make log-in compulsory for editing.  The [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Impact report for Login Required Experiment on Portuguese Wikipedia|impact report of this trial]] is ready. Moving forward, the Anti-Harassment Tools team is looking for projects that are willing to experiment with restricting IP editing on their wiki for a short-term experiment. [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Login Required Experiment|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 15:19, 6 sep. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21981010 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/37|Tech News: 2021-37]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/37|Translations]] are available. '''Recent changes''' * 45 new Wikipedias now have access to the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T289680] * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment table|A majority of Wikipedias]] now have access to the Growth features. The Growth team [[mw:Special:MyLanguage/Growth/FAQ|has published an FAQ page]] about the features. This translatable FAQ covers the description of the features, how to use them, how to change the configuration, and more. '''Problems''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on 14 September. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1631628002 14:00 UTC]. [https://phabricator.wikimedia.org/T287539] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-09-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-09-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-09-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). * Starting this week, Wikipedia in Italian will receive weekly software updates on Wednesdays. It used to receive the updates on Thursdays. Due to this change, bugs will be noticed and fixed sooner. [https://phabricator.wikimedia.org/T286664] * You can add language links in the sidebar in [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|the new Vector skin]] again. You do this by connecting the page to a Wikidata item. The new Vector skin has moved the language links but the new language selector cannot add language links yet. [https://phabricator.wikimedia.org/T287206] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|syntax highlight]] tool marks up code with different colours. It now can highlight 23 new code languages. Additionally, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>golang</code></bdi> can now be used as an alias for the [[d:Q37227|Go programming language]], and a special <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>output</code></bdi> mode has been added to show a program's output. [https://phabricator.wikimedia.org/T280117][https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/SyntaxHighlight_GeSHi/+/715277/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 15:32, 13 sep. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22009517 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/38|Tech News: 2021-38]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/38|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Growth features are now deployed to almost all Wikipedias. [[phab:T290582|For the majority of small Wikipedias]], the features are only available for experienced users, to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/FAQ#enable|test the features]] and [[mw:Special:MyLanguage/Growth/FAQ#config|configure them]]. Features will be available for newcomers starting on 20 September 2021. * MediaWiki had a feature that would highlight local links to short articles in a different style. Each user could pick the size at which "stubs" would be highlighted. This feature was very bad for performance, and following a consultation, has been removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T284917] * A technical change was made to the MonoBook skin to allow for easier maintenance and upkeep. This has resulted in some minor changes to HTML that make MonoBook's HTML consistent with other skins. Efforts have been made to minimize the impact on editors, but please ping [[m:User:Jon (WMF)|Jon (WMF)]] on wiki or in [[phab:T290888|phabricator]] if any problems are reported. '''Problems''' * There was a problem with search last week. Many search requests did not work for 2 hours because of an accidental restart of the search servers. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/2021-09-13_cirrussearch_restart] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-09-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-09-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-09-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[s:Special:ApiHelp/query+proofreadinfo|meta=proofreadpage API]] has changed. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>piprop</nowiki></code></bdi> parameter has been renamed to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>prpiprop</nowiki></code></bdi>. API users should update their code to avoid unrecognized parameter warnings. Pywikibot users should upgrade to 6.6.0. [https://phabricator.wikimedia.org/T290585] '''Future changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Replying|Reply tool]] will be deployed to the remaining wikis in the coming weeks. It is currently part of "{{int:discussiontools-preference-label}}" in [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta features]] at most wikis. You will be able to turn it off in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Editing Preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T262331] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[mw:MediaWiki_1.37/Deprecation_of_legacy_API_token_parameters|previously announced]] change to how you obtain tokens from the API has been delayed to September 21 because of an incompatibility with Pywikibot. Bot operators using Pywikibot can follow [[phab:T291202|T291202]] for progress on a fix, and should plan to upgrade to 6.6.1 when it is released. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 18:30, 20 sep. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22043415 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/39|Tech News: 2021-39]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/39|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[w:en:IOS|iOS 15]] has a new function called [https://support.apple.com/en-us/HT212614 Private Relay] (Apple website). This can hide the user's IP when they use [[w:en:Safari (software)|Safari]] browser. This is like using a [[w:en:Virtual private network|VPN]] in that we see another IP address instead. It is opt-in and only for those who pay extra for [[w:en:ICloud|iCloud]]. It will come to Safari users on [[:w:en:OSX|OSX]] later. There is a [[phab:T289795|technical discussion]] about what this means for the Wikimedia wikis. '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Some gadgets and user-scripts add items to the [[m:Customization:Explaining_skins#Portlets|portlets]] (article tools) part of the skin. A recent change to the HTML may have made those links a different font-size. This can be fixed by adding the CSS class <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.vector-menu-dropdown-noicon</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T291438] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-09-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-09-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-09-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Onboarding_new_Wikipedians#New_experience|GettingStarted extension]] was built in 2013, and provides an onboarding process for new account holders in a few versions of Wikipedia. However, the recently developed [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] provide a better onboarding experience. Since the vast majority of Wikipedias now have access to the Growth features, GettingStarted will be deactivated starting on 4 October. [https://phabricator.wikimedia.org/T235752] * A small number of users will not be able to connect to the Wikimedia wikis after 30 September. This is because an old [[:w:en:root certificate|root certificate]] will no longer work. They will also have problems with many other websites. Users who have updated their software in the last five years are unlikely to have problems. Users in Europe, Africa and Asia are less likely to have immediate problems even if their software is too old. You can [[m:Special:MyLanguage/HTTPS/2021 Let's Encrypt root expiry|read more]]. * You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Notifications|receive notifications]] when someone leaves a comment on user talk page or mentions you in a talk page comment. Clicking the notification link will now bring you to the comment and highlight it. Previously, doing so brought you to the top of the section that contained the comment. You can find [[phab:T282029|more information in T282029.]] '''Future changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Replying|Reply tool]] will be deployed to the remaining wikis in the coming weeks. It is currently part of "{{int:discussiontools-preference-label}}" in [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta features]] at most wikis. You will be able to turn it off in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Editing Preferences]]. [[phab:T288485|See the list of wikis.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T262331] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W39"/> </div> 22:21, 27 sep. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22077885 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/40|Tech News: 2021-40]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/40|Translations]] are available. '''Recent changes''' * A more efficient way of sending changes from Wikidata to Wikimedia wikis that show them has been enabled for the following 10 wikis: mediawiki.org, the Italian, Catalan, Hebrew and Vietnamese Wikipedias, French Wikisource, and English Wikivoygage, Wikibooks, Wiktionary and Wikinews. If you notice anything strange about how changes from Wikidata appear in recent changes or your watchlist on those wikis you can [[phab:T48643|let the developers know]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-10-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-10-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-10-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Some gadgets and bots that use the API to read the AbuseFilter log might break. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>hidden</code></bdi> property will no longer say an entry is <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>implicit</code></bdi> for unsuppressed log entries about suppressed edits. If your bot needs to know this, do a separate revision query. Additionally, the property will have the value <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>false</code></bdi> for visible entries; previously, it wasn't included in the response. [https://phabricator.wikimedia.org/T291718] * A more efficient way of sending changes from Wikidata to Wikimedia wikis that show them will be enabled for ''all production wikis''. If you notice anything strange about how changes from Wikidata appear in recent changes or your watchlist you can [[phab:T48643|let the developers know]]. '''Future changes''' * You can soon get cross-wiki notifications in the [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS|iOS Wikipedia app]]. You can also get notifications as push notifications. More notification updates will follow in later versions. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/iOS/Notifications#September_2021_update] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The JavaScript variables <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>wgExtraSignatureNamespaces</code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>wgLegalTitleChars</code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>wgIllegalFileChars</code></bdi> will soon be removed from <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/JavaScript#mw.config|mw.config]]</code></bdi>. These are not part of the "stable" variables available for use in wiki JavaScript. [https://phabricator.wikimedia.org/T292011] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The JavaScript variables <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>wgCookiePrefix</code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>wgCookieDomain</code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>wgCookiePath</code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>wgCookieExpiration</code></bdi> will soon be removed from mw.config. Scripts should instead use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw.cookie</code></bdi> from the "<bdi lang="zxx" dir="ltr">[[mw:ResourceLoader/Core_modules#mediawiki.cookie|mediawiki.cookie]]</bdi>" module. [https://phabricator.wikimedia.org/T291760] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 16:29, 4 okt. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22101208 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/41|Tech News: 2021-41]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/41|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-10-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-10-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-10-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * The [[mw:Manual:Table_of_contents#Auto-numbering|"auto-number headings" preference]] is being removed. You can read [[phab:T284921]] for the reasons and discussion. This change was [[m:Tech/News/2021/26|previously]] announced. [[mw:Snippets/Auto-number_headings|A JavaScript snippet]] is available which can be used to create a Gadget on wikis that still want to support auto-numbering. '''Meetings''' * You can join a meeting about the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]]. A demonstration version of the [[mw:Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Sticky Header|newest feature]] will be shown. The event will take place on Tuesday, 12 October at 16:00 UTC. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web/12-10-2021|See how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W41"/> </div> 15:29, 11 okt. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22152137 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/42|Tech News: 2021-42]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/42|Translations]] are available. '''Recent changes''' *[[m:Toolhub|Toolhub]] is a catalogue to make it easier to find software tools that can be used for working on the Wikimedia projects. You can [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LF4SSR4QRCKV6NPRFGUAQWUFQISVIPTS/ read more]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-10-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-10-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-10-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The developers of the [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia Android app]] are working on [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/Communication|communication in the app]]. You can now answer questions in [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/Communication/UsertestingOctober2021|survey]] to help the development. * 3–5% of editors may be blocked in the next few months. This is because of a new service in Safari, which is similar to a [[w:en:Proxy server|proxy]] or a [[w:en:VPN|VPN]]. It is called iCloud Private Relay. There is a [[m:Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|discussion about this]] on Meta. The goal is to learn what iCloud Private Relay could mean for the communities. * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] is a new [[w:en:API|API]] for those who use a lot of information from the Wikimedia projects on other sites. It is a way to get big commercial users to pay for the data. There will soon be a copy of the Wikimedia Enterprise dataset. You can [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-ambassadors@lists.wikimedia.org/message/B2AX6PWH5MBKB4L63NFZY3ADBQG7MSBA/ read more]. You can also ask the team questions [https://wikimedia.zoom.us/j/88994018553 on Zoom] on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=15&min=00&sec=0&day=22&month=10&year=2021 22 October 15:00 UTC]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W42"/> </div> 20:52, 18 okt. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22176877 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/43|Tech News: 2021-43]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/43|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award 2021]] is looking for nominations. You can recommend tools until 27 October. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-10-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-10-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-10-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' *[[m:Special:MyLanguage/Help:Diff|Diff pages]] will have an improved copy and pasting experience. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Copy paste diffs|The changes]] will allow the text in the diff for before and after to be treated as separate columns and will remove any unwanted syntax. [https://phabricator.wikimedia.org/T192526] * The version of the [[w:en:Liberation fonts|Liberation fonts]] used in SVG files will be upgraded. Only new thumbnails will be affected. Liberation Sans Narrow will not change. [https://phabricator.wikimedia.org/T253600] '''Meetings''' * You can join a meeting about the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey|Community Wishlist Survey]]. News about the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Warn when linking to disambiguation pages|disambiguation]] and the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Real Time Preview for Wikitext|real-time preview]] wishes will be shown. The event will take place on Wednesday, 27 October at 14:30 UTC. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/Talk to Us|See how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W43"/> </div> 20:07, 25 okt. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22232718 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/44|Tech News: 2021-44]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/44|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a limit on the amount of emails a user can send each day. This limit is now global instead of per-wiki. This change is to prevent abuse. [https://phabricator.wikimedia.org/T293866] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-11-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-11-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-11-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W44"/> </div> 20:27, 1 nov. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22269406 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/45|Tech News: 2021-45]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Mobile IP editors are now able to receive warning notices indicating they have a talk page message on the mobile website (similar to the orange banners available on desktop). These notices will be displayed on every page outside of the main namespace and every time the user attempts to edit. The notice on desktop now has a slightly different colour. [https://phabricator.wikimedia.org/T284642][https://phabricator.wikimedia.org/T278105] '''Changes later this week''' * [[phab:T294321|Wikidata will be read-only]] for a few minutes on 11 November. This will happen around [https://zonestamp.toolforge.org/1636610400 06:00 UTC]. This is for database maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T294321] * There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' * In the future, unregistered editors will be given an identity that is not their [[:w:en:IP address|IP address]]. This is for legal reasons. A new user right will let editors who need to know the IPs of unregistered accounts to fight vandalism, spam, and harassment, see the IP. You can read the [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|suggestions for how that identity could work]] and [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|discuss on the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W45"/> </div> 20:35, 8 nov. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22311003 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/46|Tech News: 2021-46]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/46|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Most [[c:Special:MyLanguage/Commons:Maximum_file_size#MAXTHUMB|large file uploads]] errors that had messages like "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>stashfailed</code></bdi>" or "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>DBQueryError</code></bdi>" have now been fixed. An [[wikitech:Incident documentation/2021-11-04 large file upload timeouts|incident report]] is available. '''Problems''' * Sometimes, edits made on iOS using the visual editor save groups of numbers as telephone number links, because of a feature in the operating system. This problem is under investigation. [https://phabricator.wikimedia.org/T116525] * There was a problem with search last week. Many search requests did not work for 2 hours because of a configuration error. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/2021-11-10_cirrussearch_commonsfile_outage] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-11-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-11-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-11-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W46"/> </div> 22:05, 15 nov. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22338097 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/47|Tech News: 2021-47]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/47|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. *The template dialog in VisualEditor and in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|new wikitext mode]] Beta feature will be [[m:WMDE Technical Wishes/VisualEditor template dialog improvements|heavily improved]] on [[phab:T286992|a few wikis]]. Your [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/VisualEditor template dialog improvements|feedback is welcome]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W47"/> </div> 20:01, 22 nov. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22366010 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/48|Tech News: 2021-48]] == <section begin="technews-2021-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/48|Translations]] are available. '''Ŝanĝoj okazontaj poste ĉi-semajne''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Ripetiĝanta ero]] La [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.11|nova versio]] de MediaVikio estos en testaj vikioj kaj MediaWiki.org ekde {{#time:j xg|2021-11-30|eo}}. Ĝi estos en ne-Vikipediaj vikioj kaj kelkaj Vikipedioj ekde {{#time:j xg|2021-12-01|eo}}. Ĝi estos en ĉiuj vikioj ekde {{#time:j xg|2021-12-02|eo}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|kalendaro]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/48|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2021-W48"/> 21:14, 29 nov. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22375666 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/49|Tech News: 2021-49]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/49|Translations]] are available. '''Problems''' * MediaWiki 1.38-wmf.11 was scheduled to be deployed on some wikis last week. The deployment was delayed because of unexpected problems. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-12-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-12-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-12-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * At all Wikipedias, a Mentor Dashboard is now available at <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MentorDashboard</nowiki></code></bdi>. It allows registered mentors, who take care of newcomers' first steps, to monitor their assigned newcomers' activity. It is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]]. You can learn more about [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How_to_configure_the_mentors%27_list|activating the mentor list]] on your wiki and about [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Mentor dashboard|the mentor dashboard project]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The predecessor to the current [[mw:API|MediaWiki Action API]] (which was created in 2008), <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=ajax</nowiki></code></bdi>, will be removed this week. Any scripts or bots using it will need to switch to the corresponding API module. [https://phabricator.wikimedia.org/T42786] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] An old ResourceLoader module, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>jquery.jStorage</nowiki></code></bdi>, which was deprecated in 2016, will be removed this week. Any scripts or bots using it will need to switch to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.storage</nowiki></code></bdi> instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T143034] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W49"/> </div> 21:58, 6 dec. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22413926 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/50|Tech News: 2021-50]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There are now default [[m:Special:MyLanguage/Help:Namespace#Other_namespace_aliases|short aliases]] for the "Project:" namespace on most wikis. E.g. On Wikibooks wikis, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>[[WB:]]</nowiki></code></bdi> will go to the local language default for the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>[[Project:]]</nowiki></code></bdi> namespace. This change is intended to help the smaller communities have easy access to this feature. Additional local aliases can still be requested via [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|the usual process]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T293839] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-12-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-12-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-12-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W50"/> </div> 22:26, 13 dec. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22441074 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/51|Tech News: 2021-51]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 10 January 2022. '''Recent changes''' * Queries made by the DynamicPageList extension (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><DynamicPageList></nowiki></code></bdi>) are now only allowed to run for 10 seconds and error if they take longer. This is in response to multiple outages where long-running queries caused an outage on all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T287380#7575719] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week or next week. '''Future changes''' * The developers of the Wikipedia iOS app are looking for testers who edit in multiple languages. You can [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS/202112 testing|read more and let them know if you are interested]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The Wikimedia [[wikitech:Portal:Cloud VPS|Cloud VPS]] hosts technical projects for the Wikimedia movement. Developers need to [[wikitech:News/Cloud VPS 2021 Purge|claim projects]] they use. This is because old and unused projects are removed once a year. Unclaimed projects can be shut down from February. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/2B7KYL5VLQNHGQQHMYLW7KTUKXKAYY3T/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W51"/> </div> 22:04, 20 dec. 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22465395 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Tech News: 2022-02]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W02"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] A <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>oauth_consumer</code></bdi> variable has been added to the [[mw:Special:MyLanguage/AbuseFilter|AbuseFilter]] to enable identifying changes made by specific tools. [https://phabricator.wikimedia.org/T298281] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets are [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Migration_guide_(users)#Package_Gadgets|now able to directly include JSON pages]]. This means some gadgets can now be configured by administrators without needing the interface administrator permission, such as with the Geonotice gadget. [https://phabricator.wikimedia.org/T198758] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets [[mw:Extension:Gadgets#Options|can now specify page actions]] on which they are available. For example, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|actions=edit,history</code></bdi> will load a gadget only while editing and on history pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T63007] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets can now be loaded on demand with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>withgadget</code></bdi> URL parameter. This can be used to replace [[mw:Special:MyLanguage/Snippets/Load JS and CSS by URL|an earlier snippet]] that typically looks like <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>withJS</code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>withCSS</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T29766] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] At wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list|the Mentorship system is configured]], you can now use the Action API to get a list of a [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Mentor_dashboard|mentor's]] mentees. [https://phabricator.wikimedia.org/T291966] * The heading on the main page can now be configured using <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Mainpage-title-loggedin]]</span> for logged-in users and <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Mainpage-title]]</span> for logged-out users. Any CSS that was previously used to hide the heading should be removed. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Small_wiki_toolkits/Starter_kit/Main_page_customization#hide-heading] [https://phabricator.wikimedia.org/T298715] * Four special pages (and their API counterparts) now have a maximum database query execution time of 30 seconds. These special pages are: RecentChanges, Watchlist, Contributions, and Log. This change will help with site performance and stability. You can read [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IPJNO75HYAQWIGTHI5LJHTDVLVOC4LJP/ more details about this change] including some possible solutions if this affects your workflows. [https://phabricator.wikimedia.org/T297708] * The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Sticky Header|sticky header]] has been deployed for 50% of logged-in users on [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Frequently asked questions#pilot-wikis|more than 10 wikis]]. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]]. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Participate|how to take part in the project]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Events''' * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey 2022]] begins. All contributors to the Wikimedia projects can propose for tools and platform improvements. The proposal phase takes place from {{#time:j xg|2022-01-10|en}} 18:00 UTC to {{#time:j xg|2022-01-23|en}} 18:00 UTC. [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/FAQ|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W02"/> </div> 01:22, 11 jan. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22562156 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Tech News: 2022-03]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikiEditor|WikiEditor]] (also known as the 2010 wikitext editor), people will now see a warning if they link to disambiguation pages. If you click "{{int:Disambiguator-review-link}}" in the warning, it will ask you to correct the link to a more specific term. You can [[m:Community Wishlist Survey 2021/Warn when linking to disambiguation pages#Jan 12, 2021: Turning on the changes for all Wikis|read more information]] about this completed 2021 Community Wishlist item. * You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#subscribe|automatically subscribe to all of the talk page discussions]] that you start or comment in using [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|DiscussionTools]]. You will receive [[mw:Special:MyLanguage/Notifications|notifications]] when another editor replies. This is available at most wikis. Go to your [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]] and turn on "{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T263819] * When asked to create a new page or talk page section, input fields can be [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Creating_pages_with_preloaded_text|"preloaded" with some text]]. This feature is now limited to wikitext pages. This is so users can't be tricked into making malicious edits. There is a discussion about [[phab:T297725|if this feature should be re-enabled]] for some content types. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Events''' * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey 2022]] continues. All contributors to the Wikimedia projects can propose for tools and platform improvements. The proposal phase takes place from {{#time:j xg|2022-01-10|en}} 18:00 UTC to {{#time:j xg|2022-01-23|en}} 18:00 UTC. [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/FAQ|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W03"/> </div> 19:54, 17 jan. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22620285 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Tech News: 2022-04]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * The following languages can now be used with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|syntax highlighting]]: BDD, Elpi, LilyPond, Maxima, Rita, Savi, Sed, Sophia, Spice, .SRCINFO. * You can now access your watchlist from outside of the user menu in the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|new Vector skin]]. The watchlist link appears next to the notification icons if you are at the top of the page. [https://phabricator.wikimedia.org/T289619] '''Events''' * You can see the results of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award 2021]] and learn more about 14 tools which were selected this year. * You can [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/Help_us|translate, promote]], or comment on [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Proposals|the proposals]] in the Community Wishlist Survey. Voting will begin on {{#time:j xg|2022-01-28|en}}. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W04"/> </div> 21:37, 24 jan. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22644148 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Tech News: 2022-05]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] If a gadget should support the new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>?withgadget</code></bdi> URL parameter that was [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|announced]] 3 weeks ago, then it must now also specify <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>supportsUrlLoad</code></bdi> in the gadget definition ([[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#supportsUrlLoad|documentation]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T29766] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * A change that was [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/16|announced]] last year was delayed. It is now ready to move ahead: ** The user group <code>oversight</code> will be renamed <code>suppress</code>. This is for [[phab:T109327|technical reasons]]. This is the technical name. It doesn't affect what you call the editors with this user right on your wiki. This is planned to happen in three weeks. You can comment [[phab:T112147|in Phabricator]] if you have objections. As usual, these labels can be translated on translatewiki ([[phab:T112147|direct links are available]]) or by administrators on your wiki. '''Events''' * You can vote on proposals in the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey]] between 28 January and 11 February. The survey decides what the [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech team]] will work on. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W05"/> </div> 17:41, 31 jan. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22721804 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Tech News: 2022-06]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' * English Wikipedia recently set up a gadget for dark mode. You can enable it there, or request help from an [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface administrator]] to set it up on your wiki ([[w:en:Wikipedia:Dark mode (gadget)|instructions and screenshot]]). * Category counts are sometimes wrong. They will now be completely recounted at the beginning of every month. [https://phabricator.wikimedia.org/T299823] '''Problems''' * A code-change last week to fix a bug with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Live preview|Live Preview]] may have caused problems with some local gadgets and user-scripts. Any code with skin-specific behaviour for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>vector</code></bdi> should be updated to also check for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>vector-2022</code></bdi>. [[phab:T300987|A code-snippet, global search, and example are available]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W06"/> </div> 21:15, 7 feb. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22765948 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Tech News: 2022-07]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Purge|Purging]] a category page with fewer than 5,000 members will now recount it completely. This will allow editors to fix incorrect counts when it is wrong. [https://phabricator.wikimedia.org/T85696] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] extension, the <code dir=ltr>rmspecials()</code> function has been updated so that it does not remove the "space" character. Wikis are advised to wrap all the uses of <code dir=ltr>rmspecials()</code> with <code dir=ltr>rmwhitespace()</code> wherever necessary to keep filters' behavior unchanged. You can use the search function on [[Special:AbuseFilter]] to locate its usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T263024] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W07"/> </div> 19:17, 14 feb. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22821788 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Tech News: 2022-08]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[Special:Nuke|Special:Nuke]] will now provide the standard deletion reasons (editable at <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Deletereason-dropdown]]</bdi>) to use when mass-deleting pages. This was [[m:Community Wishlist Survey 2022/Admins and patrollers/Mass-delete to offer drop-down of standard reasons, or templated reasons.|a request in the 2022 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T25020] * At Wikipedias, all new accounts now get the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] by default when creating an account. Communities are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Account_creation|update their help resources]]. Previously, only 80% of new accounts would get the Growth features. A few Wikipedias remain unaffected by this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T301820] * You can now prevent specific images that are used in a page from appearing in other locations, such as within PagePreviews or Search results. This is done with the markup <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>class=notpageimage</nowiki></code></bdi>. For example, <code><nowiki>[[File:Example.png|class=notpageimage]]</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T301588] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] There has been a change to the HTML of Special:Contributions, Special:MergeHistory, and History pages, to support the grouping of changes by date in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva_Neue|the mobile skin]]. While unlikely, this may affect gadgets and user scripts. A [[phab:T298638|list of all the HTML changes]] is on Phabricator. '''Events''' * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Results|Community Wishlist Survey results]] have been published. The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/2022 results#leaderboard|ranking of prioritized proposals]] is also available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The software to play videos and audio files on pages will change soon on all wikis. The old player will be removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Toolforge's underlying operating system is being updated. If you maintain any tools there, there are two options for migrating your tools into the new system. There are [[wikitech:News/Toolforge Stretch deprecation|details, deadlines, and instructions]] on Wikitech. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EPJFISC52T7OOEFH5YYMZNL57O4VGSPR/] * Administrators will soon have [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/(Un)delete associated talk page|the option to delete/undelete]] the associated "talk" page when they are deleting a given page. An API endpoint with this option will also be available. This was [[m:Community Wishlist Survey 2021/Admins and patrollers/(Un)delete associated talk page|a request from the 2021 Wishlist Survey]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W08"/> </div> 19:11, 21 feb. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22847768 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Tech News: 2022-09]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When searching for edits by [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tags|change tags]], e.g. in page history or user contributions, there is now a dropdown list of possible tags. This was [[m:Community Wishlist Survey 2022/Miscellaneous/Improve plain-text change tag selector|a request in the 2022 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T27909] * Mentors using the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Mentor_dashboard|Growth Mentor dashboard]] will now see newcomers assigned to them who have made at least one edit, up to 200 edits. Previously, all newcomers assigned to the mentor were visible on the dashboard, even ones without any edit or ones who made hundred of edits. Mentors can still change these values using the filters on their dashboard. Also, the last choice of filters will now be saved. [https://phabricator.wikimedia.org/T301268][https://phabricator.wikimedia.org/T294460] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The user group <code>oversight</code> was renamed <code>suppress</code>. This is for [[phab:T109327|technical reasons]]. You may need to update any local references to the old name, e.g. gadgets, links to Special:Listusers, or uses of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words|NUMBERINGROUP]]. '''Problems''' * The recent change to the HTML of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tracking changes|tracking changes]] pages caused some problems for screenreaders. This is being fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T298638] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * Working with templates will become easier. [[m:WMDE_Technical_Wishes/Templates|Several improvements]] are planned for March 9 on most wikis and on March 16 on English Wikipedia. The improvements include: Bracket matching, syntax highlighting colors, finding and inserting templates, and related visual editor features. * If you are a template developer or an interface administrator, and you are intentionally overriding or using the default CSS styles of user feedback boxes (the classes: <code dir=ltr>successbox, messagebox, errorbox, warningbox</code>), please note that these classes and associated CSS will soon be removed from MediaWiki core. This is to prevent problems when the same class-names are also used on a wiki. Please let us know by commenting at [[phab:T300314]] if you think you might be affected. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W09"/> </div> 22:58, 28 feb. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22902593 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Tech News: 2022-10]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Translations]] are available. '''Problems''' * There was a problem with some interface labels last week. It will be fixed this week. This change was part of ongoing work to simplify the support for skins which do not have active maintainers. [https://phabricator.wikimedia.org/T301203] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W10"/> </div> 21:15, 7 mar. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22958074 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Tech News: 2022-11]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the Wikipedia Android app [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Android/Communication#Updates|it is now possible]] to change the toolbar at the bottom so the tools you use more often are easier to click on. The app now also has a focused reading mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T296753][https://phabricator.wikimedia.org/T254771] '''Problems''' * There was a problem with the collection of some page-view data from June 2021 to January 2022 on all wikis. This means the statistics are incomplete. To help calculate which projects and regions were most affected, relevant datasets are being retained for 30 extra days. You can [[m:Talk:Data_retention_guidelines#Added_exception_for_page_views_investigation|read more on Meta-wiki]]. * There was a problem with the databases on March 10. All wikis were unreachable for logged-in users for 12 minutes. Logged-out users could read pages but could not edit or access uncached content then. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/2022-03-10_MediaWiki_availability] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * When [[mw:Special:MyLanguage/Help:System_message#Finding_messages_and_documentation|using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>uselang=qqx</code></bdi> to find localisation messages]], it will now show all possible message keys for navigation tabs such as "{{int:vector-view-history}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T300069] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Access to [[{{#special:RevisionDelete}}]] has been expanded to include users who have <code dir=ltr>deletelogentry</code> and <code dir=ltr>deletedhistory</code> rights through their group memberships. Before, only those with the <code dir=ltr>deleterevision</code> right could access this special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T301928] * On the [[{{#special:Undelete}}]] pages for diffs and revisions, there will be a link back to the main Undelete page with the list of revisions. [https://phabricator.wikimedia.org/T284114] '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation has announced the IP Masking implementation strategy and next steps. The [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#feb25|announcement can be read here]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Android FAQ|Wikipedia Android app]] developers are working on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Communication|new functions]] for user talk pages and article talk pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T297617] '''Events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon 2022|Wikimedia Hackathon 2022]] will take place as a hybrid event on 20-22 May 2022. The Hackathon will be held online and there are grants available to support local in-person meetups around the world. Grants can be requested until 20 March. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W11"/> </div> 22:06, 14 mar. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22993074 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Tech News: 2022-12]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Translations]] are available. '''New code release schedule for this week''' * There will be four MediaWiki releases this week, instead of just one. This is an experiment which should lead to fewer problems and to faster feature updates. The releases will be on all wikis, at different times, on Monday, Tuesday, and Wednesday. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Release Engineering Team/Trainsperiment week|read more about this project]]. '''Recent changes''' * You can now set how many search results to show by default in [[Special:Preferences#mw-prefsection-searchoptions|your Preferences]]. This was the 12th most popular wish in the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Results|Community Wishlist Survey 2022]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T215716] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The Jupyter notebooks tool [[wikitech:PAWS|PAWS]] has been updated to a new interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T295043] '''Future changes''' * Interactive maps via [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] will soon work on wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevisions]] extension. [https://wikimedia.sslsurvey.de/Kartographer-Workflows-EN/ Please tell us] which improvements you want to see in Kartographer. You can take this survey in simple English. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W12"/> </div> 16:00, 21 mar. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23034693 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Tech News: 2022-13]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a simple new Wikimedia Commons upload tool available for macOS users, [[c:Commons:Sunflower|Sunflower]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-31|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * Some wikis will be in read-only for a few minutes because of regular database maintenance. It will be performed on {{#time:j xg|2022-03-29|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-03-31|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T301850][https://phabricator.wikimedia.org/T303798] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W13"/> </div> 19:53, 28 mar. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23073711 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Tech News: 2022-14]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Translations]] are available. '''Problems''' * For a few days last week, edits that were suggested to newcomers were not tagged in the [[{{#special:recentchanges}}]] feed. This bug has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T304747] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-07|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]). '''Future changes''' * Starting next week, Tech News' title will be translatable. When the newsletter is distributed, its title may not be <code dir=ltr>Tech News: 2022-14</code> anymore. It may affect some filters that have been set up by some communities. [https://phabricator.wikimedia.org/T302920] * Over the next few months, the "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" Growth feature [[phab:T304110|will become available to more Wikipedias]]. Each week, a few wikis will get the feature. You can test this tool at [[mw:Special:MyLanguage/Growth#deploymentstable|a few wikis where "Link recommendation" is already available]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W14"/> </div> 21:00, 4 apr. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23097604 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new public status page at <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikimediastatus.net/ www.wikimediastatus.net]</span>. This site shows five automated high-level metrics where you can see the overall health and performance of our wikis' technical environment. It also contains manually-written updates for widespread incidents, which are written as quickly as the engineers are able to do so while also fixing the actual problem. The site is separated from our production infrastructure and hosted by an external service, so that it can be accessed even if the wikis are briefly unavailable. You can [https://diff.wikimedia.org/2022/03/31/announcing-www-wikimediastatus-net/ read more about this project]. * On Wiktionary wikis, the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W15"/> </div> 19:43, 11 apr. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23124108 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/16|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-19|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-04-21|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s8.dblist targeted wikis]). * Administrators will now have [[m:Community Wishlist Survey 2021/(Un)delete associated talk page|the option to delete/undelete the associated "Talk" page]] when they are deleting a given page. An API endpoint with this option is also available. This concludes the [[m:Community Wishlist Survey 2021/Admins and patrollers/(Un)delete associated talk page|11th wish of the 2021 Community Wishlist Survey]]. * On [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#test-wikis|selected wikis]], 50% of logged-in users will see the new [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Table of contents|table of contents]]. When scrolling up and down the page, the table of contents will stay in the same place on the screen. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T304169] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Message boxes produced by MediaWiki code will no longer have these CSS classes: <code dir=ltr>successbox</code>, <code dir=ltr>errorbox</code>, <code dir=ltr>warningbox</code>. The styles for those classes and <code dir=ltr>messagebox</code> will be removed from MediaWiki core. This only affects wikis that use these classes in wikitext, or change their appearance within site-wide CSS. Please review any local usage and definitions for these classes you may have. This was previously announced in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|28 February issue of Tech News]]. '''Future changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] will become compatible with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevisions page stabilization]]. Kartographer maps will also work on pages with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Project_descriptions] The Kartographer documentation has been thoroughly updated. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer/Getting_started] [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/Maps] [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W16"/> </div> 23:11, 18 apr. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23167004 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On [https://noc.wikimedia.org/conf/dblists/group1.dblist many wikis] (group 1), the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-26|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]). * Some very old browsers and operating systems are no longer supported. Some things on the wikis might look weird or not work in very old browsers like Internet Explorer 9 or 10, Android 4, or Firefox 38 or older. [https://phabricator.wikimedia.org/T306486] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W17"/> </div> 22:54, 25 apr. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23187115 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On [https://noc.wikimedia.org/conf/dblists/group2.dblist all remaining wikis] (group 2), the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The developers are working on talk pages in the [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS|Wikipedia app for iOS]]. You can [https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_9GBcHczQGLbQWTY give feedback]. You can take the survey in English, German, Hebrew or Chinese. * [[m:WMDE_Technical_Wishes/VisualEditor_template_dialog_improvements#Status_and_next_steps|Most wikis]] will receive an [[m:WMDE_Technical_Wishes/VisualEditor_template_dialog_improvements|improved template dialog]] in VisualEditor and New Wikitext mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T296759] [https://phabricator.wikimedia.org/T306967] * If you use syntax highlighting while editing wikitext, you can soon activate a [[m:WMDE_Technical_Wishes/Improved_Color_Scheme_of_Syntax_Highlighting#Color-blind_mode|colorblind-friendly color scheme]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T306867] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Several CSS IDs related to MediaWiki interface messages will be removed. Technical editors should please [[phab:T304363|review the list of IDs and links to their existing uses]]. These include <code dir=ltr>#mw-anon-edit-warning</code>, <code dir=ltr>#mw-undelete-revision</code> and 3 others. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W18"/> </div> 19:32, 2 maj. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23232924 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now see categories in the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia app for Android]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T73966] '''Problems''' * Last week, there was a problem with Wikidata's search autocomplete. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T307586] * Last week, all wikis had slow access or no access for 20 minutes, for logged-in users and non-cached pages. This was caused by a problem with a database change. [https://phabricator.wikimedia.org/T307647] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T305217#7894966] * [[m:WMDE Technical Wishes/Geoinformation#Current issues|Incompatibility issues]] with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] and the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs extension]] will be fixed: Deployment is planned for May 10 on all wikis. Kartographer will then be enabled on the [[phab:T307348|five wikis which have not yet enabled the extension]] on May 24. * The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector (2022)]] skin will be set as the default on several more wikis, including Arabic and Catalan Wikipedias. Logged-in users will be able to switch back to the old Vector (2010). See the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2022-04 for the largest wikis|latest update]] about Vector (2022). '''Future meetings''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place on 17 May. The following meetings are currently planned for: 7 June, 21 June, 5 July, 19 July. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W19"/> </div> 15:21, 9 maj. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23256717 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-20</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/20|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * Some wikis can soon use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|add a link]] feature. This will start on Wednesday. The wikis are {{int:project-localized-name-cawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-svwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}. This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304542] * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2022|Wikimedia Hackathon 2022]] will take place online on May 20–22. It will be in English. There are also local [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2022/Meetups|hackathon meetups]] in Germany, Ghana, Greece, India, Nigeria and the United States. Technically interested Wikimedians can work on software projects and learn new skills. You can also host a session or post a project you want to work on. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You can soon edit translatable pages in the visual editor. Translatable pages exist on for examples Meta and Commons. [https://diff.wikimedia.org/2022/05/12/mediawiki-1-38-brings-support-for-editing-translatable-pages-with-the-visual-editor/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W20"/> </div> 18:57, 16 maj. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23291515 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Administrators using the mobile web interface can now access Special:Block directly from user pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T307341] * The <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wiktionary.org/ www.wiktionary.org]</span> portal page now uses an automated update system. Other [[m:Project_portals|project portals]] will be updated over the next few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T304629] '''Problems''' * The Growth team maintains a mentorship program for newcomers. Previously, newcomers weren't able to opt out from the program. Starting May 19, 2022, newcomers are able to fully opt out from Growth mentorship, in case they do not wish to have any mentor at all. [https://phabricator.wikimedia.org/T287915] * Some editors cannot access the content translation tool if they load it by clicking from the contributions menu. This problem is being worked on. It should still work properly if accessed directly via Special:ContentTranslation. [https://phabricator.wikimedia.org/T308802] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget and user scripts developers are invited to give feedback on a [[mw:User:Jdlrobson/Extension:Gadget/Policy|proposed technical policy]] aiming to improve support from MediaWiki developers. [https://phabricator.wikimedia.org/T308686] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W21"/> </div> 00:19, 24 maj. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23317250 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] extension, an <code dir=ltr>ip_in_ranges()</code> function has been introduced to check if an IP is in any of the ranges. Wikis are advised to combine multiple <code dir=ltr>ip_in_range()</code> expressions joined by <code>|</code> into a single expression for better performance. You can use the search function on [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]] to locate its usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T305017] * The [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature|IP Info feature]] which helps abuse fighters access information about IPs, [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#May 24, 2022|has been deployed]] to all wikis as a beta feature. This comes after weeks of beta testing on test.wikipedia.org. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-05-31|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New topic tool|New Topic Tool]] will be deployed for all editors at most wikis soon. You will be able to opt out from within the tool and in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/New_discussion][https://phabricator.wikimedia.org/T287804] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[:mw:Special:ApiHelp/query+usercontribs|list=usercontribs API]] will support fetching contributions from an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Range blocks#Non-technical explanation|IP range]] soon. API users can set the <code>uciprange</code> parameter to get contributions from any IP range within [[:mw:Manual:$wgRangeContributionsCIDRLimit|the limit]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T177150] * A new parser function will be introduced: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{=}}</nowiki></code></bdi>. It will replace existing templates named "=". It will insert an [[w:en:Equals sign|equal sign]]. This can be used to escape the equal sign in the parameter values of templates. [https://phabricator.wikimedia.org/T91154] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W22"/> </div> 20:27, 30 maj. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23340178 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/23|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>str_replace_regexp()</code></bdi> function can be used in [[Special:AbuseFilter|abuse filters]] to replace parts of text using a [[w:en:Regular expression|regular expression]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T285468] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W23"/> </div> 02:45, 7 jun. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23366979 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * All wikis can now use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] maps. Kartographer maps now also work on pages with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Project_descriptions][https://phabricator.wikimedia.org/T307348] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-14|en}} at 06:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T300471] * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-abwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-acewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-adywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-akwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-alswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-amwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-anwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-angwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-arcwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-arzwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-astwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-atjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-avwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-aywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-azbwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304548] * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New topic tool|New Topic Tool]] will be deployed for all editors at Commons, Wikidata, and some other wikis soon. You will be able to opt out from within the tool and in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/New_discussion][https://phabricator.wikimedia.org/T287804] '''Future meetings''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place today (13 June). The following meetings will take place on: 28 June, 12 July, 26 July. '''Future changes''' * By the end of July, the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022]] skin should be ready to become the default across all wikis. Discussions on how to adjust it to the communities' needs will begin in the next weeks. It will always be possible to revert to the previous version on an individual basis. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2022-04 for the largest wikis|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W24"/> </div> 16:57, 13 jun. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23389956 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia App for Android]] now has an option for editing the whole page at once, located in the overflow menu (three-dots menu [[File:Ic more vert 36px.svg|15px|link=|alt=]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T103622] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Some recent database changes may affect queries using the [[m:Research:Quarry|Quarry tool]]. Queries for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>site_stats</code></bdi> at English Wikipedia, Commons, and Wikidata will need to be updated. [[phab:T306589|Read more]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>user_global_editcount</code></bdi> variable can be used in [[Special:AbuseFilter|abuse filters]] to avoid affecting globally active users. [https://phabricator.wikimedia.org/T130439] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * Users of non-responsive skins (e.g. MonoBook or Vector) on mobile devices may notice a slight change in the default zoom level. This is intended to optimize zooming and ensure all interface elements are present on the page (for example the table of contents on Vector 2022). In the unlikely event this causes any problems with how you use the site, we'd love to understand better, please ping <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[m:User:Jon (WMF)|Jon (WMF)]]</span> to any on-wiki conversations. [https://phabricator.wikimedia.org/T306910] '''Future changes''' * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Parsoid's HTML output will soon stop annotating file links with different <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>typeof</code></bdi> attribute values, and instead use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:File</code></bdi> for all types. Tool authors should adjust any code that expects: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:Image</code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:Audio</code></bdi>, or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:Video</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T273505] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W25"/> </div> 20:17, 20 jun. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23425855 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] API service now has self-service accounts with free on-demand requests and monthly snapshots ([https://enterprise.wikimedia.com/docs/ API documentation]). Community access [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/FAQ#community-access|via database dumps & Wikimedia Cloud Services]] continues. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wiktionary#lua|All Wikimedia wikis can now use Wikidata Lexemes in Lua]] after creating local modules and templates. Discussions are welcome [[d:Wikidata_talk:Lexicographical_data#You_can_now_reuse_Wikidata_Lexemes_on_all_wikis|on the project talk page]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-28|en}} at 06:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T311033] * Some global and cross-wiki services will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-30|en}} at 06:00 UTC. This will impact ContentTranslation, Echo, StructuredDiscussions, Growth experiments and a few more services. [https://phabricator.wikimedia.org/T300472] * Users will be able to sort columns within sortable tables in the mobile skin. [https://phabricator.wikimedia.org/T233340] '''Future meetings''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place tomorrow (28 June). The following meetings will take place on 12 July and 26 July. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W26"/> </div> 20:01, 27 jun. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23453785 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/27|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-07-05|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-07-07|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]). * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=| Advanced item]] This change only affects pages in the main namespace in Wikisource. The Javascript config variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>proofreadpage_source_href</code></bdi> will be removed from <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/JavaScript#mw.config|mw.config]]</code></bdi> and be replaced with the variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prpSourceIndexPage</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T309490] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W27"/> </div> 19:31, 4 jul. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23466250 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022 skin]], the page title is now displayed above the tabs such as Discussion, Read, Edit, View history, or More. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates#Page title/tabs switch|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T303549] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] It is now possible to easily view most of the configuration settings that apply to just one wiki, and to compare settings between two wikis if those settings are different. For example: [https://noc.wikimedia.org/wiki.php?wiki=jawiktionary Japanese Wiktionary settings], or [https://noc.wikimedia.org/wiki.php?wiki=eswiki&compare=eowiki settings that are different between the Spanish and Esperanto Wikipedias]. Local communities may want to [[m:Special:MyLanguage/Requesting_wiki_configuration_changes|discuss and propose changes]] to their local settings. Details about each of the named settings can be found by [[mw:Special:Search|searching MediaWiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308932] *The Anti-Harassment Tools team [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#May|recently deployed]] the IP Info Feature as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature at all wikis]]. This feature allows abuse fighters to access information about IP addresses. Please check our update on [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#April|how to find and use the tool]]. Please share your feedback using a link you will be given within the tool itself. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-07-12|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]). '''Future changes''' * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W28"/> </div> 19:23, 11 jul. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23502519 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/29|Translations]] are available. '''Problems''' * The feature on mobile web for [[mw:Special:MyLanguage/Extension:NearbyPages|Nearby Pages]] was missing last week. It will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T312864] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The [[mw:Technical_decision_making/Forum|Technical Decision Forum]] is seeking [[mw:Technical_decision_making/Community_representation|community representatives]]. You can apply on wiki or by emailing <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">TDFSupport@wikimedia.org</span> before 12 August. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W29"/> </div> 22:58, 18 jul. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23517957 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikibooks.org/ www.wikibooks.org]</span> and <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikiquote.org/ www.wikiquote.org]</span> portal pages now use an automated update system. Other [[m:Project_portals|project portals]] will be updated over the next few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T273179] '''Problems''' * Last week, some wikis were in read-only mode for a few minutes because of an emergency switch of their main database ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T313383] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * The external link icon will change slightly in the skins Vector legacy and Vector 2022. The new icon uses simpler shapes to be more recognizable on low-fidelity screens. [https://phabricator.wikimedia.org/T261391] * Administrators will now see buttons on user pages for "{{int:changeblockip}}" and "{{int:unblockip}}" instead of just "{{int:blockip}}" if the user is already blocked. [https://phabricator.wikimedia.org/T308570] '''Future meetings''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place tomorrow (26 July). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W30"/> </div> 19:26, 25 jul. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23545370 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/31|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Improved [[m:Special:MyLanguage/Help:Displaying_a_formula#Phantom|LaTeX capabilities for math rendering]] are now available in the wikis thanks to supporting <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Phantom</code></bdi> tags. This completes part of [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Editing/Missing_LaTeX_capabilities_for_math_rendering|the #59 wish]] of the 2022 Community Wishlist Survey. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] will be available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup0.dblist Group 0]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]]. '''Future changes''' * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout August. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. '''Future meetings''' * This week, three meetings about [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector (2022)]] with live interpretation will take place. On Tuesday, interpretation in Russian will be provided. On Thursday, meetings for Arabic and Spanish speakers will take place. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|See how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W31"/> </div> 21:20, 1 aŭg. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23615613 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/32|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[:m:Special:MyLanguage/Meta:GUS2Wiki/Script|GUS2Wiki]] copies the information from [[{{#special:GadgetUsage}}]] to an on-wiki page so you can review its history. If your project isn't already listed on the [[d:Q113143828|Wikidata entry for Project:GUS2Wiki]] you can either run GUS2Wiki yourself or [[:m:Special:MyLanguage/Meta:GUS2Wiki/Script#Opting|make a request to receive updates]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T121049] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-09|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-08-11|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]). '''Future meetings''' * The [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon|Wikimania Hackathon]] will take place online from August 12–14. Don't miss [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Schedule|the pre-hacking showcase]] to learn about projects and find collaborators. Anyone can [[phab:/project/board/6030/|propose a project]] or [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Schedule|host a session]]. [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Newcomers|Newcomers are welcome]]! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W32"/> </div> 19:48, 8 aŭg. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23627807 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Persian (Farsi) Wikipedia community decided to block IP editing from October 2021 to April 2022. The Wikimedia Foundation's Product Analytics team tracked the impact of this change. [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Editing Restriction Study/Farsi Wikipedia|An impact report]] is now available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-16|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-08-18|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s8.dblist targeted wikis]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] will be available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup1.dblist Group 1]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]]. '''Future changes''' * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout August. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#4_August_2022][https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#Phase_1:_Topic_containers][https://phabricator.wikimedia.org/T312672] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W33"/> </div> 21:07, 15 aŭg. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23658001 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-34</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/34|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Two problems with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps have been fixed. Maps are no longer shown as empty when a geoline was created via VisualEditor. Geolines consisting of points with QIDs (e.g., subway lines) are no longer shown with pushpins. [https://phabricator.wikimedia.org/T292613][https://phabricator.wikimedia.org/T308560] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-25|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]). * The colours of links and visited links will change. This is to make the difference between links and other text more clear. [https://phabricator.wikimedia.org/T213778] '''Future changes''' * The new [{{int:discussiontools-topicsubscription-button-subscribe}}] button [[mw:Talk pages project/Notifications#12 August 2022|helps newcomers get answers]]. The Editing team is enabling this tool everywhere. You can turn it off in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T284489] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W34"/> </div> 00:10, 23 aŭg. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23675501 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-35</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/35|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] is available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup2.dblist Group 2]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]]. Please note that when this Beta feature is enabled, it may cause conflicts with some wiki-specific Gadgets. '''Problems''' * In recent months, there have been inaccurate numbers shown for various [[{{#special:statistics}}]] at Commons, Wikidata, and English Wikipedia. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T315693] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-30|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-09-01|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation wants to improve how Wikimedia communities report harmful incidents by building the [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System|Private Incident Reporting System (PIRS)]] to make it easy and safe for users to make reports. You can leave comments on the talk page, by answering the [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System#Phase 1|questions provided]]. If you have ever faced a harmful situation that you wanted to report/reported, join a PIRS interview to share your experience. To sign up [[m:Special:EmailUser/MAna_(WMF)|please email]] <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[m:User:MAna (WMF)|Madalina Ana]]</span>. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W35"/> </div> 23:03, 29 aŭg. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23725814 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-36</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/36|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-09-06|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-09-08|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] On Special pages that only have one tab, the tab-bar's row will be hidden in the Vector-2022 skin to save space. The row will still show if Gadgets use it. Gadgets that currently append directly to the CSS id of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#p-namespaces</code></bdi> should be updated to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:ResourceLoader/Core_modules#addPortletLink|mw.util.addPortletLink]]</code></bdi> function instead. Gadgets that style this id should consider also targeting <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#p-associated-pages</code></bdi>, the new id for this row. [[phab:T316908|Examples are available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316908][https://phabricator.wikimedia.org/T313409] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W36"/> </div> 23:20, 5 sep. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23757743 --> == Teknikaj Novaĵoj: $jaro-$semajno == <section begin="technews-2022-W37"/><div class="plainlinks"> Plej Lasta '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' de la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri al aliaj uzantoj pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj influos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/37|Tradukoj]] estas haveblaj. '''Lastaj ŝanĝoj''' * La serĉaj serviloj estis altgradigita al nova grava versio. Se vi rimarkas ajnajn aferojn kun serĉanta, bonvolu raporti ilin sur [[phab:project/view/1849/|Phabricator]]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/XPCTYYTN67FVFKN6XOHULJVGUO44J662] '''Ŝanĝoj okazontaj ĉi-finsemajne''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Ripetiĝanta ero]] La [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.1|nova versio]] de MediaVikio estos en testaj vikioj kaj MediaWiki.Org ekde {{#time:j xg|2022-09-13|eo}}. Ĝi estos en ne-Vikipediaj vikioj kaj kelkaj Vikipediaj ekde {{#time:j xg|2022-09-14|eo}}. Ĝi estos sur ĉiuj vikioj ekde {{#time:j xg|2022-09-15|eo}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|kalendaro]]). * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|Sintakso-markigo]] nun estas spurita kiel [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgExpensiveParserFunctionLimit|multekosta analizila funkcio]]. Nur 500 multekostaj funkciovokoj povas esti uzataj sur ununura paĝo. Paĝoj kiuj superas la limon estas aldonitaj al [[:Category:{{MediaWiki:expensive-parserfunction-category}}|spura kategorio]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316858] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/37|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2022-W37"/> 01:48, 13 sep. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23787318 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2022-38 == <section begin="technews-2022-W38"/><div class="plainlinks"> Lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' el la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri al aliaj uzantoj pri tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/38|Tradukoj]] disponeblas. '''Lastaj ŝanĝoj''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Altnivela ero]] Du datumbazaj kampoj en la <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>templatelinks</nowiki></code></bdi> tablo estas nun falintaj: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tl_namespace</nowiki></code></bdi> kaj <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tl_title</nowiki></code></bdi>. Ajnaj demandoj kiu fidas sur ĉi tiuj kampoj devas esti ŝanĝitaj por uzi la novan normaligan kampon nomita <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tl_target_id</nowiki></code></bdi>. Vidu <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[phab:T299417|T299417]]</span> por pli da informoj. Tio ĉi estas parto de [[w:en:Database normalization|normaligo]] de ligaj tabloj. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/U2U6TXIBABU3KDCVUOITIGI5OJ4COBSW/][https://www.mediawiki.org/wiki/User:ASarabadani_(WMF)/Database_for_devs_toolkit/Concepts/Normalization] '''Ŝanĝoj okazontaj ĉi-finsemajne''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Ripetiĝanta ero]] La [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.2|nova versio]] de MediaVikio estos en testaj vikioj kaj MediaWiki.Org ekde {{#time:j xg|2022-09-20|eo}}. Ĝi estos en ne-Vikipediaj vikioj kaj kelkaj Vikipediaj ekde {{#time:j xg|2022-09-21|eo}}. Ĝi estos sur ĉiuj vikioj ekde {{#time:j xg|2022-09-22|eo}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|kalendaro]]). * En [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartografaj]] mapoj, vi povas uzi ikonojn sur signoj por oftaj punktoj de intereso. Marde, la [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer/Icons|antaŭa ikona aro]] estos ĝisdatigita al [https://de.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Hilfe:Extension:Kartographer/Icons versio maki 7.2]. Tio signifas, ĉirkaŭ 100 novaj ikonoj estos disponeblaj. Cetere, ĉiuj ekzistantaj ikonoj estis ĝisdatigitaj por klareco kaj fari ilin labori pli bone en internaciaj kuntekstoj. [https://phabricator.wikimedia.org/T302861][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Update_maki_icons] '''Estontaj ŝanĝoj''' * En [[m:Content_Partnerships_Hub/Software/Volunteer_developers_discussion_at_Wikimania_2022|grupa diskuto ĉe Vikimanio]], pli ol 30 homoj parolis pri kiel fari kontentan partnerecan softvaron en la Vikimedia movado pli daŭrigebla. Kio speco de subteno estas akceptebla por volontulaj ellaborantoj? Legu la resumon kaj [[m:Talk:Content Partnerships Hub/Software/Volunteer developers discussion at Wikimania 2022|donu vian retrosciigon]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/38|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2022-W38"/> <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</span> 22:14, 19 sep. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23826293 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2022-39 == <section begin="technews-2022-W39"/><div class="plainlinks"> Plej novaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' el la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu sciigi aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/39|Tradukoj]] estas disponeblaj. '''Lastaj ŝanĝoj''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Altnivela ero]] Parsoidaj klientoj devus esti ĝisdatigitaj por permesi al spaciala-apartigitaj multi-valoroj en la <bdi lang="en" dir="ltr"><code>rel</code></bdi> eco de ligoj. Pliaj detaloj estas en <bdi lang="en" dir="ltr">[[phab:T315209|T315209]]</bdi>. '''Ŝanĝoj okazontaj ĉi-finsemajne''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Ripetiĝanta ero]] La [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.3|nova versio]] de MediaVikio estos en testaj vikioj kaj MediaWiki.org ekde {{#time:j xg|2022-09-27|eo}}. Ĝi estos en ne-Vikipediaj vikioj kaj kelkaj Vikipedioj ekde {{#time:j xg|2022-09-28|eo}}. Ĝi estos en ĉiuj vikioj ekde {{#time:j xg|2022-09-29|eo}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|kalendaro]]). * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|Vidaj diffs]] fariĝos haveblaj al ĉiuj uzantoj, escepte ĉe Vikivortaroj kaj Vikipedioj. [https://phabricator.wikimedia.org/T314588] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|Diskutpaĝoj en la movebla retejo]] ŝanĝiĝos en la Araba, Bangla, Ĉina, Franca, Haitia Kreola, Hebrea, Korea kaj Vjetnama Vikipedioj. Ili devus esti pli facile uzeblaj kaj provizi pli da informoj. [https://phabricator.wikimedia.org/T318302] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Mobile] * En la [[mw:Lua/Scripting|{{ns:828}}]] nomspaco, paĝoj finantaj kun <bdi lang="en" dir="ltr"><code>.json</code></bdi> estos traktitaj kiel JSON, tiel, kiel ili jam estas en la {{ns:2}} kaj {{ns:8}} nomspacoj. [https://phabricator.wikimedia.org/T144475] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/39|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2022-W39"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:28, 27 sep. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23860085 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2022-40 == <section begin="technews-2022-W40"/><div class="plainlinks"> Plej novaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' el la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu sciigi aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj efikos sur vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/40|Tradukoj]] estas haveblaj. '''Lastaj ŝanĝoj''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartografaj]] mapoj nun povas montri geopunktoj el Vikidata, tra QID aŭ SPARQL demando. Antaŭe, tio ĉi estis nur ebla por geoformoj kaj geolinioj. [https://phabricator.wikimedia.org/T307695] [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints_via_QID] * La [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Plej bona Ilo Premio 2022]] estas serĉanta nomumojn. Vi povas rekomendi ilojn ĝis la 12a de oktobro. '''Ŝanĝoj okazontaj ĉi-finsemajne''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Ripetiĝanta ero]] La [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.4|nova versio]] de MediaVikio estos en testaj vikioj kaj MediaWiki.Org ekde {{#time:j xg|2022-10-04|eo}}. Ĝi estos en ne-Vikipediaj vikioj kaj kelkaj Vikipediaj ekde {{#time:j xg|2022-10-05|eo}}. Ĝi estos sur ĉiuj vikioj ekde {{#time:j xg|2022-10-06|eo}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|kalendaro]]). * [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|Diskutpaĝoj en la movebla retejo]] ŝanĝiĝos en la Araba, Bangla, Ĉina, Franca, Haitia Kreola, Hebrea, Korea kaj Vjetnama Vikipedioj. Ili devus esti pli facile uzeblaj kaj provizi pli da informoj. (La liberigo de la pasinta semajno estis prokrastita) [https://phabricator.wikimedia.org/T318302] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Mobile] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Altnivela ero]] La <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>scribunto-console</code></bdi> API modulo postulos [[mw:Special:MyLanguage/API:Tokens|CSRF token]]. Ĉi tiu modulo estas dokumentita kiel interna, kaj uzo de ĝi ne estas subtenita. [[phab:T212071|[5]]] * La Vektoro 2022 haŭto fariĝos la sendependa trans la plej malgranda Vikimediaj projektoj. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#Deployment_plan_and_timeline|Lerni pli]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/40|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2022-W40"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:22, 4 okt. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23885489 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-41</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/41|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * On some wikis, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps in full size view will be able to display nearby articles. After a feedback period, more wikis will follow. [https://phabricator.wikimedia.org/T316782][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Nearby_articles] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W41"/> </div> 14:07, 10 okt. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23912412 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2022-42 == <section begin="technews-2022-W42"/><div class="plainlinks"> Plej lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' el la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu sciigi al aliaj uzantoj pri tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/42|Tradukoj]] estas haveblaj. '''Lastaj ŝanĝoj''' * La ĵus efektivigita trajto de [[phab:T306883|artikolaj bildetoj en Specialaĵo:Serĉo]] estos nur limigitaj al Vikipediaj projektoj. Pliaj detaloj estas en [[phab:T320510|T320510]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Structured_Data_Across_Wikimedia/Search_Improvements] * Cimo kiu kaŭzis problemojn en ŝarĝanta artikola bildeto en Specialaĵo:Serĉo estis riparita. Pliaj detaloj estas en [[phab:T320406|T320406]]. '''Ŝanĝoj okazontaj ĉi-semajne''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Ripetiĝanta ero]] La [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.6|nova versio]] de MediaVikio estos en testaj vikioj kaj MediaWiki.org ekde {{#time:j xg|2022-10-18|eo}}. Ĝi estos en ne-Vikipediaj vikioj kaj kelkaj Vikipedioj ekde {{#time:j xg|2022-10-19|eo}}. Ĝi estos en ĉiuj vikioj ekde {{#time:j xg|2022-10-20|eo}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|kalendaro]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Altnivela ero]] Lua kapsulaj aŭtoroj povas uzi <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#mw.loadJsonData|mw.loadJsonData()]]</code></bdi> por ŝarĝi datumon el JSONaj paĝoj. [https://phabricator.wikimedia.org/T217500] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Altnivela ero]] Lua kapsulaj aŭtoroj povas ebligi <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#Strict_library|require( "strict" )]]</code></bdi> por aldoni erarojn por kelkaj eblaj kodaj problemoj. Tiu ĉi anstataŭas "[[wikidata:Q16748603|Kapsulo:Neniu tuto]]" sur plejmultaj vikioj. [https://phabricator.wikimedia.org/T209310] '''Estontaj ŝanĝoj''' * La [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Ero]] por [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] estos ĝisdatigita ĉe plejpartoj de vikioj. La "$responda "$butono" malsamos post la jena ŝanĝo. [https://phabricator.wikimedia.org/T320683] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/42|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2022-W42"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:44, 17 okt. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23943992 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2022-43 == <section begin="technews-2022-W43"/><div class="plainlinks"> Lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' el la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri al aliaj uzantoj pri tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/43|Tradukoj]] disponeblas. '''Lastaj ŝanĝoj''' * Estis kelkaj negravaj vidaj korektoj en Specialaĵo:Serĉo, koncerne aŭda ludanta vicigo kaj bilda lokokupila alteco. Pliaj detaloj estas en [[phab:T319230|T319230]]. * Sur Vikipedios, nova [[Special:Preferences#mw-prefsection-searchoptions|prefero]] estis aldonita por kaŝi artikolajn bildetojn en Specialaĵo:Serĉo. Plenaj detaloj estas en [[phab:T320337|T320337]]. '''Problemoj''' * Lasta semajne, tri vikioj ({{int:project-localized-name-frwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-jawiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-ruwiki/eo}}) legis-nur aliron dum 25 minutoj. Tion ĉi kaŭzis la aparatara problemo. [https://phabricator.wikimedia.org/T320990] '''Ŝanĝoj okazintaj ĉi-finsemajne''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Ripetiĝanta ero]] La [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.7|nova versio]] de MediaVikio estos en testaj vikioj kaj MediaWiki.Org ekde {{#time:j xg|2022-10-25|eo}}. Ĝi estos en ne-Vikipediaj vikioj kaj kelkaj Vikipedioj ekde {{#time:j xg|2022-10-26|eo}}. Ĝi estos en ĉiuj vikioj ekde {{#time:j xg|2022-10-27|eo}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|kalendaro]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Ripetiĝanta ero]] Kelkaj vikioj estos nur en legita dum kelkaj minutoj pro ŝalto de ilia ĉefa datumaro. Ĝi estos elfarita sur {{#time:j xg|2022-10-25|eo}} ĉe 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist celitaj vikioj]) kaj sur {{#time:j xg|2022-10-27|eo}} ĉe 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist celitaj vikioj]). * Komencante merkredon, nova aro de Vikipedioj akiros "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Almeti ligon]]" ({{int:project-localized-name-aswiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-bawiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-banwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-barwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-bat smgwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-bclwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-bewiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-be x oldwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-bgwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-bhwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-biwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-bjnwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-bmwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-bpywiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-brwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-bswiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-bugwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-bxrwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-idwiki/eo}}). Tio ĉi estas parto de la [[phab:T304110|progresa deplojo de ĉi tiu ilo al pli da Vikipedioj]]. La komunumoj povas [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|formi kiel ĉi tiu trajto laboras loke]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304549] * Komencante merkredon la 26a de oktobro, 2022, la listo de mentoroj estos altgradigita [[d:Q14339834 | ĉe vikioj kie Kreskiga mentorado estas havebla]]. La sistemo de mentorado daŭros la laboron kiel nun. La aliĝa procezo [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list#add|estos anstataŭigita]] kaj nova administrada opcio estos provizita. Ankaŭ, ĉi tiu ŝanĝo simpligas [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list#create|la kreon de mentoraj sistemoj ĉe Vikipedioj]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314858][https://phabricator.wikimedia.org/T310905][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Growth/Structured_mentor_list] * Paĝoj kun titoloj, kiuj komencas kun pli malalta-kaza litero laŭ Unicode 11 estos renomitaj aŭ forigitaj. Estas listo de tuŝitaj paĝoj ĉe <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:Unicode 11 case map migration]]</bdi>. Pliaj informoj povas esti trovitaj ĉe [[phab:T292552|T292552]]. * La Vektoro 2022 haŭto fariĝos la sendependa trans la plej malgrandaj Vikimedioj. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#smallest-1|Lerni pli]]. '''Estontaj ŝanĝoj''' * La [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|Responda ilo]] kaj [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion|Nova Tema ilo]] baldaŭ akiros [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Special characters|menuon de specialaj karakteroj]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T249072] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/43|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2022-W43"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:21, 24 okt. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23975411 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2022-44 == <section begin="technews-2022-W44"/><div class="plainlinks"> Lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' el la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri al aliaj uzantoj pri tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/44|Tradukoj]] disponeblas. '''Lastaj ŝanĝoj''' * Dum la uzo de klavara navigado sur [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartografa]] mapo, la fokuso fariĝos pli videbla. [https://phabricator.wikimedia.org/T315997] * En {{#special:RecentChanges}}, vi nun povas kaŝi la enirojn por novaj uzantaj kreaĵoj kun la filtrilo por "{{int:rcfilters-filter-newuserlogactions-label}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T321155] '''Ŝanĝoj okazintaj ĉi-finsemajne''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Ripetiĝanta ero]] La [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.8|nova versio]] de MediaVikio estos en testaj vikioj kaj MediaWiki.org ekde {{#time:j xg|2022-11-01|eo}}. Ĝi estos en ne-Vikipediaj vikioj kaj kelkaj Vikipedioj ekde {{#time:j xg|2022-11-02|eo}}. Ĝi estos en ĉiuj vikioj ekde {{#time:j xg|2022-11-03|eo}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|kalendaro]]). * La [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|mapaj dialogoj]] en VisualEditor akiras kelkajn helpajn tekstojn. [https://phabricator.wikimedia.org/T318818] * Eblas nun elekti la lingvon de [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartografa]] mapo en VisualEditor tra malsuprila menuo. [https://phabricator.wikimedia.org/T318817] * Eblas nun aldoni titolon al [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartografa]] mapo en VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T318815] * Eblas nun kaŝi la kadron de [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartografa]] mapo en VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T318813] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/44|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2022-W44"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:14, 31 okt. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23977539 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2022-45 == <section begin="technews-2022-W45"/><div class="plainlinks"> Lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' el la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu sciigi aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/45|Tradukoj]] disponeblas. '''Lastaj ŝanĝoj''' * Ĝisdatigita versio de la [[m:Special:MyLanguage/EventCenter/Registration|Eventa Registriĝa]] ilo estas nun havebla por elprovo ĉe [[testwiki:|testwiki]] kaj [[test2wiki:| test2wiki]]. La ilo provizas trajtojn por eventaj organizantoj kaj partoprenantoj. Via retrosciigo estas bonvena ĉe nia [[m:Talk:Campaigns/Foundation Product Team/Registration|projekta diskutpaĝo]]. Pliaj informoj pri [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Registration|la projekto]] estas haveblaj. [https://phabricator.wikimedia.org/T318592] '''Problemoj''' * Dufoje lasta semajne, por almenaŭ 45 minutoj, kelkaj dosieroj kaj bildetoj malsukcesis ŝarĝi kaj alŝutoj maleblis, plejparte por enregistritaj uzantoj. La kaŭzo estas esplorita kaj raporto pri incidento estos disponebla baldaŭ. '''Ŝanĝoj okazintaj ĉi-finsemajne''' * Estas ne nova MediaWiki versio ĉi tiu semajno. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/45|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2022-W45"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:30, 8 nov. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24001035 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-46</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/46|Translations]] are available. '''Recent changes''' * At Wikidata, an interwiki link can now point to a redirect page if certain conditions are met. This new feature is called [[wikidata:Special:MyLanguage/Wikidata:Sitelinks_to_redirects|sitelinks to redirects]]. It is needed when one wiki uses one page to cover multiple concepts but another wiki uses more pages to cover the same concepts. Your [[wikidata:Special:MyLanguage/Wikidata talk:Sitelinks to redirects|feedback on the talkpage]] of the new proposed guideline is welcome. [https://phabricator.wikimedia.org/T278962] * The <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikinews.org/ www.wikinews.org]</span>, <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikiversity.org/ www.wikiversity.org]</span>, and <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikivoyage.org/ www.wikivoyage.org]</span> portal pages now use an automated update system. [https://phabricator.wikimedia.org/T273179] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-11-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * There will be a new link to directly "Edit template data" on Template pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T316759] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Wikis where mobile [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] are enabled ([[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Deployment Status|these ones]]) will soon use full CSS styling to display any templates that are placed at the top of talk pages. To adapt these “talk page boxes” for narrow mobile devices you can use media queries, such as in [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Module:Message_box/tmbox.css&oldid=1097618699#L-69 this example]. [https://phabricator.wikimedia.org/T312309] * Starting in January 2023, [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech]] will be [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/2023 Changes Update|running the Community Wishlist Survey (CWS) every two years]]. This means that in 2024, there will be no new proposals or voting. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:53, 14 nov. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24071290 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2022-47 == <section begin="technews-2022-W47"/><div class="plainlinks"> Plej lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' el la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu sciigi aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/47|Tradukoj]] disponeblas. '''Plejnovaj ŝanĝoj''' * La aspekto de nelibera amaskomunikilaro en la serĉa spaco kaj por artikolo thumbnails en Specialaĵo:Serĉo estis malaktivigita. Pliaj detaloj estas en [[phab:T320661|T320661]]. '''Ŝanĝoj okazintaj ĉi-finsemajne''' * Estas ne nova MediaVikia versio ĉi semajne. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Ripetiĝanta ero]] Kelkaj vikioj estos legitaj nur dum kelkaj minutoj pro ŝalto de ilia ĉefa datumaro. Ĝi estos elfarita je la {{#time:j xg|2022-11-22|eo}} ĉe 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist celitaj vikioj]) kaj je la {{#time:j xg|2022-11-24|eo}} ĉe 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist celitaj vikioj]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/47|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2022-W47"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:20, 21 nov. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24071290 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2022-48 == <section begin="technews-2022-W48"/><div class="plainlinks"> Lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' el la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu sciigi aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/48|Tradukoj]] disponeblas. '''Lastaj ŝanĝoj''' * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">A new preference, “Enable limited width mode”, has been added to the [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|Vector 2022 skin]]. The preference is also available as a toggle on every page if your monitor is 1600 pixels or wider. It allows for increasing the width of the page for logged-out and logged-in users.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T319449] '''Ŝanĝoj okazintaj ĉi-finsemajne''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Recurrent item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).</span> * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Recurrent item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-11-29|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-12-01|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]).</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Mathematical formulas shown in SVG image format will no longer have PNG fall-backs for browsers that don't support them. This is part of work to modernise the generation system. Showing only PNG versions was the default option until in February 2018.</span> [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/3BGOKWJIZGL4TC4HJ22ICRU2SEPWGCR4/][https://phabricator.wikimedia.org/T311620][https://phabricator.wikimedia.org/T186327] * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">On [[phab:P40224|some wikis]] that use flagged revisions, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs#Special:Contributions|a new checkbox will be added]] to Special:Contributions that enables you to see only the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]] by a user.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T321445] '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Future changes</span>''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Advanced item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">How media is structured in the parser's HTML output will change early next week at [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train#Wednesday group1 wikis] (but not Wikimedia Commons or Meta-Wiki). This change improves the accessibility of content, and makes it easier to write related CSS. You may need to update your site-CSS, or userscripts and gadgets. There are [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|details on what code to check, how to update the code, and where to report any related problems]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T314318] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div> </div><section end="technews-2022-W48"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:01, 28 nov. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24114342 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-49</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/49|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The Wikisources use a tool called ProofreadPage. ProofreadPage uses OpenSeadragon which is an open source tool. The OpenSeadragon JavaScript API has been significantly re-written to support dynamically loading images. The functionality provided by the older version of the API should still work but it is no longer supported. User scripts and gadgets should migrate over to the newer version of the API. The functionality provided by the newer version of the API is [[mw:Extension:Proofread_Page/Page_viewer#JS_API|documented on MediaWiki]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308098][https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:Proofread_Page/Edit-in-Sequence] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-12-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-12-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:40, 6 dec. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24151590 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-50</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * An [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|A/B test has begun]] at 15 Wikipedias for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|DiscussionTools on mobile]]. Half of the editors on the [[mw:Reading/Web/Mobile|mobile web site]] will have access to the {{int:discussiontools-replybutton}} tool and other features. [https://phabricator.wikimedia.org/T321961] * The character <code>=</code> cannot be used in new usernames, to make usernames work better with templates. Existing usernames are not affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T254045] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-12-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-12-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] to [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Usability#Phase_1:_Topic_containers|show discussion metadata below section headings]] will be inserted after these headings, not inside of them. This change improves the accessibility of discussion pages for screen reader software. [https://phabricator.wikimedia.org/T314714] '''Events''' * The fourth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award]] will happen online on [https://zonestamp.toolforge.org/1671210002 Friday 16 December 2022 at 17:00 UTC]! The event will be live-streamed on YouTube in the [https://www.youtube.com/user/watchmediawiki MediaWiki channel] and added to Commons afterwards. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:33, 12 dec. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24216570 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-51</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 9 January 2023. '''Recent changes''' * On a user's contributions page, you can filter it for edits with a tag like 'reverted'. Now, you can also filter for all edits that are not tagged like that. This was part of a Community Wishlist 2022 request. [https://phabricator.wikimedia.org/T119072] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new function has been used for gadget developers to add content underneath the title on article pages. This is considered a stable API that should work across all skins. [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core_modules#addSubtitle|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316830] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[test2wiki:|One of our test wikis]] is now being served from a new infrastructure powered by [[w:Kubernetes|Kubernetes]] ([[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more]]). More Wikis will switch to this new infrastructure in early 2023. Please test and let us know of any issues. [https://phabricator.wikimedia.org/T290536] '''Problems''' * Last week, all wikis had no edit access for 9 minutes. This was caused by a database problem. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2022-12-13_sessionstore] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week or next week. * The word "{{int:discussiontools-replybutton}}" is very short in some languages, such as Arabic ("<bdi lang="ar">ردّ</bdi>"). This makes the {{int:discussiontools-preference-label}} button on talk pages difficult to use. An arrow icon will be added to those languages. This will only be visible to editors who have the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] turned on. [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#Status] [https://phabricator.wikimedia.org/T323537] '''Future changes''' * Edits can be automatically "tagged" by the system software or the {{int:Abusefilter}} system. Those tags link to a help page about the tags. Soon they will also link to Recent Changes to let you see other edits tagged this way. This was a Community Wishlist 2022 request. [https://phabricator.wikimedia.org/T301063] * The Trust & Safety tools team [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System/Timeline and Updates|have shared new plans]] for building the Private Incident Reporting System. The system will make it easier for editors to ask for help if they are harassed or abused. * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Real Time Preview for Wikitext|Realtime Preview for Wikitext]] is coming out of beta as an enabled feature for every user of the 2010 Wikitext [[mw:Special:MyLanguage/Editor|editor]] in the week of January 9, 2023. It will be available to use via the toolbar in the 2010 Wikitext editor. The feature was the 4th most popular wish of the Community Wishlist Survey 2021. '''Events''' * You can now [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2023/Participate|register for the Wikimedia Hackathon 2023]], taking place on May 19–21 in Athens, Greece. You can also apply for a scholarship until January 14th. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:58, 19 dec. 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24258101 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-02</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W02"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can use tags to filter edits in the recent changes feed or on your watchlist. You can now use tags to filter out edits you don't want to see. Previously you could only use tags to focus on the edits with those tags. [https://phabricator.wikimedia.org/T174349] * [[Special:WhatLinksHere|Special:WhatLinksHere]] shows all pages that link to a specific page. There is now a [https://wlh.toolforge.org prototype] for how to sort those pages alphabetically. You can see the discussion in the [[phab:T4306|Phabricator ticket]]. * You can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thanks]] function on your watchlist and the user contribution page. [https://phabricator.wikimedia.org/T51541] * A wiki page can be moved to give it a new name. You can now get a dropdown menu with common reasons when you move a page. This is so you don't have to write the explanation every time. [https://phabricator.wikimedia.org/T325257] * [[m:Special:MyLanguage/Matrix.org|Matrix]] is a chat tool. You can now use <code>matrix:</code> to create Matrix links on wiki pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T326021] * You can filter out translations when you look at the recent changes on multilingual wikis. This didn't hide translation pages. You can now also hide subpages which are translation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T233493] '''Changes later this week''' * [[m:Special:MyLanguage/Real Time Preview for Wikitext|Realtime preview for wikitext]] is a tool which lets editors preview the page when they edit wikitext. It will be enabled for all users of the 2010 wikitext editor. You will find it in the editor toolbar. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2023-01-10|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2023-01-12|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/02|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W02"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:06, 10 jan. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24342971 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2023-03 == <section begin="technews-2023-W03"/><div class="plainlinks"> Plej lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' de la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/03|Tradukoj]] disponeblas. '''Problemoj''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Altnivela ero]] La URLs en "{{int:last}}" ligoj sur paĝa historio nun enhavas <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>diff=prev&oldid=[revision ID]</nowiki></code></bdi> en loko de <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>diff=[revision ID]&oldid=[revision ID]</nowiki></code></bdi>. Tio ĉi estas ripari problemon kun ligoj indikanta al neĝusta diffs kiam historio estis filtrita de etikedo. Kelkaj uzantaj skriboj povas rompi rezulte de ĉi tiu ŝanĝo. [https://phabricator.wikimedia.org/T243569] '''Ŝanĝoj okazintaj ĉi-finsemajne''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Ripetiĝanta ero]] La [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.19|nova versio]] de MediaVikio estos en testaj vikioj kaj MediaWiki.org ekde {{#time:j xg|2023-01-17|eo}}. Ĝi estos en ne-Vikipediaj vikioj kaj kelkaj Vikipedioj ekde {{#time:j xg|2023-01-18|eo}}. Ĝi estos en ĉiuj vikioj ekde {{#time:j xg|2023-01-19|eo}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|kalendaro]]). * Kelkaj [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|ŝanĝoj al la apero de paroladaj paĝoj]] nur estis haveblaj sur <code>{{ns:1}}:</code> kaj <code>{{ns:3}}:</code> nomspacoj. Ĉi tiuj estos etenditaj al alia paroladaj nomspacoj, kiel <code>{{ns:5}}:</code>. Ili daŭros esti malhaveblaj en ne-paroladaj nomspacoj, inkluzivanta <code>{{ns:4}}:</code> paĝojn (ekz., ĉe la Vilaĝa Pumpilo). Vi povas [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|ŝanĝi viajn preferojn]] ([[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta ĉefaĵo]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T325417] *Sur Vikifontaroj, kiam bildo estas zumita aŭ mallaŭdita en la Paĝo: nomspaco, la sama zumo kaj pataj fiksoj estos memoritaj por ĉiu Paĝo: nomspacaj paĝoj kiuj estas ligitaj al aparta Indekso: nomspaca paĝo. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/ProofreadPage/+/868841] * La Vektoro 2022 haŭto fariĝos la sendependa por la anglaj Vikipediaj surtablaj uzantoj. La ŝanĝo okazos la 18an de januaro je 15:00 UTC. [[:en:w:Wikipedia:Vector 2022|Lerni pli]]. '''Okazontaj ŝanĝoj''' * La 2023 eldono de la [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Komunuma Dezirlista Enketo]], kiu invitas kontribuantojn fari teknikajn proponojn kaj voĉdono por iloj kaj plibonigoj, komencas sekvantan semajnon la 23an januaro 2023 je 18:00 UTC. Vi povas komenci redakti viajn proponojn en [[m:Community Wishlist Survey/Sandbox|la CWS sandbox]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/03|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2023-W03"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:08, 17 jan. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24381020 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-04</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/04|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, for ~15 minutes, all wikis were unreachable for logged-in users and non-cached pages. This was caused by a timing issue. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-01-17_MediaWiki] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * If you have the Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|DiscussionTools]] enabled, the appearance of talk pages will add more information about discussion activity. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Usability#Status][https://phabricator.wikimedia.org/T317907] * The 2023 edition of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey]] (CWS), which invites contributors to make technical proposals and vote for tools and improvements, starts on Monday 23 January 2023 at [https://zonestamp.toolforge.org/1674496814 18:00 UTC]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:44, 23 jan. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24418874 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-05</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/05|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, for ~15 minutes, some users were unable to log in or edit pages. This was caused by a problem with session storage. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-01-24_sessionstore_quorum_issues] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Wikis that use localized numbering schemes for references need to add new CSS. This will help to show citation numbers the same way in all reading and editing modes. If your wiki would prefer to do it yourselves, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|details and example CSS to copy from]], and also add your wiki to the list. Otherwise, the developers will directly help out starting the week of February 5. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:04, 31 jan. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24455949 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-06</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022 skin]], logged-out users using the full-width toggle will be able to see the setting of their choice even after refreshing pages or opening new ones. This only applies to wikis where Vector 2022 is the default. [https://phabricator.wikimedia.org/T321498] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * Previously, we announced when some wikis would be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. These switches will not be announced any more, as the read-only time has become non-significant. Switches will continue to happen at 7AM UTC on Tuesdays and Thursdays. [https://phabricator.wikimedia.org/T292543#8568433] * Across all the wikis, in the Vector 2022 skin, logged-in users will see the page-related links such as "What links here" in a [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Features/Page_tools|new side menu]]. It will be displayed on the other side of the screen. This change had previously been made on Czech, English, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T328692] *[[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey 2023]] will stop receiving new proposals on [https://zonestamp.toolforge.org/1675706431 Monday, 6 February 2023, at 18:00 UTC]. Proposers should complete any edits by then, to give time for [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/Help_us|translations]] and review. Voting will begin on Friday, 10 February. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Gadgets and user scripts will be changing to load on desktop and mobile sites. Previously they would only load on the desktop site. It is recommended that wiki administrators audit the [[MediaWiki:Gadgets-definition|gadget definitions]] prior to this change, and add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>skins=…</code></bdi> for any gadgets which should not load on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T328610 More details are available]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10:19, 6 feb. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24491749 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-07</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/07|Translations]] are available. '''Problems''' * On wikis where patrolled edits are enabled, changes made to the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list|mentor list]] by autopatrolled mentors are not correctly marked as patrolled. It will be fixed later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T328444] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * The Reply tool and other parts of [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|DiscussionTools]] will be deployed for all editors using the mobile site. You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|read more about this decision]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T298060] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T328287][https://phabricator.wikimedia.org/T327920][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:47, 14 feb. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24540832 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-08</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/08|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, during planned maintenance of Cloud Services, unforeseen complications forced the team to turn off all tools for 2–3 hours to prevent data corruption. Work is ongoing to prevent similar problems in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T329535] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). *The voting phase for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey 2023]] ends on [https://zonestamp.toolforge.org/1677261621 24 February at 18:00 UTC]. The results of the survey will be announced on 28 February. '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T328287][https://phabricator.wikimedia.org/T327920][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:56, 21 feb. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24570514 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-09</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/09|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, in some areas of the world, there were problems with loading pages for 20 minutes and saving edits for 55 minutes. These issues were caused by a problem with our caching servers due to unforseen events during a routine maintenance task. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-02-22_wiki_outage][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-02-22_read_only] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:45, 27 feb. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24634242 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-10</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/10|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Community Wishlist Survey 2023 edition has been concluded. Community Tech has [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Results|published the results]] of the survey and will provide an update on what is next in April 2023. * On wikis which use [[mw:Special:MyLanguage/Writing_systems|LanguageConverter]] to handle multiple writing systems, articles which used custom conversion rules in the wikitext (primarily on Chinese Wikipedia) would have these rules applied inconsistently in the table of contents, especially in the Vector 2022 skin. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T306862] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * A search system has been added to the [[Special:Preferences|Preferences screen]]. This will let you find different options more easily. Making it work on mobile devices will happen soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T313804] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:48, 6 mar. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24676916 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-11</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/11|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-cbk_zamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cdowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cebwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ckbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-csbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304542][https://phabricator.wikimedia.org/T304550] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:18, 13 mar. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24700189 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-12</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/12|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, some users experienced issues loading image thumbnails. This was due to incorrectly cached images. [https://phabricator.wikimedia.org/T331820] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] A link to the user's [[{{#special:CentralAuth}}]] page will appear on [[{{#special:Contributions}}]] — some user scripts which previously added this link may cause conflicts. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Admins and patrollers/Add link to CentralAuth on Special:Contributions|voted #17 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The [[{{#special:AbuseFilter}}]] edit window will be resizable and larger by default. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Make the AbuseFilter edit window resizable and larger by default|voted #80 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. * There will be a new option for Administrators when they are unblocking a user, to add the unblocked user’s user page to their watchlist. This will work both via [[{{#special:Unblock}}]] and via the API. [https://phabricator.wikimedia.org/T257662] '''Meetings''' * You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1679677204 24 March at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Office Hours|details and how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:24, 21 mar. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24732558 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-13</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] condition limit was increased from 1000 to 2000. [https://phabricator.wikimedia.org/T309609] * [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter#Locally disabled actions|Some Global AbuseFilter]] actions will no longer apply to local projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T332521] * Desktop users are now able to subscribe to talk pages by clicking on the {{int:discussiontools-newtopicssubscription-button-subscribe-label}} link in the {{int:toolbox}} menu. If you subscribe to a talk page, you receive [[mw:Special:MyLanguage/Notifications|notifications]] when new topics are started on that talk page. This is separate from putting the page on your watchlist or subscribing to a single discussion. [https://phabricator.wikimedia.org/T263821] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You will be able to choose [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|visual diffs]] on all [[m:Special:MyLanguage/Help:Page history|history pages]] at the Wiktionaries and Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T314588] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The legacy [[mw:Mobile Content Service|Mobile Content Service]] is going away in July 2023. Developers are encouraged to switch to Parsoid or another API before then to ensure service continuity. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/4MVQQTONJT7FJAXNVOFV3WWVVMCHRINE/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:12, 28 mar. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24780854 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-14</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The system for automatically creating categories for the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Babel|Babel]] extension has had several important changes and fixes. One of them allows you to insert templates for automatic category descriptions on creation, allowing you to categorize the new categories. [https://phabricator.wikimedia.org/T211665][https://phabricator.wikimedia.org/T64714][https://phabricator.wikimedia.org/T170654][https://phabricator.wikimedia.org/T184941][https://phabricator.wikimedia.org/T33074] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Some older [[w:en:Web browser|Web browsers]] will stop being able to use [[w:en:JavaScript|JavaScript]] on Wikimedia wikis from this week. This mainly affects users of Internet Explorer 11. If you have an old web browser on your computer you can try to upgrade to a newer version. [https://phabricator.wikimedia.org/T178356] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The deprecated <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.hoverIntent</code></bdi> module has been removed. This module could be used by gadgets and user scripts, to create an artificial delay in how JavaScript responds to a hover event. Gadgets and user scripts should now use jQuery <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>hover()</code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>on()</code></bdi> instead. Examples can be found in the [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Migration_guide_(users)#jquery.hoverIntent|migration guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T311194] * Some of the links in [[{{#special:SpecialPages}}]] will be re-arranged. There will be a clearer separation between links that relate to all users, and links related to your own user account. [https://phabricator.wikimedia.org/T333242] * You will be able to hide the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|Reply button]] in archived discussion pages with a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__ARCHIVEDTALK__</nowiki></code></bdi> magic word. There will also be a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.mw-archivedtalk</code></bdi> CSS class for hiding the Reply button in individual sections on a page. [https://phabricator.wikimedia.org/T249293][https://phabricator.wikimedia.org/T295553][https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/DiscussionTools/+/738221] '''Future changes''' * The Vega software that creates data visualizations in pages, such as graphs, will be upgraded to the newest version in the future. Graphs that still use the very old version 1.5 syntax may stop working properly. Most existing uses have been found and updated, but you can help to check, and to update any local documentation. [[phab:T260542|Examples of how to find and fix these graphs are available]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:38, 3 apr. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24820268 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] In the visual editor, it is now possible to edit captions of images in galleries without opening the gallery dialog. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/Editable gallery captions in Visual Editor|voted #61 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T190224] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] You can now receive notifications when another user edits your user page. See the "{{int:Echo-category-title-edit-user-page}}" option in [[Special:Preferences#mw-prefsection-echo|your Preferences]]. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Notifications for user page edits|voted #3 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T3876] '''Problems''' * There was a problem with all types of CentralNotice banners still being shown to logged-in users even if they had [[Special:Preferences#mw-prefsection-centralnotice-banners|turned off]] specific banner types. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T331671] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-arywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dinwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dsbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-elwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-emlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-etwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-euwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-extwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tumwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ffwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiu_vrowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frpwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-furwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gcrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-glwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-glkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gotwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-guwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gvwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304551][https://phabricator.wikimedia.org/T308133] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:04, 10 apr. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24851886 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now see [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Show_nearby_articles|nearby articles on a Kartographer map]] with the button for the new feature "{{int:Kartographer-sidebar-nearbybutton}}". Six wikis have been testing this feature since October. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Nearby_articles#Implementation][https://phabricator.wikimedia.org/T334079] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The [[m:Special:GlobalWatchlist|Special:GlobalWatchlist]] page now has links for "{{int:globalwatchlist-markpageseen}}" for each entry. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Button to mark a single change as read in the global watch list|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334246] '''Problems''' * At Wikimedia Commons, some thumbnails have not been getting replaced correctly after a new version of the image is uploaded. This should be fixed later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T331138][https://phabricator.wikimedia.org/T333042] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] For the last few weeks, some external tools had inconsistent problems with logging-in with OAuth. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T332650] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:53, 18 apr. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24881071 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The date-selection menu on pages such as [[{{#special:Contributions}}]] will now show year-ranges that are in the current and past decade, instead of the current and future decade. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Change year range shown in date selection popup|voted #145 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334316] '''Problems''' * Due to security issues with the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]], graphs have been disabled in all Wikimedia projects. Wikimedia Foundation teams are working to respond to these vulnerabilities. [https://phabricator.wikimedia.org/T334940] * For a few days, it was not possible to save some kinds of edits on the mobile version of a wiki. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T334797][https://phabricator.wikimedia.org/T334799][https://phabricator.wikimedia.org/T334794] '''Changes later this week''' * All wikis will be read-only for a few minutes on April 26. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1682517653 14:00 UTC]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The Editing team plans an A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|a usability analysis of the Talk page project]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|planned measurements are available]]. Your wiki [[phab:T332946|may be invited to participate]]. Please suggest improvements to the measurement plan at [[mw:Talk:Talk pages project/Usability|the discussion page]]. * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024|The Wikimedia Foundation annual plan 2023-2024 draft is open for comment and input]] until May 19. The final plan will be published in July 2023 on Meta-wiki. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:02, 24 apr. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24933592 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the French and Italian Wikipedias. More languages will be added in the near future. This is part of the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend "Who Wrote That?" tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T243711][https://phabricator.wikimedia.org/T270490][https://phabricator.wikimedia.org/T334891] * The [[:commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2commons]] tool has been updated. This fixed several bugs related to YouTube uploads. [https://github.com/toolforge/video2commons/pull/162/commits] * The [[{{#special:Preferences}}]] page has been redesigned on mobile web. The new design makes it easier to browse the different categories and settings at low screen widths. You can also now access the page via a link in the Settings menu in the mobile web sidebar. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Content_moderation_on_mobile_web/Preferences] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:43, 2 maj. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24966974 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] When you close an image that is displayed via MediaViewer, it will now return to the wiki page instead of going back in your browser history. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Return to the article when closing the MediaViewer|voted #65 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T236591] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|SyntaxHighlight]] extension now supports <bdi lang="en" dir="ltr"><code>wikitext</code></bdi> as a selected language. Old alternatives that were used to highlight wikitext, such as <bdi lang="en" dir="ltr"><code>html5</code></bdi>, <bdi lang="en" dir="ltr"><code>moin</code></bdi>, and <bdi lang="en" dir="ltr"><code>html+handlebars</code></bdi>, can now be replaced. [https://phabricator.wikimedia.org/T29828] * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Creating pages with preloaded text|Preloading text to new pages/sections]] now supports preloading from localized MediaWiki interface messages. [https://cs.wikipedia.org/wiki/User_talk:Martin_Urbanec_(WMF)?action=edit&section=new&preload=MediaWiki:July Here is an example] at the {{int:project-localized-name-cswiki/en}} that uses <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>preload=MediaWiki:July</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T330337] '''Problems''' * Graph Extension update: Foundation developers have completed upgrading the visualization software to Vega5. Existing community graphs based on Vega2 are no longer compatible. Communities need to update local graphs and templates, and shared lua modules like <bdi lang="de" dir="ltr">[[:de:Modul:Graph]]</bdi>. The [https://vega.github.io/vega/docs/porting-guide/ Vega Porting guide] provides the most comprehensive detail on migration from Vega2 and [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Template:Graph:PageViews&action=history here is an example migration]. Vega5 has currently just been enabled on mediawiki.org to provide a test environment for communities. [https://phabricator.wikimedia.org/T334940#8813922] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Until now, all new OAuth apps went through manual review. Starting this week, apps using identification-only or basic authorizations will not require review. [https://phabricator.wikimedia.org/T67750] '''Future changes''' * During the next year, MediaWiki will stop using IP addresses to identify logged-out users, and will start automatically assigning unique temporary usernames. Read more at [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates|IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates]]. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#What should it look like?|join the discussion]] about the [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates#What will temporary usernames look like?|format of the temporary usernames]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T332805] * There will be an [[:w:en:A/B testing|A/B test]] on 10 Wikipedias where the Vector 2022 skin is the default skin. Half of logged-in desktop users will see an interface where the different parts of the page are more clearly separated. You can [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2023-05 Zebra9 A/B test|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333180][https://phabricator.wikimedia.org/T335972] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] <code>jquery.tipsy</code> will be removed from the MediaWiki core. This will affect some user scripts. Many lines with <code>.tipsy(</code> can be commented out. <code>OO.ui.PopupWidget</code> can be used to keep things working like they are now. You can [[phab:T336019|read more]] and [[:mw:Help:Locating broken scripts|read about how to find broken scripts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T336019] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:34, 9 maj. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24998636 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-20</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translations]] are available. '''Problems''' * Citations that are automatically generated based on [[d:Q33057|ISBN]] are currently broken. This affects citations made with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]], and the use of the citoid API in gadgets and user scripts. Work is ongoing to restore this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T336298] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-gorwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hakwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hifwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hsbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-htwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-igwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ilowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-inhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jvwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308134] '''Future changes''' * There is a recently formed team at the Wikimedia Foundation which will be focusing on experimenting with new tools. Currently they are building [[m:Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI|a prototype ChatGPT plugin that allows information generated by ChatGPT to be properly attributed]] to the Wikimedia projects. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget and userscript developers should replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki.cookie</code></bdi>. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> library will be removed in ~1 month, and staff developers will run a script to replace any remaining uses at that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T336018] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:43, 15 maj. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25011501 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The "recent edits" time period for page watchers is now 30 days. It used to be 180 days. This was a [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Change information about the number of watchers on a page|Community Wishlist Survey proposal]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T336250] '''Changes later this week''' * An [[mw:special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Impact|improved impact module]] will be available at Wikipedias. The impact module is a feature available to newcomers [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer homepage|at their personal homepage]]. It will show their number of edits, how many readers their edited pages have, how many thanks they have received and similar things. It is also accessible by accessing Special:Impact. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W21"/> </div> 16:53, 22 maj. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25028325 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Citations can once again be added automatically from ISBNs, thanks to Zotero's ISBN searches. The current data sources are the Library of Congress (United States), the Bibliothèque nationale de France (French National Library), and K10plus ISBN (German repository). Additional data source searches can be [[mw:Citoid/Creating Zotero translators|proposed to Zotero]]. The ISBN labels in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]] will reappear later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T336298#8859917] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The page [[{{#special:EditWatchlist}}]] now has "{{int:watchlistedit-normal-check-all}}" options to select all the pages within a namespace. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Watchlist edit - "check all" checkbox|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334252] '''Problems''' * For a few days earlier this month, the "Add interlanguage link" item in the Tools menu did not work properly. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T337081] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * VisualEditor will be switched to a new backend on [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/small.dblist small] and [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/medium.dblist medium] wikis this week. Large wikis will follow in the coming weeks. This is part of the effort to move Parsoid into MediaWiki core. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here. [https://phabricator.wikimedia.org/T320529] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:00, 29 maj. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25079963 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe|RealMe]] extension allows you to mark URLs on your user page as verified for Mastodon and similar software. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] Citation and footnote editing can now be started from the reference list when using the visual editor. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Citations/Allow citations to be edited in the references section with VisualEditor|voted #2 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T54750] * Previously, clicking on someone else's link to Recent Changes with filters applied within the URL could unintentionally change your preference for "{{int:Rcfilters-group-results-by-page}}". This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T202916#8874081] '''Problems''' * For a few days last week, some tools and bots returned outdated information due to database replication problems, and may have been down entirely while it was being fixed. These issues have now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T337446] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Bots will no longer be prevented from making edits because of URLs that match the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SpamBlacklist|spam blacklist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T313107] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:50, 5 jun. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25114640 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the Dutch, German, Hungarian, Indonesian, Japanese, Polish and Portuguese Wikipedias. This was the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend "Who Wrote That?" tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334891] * The [[mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Search Improvements#Search Preview panel|Search Preview panel]] has been deployed on four Wikipedias (Catalan, Dutch, Hungarian and Norwegian). The panel will show an image related to the article (if existing), the top sections of the article, related images (coming from MediaSearch on Commons), and eventually the sister projects associated with the article. [https://phabricator.wikimedia.org/T306341] * The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe#Verifying_a_link_on_non-user_pages|RealMe]] extension now allows administrators to verify URLs for any page, for Mastodon and similar software. [https://phabricator.wikimedia.org/T324937] * The default project license [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimediaannounce-l@lists.wikimedia.org/thread/7G6XPWZPQFLZ2JANN3ZX6RT4DVUI3HZQ/ has been officially upgraded] to CC BY-SA 4.0. The software interface messages have been updated. Communities should feel free to start updating any mentions of the old CC BY-SA 3.0 licensing within policies and related documentation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T319064] '''Problems''' * For three days last month, some Wikipedia pages edited with VisualEditor or DiscussionTools had an unintended <code><nowiki>__TOC__</nowiki></code> (or its localized form) added during an edit. There is [[mw:Parsoid/Deployments/T336101_followup|a listing of affected pages sorted by wiki]], that may still need to be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T336101] * Currently, the "{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}" feature in VisualEditor is broken. Existing <code><nowiki>{{DEFAULTSORT:...}}</nowiki></code> keywords incorrectly appear as missing templates in VisualEditor. Developers are exploring how to fix this. In the meantime, those wishing to edit the default sortkey of a page are advised to switch to source editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Last week, an update to the delete form may have broken some gadgets or user scripts. If you need to manipulate (empty) the reason field, replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#wpReason</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr" style="white-space: nowrap;"><code>#wpReason > input</code></bdi>. See [https://cs.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AGadget-CleanDeleteReasons.js&diff=22859956&oldid=12794189 an example fix]. [https://phabricator.wikimedia.org/T337809] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * VisualEditor will be switched to a new backend on English Wikipedia on Monday, and all other [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/large.dblist large] wikis on Thursday. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here. [https://phabricator.wikimedia.org/T320529] '''Future changes''' * From 5 June to 17 July, the Foundation's [[:mw:Wikimedia Security Team|Security team]] is holding a consultation with contributors regarding a draft policy to govern the use of third-party resources in volunteer-developed gadgets and scripts. Feedback and suggestions are warmly welcome at [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] on meta-wiki. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14:49, 12 jun. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25133779 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Flame graphs are now available in WikimediaDebug. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/JXNQD3EHG5V5QW5UXFDPSHQG4MJ3FWJQ/][https://techblog.wikimedia.org/2023/06/08/flame-graphs-arrive-in-wikimediadebug/] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * There is now a toolbar search popup in the visual editor. You can trigger it by typing <code>\</code> or pressing <code>ctrl + shift + p</code>. It can help you quickly access most tools in the editor. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Visual_editor_toolbar_search_feature.png][https://phabricator.wikimedia.org/T66905] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:07, 19 jun. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25159510 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Action API modules and Special:LinkSearch will now add a trailing <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>/</code></bdi> to all <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prop=extlinks</code></bdi> responses for bare domains. This is part of the work to remove duplication in the <code>externallinks</code> database table. [https://phabricator.wikimedia.org/T337994] '''Problems''' * Last week, search was broken on Commons and Wikidata for 23 hours. [https://phabricator.wikimedia.org/T339810][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-06-18_search_broken_on_wikidata_and_commons] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Minerva skin now applies more predefined styles to the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.mbox-text</code></bdi> CSS class. This enables support for mbox templates that use divs instead of tables. Please make sure that the new styles won't affect other templates in your wiki. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/skins/MinervaNeue/+/930901/][https://phabricator.wikimedia.org/T339040] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadgets will now load on both desktop and mobile by default. Previously, gadgets loaded only on desktop by default. Changing this default using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|targets=</code></bdi> parameter is also deprecated and should not be used. You should make gadgets work on mobile or disable them based on the skin (with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|skins=</code></bdi> parameter in <bdi lang="en" dir="ltr">MediaWiki:Gadgets-definition</bdi>) rather than whether the user uses the mobile or the desktop website. Popular gadgets that create errors on mobile will be disabled by developers on the Minerva skin as a temporary solution. [https://phabricator.wikimedia.org/T127268] * All namespace tabs now have the same browser [[m:Special:MyLanguage/Help:Keyboard_shortcuts|access key]] by default. Previously, custom and extension-defined namespaces would have to have their access keys set manually on-wiki, but that is no longer necessary. [https://phabricator.wikimedia.org/T22126] * The review form of the Flagged Revisions extension now uses the standardized [[mw:Special:MyLanguage/Codex|user interface components]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] How media is structured in the parser's HTML output will change in the coming weeks at [[:wikitech:Deployments/Train#Thursday|group2 wikis]]. This change improves the accessibility of content. You may need to update your site-CSS, or userscripts and gadgets. There are [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|details on what code to check, how to update the code, and where to report any related problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314318] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:17, 26 jun. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25202311 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the rolling out of the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|audio links that play on click]] wishlist proposal, [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/small.dblist small wikis] will now be able to use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline audio player mode|inline audio player]] that is implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. [https://phabricator.wikimedia.org/T336763] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] From this week all gadgets automatically load on mobile and desktop sites. If you see any problems with gadgets on your wikis, please adjust the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|gadget options]] in your gadget definitions file. [https://phabricator.wikimedia.org/T328610] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:49, 3 jul. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25231546 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Section-level Image Suggestions|Section-level Image Suggestions feature]] has been deployed on seven Wikipedias (Portuguese, Russian, Indonesian, Catalan, Hungarian, Finnish and Norwegian Bokmål). The feature recommends images for articles on contributors' watchlists that are a good match for individual sections of those articles. * [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter|Global abuse filters]] have been enabled on all Wikimedia projects, except English and Japanese Wikipedias (who opted out). This change was made following a [[:m:Requests for comment/Make global abuse filters opt-out|global request for comments]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T341159] * [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] is a new tool for administrators to help fight spam. It provides a clearer interface for blocking plain domains (and their subdomains), is more easily searchable, and is faster for the software to process for each edit on the wiki. It does not support regex (for complex cases), nor URL path-matching, nor the [[MediaWiki:Spam-whitelist|MediaWiki:Spam-whitelist]], but otherwise it replaces most of the functionalities of the existing [[MediaWiki:Spam-blacklist|MediaWiki:Spam-blacklist]]. There is a Python script to help migrate all simple domains into this tool, and more feature details, within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:BlockedExternalDomains|the tool's documentation]]. It is available at all wikis except for Meta-wiki, Commons, and Wikidata. [https://phabricator.wikimedia.org/T337431] * The WikiEditor extension was updated. It includes some of the most frequently used features of wikitext editing. In the past, many of its messages could only be translated by administrators, but now all regular translators on translatewiki can translate them. Please check [https://translatewiki.net/wiki/Special:MessageGroupStats?group=ext-wikieditor&messages=&x=D#sortable:0=asc the state of WikiEditor localization into your language], and if the "Completion" for your language shows anything less than 100%, please complete the translation. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-ambassadors@lists.wikimedia.org/thread/D4YELU2DXMZ75PGELUOKXXMFF3FH45XA/ a more detailed explanation]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * The default protocol of [[{{#special:LinkSearch}}]] and API counterparts has changed from http to both http and https. [https://phabricator.wikimedia.org/T14810] * [[{{#special:LinkSearch}}]] and its API counterparts will now search for all of the URL provided in the query. It used to be only the first 60 characters. This feature was requested fifteen years ago. [https://phabricator.wikimedia.org/T17218] '''Future changes''' * There is an experiment with a [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin. This is to show users where the information is coming from when they read information from Wikipedia. It has been tested by Wikimedia Foundation staff and other Wikimedians. Soon all ChatGPT plugin users can use the Wikipedia plugin. This is the same plugin which was mentioned in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Tech News 2023/20]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI] * There is an ongoing discussion on a [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|proposed Third-party resources policy]]. The proposal will impact the use of third-party resources in gadgets and userscripts. Based on the ideas received so far, policy includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, some best practices and exemption requirements such as code transparency and inspectability. Your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on [[m:Talk:Third-party resources policy|on the policy talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:52, 10 jul. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25278797 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] We are now serving 1% of all global user traffic from [[:en:Kubernetes|Kubernetes]] (you can [[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more technical details]]). We are planning to increment this percentage regularly. You can [[phab:T290536|follow the progress of this work]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Help:System_message|system messages]] will now look for available local fallbacks, instead of always using the default fallback defined by software. This means wikis no longer need to override each language on the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback_languages|fallback chain]] separately. For example, English Wikipedia doesn't have to create <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>en-ca</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>en-gb</code></bdi> subpages with a transclusion of the base pages anymore. This makes it easier to maintain local overrides. [https://phabricator.wikimedia.org/T229992] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>action=growthsetmentorstatus</code></bdi> API will be deprecated with the new MediaWiki version. Bots or scripts calling that API should use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>action=growthmanagementorlist</code></bdi> API now. [https://phabricator.wikimedia.org/T321503] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:07, 17 jul. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25289122 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] On July 18, the Wikimedia Foundation launched a survey about the [[:mw:Technical_decision_making|technical decision making process]] for people who do technical work that relies on software that is maintained by the Foundation or affiliates. If this applies to you, [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/885471 please take part in the survey]. The survey will be open for three weeks, until August 7. You can find more information in [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/Q7DUCFA75DXG3G2KHTO7CEWMLCYTSDB2/|the announcement e-mail on wikitech-l]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:19, 25 jul. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25332248 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Synchronizer|Synchronizer]] tool is now available to keep Lua modules synced across Wikimedia wikis, along with [[mw:Multilingual Templates and Modules|updated documentation]] to develop global Lua modules and templates. * The tag filter on [[{{#special:NewPages}}]] and revision history pages can now be inverted. For example, you can hide edits that were made using an automated tool. [https://phabricator.wikimedia.org/T334337][https://phabricator.wikimedia.org/T334338] * The Wikipedia [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin experiment can now be used by ChatGPT users who can use plugins. You can participate in a [[:m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Draft/Future Audiences#Announcing monthly Future Audiences open "office hours"|video call]] if you want to talk about this experiment or similar work. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI] '''Problems''' * It was not possible to generate a PDF for pages with non-Latin characters in the title, for the last two weeks. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T342442] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Tuesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-kawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kaawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kbdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kbpwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-knwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kshwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kwwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308135] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:53, 31 jul. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25362228 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Mobile Web editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced_mobile_contributions#August_1,_2023_-_Full-page_editing_added_on_mobile|edit a whole page at once]]. To use this feature, turn on "{{int:Mobile-frontend-mobile-option-amc}}" in your settings and use the "{{int:Minerva-page-actions-editfull}}" button in the "{{int:Minerva-page-actions-overflow}}" menu. [https://phabricator.wikimedia.org/T203151] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:19, 7 aŭg. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25420038 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Content translation system is no longer using Youdao's [[mw:Special:MyLanguage/Help:Content_translation/Translating/Initial_machine_translation|machine translation service]]. The service was in place for several years, but due to no usage, and availability of alternatives, it was deprecated to reduce maintenance overheads. Other services which cover the same languages are still available. [https://phabricator.wikimedia.org/T329137] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ladwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lbewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lezwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lfnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-liwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lijwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lmowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ltgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-maiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-map_bmswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mdfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kywiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308136] <!-- TODO replace wiki codes --> '''Future changes''' * A few gadgets/user scripts which add icons to the Minerva skin need to have their CSS updated. There are more details available including a [[phab:T344067|search for all existing instances and how to update them]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 05:58, 15 aŭg. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25428668 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-34</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [https://gdrive-to-commons.toolforge.org/ GDrive to Commons Uploader] tool is now available. It enables [[m:Special:MyLanguage/GDrive to Commons Uploader|securely selecting and uploading files]] from your Google Drive directly to Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T267868] * From now on, we will announce new Wikimedia wikis in Tech News, so you can update any tools or pages. ** Since the last edition, two new wikis have been created: *** a Wiktionary in [[d:Q7121294|Pa'O]] ([[wikt:blk:|<code>wikt:blk:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343540] *** a Wikisource in [[d:Q34002|Sundanese]] ([[s:su:|<code>s:su:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343539] ** To catch up, the next most recent six wikis are: *** Wikifunctions ([[f:|<code>f:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T275945] *** a Wiktionary in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[wikt:btm:|<code>wikt:btm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335216] *** a Wikipedia in [[d:Q5555465|Ghanaian Pidgin]] ([[w:gpe:|<code>w:gpe:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335969] *** a Wikinews in [[d:Q3111668|Gungbe]] ([[n:guw:|<code>n:guw:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T334394] *** a Wiktionary in [[d:Q33522|Kabardian]] ([[wikt:kbd:|<code>wikt:kbd:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T333266] *** a Wikipedia in [[d:Q35570|Fante]] ([[w:fat:|<code>w:fat:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335016] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] There is an existing [[mw:Stable interface policy|stable interface policy]] for MediaWiki backend code. There is a [[mw:User:Jdlrobson/Stable interface policy/frontend|proposed stable interface policy for frontend code]]. This is relevant for anyone who works on gadgets or Wikimedia frontend code. You can read it, discuss it, and let the proposer know if there are any problems. [https://phabricator.wikimedia.org/T344079] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W34"/> </div> 15:23, 21 aŭg. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25497111 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-35</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|better diff handling of paragraph splits]], improved detection of splits is being rolled out. Over the last two weeks, we deployed this support to [[wikitech:Deployments/Train#Groups|group0]] and group1 wikis. This week it will be deployed to group2 wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341754] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] All [[{{#special:Contributions}}]] pages now show the user's local edit count and the account's creation date. [https://phabricator.wikimedia.org/T324166] * Wikisource users can now use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prpbengalicurrency</code></bdi> label to denote Bengali currency characters as page numbers inside the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><pagelist></nowiki></code></bdi> tag. [https://phabricator.wikimedia.org/T268932] * Two preferences have been relocated. The preference "{{int:visualeditor-preference-visualeditor}}" is now shown on the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|"{{int:prefs-editing}}" tab]] at all wikis. Previously it was shown on the "{{int:prefs-betafeatures}}" tab at some wikis. The preference "{{int:visualeditor-preference-newwikitexteditor-enable}}" is now also shown on the "{{int:prefs-editing}}" tab at all wikis, instead of the "{{int:prefs-betafeatures}}" tab. [https://phabricator.wikimedia.org/T335056][https://phabricator.wikimedia.org/T344158] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-31|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] New signups for a Wikimedia developer account will start being pushed towards <bdi lang="en" dir="ltr">[https://idm.wikimedia.org/ idm.wikimedia.org]</bdi>, rather than going via Wikitech. [[wikitech:IDM|Further information about the new system is available]]. * All right-to-left language wikis, plus Korean, Armenian, Ukrainian, Russian, and Bulgarian Wikipedias, will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. This feature will come to more wikis in future weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T267921] '''Future changes''' * The removal of the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DoubleWiki|DoubleWiki extension]] is being discussed. This extension currently allows Wikisource users to view articles from multiple language versions side by side when the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><=></code></bdi> symbol next to a specific language edition is selected. Comments on this are welcomed at [[phab:T344544|the phabricator task]]. * A proposal has been made to merge the second hidden-categories list (which appears below the wikitext editing form) with the main list of categories (which is further down the page). [[phab:T340606|More information is available on Phabricator]]; feedback is welcome! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13:59, 28 aŭg. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25510866 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-36</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[m:Wikisource_EditInSequence|EditInSequence]], a feature that allows users to edit pages faster on Wikisource has been moved to a Beta Feature based on community feedback. To enable it, you can navigate to the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features tab in Preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308098] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Generate Audio for IPA|Generate Audio for IPA]] and [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|Audio links that play on click]] wishlist proposals, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player mode]] of [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] has been deployed to all projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T336763] * There is a new option for Administrators when they are changing the usergroups for a user, to add the user’s user page to their watchlist. This works both via [[{{#special:UserRights}}]] and via the API. [https://phabricator.wikimedia.org/T272294] * One new wiki has been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34318|Talysh]] ([[w:tly:|<code>w:tly:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T345166] '''Problems''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:LoginNotify|LoginNotify extension]] was not sending notifications since January. It has now been fixed, so going forward, you may see notifications for failed login attempts, and successful login attempts from a new device. [https://phabricator.wikimedia.org/T344785] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-mhrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-miwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-minwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mtwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mwlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-myvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mznwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-napwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ndswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nds_nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-novwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nqowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nrmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nsowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ocwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-olowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-omwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-orwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-oswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pagwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-papwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pcdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pdcwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pflwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pihwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pmswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pnbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pntwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pswiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308137][https://phabricator.wikimedia.org/T308138] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:32, 4 sep. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25566983 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-37</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/ORES|ORES]], the revision evaluation service, is now using a new open-source infrastructure on all wikis except for English Wikipedia and Wikidata. These two will follow this week. If you notice any unusual results from the Recent Changes filters that are related to ORES (for example, "{{int:ores-rcfilters-damaging-title}}" and "{{int:ores-rcfilters-goodfaith-title}}"), please [[mw:Talk:Machine Learning|report them]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T342115] * When you are logged in on one Wikimedia wiki and visit a different Wikimedia wiki, the system tries to log you in there automatically. This has been unreliable for a long time. You can now visit the login page to make the system try extra hard. If you feel that made logging in better or worse than it used to be, your feedback is appreciated. [https://phabricator.wikimedia.org/T326281] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Technical decision making|Technical Decision-Making Forum Retrospective]] team invites anyone involved in the technical field of Wikimedia projects to signup to and join [[mw:Technical decision making/Listening Sessions|one of their listening sessions]] on 13 September. Another date will be scheduled later. The goal is to improve the technical decision-making processes. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|Better diff handling of paragraph splits]] wishlist proposal, the inline switch widget in diff pages is being rolled out this week to all wikis. The inline switch will allow viewers to toggle between a unified inline or two-column diff wikitext format. [https://phabricator.wikimedia.org/T336716] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on 20 September. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T345263] * The Enterprise API is launching a new feature called "[http://breakingnews-beta.enterprise.wikimedia.com/ breaking news]". Currently in BETA, this attempts to identify likely "newsworthy" topics as they are currently being written about in any Wikipedia. Your help is requested to improve the accuracy of its detection model, especially on smaller language editions, by recommending templates or identifiable editing patterns. See more information at [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/Breaking news|the documentation page]] on MediaWiki or [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/FAQ#What is Breaking News|the FAQ]] on Meta. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:06, 11 sep. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25589064 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-38</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki now has a [[mw:Stable interface policy/frontend|stable interface policy for frontend code]] that more clearly defines how we deprecate MediaWiki code and wiki-based code (e.g. gadgets and user scripts). Thank you to everyone who contributed to the content and discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T346467][https://phabricator.wikimedia.org/T344079] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * All wikis will be read-only for a few minutes on September 20. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345263] * All wikis will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T267921] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The team investigating the Graph Extension posted [[mw:Extension:Graph/Plans#Proposal|a proposal for reenabling it]] and they need your input. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:18, 18 sep. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25623533 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-39</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Vector 2022 skin will now remember the pinned/unpinned status for the Table of Contents for all logged-out users. [https://phabricator.wikimedia.org/T316060] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui</nowiki></code></bdi> modules are now deprecated as part of the move to Vue.js and Codex. There is a [[mw:Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. More [[phab:T346468|details are available in the task]] and your questions are welcome there. * Gadget definitions will have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new "namespaces" option]]. The option takes a list of namespace IDs. Gadgets that use this option will only load on pages in the given namespaces. '''Future changes''' * New variables will be added to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]]: <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">global_account_groups</bdi></code> and <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">global_account_editcount</bdi></code>. They are available only when an account is being created. You can use them to prevent blocking automatic creation of accounts when users with many edits elsewhere visit your wiki for the first time. [https://phabricator.wikimedia.org/T345632][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Rules_format] '''Meetings''' * You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1698426015 27 October at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Office_Hours#October_2023|details and how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:50, 26 sep. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25655264 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-40</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering-advancedrendering|user preference]] for "{{int:tog-forcesafemode}}". This setting will make pages load without including any on-wiki JavaScript or on-wiki stylesheet pages. It can be useful for debugging broken JavaScript gadgets. [https://phabricator.wikimedia.org/T342347] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget definitions now have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new "<var>contentModels</var>" option]]. The option takes a list of page content models, like <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">wikitext</bdi></code> or <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">css</bdi></code>. Gadgets that use this option will only load on pages with the given content models. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.29|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Vector 2022 skin will no longer use the custom styles and scripts of Vector legacy (2010). The change will be made later this year or in early 2024. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|how to adjust the CSS and JS pages on your wiki]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T331679] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:25, 3 okt. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25686930 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-41</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translations]] are available. '''Recent changes''' * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33291|Fon]] ([[w:fon:|<code>w:fon:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T347935] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.30|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-warwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xalwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xmfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zeawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zh_min_nanwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zuwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308139] * At some wikis, newcomers are suggested images from Commons to add to articles without any images. Starting on Tuesday, newcomers at these wikis will be able to add images to unillustrated article sections. The specific wikis are listed under "Images recommendations" [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment table|at the Growth team deployment table]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add an image|learn more about this feature.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345940] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In the mobile web skin (Minerva) the CSS ID <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#page-actions</nowiki></code></bdi> will be replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#p-views</nowiki></code></bdi>. This change is to make it consistent with other skins and to improve support for gadgets and extensions in the mobile skin. A few gadgets may need to be updated; there are [https://phabricator.wikimedia.org/T348267 details and search-links in the task]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14:37, 9 okt. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25712895 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-42</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/42|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|Unified login]] system's edge login should now be fixed for some browsers (Chrome, Edge, Opera). This means that if you visit a new sister project wiki, you should be logged in automatically without the need to click "Log in" or reload the page. Feedback on whether it's working for you is welcome. [https://phabricator.wikimedia.org/T347889] * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/Edit_notice|Edit notices]] are now available within the MobileFrontend/Minerva skin. This feature was inspired by [[w:en:Wikipedia:EditNoticesOnMobile|the gadget on English Wikipedia]]. See more details in [[phab:T316178|T316178]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * In 3 weeks, in the Vector 2022 skin, code related to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#p-namespaces</nowiki></code></bdi> that was deprecated one year ago will be removed. If you notice tools that should appear next to the "Discussion" tab are then missing, please tell the gadget's maintainers to see [[phab:T347907|instructions in the Phabricator task]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:45, 16 okt. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25745824 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-43</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language engineering/Newsletter/2023/October|Language and internationalization newsletter]], written quarterly. It contains updates on new feature development, improvements in various language-related technical projects, and related support work. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Source map support has been enabled on all wikis. When you open the debugger in your browser's developer tools, you should be able to see the unminified JavaScript source code. [https://phabricator.wikimedia.org/T47514] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:15, 23 okt. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25782286 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-44</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Structured Content team, as part of its project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]], made some UX improvements to the upload step of choosing own vs not own work ([[phab:T347590|T347590]]), as well as to the licensing step for own work ([[phab:T347756|T347756]]). * The Design Systems team has released version 1.0.0 of [[wmdoc:codex/latest/|Codex]], the new design system for Wikimedia. See the [[mw:Special:MyLanguage/Design_Systems_Team/Announcing_Codex_1.0|full announcement about the release of Codex 1.0.0]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). * Listings on category pages are sorted on each wiki for that language using a [[:w:en:International Components for Unicode|library]]. For a brief period on 2 November, changes to categories will not be sorted correctly for many languages. This is because the developers are upgrading to a new version of the library. They will then use a script to fix the existing categories. This will take a few hours or a few days depending on how big the wiki is. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Technical Operations/ICU announcement|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T345561][https://phabricator.wikimedia.org/T267145] * Starting November 1, the impact module (Special:Impact) will be upgraded by the Growth team. The new impact module shows newcomers more data regarding their impact on the wiki. It was tested by a few wikis during the last few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203] '''Future changes''' * There is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans#Roadmap|a proposed plan]] for re-enabling the Graph Extension. You can help by reviewing this proposal and [[mw:Extension_talk:Graph/Plans#c-PPelberg_(WMF)-20231020221600-Update:_20_October|sharing what you think about it]]. * The WMF is working on making it possible for administrators to [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration_2.0|edit MediaWiki configuration directly]]. This is similar to previous work on Special:EditGrowthConfig. [[phab:T349757|A technical RfC is running until November 08, where you can provide feedback.]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:20, 30 okt. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25801989 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-45</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the Vector 2022 skin, the default font-size of a number of navigational elements (tagline, tools menu, navigational links, and more) has been increased slightly to match the font size used in page content. [https://phabricator.wikimedia.org/T346062] '''Problems''' * Last week, there was a problem displaying some recent edits on [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist a few wikis], for 1-6 hours. The edits were saved but not immediately shown. This was due to a database problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T350443] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). * The Growth team will reassign newcomers from former mentors to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Structured mentor list|the currently active mentors]]. They have also changed the notification language to be more user-friendly. [https://phabricator.wikimedia.org/T330071][https://phabricator.wikimedia.org/T327493] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:04, 6 nov. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25838105 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-46</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Four new wikis have been created: ** a Wikipedia in [[d:Q7598268|Moroccan Amazigh]] ([[w:zgh:|<code>w:zgh:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350216] ** a Wikipedia in [[d:Q35159|Dagaare]] ([[w:dga:|<code>w:dga:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350218] ** a Wikipedia in [[d:Q33017|Toba Batak]] ([[w:bbc:|<code>w:bbc:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350320] ** a Wikiquote in [[d:Q33151|Banjar]] ([[q:bjn:|<code>q:bjn:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350217] '''Problems''' * Last week, users who previously visited Meta-Wiki or Wikimedia Commons and then became logged out on those wikis could not log in again. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350695] * Last week, some pop-up dialogs and menus were shown with the wrong font size. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350544] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * Reference Previews are coming to many wikis as a default feature. They are popups for references, similar to the [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|PagePreviews feature]]. [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|You can opt out]] of seeing them. If you are [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|using the gadgets]] Reference Tooltips or Navigation Popups, you won’t see Reference Previews. [[phab:T282999|Deployment]] is planned for November 22, 2023. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Canary (also known as heartbeat) events will be produced into [https://stream.wikimedia.org/?doc#/streams Wikimedia event streams] from December 11. Streams users are advised to filter out these events, by discarding all events where <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>meta.domain == "canary"</nowiki></code></bdi>. Updates to [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot|Pywikibot]] or [https://github.com/ChlodAlejandro/wikimedia-streams wikimedia-streams] will discard these events by default. [https://phabricator.wikimedia.org/T266798] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:51, 13 nov. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25859263 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-47</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-quwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_rupwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_tarawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ruewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rwwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-satwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-shwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-siwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-skwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-slwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-smwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-suwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-szlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tcywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tetwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-towiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tpiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ttwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-twwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tyvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-udmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ugwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-uzwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vecwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vepwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vlswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vowiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308141][https://phabricator.wikimedia.org/T308142][https://phabricator.wikimedia.org/T308143] * The Vector 2022 skin will have some minor visual changes to drop-down menus, column widths, and more. These changes were added to four Wikipedias last week. If no issues are found, these changes will proceed to all wikis this week. These changes will make it possible to add new menus for readability and dark mode. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Updates#November_2023:_Visual_changes,_more_deployments,_and_shifting_focus|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T347711] '''Future changes''' * There is [[mw:Extension talk:Graph/Plans#Update: 15 November|an update on re-enabling the Graph Extension]]. To speed up the process, Vega 2 will not be supported and only [https://phabricator.wikimedia.org/T335325 some protocols] will be available at launch. You can help by sharing what you think about the plan. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:54, 21 nov. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25884616 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-48</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). There is no new MediaWiki version next week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki's JavaScript system will now allow <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>async</code>/<code>await</code></bdi> syntax in gadgets and user scripts. Gadget authors should remember that users' browsers may not support it, so it should be used appropriately. [https://phabricator.wikimedia.org/T343499] * The deployment of "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a link]]" announced [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|last week]] was postponed. It will resume this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:07, 27 nov. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25906379 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-49</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The spacing between paragraphs on Vector 2022 has been changed from 7px to 14px to match the size of the text. This will make it easier to distinguish paragraphs from sentences. [https://phabricator.wikimedia.org/T351754] * The "{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}" feature in VisualEditor is working again. You no longer need to switch to source editing to edit <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{DEFAULTSORT:...}}</nowiki></code></bdi> keywords. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * On 6 December, people who have the enabled the preference for "{{int:Discussiontools-preference-visualenhancements}}" will notice the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|talk page usability improvements]] appear on pages that include the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__NEWSECTIONLINK__</nowiki></code></bdi> magic word. If you notice any issues, please [[phab:T352232|share them with the team on Phabricator]]. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge [[wikitech:News/Toolforge Grid Engine deprecation|Grid Engine shutdown process]] will start on December 14. Maintainers of [[toolforge:grid-deprecation|tools that still use this old system]] should plan to migrate to Kubernetes, or tell the team your plans on Phabricator in the task about your tool, before that date. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/VIWWQKMSQO2ED3TVUR7KPPWRTOBYBVOA/] * Communities using [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions|Structured Discussions]] are being contacted regarding [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|the upcoming deprecation of Structured Discussions]]. You can read more about this project, and share your comments, [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|on the project's page]]. '''Events''' * Registration & Scholarship applications are now open for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2024|Wikimedia Hackathon 2024]] that will take place from 3–5 May in Tallinn, Estonia. Scholarship applications are open until 5 January 2024. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:48, 4 dec. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25914435 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-50</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On Wikimedia Commons, there are some minor user-interface improvements for the "choosing own vs not own work" step in the UploadWizard. This is part of the Structured Content team's project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T352707][https://phabricator.wikimedia.org/T352709] '''Problems''' * There was a problem showing the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Newcomer homepage|Newcomer homepage]] feature with the "impact module" and their page-view graphs, for a few days in early December. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T352352][https://phabricator.wikimedia.org/T352349] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]] The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/796964 2023 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 5 January 2024, and has an associated [[foundation:Legal:December_2023_Developer_Satisfaction_Survey|privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:11, 12 dec. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25945501 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-51</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * The next issue of Tech News will be sent out on 8 January 2024 because of [[w:en:Christmas and holiday season|the holidays]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). There is no new MediaWiki version next week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting December 18, it won't be possible to activate Structured Discussions on a user's own talk page using the Beta feature. The Beta feature option remains available for users who want to deactivate Structured Discussions. This is part of [[mw:Structured Discussions/Deprecation|Structured Discussions' deprecation work]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T248309] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] There will be full support for redirects in the Module namespace. The "Move Page" feature will leave an appropriate redirect behind, and such redirects will be appropriately recognized by the software (e.g. hidden from [[{{#special:UnconnectedPages}}]]). There will also be support for [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Renaming or moving modules|manual redirects]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T120794] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The MediaWiki JavaScript documentation is moving to a new format. During the move, you can read the old docs using [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/REL1_41/js/ version 1.41]. Feedback about [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/master/js/ the new site] is welcome on the [[mw:Talk:JSDoc_WMF_theme|project talk page]]. * The Wishathon is a new initiative that encourages collaboration across the Wikimedia community to develop solutions for wishes collected through the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey|Community Wishlist Survey]]. The first community Wishathon will take place from 15–17 March. If you are interested in a project proposal as a user, developer, designer, or product lead, you can [[m:Special:MyLanguage/Event:WishathonMarch2024|register for the event and read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:16, 18 dec. 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25959059 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-02</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W02"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [https://mediawiki2latex.wmflabs.org/ mediawiki2latex] is a tool that converts wiki content into the formats of LaTeX, PDF, ODT, and EPUB. The code now runs many times faster due to recent improvements. There is also an optional Docker container you can [[b:de:Benutzer:Dirk_Hünniger/wb2pdf/install#Using_Docker|install]] on your local machine. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The way that Random pages are selected has been updated. This will slowly reduce the problem of some pages having a lower chance of appearing. [https://phabricator.wikimedia.org/T309477] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W02"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:18, 9 jan. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26026251 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-03</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Pages that use the JSON [[mw:Special:MyLanguage/Manual:ContentHandler|contentmodel]] will now use tabs instead of spaces for auto-indentation. This will significantly reduce the page size. [https://phabricator.wikimedia.org/T326065] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and personal user scripts may now use JavaScript syntax introduced in ES6 (also known as "ES2015") and ES7 ("ES2016"). MediaWiki validates the source code to protect other site functionality from syntax errors, and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browsers|supported browsers]]. Previously, Gadgets could use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>requiresES6</nowiki></code></bdi> option. This option is no longer needed and will be removed in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T75714] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|Bot passwords]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|owner-only OAuth consumers]] can now be restricted to allow editing only specific pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T349957] * You can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thank]] edits made by bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T341388] * An update on the status of the Community Wishlist Survey for 2024 [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Future Of The Wishlist/January 4, 2024 Update|has been published]]. Please read and give your feedback. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting on January 17, it will not be possible to login to Wikimedia wikis from some specific old versions of the Chrome browser (versions 51–66, released between 2016 and 2018). Additionally, users of iOS 12, or Safari on Mac OS 10.14, may need to login to each wiki separately. [https://phabricator.wikimedia.org/T344791] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> module was deprecated and replaced with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki.cookie</code></bdi> module last year. A script has now been run to replace any remaining uses, and this week the temporary alias will be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354966] '''Future changes''' * Wikimedia Deutschland is working to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. They are looking for people who are interested in participating in [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ individual video calls for user research in January and February]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:11, 16 jan. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26074460 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-04</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translations]] are available. '''Problems''' * A bug in UploadWizard prevented linking to the userpage of the uploader when uploading. It has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354529] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:02, 23 jan. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26096197 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-05</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Starting Monday January 29, all talk pages messages' timestamps will become a link. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they are looking for, even if this comment was moved elsewhere. This will affect all wikis except for the English Wikipedia. You can read more about this change [https://diff.wikimedia.org/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/ on Diff] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk_pages_permalinking|on Mediawiki.org]].<!-- The Diff post will be published on Monday morning UTC--> [https://phabricator.wikimedia.org/T302011] * There are some improvements to the CAPTCHA to make it harder for spam bots and scripts to bypass it. If you have feedback on this change, please comment on [[phab:T141490|the task]]. Staff are monitoring metrics related to the CAPTCHA, as well as secondary metrics such as account creations and edit counts. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] On February 1, a link will be added to the "Tools" menu to download a [[w:en:QR code|QR code]] that links to the page you are viewing. There will also be a new [[{{#special:QrCode}}]] page to create QR codes for any Wikimedia URL. This addresses the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Mobile and apps/Add ability to share QR code for a page in any Wikimedia project|#19 most-voted wish]] from the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Results|2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T329973] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] which only work in some skins have sometimes used the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>targets</code></bdi> option to limit where you can use them. This will stop working this week. You should use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>skins</code></bdi> option instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T328497] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:30, 29 jan. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26137870 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-06</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' *The mobile site history pages now use the same HTML as the desktop history pages. If you hear of any problems relating to mobile history usage please point them to [[phab:T353388|the phabricator task]]. *On most wikis, admins can now block users from making specific actions. These actions are: uploading files, creating new pages, moving (renaming) pages, and sending thanks. The goal of this feature is to allow admins to apply blocks that are adequate to the blocked users' activity. [[m:Special:MyLanguage/Community health initiative/Partial blocks#action-blocks|Learn more about "action blocks"]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T242541][https://phabricator.wikimedia.org/T280531] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Talk pages permalinks that included diacritics and non-Latin script were malfunctioning. This issue is fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356199] '''Future changes''' * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#24WPs|24 Wikipedias]] with [[mw:Special:MyLanguage/Reference_Tooltips|Reference Tooltips]] as a default gadget are encouraged to remove that default flag. This would make [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] the new default for reference popups, leading to a more consistent experience across wikis. For [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#46WPs|46 Wikipedias]] with less than 4 interface admins, the change is already scheduled for mid-February, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|unless there are concerns]]. The older Reference Tooltips gadget will still remain usable and will override this feature, if it is available on your wiki and you have enabled it in your settings. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews#Reference_Previews_to_become_the_default_for_previewing_references_on_more_wikis][https://phabricator.wikimedia.org/T355312] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:21, 5 feb. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26180971 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-07</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split experiment]] is working and loaded onto 3 test servers. The team in charge is testing the split's impact and requires feedback from WDQS users through the UI or programmatically in different channels. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata_talk:SPARQL_query_service/WDQS_graph_split][https://phabricator.wikimedia.org/T356773][https://www.wikidata.org/wiki/User:Sannita_(WMF)] Users' feedback will validate the impact of various use cases and workflows around the Wikidata Query service. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:SPARQL_query_service/WDQS_backend_update/October_2023_scaling_update][https://www.mediawiki.org/wiki/Wikidata_Query_Service/User_Manual#Federation] '''Problems''' *There was a bug that affected the appearance of visited links when using mobile device to access wiki sites. It made the links appear black; [[phab:T356928|this issue]] is fixed. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] As work continues on the grid engine deprecation,[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation] tools on the grid engine will be stopped starting on February 14th, 2024. If you have tools actively migrating you can ask for an extension so they are not stopped. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 05:47, 13 feb. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26223994 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-08</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * If you have the "{{int:Tog-enotifwatchlistpages}}" option enabled, edits by bot accounts no longer trigger notification emails. Previously, only minor edits would not trigger the notification emails. [https://phabricator.wikimedia.org/T356984] * There are changes to how user and site scripts load for [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022| Vector 2022]] on specific wikis. The changes impacted the following Wikis: all projects with [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector|Vector legacy]] as the default skin, Wikivoyage, and Wikibooks. Other wikis will be affected over the course of the next three months. Gadgets are not impacted. If you have been affected or want to minimize the impact on your project, see [[Phab:T357580| this ticket]]. Please coordinate and take action proactively. *Newly auto-created accounts (the accounts you get when you visit a new wiki) now have the same local notification preferences as users who freshly register on that wiki. It is effected in four notification types listed in the [[phab:T353225|task's description]]. *The maximum file size when using [[c:Special:MyLanguage/Commons:Upload_Wizard|Upload Wizard]] is now 5 GiB. [https://phabricator.wikimedia.org/T191804] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Selected tools on the grid engine have been [[wikitech:News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation|stopped]] as we prepare to shut down the grid on March 14th, 2024. The tool's code and data have not been deleted. If you are a maintainer and you want your tool re-enabled reach out to the [[wikitech:Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support|team]]. Only tools that have asked for extension are still running on the grid. * The CSS <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/filter filter]</code></bdi> property can now be used in HTML <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>style</code></bdi> attributes in wikitext. [https://phabricator.wikimedia.org/T308160] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15:35, 19 feb. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26254282 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-09</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile|mobile visual editor]] is now the default editor for users who never edited before, at a small group of wikis. [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile/VE_mobile_default#A/B_test_results| Research ]] shows that users using this editor are slightly more successful publishing the edits they started, and slightly less successful publishing non-reverted edits. Users who defined the wikitext editor as their default on desktop will get the wikitext editor on mobile for their first edit on mobile as well. [https://phabricator.wikimedia.org/T352127] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core modules#mw.config|mw.config]] value <code>wgGlobalGroups</code> now only contains groups that are active in the wiki. Scripts no longer have to check whether the group is active on the wiki via an API request. A code example of the above is: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>if (/globalgroupname/.test(mw.config.get("wgGlobalGroups")))</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T356008] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * The right to change [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Tags|edit tags]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>changetags</code></bdi>) will be removed from users in Wikimedia sites, keeping it by default for admins and bots only. Your community can ask to retain the old configuration on your wiki before this change happens. Please indicate in [[phab:T355639|this ticket]] to keep it for your community before the end of March 2024. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:22, 26 feb. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26294125 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-10</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Special:Book</code></bdi> page (as well as the associated "Create a book" functionality) provided by the old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Collection|Collection extension]] has been removed from all Wikisource wikis, as it was broken. This does not affect the ability to download normal books, which is provided by the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Wikisource|Wikisource extension]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358437] * [[m:Wikitech|Wikitech]] now uses the next-generation [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] wikitext parser by default to generate all pages in the Talk namespace. Report any problems on the [[mw:Talk:Parsoid/Parser_Unification/Known_Issues|Known Issues discussion page]]. You can use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ParserMigration|ParserMigration]] extension to control the use of Parsoid; see the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|ParserMigration help documentation]] for more details. * Maintenance on [https://etherpad.wikimedia.org etherpad] is completed. If you encounter any issues, please indicate in [[phab:T316421|this ticket]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=| Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] allow interface admins to create custom features with CSS and JavaScript. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Gadget</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Gadget_definition</code></bdi> namespaces and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>gadgets-definition-edit</code></bdi> user right were reserved for an experiment in 2015, but were never used. These were visible on Special:Search and Special:ListGroupRights. The unused namespaces and user rights are now removed. No pages are moved, and no changes need to be made. [https://phabricator.wikimedia.org/T31272] * A usability improvement to the "Add a citation" in Wikipedia workflow has been made, the insert button was moved to the popup header. [https://phabricator.wikimedia.org/T354847] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233] * The HTML markup of headings and section edit links will be changed later this year to improve accessibility. See [[mw:Special:MyLanguage/Heading_HTML_changes|Heading HTML changes]] for details. The new markup will be the same as in the new Parsoid wikitext parser. You can test your gadget or stylesheet with the new markup if you add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>?useparsoid=1</code></bdi> to your URL ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Selecting_a_parser_using_a_URL_query_string|more info]]) or turn on Parsoid read views in your user options ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Enabling_via_user_preference|more info]]). * '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:45, 4 mar. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26329807 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-11</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * After consulting with various communities, the line height of the text on the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] will be increased to its previous value of 1.65. Different options for typography can also be set using the options in the menu, as needed. [https://phabricator.wikimedia.org/T358498] *The active link color in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva]] will be changed to provide more consistency with our other platforms and best practices. [https://phabricator.wikimedia.org/T358516] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Structured data|Structured data on Commons]] will no longer ask whether you want to leave the page without saving. This will prevent the “information you’ve entered may not be saved” popups from appearing when no information have been entered. It will also make file pages on Commons load faster in certain cases. However, the popups will be hidden even if information has indeed been entered. If you accidentally close the page before saving the structured data you entered, that data will be lost. [https://phabricator.wikimedia.org/T312315] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:03, 11 mar. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26374013 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-12</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The notice "Language links are at the top of the page" that appears in the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]] main menu has been removed now that users have learned the new location of the Language switcher. [https://phabricator.wikimedia.org/T353619] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/IP_Info_feature|IP info feature]] displays data from Spur, an IP addresses database. Previously, the only data source for this feature was MaxMind. Now, IP info is more useful for patrollers. [https://phabricator.wikimedia.org/T341395] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge Grid Engine services have been shut down after the final migration process from Grid Engine to Kubernetes. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Obsolete:Toolforge/Grid][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation][https://techblog.wikimedia.org/2022/03/14/toolforge-and-grid-engine/] * Communities can now customize the default reasons for undeleting a page by creating [[MediaWiki:Undelete-comment-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T326746] '''Problems''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE_Technical_Wishes/RevisionSlider|RevisionSlider]] is an interface to interactively browse a page's history. Users in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider/Developing_a_RTL-accessible_feature_in_MediaWiki_-_what_we%27ve_learned_while_creating_the_RevisionSlider|right-to-left]] languages reported RevisionSlider reacting wrong to mouse clicks. This should be fixed now. [https://phabricator.wikimedia.org/T352169] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1710943200 14:00 UTC]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:38, 18 mar. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26410165 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-13</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] An update was made on March 18th 2024 to how various projects load site, user JavaScript and CSS in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]]. A [[phab:T360384|checklist]] is provided for site admins to follow. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:54, 25 mar. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26446209 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-14</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|reading accessibility]] beta feature will notice that the default line height for the standard and large text options has changed. [https://phabricator.wikimedia.org/T359030] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation has an annual plan. The annual plan decides what the Wikimedia Foundation will work on. You can now read [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs#Draft Key Results|the draft key results]] for the Product and Technology department. They are suggestions for what results the Foundation wants from big technical changes from July 2024 to June 2025. You can [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs|comment on the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 03:34, 2 apr. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26462933 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Web browsers can use tools called [[:w:en:Browser extension|extensions]]. There is now a Chrome extension called [[m:Future Audiences/Experiment:Citation Needed|Citation Needed]] which you can use to see if an online statement is supported by a Wikipedia article. This is a small experiment to see if Wikipedia can be used this way. Because it is a small experiment, it can only be used in Chrome in English. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit Recovery|Edit Recovery]] feature has been added to all wikis, available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user preference]]. Once you enable it, your in-progress edits will be stored in your web browser, and if you accidentally close an editing window or your browser or computer crashes, you will be prompted to recover the unpublished text. Please leave any feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Community Wishlist Survey 2023/Edit-recovery feature|project talk page]]. This was the #8 wish in the 2023 Community Wishlist Survey. * Initial results of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] experiments [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#4_April_2024|have been published]]. Edit Check is now deployed as a default feature at [[phab:T342930#9538364|the wikis that tested it]]. [[mw:Talk:Edit check|Let us know]] if you want your wiki to be part of the next deployment of Edit check. [https://phabricator.wikimedia.org/T342930][https://phabricator.wikimedia.org/T361727] * Readers using the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] on mobile will notice there has been an improvement in the line height across all typography settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T359029] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * New accounts and logged-out users will get the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] as their default editor on mobile. This deployment is made at all wikis except for the English Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T361134] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:35, 8 apr. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26564838 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translations]] are available. '''Problems''' * Between 2 April and 8 April, on wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|Flagged Revisions]], the "{{Int:tag-mw-reverted}}" tag was not applied to undone edits. In addition, page moves, protections and imports were not autoreviewed. This problem is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T361918][https://phabricator.wikimedia.org/T361940] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#DEFAULTSORT|Default category sort keys]] will now affect categories added by templates placed in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite|footnotes]]. Previously footnotes used the page title as the default sort key even if a different default sort key was specified (category-specific sort keys already worked). [https://phabricator.wikimedia.org/T40435] * A new variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>page_last_edit_age</code></bdi> will be added to [[Special:AbuseFilter|abuse filters]]. It tells how many seconds ago the last edit to a page was made. [https://phabricator.wikimedia.org/T269769] '''Future changes''' * Volunteer developers are kindly asked to update the code of their tools and features to handle [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]]. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Four database fields will be removed from database replicas (including [[quarry:|Quarry]]). This affects only the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>abuse_filter</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>abuse_filter_history</code></bdi> tables. Some queries might need to be updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T361996] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:27, 15 apr. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26564838 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Starting this week, newcomers editing Wikipedia [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Leveling up 3|will be encouraged]] to try structured tasks. [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer tasks|Structured tasks]] have been shown to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Structured tasks/Add a link/Experiment analysis, December 2021|improve newcomer activation and retention]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348086] * You can [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|nominate your favorite tools]] for the fifth edition of the Coolest Tool Award. Nominations will be open until May 10. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * This is the last warning that by the end of May 2024 the Vector 2022 skin will no longer share site and user scripts/styles with old Vector. For user-scripts that you want to keep using on Vector 2022, copy the contents of [[{{#special:MyPage}}/vector.js]] to [[{{#special:MyPage}}/vector-2022.js]]. There are [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|more technical details]] available. Interface administrators who foresee this leading to lots of technical support questions may wish to send a mass message to your community, as was done on French Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T362701] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:26, 22 apr. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26647188 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' [[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages changed for the following wikis: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}. These wikis participated to a test, where 50% of users got the new design, for one year. As this test [[Mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|gave positive results]], the new design is deployed on these wikis as the default design. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). The deployment will happen at all wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T341491] * Seven new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[w:bew:|<code>w:bew:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T357866] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35708|Kusaal]] ([[w:kus:|<code>w:kus:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T359757] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35513|Igala]] ([[w:igl:|<code>w:igl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361644] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q33541|Karakalpak]] ([[wikt:kaa:|<code>wikt:kaa:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T362135] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9228|Burmese]] ([[s:my:|<code>s:my:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361085] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[s:ms:|<code>s:ms:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363039] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q8108|Georgian]] ([[s:ka:|<code>s:ka:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363085] * You can now [https://translatewiki.net/wiki/Support#Early_access:_Watch_Message_Groups_on_Translatewiki.net watch message groups/projects] on [[m:Special:MyLanguage/translatewiki.net|Translatewiki.net]]. Initially, this feature will notify you of added or deleted messages in these groups. [https://phabricator.wikimedia.org/T348501] * Dark mode is now available on all wikis, on mobile web for logged-in users who opt into the [[Special:MobileOptions|advanced mode]]. This is the early release of the feature. Technical editors are invited to [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ check for accessibility issues on wikis]. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|more detailed guidelines]]. '''Problems''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can use an alternative visual style without labels, by using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mapstyle="osm"</nowiki></code></bdi>. This wasn't working in previews, creating the wrong impression that it wasn't supported. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T362531] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 03:32, 30 apr. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26689057 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' [[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages changed for all wikis, except for Commons, Wikidata and most Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|a few]] have already received this design change). You can read the detail of the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). The deployment will happen at remaining wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T352087][https://phabricator.wikimedia.org/T319146] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Interface admins now have greater control over the styling of article components on mobile with the introduction of the <code>SiteAdminHelper</code>. More information on how styles can be disabled can be found [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikimediaMessages#Site_admin_helper|at the extension's page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T363932] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has added article body sections in JSON format and a curated short description field to the existing parsed Infobox. This expansion to the API is also available via Wikimedia Cloud Services. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/article-sections-and-description/] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * When you look at the Special:Log page, the first view is labelled "All public logs", but it only shows some logs. This label will now say "Main public logs". [https://phabricator.wikimedia.org/T237729] '''Future changes''' * A new service will be built to replace [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Extension:Graph]]. Details can be found in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans|the latest update]] regarding this extension. * Starting May 21, English Wikipedia and German Wikipedia will get the possibility to activate "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]". This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to all Wikipedias]]. These communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|activate and configure the feature locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308144] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:42, 6 maj. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26729363 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2024-20 == <section begin="technews-2024-W20"/><div class="plainlinks"> Plej lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' de la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Tradukoj]] disponeblas. '''Lastaj ŝanĝoj''' * En Vikifontaro estas speciala paĝo listiganta paĝojn de verkoj sen respondaj skanbildoj. Nun vi povas uzi la novan magian vorton <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>__EXPECTWITHOUTSCANS__</code></bdi> por ekskludi iujn paĝojn (listo de eldonoj aŭ tradukoj de verkoj) el tiu listo. [https://phabricator.wikimedia.org/T344214] * Se vi uzas la [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|uzanto-prefero]] "{{int:tog-uselivepreview}}", tiam la ŝablono-paĝa ĉefaĵo "{{int:Templatesandbox-editform-legend}}" nun ankaŭ laboros sen reŝarĝante la paĝo. [https://phabricator.wikimedia.org/T136907] * [[mw:Special:Mylanguage/Extension:Kartographer|Kartografo]] mapoj nun povas specifi alternativan tekston tra la <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>alt=</nowiki></code></bdi> eco. Tio ĉi estas identa en uzado al la <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>alt=</nowiki></code></bdi> eco en la [[mw:Special:MyLanguage/Help:Images#Syntax|bildo kaj galeria sintakso]]. Escepto por ĉi tiu ĉefaĵo estas vikioj kiel Wikivoyage kie la etaj mapoj estas interaktivaj. [https://phabricator.wikimedia.org/T328137] * La malnova [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|Gvidita Turneo]] por la "[[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|Novaj Filtriloj por Redakti Revizian]]" ĉefaĵon estis forigita. Ĝi estis kreita en 2017 por montri homojn kun pli malnovaj kontoj kiel la fasado ŝanĝis kaj nun estis vidita de plejparto de la intencaj homoj. [https://phabricator.wikimedia.org/T217451] '''Ŝanĝoj okazontaj poste ĉi-semajne''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Ripetiĝanta ero]] La [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.5|nova versio]] de MediaVikio estos en testaj vikioj kaj MediaWiki.org ekde {{#time:j xg|2024-05-14|eo}}. Ĝi estos en ne-Vikipediaj vikioj kaj kelkaj Vikipedioj ekde {{#time:j xg|2024-05-15|eo}}. Ĝi estos en ĉiuj vikioj ekde {{#time:j xg|2024-05-16|eo}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|kalendaro]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Altnivela ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[{{#special:search}}]] results page will now use CSS flex attributes, for better accessibility, instead of a table. If you have a gadget or script that adjusts search results, you should update your script to the new HTML structure.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T320295] '''Okazontaj ŝanĝoj''' * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">In the Vector 2022 skin, main pages will be displayed at full width (like special pages). The goal is to keep the number of characters per line large enough. This is related to the coming changes to typography in Vector 2022. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates|Learn more]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T357706] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Altnivela ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Two columns of the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:pagelinks table|pagelinks]]</code></bdi> database table (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_namespace</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_title</code></bdi>) are being dropped soon. Users must use two columns of the new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:special:MyLanguage/Manual:linktarget table|linktarget]]</code></bdi> table instead (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_namespace</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_title</code></bdi>). In your existing SQL queries:</span> *# <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN pagelinks</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN linktarget</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_</code></bdi> in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>ON</code></bdi> statement</span> *# <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Below that add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN pagelinks ON lt_id = pl_target_id</code></bdi></span> ** <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">See <bdi lang="en" dir="ltr">[[phab:T222224]]</bdi> for technical reasoning.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T222224][https://phabricator.wikimedia.org/T299947] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2024-W20"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:57, 13 maj. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26762074 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, will now correctly delete pages which were moved to another title. [https://phabricator.wikimedia.org/T43351] * New changes have been made to the UploadWizard in Wikimedia Commons: the overall layout has been improved, by following new styling and spacing for the form and its fields; the headers and helper text for each of the fields was changed; the Caption field is now a required field, and there is an option for users to copy their caption into the media description. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:WMF_support_for_Commons/Upload_Wizard_Improvements#Changes_to_%22Describe%22_workflow][https://phabricator.wikimedia.org/T361049] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML used to render all headings [[mw:Heading_HTML_changes|is being changed to improve accessibility]]. It will change on 22 May in some skins (Timeless, Modern, CologneBlue, Nostalgia, and Monobook). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in all other skins. The developers are also considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:02, 20 maj. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26786311 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Several bugs related to the latest updates to the UploadWizard on Wikimedia Commons have been fixed. For more information, see [[:phab:T365107|T365107]] and [[:phab:T365119|T365119]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In March 2024 a new [[mw:ResourceLoader/Core_modules#addPortlet|addPortlet]] API was added to allow gadgets to create new portlets (menus) in the skin. In certain skins this can be used to create dropdowns. Gadget developers are invited to try it and [[phab:T361661|give feedback]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Some CSS in the Minerva skin has been removed to enable easier community configuration. Interface editors should check the rendering on mobile devices for aspects related to the classes: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.collapsible</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.multicol</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.reflist</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.coordinates</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.topicon</code></bdi>. [[phab:T361659|Further details are available on replacement CSS]] if it is needed. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * When you visit a wiki where you don't yet have a local account, local rules such as edit filters can sometimes prevent your account from being created. Starting this week, MediaWiki takes your global rights into account when evaluating whether you can override such local rules. [https://phabricator.wikimedia.org/T316303] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:13, 28 maj. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26832205 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * It is now possible for local administrators to add new links to the bottom of the site Tools menu without JavaScript. [[mw:Manual:Interface/Sidebar#Add or remove toolbox sections|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T6086] * The message name for the definition of the tracking category of WikiHiero has changed from "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MediaWiki:Wikhiero-usage-tracking-category</code></bdi>" to "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MediaWiki:Wikihiero-usage-tracking-category</code></bdi>". [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/wikihiero/+/1035855] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q5317225|Kadazandusun]] ([[w:dtp:|<code>w:dtp:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T365220] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * Next week, on wikis with the Vector 2022 skin as the default, logged-out desktop users will be able to choose between different font sizes. The default font size will also be increased for them. This is to make Wikimedia projects easier to read. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-06 deployments|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:33, 3 jun. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26844397 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The software used to render SVG files has been updated to a new version, fixing many longstanding bugs in SVG rendering. [https://phabricator.wikimedia.org/T265549] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML used to render all headings [[mw:Heading HTML changes|is being changed to improve accessibility]]. It was changed last week in some skins (Vector legacy and Minerva). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in Vector-2022. The developers are still considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used for citations by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] changed last week. In places where Parsoid previously added the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw-reference-text</code></bdi> class, Parsoid now also adds the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>reference-text</code></bdi> class for better compatibility with the legacy parser. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1036705] '''Problems''' * There was a bug with the Content Translation interface that caused the tools menus to appear in the wrong location. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T366374] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The new version of MediaWiki includes another change to the HTML markup used for citations: [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] will now generate a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><span class="mw-cite-backlink"></nowiki></code></bdi> wrapper for both named and unnamed references for better compatibility with the legacy parser. Interface administrators should verify that gadgets that interact with citations are compatible with the new markup. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1035809] * On multilingual wikis that use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><translate></nowiki></code></bdi> system, there is a feature that shows potentially-outdated translations with a pink background until they are updated or confirmed. From this week, confirming translations will be logged, and there is a new user-right that can be required for confirming translations if the community [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requests it]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T49177] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:18, 10 jun. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26893898 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * People who attempt to add an external link in the visual editor will now receive immediate feedback if they attempt to link to a domain that a project has decided to block. Please see [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#11_June_2024|Edit check]] for more details. [https://phabricator.wikimedia.org/T366751] * The new [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CommunityConfiguration|Community Configuration extension]] is available [[testwiki:Special:CommunityConfiguration|on Test Wikipedia]]. This extension allows communities to customize specific features to meet their local needs. Currently only Growth features are configurable, but the extension will support other [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration#Use_cases|Community Configuration use cases]] in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T323811][https://phabricator.wikimedia.org/T360954] * The dark mode [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] is now available on category and help pages, as well as more special pages. There may be contrast issues. Please report bugs on the [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility_for_reading|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366370] '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Cloud Services tools were not available for 25 minutes last week. This was caused by a faulty hardware cable in the data center. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2024-06-11_WMCS_Ceph] * Last week, styling updates were made to the Vector 2022 skin. This caused unforeseen issues with templates, hatnotes, and images. Changes to templates and hatnotes were reverted. Most issues with images were fixed. If you still see any, [[phab:T367463|report them here]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367480] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting June 18, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Edit Check]] will be deployed to [[phab:T361843|a new set of Wikipedias]]. This feature is intended to help newcomers and to assist edit-patrollers by inviting people who are adding new content to a Wikipedia article to add a citation when they do not do so themselves. During [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#Reference_Check_A/B_Test|a test at 11 wikis]], the number of citations added [https://diff.wikimedia.org/?p=127553 more than doubled] when Reference Check was shown to people. Reference Check is [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|community configurable]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361843]<!-- NOTE: THE DIFF BLOG WILL BE PUBLISHED ON MONDAY --> * [[m:Special:MyLanguage/Mailing_lists|Mailing lists]] will be unavailable for roughly two hours on Tuesday 10:00–12:00 UTC. This is to enable migration to a new server and upgrade its software. [https://phabricator.wikimedia.org/T367521] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:47, 17 jun. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26911987 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Editors will notice that there have been some changes to the background color of text in the diff view, and the color of the byte-change numbers, last week. These changes are intended to make text more readable in both light mode and dark mode, and are part of a larger effort to increase accessibility. You can share your comments or questions [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading|on the project talkpage]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361717] * The text colors that are used for visited-links, hovered-links, and active-links, were also slightly changed last week to improve their accessibility in both light mode and dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T366515] '''Problems''' * You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|copy permanent links to talk page comments]] by clicking on a comment's timestamp. [[mw:Talk pages project/Permalinks|This feature]] did not always work when the topic title was very long and the link was used as a wikitext link. This has been fixed. Thanks to Lofhi for submitting the bug. [https://phabricator.wikimedia.org/T356196] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting 26 June, all talk pages messages' timestamps will become a link at English Wikipedia, making this feature available for you to use at all wikis. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they were linked to, even if this comment has since been moved elsewhere. You can read more about this feature [[DiffBlog:/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/|on Diff]] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|on Mediawiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365974] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:31, 24 jun. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26989424 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Over the next three weeks, dark mode will become available for all users, both logged-in and logged-out, starting with the mobile web version. This fulfils one of the [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2023/Reading/Dark_mode|top-requested community wishes]], and improves low-contrast reading and usage in low-light settings. As part of these changes, dark mode will also work on User-pages and Portals. There is more information in [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading/Updates#June_2024:_Typography_and_dark_mode_deployments,_new_global_preferences|the latest Web team update]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366364] * Logged-in users can now set [[m:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering-skin-skin-prefs|global preferences for the text-size and dark-mode]], thanks to a combined effort across Foundation teams. This allows Wikimedians using multiple wikis to set up a consistent reading experience easily, for example by switching between light and dark mode only once for all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341278] * If you use a very old web browser some features might not work on the Wikimedia wikis. This affects Internet Explorer 11 and versions of Chrome, Firefox and Safari older than 2016. This change makes it possible to use new [[d:Q46441|CSS]] features and to send less code to all readers. [https://phabricator.wikimedia.org/T288287][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Manual:How_to_make_a_MediaWiki_skin#Using_CSS_variables_for_supporting_different_themes_e.g._dark_mode] * Wikipedia Admins can customize local wiki configuration options easily using [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]]. Community Configuration was created to allow communities to customize how some features work, because each language wiki has unique needs. At the moment, admins can configure [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] on their home wikis, in order to better recruit and retain new editors. More options will be provided in the coming months. [https://phabricator.wikimedia.org/T366458] * Editors interested in language issues that are related to [[w:en:Unicode|Unicode standards]], can now discuss those topics at [[mw:Talk:WMF membership with Unicode Consortium|a new conversation space in MediaWiki.org]]. The Wikimedia Foundation is now a [[mw:Special:MyLanguage/WMF membership with Unicode Consortium|member of the Unicode Consortium]], and the coordination group can collaboratively review the issues discussed and, where appropriate, bring them to the attention of the Unicode Consortium. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[w:btm:|<code>w:btm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T368038] '''Problems''' * Editors can once again click on links within the visual editor's citation-preview, thanks to a bug fix by the Editing Team. [https://phabricator.wikimedia.org/T368119] '''Future changes''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 2 weeks. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:57, 1 jul. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27038456 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * At the Wikimedia Foundation a new task force was formed to replace the disabled Graph with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project|more secure, easy to use, and extensible Chart]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Chart Project|subscribe to the newsletter]] to get notified about new project updates and other news about Chart. * The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents]] extension is now available on Meta-wiki, Igbo Wikipedia, and Swahili Wikipedia, and can be requested on your wiki. This extension helps in managing and making events more visible, giving Event organizers the ability to use tools like the Event registration tool. To learn more about the deployment status and how to request this extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment_status|CampaignEvents page on Meta-wiki]]. * Editors using the iOS Wikipedia app who have more than 50 edits can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits#Add an image|Add an Image]] feature. This feature presents opportunities for small but useful contributions to Wikipedia. * Thank you to [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth/Celebration|all of the authors]] who have contributed to MediaWiki Core. As a result of these contributions, the [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth|percentage of authors contributing more than 5 patches has increased by 25% since last year]], which helps ensure the sustainability of the platform for the Wikimedia projects. '''Problems''' * A problem with the color of the talkpage tabs always showing as blue, even for non-existent pages which should have been red, affecting the Vector 2022 skin, [[phab:T367982|has been fixed]]. '''Future changes''' * The Trust and Safety Product team wants to introduce [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] with as little disruption to tools and workflows as possible. Volunteer developers, including gadget and user-script maintainers, are kindly asked to update the code of their tools and features to handle temporary accounts. The team has [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|created documentation]] explaining how to do the update. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]]. '''Tech News survey''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 1 more week. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:30, 8 jul. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27080357 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translations]] are available. '''Tech News survey''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 3 more days. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia developers can now officially continue to use both [[mw:Special:MyLanguage/Gerrit|Gerrit]] and [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]], due to a June 24 decision by the Wikimedia Foundation to support software development on both platforms. Gerrit and GitLab are both code repositories used by developers to write, review, and deploy the software code that supports the MediaWiki software that the wiki projects are built on, as well as the tools used by editors to create and improve content. This decision will safeguard the productivity of our developers and prevent problems in code review from affecting our users. More details are available in the [[mw:GitLab/Migration status|Migration status]] page. * The Wikimedia Foundation seeks applicants for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product and Technology Advisory Council]] (PTAC). This group will bring technical contributors and Wikimedia Foundation together to co-define a more resilient, future-proof technological platform. Council members will evaluate and consult on the movement's product and technical activities, so that we develop multi-generational projects. We are looking for a range of technical contributors across the globe, from a variety of Wikimedia projects. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal#Joining the PTAC as a technical volunteer|Please apply here by August 10]]. * Editors with rollback user-rights who use the Wikipedia App for Android can use the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Anti Vandalism|Edit Patrol]] features. These features include a new feed of Recent Changes, related links such as Undo and Rollback, and the ability to create and save a personal library of user talk messages to use while patrolling. If your wiki wants to make these features available to users who do not have rollback rights but have reached a certain edit threshold, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android#Contact us|you can contact the team]]. You can [[diffblog:2024/07/10/ِaddressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/|read more about this project on Diff blog]]. * Editors who have access to [[m:Special:MyLanguage/The_Wikipedia_Library|The Wikipedia Library]] can once again use non-open access content in SpringerLinks, after the Foundation [[phab:T368865|contacted]] them to restore access. You can read more about [[m:Tech/News/Recently_resolved_community_tasks|this and 21 other community-submitted tasks that were completed last week]]. '''Changes later this week''' * This week, [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-07 deployments|dark mode will be available on a number of Wikipedias]], both desktop and mobile, for logged-in and logged-out users. Interface admins and user script maintainers are encouraged to check gadgets and user scripts in the dark mode, to find any hard-coded colors and fix them. There are some [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations for dark mode compatibility]] to help. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Next week, functionaries, volunteers maintaining tools, and software development teams are invited to test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on testwiki. Temporary accounts is a feature that will help improve privacy on the wikis. No further temporary account deployments are scheduled yet. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348895] * Editors who upload files cross-wiki, or teach other people how to do so, may wish to join a Wikimedia Commons discussion. The Commons community is discussing limiting who can upload files through the cross-wiki upload/Upload dialog feature to users auto-confirmed on Wikimedia Commons. This is due to the large amount of copyright violations uploaded this way. There is a short summary at [[c:Special:MyLanguage/Commons:Cross-wiki upload|Commons:Cross-wiki upload]] and [[c:Commons:Village pump/Proposals#Deactivate cross-wiki uploads for new users|discussion at Commons:Village Pump]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]]. </div><section end="technews-2024-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:29, 16 jul. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27124561 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translations]] are available. '''Feature News''' * Stewards can now [[:m:Special:MyLanguage/Global_blocks|globally block]] accounts. Before [[phab:T17294|the change]] only IP addresses and IP ranges could be blocked globally. Global account blocks are useful when the blocked user should not be logged out. [[:m:Special:MyLanguage/Global_locks|Global locks]] (a similar tool logging the user out of their account) are unaffected by this change. The new global account block feature is related to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project, which is a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors that are no longer made public. * Later this week, Wikimedia site users will notice that the Interface of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as "Pending Changes") is improved and consistent with the rest of the MediaWiki interface and [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Wikimedia's design system]]. The FlaggedRevs interface experience on mobile and [[mw:Special:MyLanguage/Skin:MinervaNeue|Minerva skin]] was inconsistent before it was fixed and ported to [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]] by the WMF Growth team and some volunteers. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] * Wikimedia site users can now submit account vanishing requests via [[m:Special:GlobalVanishRequest|GlobalVanishRequest]]. This feature is used when a contributor wishes to stop editing forever. It helps you hide your past association and edit to protect your privacy. Once processed, the account will be locked and renamed. [https://phabricator.wikimedia.org/T367329] * Have you tried monitoring and addressing vandalism in Wikipedia using your phone? [https://diff.wikimedia.org/2024/07/10/%d9%90addressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/ A Diff blog post on Patrolling features in the Mobile App] highlights some of the new capabilities of the feature, including swiping through a feed of recent changes and a personal library of user talk messages for use when patrolling from your phone. * Wikimedia contributors and GLAM (galleries, libraries, archives, and museums) organisations can now learn and measure the impact Wikimedia Commons is having towards creating quality encyclopedic content using the [https://doc.wikimedia.org/generated-data-platform/aqs/analytics-api/reference/commons.html Commons Impact Metrics] analytics dashboard. The dashboard offers organizations analytics on things like monthly edits in a category, the most viewed files, and which Wikimedia articles are using Commons images. As a result of these new data dumps, GLAM organisation can more reliably measure their return on investment for programs bringing content into the digital Commons. [https://diff.wikimedia.org/2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/] '''Project Updates''' * Come share your ideas for improving the wikis on the newly reopened [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]]. The Community Wishlist is Wikimedia’s forum for volunteers to share ideas (called wishes) to improve how the wikis work. The new version of the wishlist is always open, works with both wikitext and Visual Editor, and allows wishes in any language. '''Learn more''' * Have you ever wondered how Wikimedia software works across over 300 languages? This is 253 languages more than the Google Chrome interface, and it's no accident. The Language and Product Localization Team at the Wikimedia Foundation supports your work by adapting all the tools and interfaces in the MediaWiki software so that contributors in our movement who translate pages and strings can translate them and have the sites in all languages. Read more about the team and their upcoming work on [https://diff.wikimedia.org/2024/07/17/building-towards-a-robust-multilingual-knowledge-ecosystem-for-the-wikimedia-movement/ Diff]. * How can Wikimedia build innovative and experimental products while maintaining such heavily used websites? A recent [https://diff.wikimedia.org/2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/ blog post] by WMF staff Johan Jönsson highlights the work of the [[m:Future Audiences#Objectives and Key Results|WMF Future Audience initiative]], where the goal is not to build polished products but test out new ideas, such as a [[m:Future_Audiences/Experiments: conversational/generative AI|ChatGPT plugin]] and [[m:Future_Audiences/Experiment:Add a Fact|Add a Fact]], to help take Wikimedia into the future. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]]. </div><section end="technews-2024-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:02, 23 jul. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27142915 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translations]] are available. '''Feature news''' * Editors using the Visual Editor in languages that use non-Latin characters for numbers, such as Hindi, Manipuri and Eastern Arabic, may notice some changes in the formatting of reference numbers. This is a side effect of preparing a new sub-referencing feature, and will also allow fixing some general numbering issues in Visual Editor. If you notice any related problems on your wiki, please share details at the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|project talkpage]]. '''Bugs status''' * Some logged-in editors were briefly unable to edit or load pages last week. [[phab:T370304|These errors]] were mainly due to the addition of new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|linter]] rules which led to caching problems. Fixes have been applied and investigations are continuing. * Editors can use the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Information tool]] to get information about IP addresses. This tool is available as a Beta Feature in your preferences. The tool was not available for a few days last week, but is now working again. Thank you to Shizhao for filing the bug report. You can read about that, and [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks#2024-07-25|28 other community-submitted tasks]] that were resolved last week. '''Project updates''' * There are new features and improvements to Phabricator from the Release Engineering and Collaboration Services teams, and some volunteers, including: the search systems, the new task creation system, the login systems, the translation setup which has resulted in support for more languages (thanks to Pppery), and fixes for many edge-case errors. You can [[phab:phame/post/view/316/iterative_improvements/|read details about these and other improvements in this summary]]. * There is an [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|update on the Charts project]]. The team has decided which visualization library to use, which chart types to start focusing on, and where to store chart definitions. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9056|Czech]] ([[voy:cs:|<code>voy:cs:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T370905] '''Learn more''' * There is a [[diffblog:2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/|new Wikimedia Foundation data center]] in São Paulo, Brazil which helps to reduce load times. * There is new [[diffblog:2024/07/22/the-perplexing-process-of-uploading-images-to-wikipedia/|user research]] on problems with the process of uploading images. * Commons Impact Metrics are [[diffblog:2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/|now available]] via data dumps and API. * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/July|Technical Community Newsletter]] is now available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:09, 29 jul. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27164109 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Two new parser functions will be available this week: <code><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#dir|#dir]]<nowiki>}}</nowiki></code> and <code><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#bcp47|#bcp47]]<nowiki>}}</nowiki></code>. These will reduce the need for <code>Template:Dir</code> and <code>Template:BCP47</code> on Commons and allow us to [[phab:T343131|drop 100 million rows]] from the "what links here" database. Editors at any wiki that use these templates, can help by replacing the templates with these new functions. The templates at Commons will be updated during the Hackathon at Wikimania. [https://phabricator.wikimedia.org/T359761][https://phabricator.wikimedia.org/T366623] * Communities can request the activation of the visual editor on entire namespaces where discussions sometimes happen (for instance ''Wikipedia:'' or ''Wikisource:'' namespaces) if they understand the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/FAQ#WPNS|known limitations]]. For discussions, users can already use [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] in these namespaces. * The tracking category "Pages using Timeline" has been renamed to "Pages using the EasyTimeline extension" [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3ATimeline-tracking-category&namespace=8 in TranslateWiki]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match. '''Project updates''' * Editors who help to organize WikiProjects and similar on-wiki collaborations, are invited to share ideas and examples of successful collaborations with the Campaigns and Programs teams. You can fill out [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/WikiProjects|a brief survey]] or share your thoughts [[m:Talk:Campaigns/WikiProjects|on the talkpage]]. The teams are particularly looking for details about successful collaborations on non-English wikis. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The new parser is being rolled out on {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} wikis over the next few months. The {{int:project-localized-name-enwikivoyage}} and {{int:project-localized-name-hewikivoyage}} were [[phab:T365367|switched]] to Parsoid last week. For more information, see [[mw:Parsoid/Parser_Unification|Parsoid/Parser Unification]]. '''Learn more''' * There will be more than 200 sessions at Wikimania this week. Here is a summary of some of the [[diffblog:2024/08/05/interested-in-product-and-tech-here-are-some-wikimania-sessions-you-dont-want-to-miss/|key sessions related to the product and technology area]]. * The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/07-02|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/July|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New design previews for Translatable pages; Updates about MinT for Wiki Readers; the release of Translation dumps; and more. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/31|Growth newsletter]] is available. * The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/July 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:41, 5 aŭg. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27233905 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] editors and maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Actions#Show a CAPTCHA|make a CAPTCHA show if a filter matches an edit]]. This allows communities to quickly respond to spamming by automated bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T20110] * [[m:Special:MyLanguage/Stewards|Stewards]] can now specify if global blocks should prevent account creation. Before [[phab:T17273|this change]] by the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product]] Team, all global blocks would prevent account creation. This will allow stewards to reduce the unintended side-effects of global blocks on IP addresses. '''Project updates''' * [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#August_2024_committee_nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new members to refresh the [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]]. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open until at least 2024-08-26. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2880037|West Coast Bajau]] ([[w:bdr:|<code>w:bdr:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T371757] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:20, 12 aŭg. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27253654 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translations]] are available. '''Feature news''' * Editors who want to re-use references but with different details such as page numbers, will be able to do so by the end of 2024, using a new [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Sub-referencing in a nutshell|sub-referencing]] feature. You can read more [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|about the project]] and [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|how to test the prototype]]. * Editors using tracking categories to identify which pages use specific extensions may notice that six of the categories have been renamed to make them more easily understood and consistent. These categories are automatically added to pages that use specialized MediaWiki extensions. The affected names are for: [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aintersection-category&namespace=8 DynamicPageList], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Akartographer-tracking-category&namespace=8 Kartographer], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aphonos-tracking-category&namespace=8 Phonos], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Arss-tracking-category&namespace=8 RSS], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Ascore-use-category&namespace=8 Score], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Awikihiero-usage-tracking-category&namespace=8 WikiHiero]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match. Thanks to Pppery for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T347324] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Technical volunteers who edit modules and want to get a list of the categories used on a page, can now do so using the <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">categories</bdi></code> property of <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">[[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Title objects|mw.title objects]]</bdi></code>. This enables wikis to configure workflows such as category-specific edit notices. Thanks to SD001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T50175][https://phabricator.wikimedia.org/T85372] '''Bugs status''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Your help is needed to check if any pages need to be moved or deleted. A maintenance script was run to clean up unreachable pages (due to Unicode issues or introduction of new namespaces/namespace aliases). The script tried to find appropriate names for the pages (e.g. by following the Unicode changes or by moving pages whose titles on Wikipedia start with <code>Talk:WP:</code> so that their titles start with <code>Wikipedia talk:</code>), but it may have failed for some pages, and moved them to <bdi lang="zxx" dir="ltr">[[Special:PrefixIndex/T195546/]]</bdi> instead. Your community should check if any pages are listed there, and move them to the correct titles, or delete them if they are no longer needed. A full log (including pages for which appropriate names could be found) is available in [[phab:P67388]]. * Editors who volunteer as [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|mentors]] to newcomers on their wiki are once again able to access lists of potential mentees who they can connect with to offer help and guidance. This functionality was restored thanks to [[phab:T372164|a bug fix]]. Thank you to Mbch331 for filing the bug report. You can read about that, and 18 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Project updates''' * The application deadline for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product & Technology Advisory Council]] (PTAC) has been extended to September 16. Members will help by providing advice to Foundation Product and Technology leadership on short and long term plans, on complex strategic problems, and help to get feedback from more contributors and technical communities. Selected members should expect to spend roughly 5 hours per month for the Council, during the one year pilot. Please consider applying, and spread the word to volunteers you think would make a positive contribution to the committee. '''Learn more''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award#2024 Winners|2024 Coolest Tool Awards]] were awarded at Wikimania, in seven categories. For example, one award went to the ISA Tool, used for adding structured data to files on Commons, which was recently improved during the [[m:Event:Wiki Mentor Africa ISA Hackathon 2024|Wiki Mentor Africa Hackathon]]. You can see video demonstrations of each tool at the awards page. Congratulations to this year's recipients, and thank you to all tool creators and maintainers. * The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/08-01|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available, and includes some highlights from Wikimania, an upcoming Language community meeting, and other news from the movement. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:51, 20 aŭg. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27307284 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Administrators can now test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on test2wiki. This was done to allow cross-wiki testing of temporary accounts, for when temporary accounts switch between projects. The feature was enabled on testwiki a few weeks ago. No further temporary account deployments are scheduled yet. Temporary Accounts is a project to create a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors which are no longer made public. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]]. * Later this week, editors at wikis that use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as "Pending Changes") may notice that the indicators at the top of articles have changed. This change makes the system more consistent with the rest of the MediaWiki interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] '''Bugs status''' * Editors who use the 2010 wikitext editor, and use the Character Insert buttons, will [[phab:T361465|no longer]] experience problems with the buttons adding content into the edit-summary instead of the edit-window. You can read more about that, and 26 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Project updates''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Please review and vote on [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas|Focus Areas]], which are groups of wishes that share a problem. Focus Areas were created for the newly reopened Community Wishlist, which is now open year-round for submissions. The first batch of focus areas are specific to moderator workflows, around welcoming newcomers, minimizing repetitive tasks, and prioritizing tasks. Once volunteers have reviewed and voted on focus areas, the Foundation will then review and select focus areas for prioritization. * Do you have a project and are willing to provide a three (3) month mentorship for an intern? [[mw:Special:MyLanguage/Outreachy|Outreachy]] is a twice a year program for people to participate in a paid internship that will start in December 2024 and end in early March 2025, and they need mentors and projects to work on. Projects can be focused on coding or non-coding (design, documentation, translation, research). See the Outreachy page for more details, and a list of past projects since 2013. '''Learn more''' * If you're curious about the product and technology improvements made by the Wikimedia Foundation last year, read [[diffblog:2024/08/21/wikimedia-foundation-product-technology-improving-the-user-experience/|this recent highlights summary on Diff]]. * To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together.webm|Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together]] (55 mins) - about the [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] project. ** [[c:File:Wikimania 2024 - Belgrade - Day 1 - Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views.webm|Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views]] (30 mins) - an overview for both technical and non technical audiences, covering some of the challenges and open questions, related to the [[mw:MediaWiki Product Insights|platform evolution, stewardship and developer experiences]] research. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:30, 26 aŭg. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27341211 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Editors and volunteer developers interested in data visualisation can now test the new software for charts. Its early version is available on beta Commons and beta Wikipedia. This is an important milestone before making charts available on regular wikis. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|read more about this project update]] and help to test the charts. '''Feature news''' * Editors who use the [[{{#special:Unusedtemplates}}]] page can now filter out pages which are expected to be there permanently, such as sandboxes, test-cases, and templates that are always substituted. Editors can add the new magic word [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#EXPECTUNUSEDTEMPLATE|<code dir="ltr"><nowiki>__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__</nowiki></code>]] to a template page to hide it from the listing. Thanks to Sophivorus and DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T184633] * Editors who use the New Topic tool on discussion pages, will [[phab:T334163|now be reminded]] to add a section header, which should help reduce the quantity of newcomers who add sections without a header. You can read more about that, and {{formatnum:28}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. * Last week, some Toolforge tools had occasional connection problems. The cause is still being investigated, but the problems have been resolved for now. [https://phabricator.wikimedia.org/T373243] * Translation administrators at multilingual wikis, when editing multiple translation units, can now easily mark which changes require updates to the translation. This is possible with the [[phab:T298852#10087288|new dropdown menu]]. '''Project updates''' * A new draft text of a policy discussing the use of Wikimedia's APIs [[m:Special:MyLanguage/API Policy Update 2024|has been published on Meta-Wiki]]. The draft text does not reflect a change in policy around the APIs; instead, it is an attempt to codify existing API rules. Comments, questions, and suggestions are welcome on [[m:Talk:API Policy Update 2024|the proposed update’s talk page]] until September 13 or until those discussions have concluded. '''Learn more''' * To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization.webm|Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization]] (25 mins) – about the above-mentioned Charts project. ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 3 - State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia.webm|State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia]] (90 mins) – about some of the language tools that support Wikimedia sites, such as [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content]]/[[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation|Section Translation]], [[mw:Special:MyLanguage/MinT|MinT]], and LanguageConverter; also the current state and future of languages onboarding. [https://phabricator.wikimedia.org/T368772] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:04, 3 sep. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27390268 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translations]] are available. '''Feature news''' * Starting this week, the standard [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will receive new colors that make them compatible in dark mode. This is the first of many changes to come as part of a major upgrade to syntax highlighting. You can learn more about what's to come on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365311][https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Editors of wikis using Wikidata will now be notified of only relevant Wikidata changes in their watchlist. This is because the Lua functions <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>entity:getSitelink()</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw.wikibase.getSitelink(qid)</code></bdi> will have their logic unified for tracking different aspects of sitelinks to reduce junk notifications from [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Projects/Watchlist Wikidata Sitelinks Tracking|inconsistent sitelinks tracking]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T295356] '''Project updates''' * Users of all Wikis will have access to Wikimedia sites as read-only for a few minutes on September 25, starting at 15:00 UTC. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962] * Contributors of [[phab:T363538#10123348|11 Wikipedias]], including English will have a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS</code></bdi> namespace added to their Wikipedias. This improvement ensures that links beginning with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS:</code></bdi> (usually shortcuts to the [[w:en:Wikipedia:Manual of Style|Manual of Style]]) are not broken by [[w:en:Mooré|Mooré]] Wikipedia (language code <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mos</code></bdi>). [https://phabricator.wikimedia.org/T363538] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:50, 9 sep. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27424457 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translations]] are available. '''Improvements and Maintenance''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Editors interested in templates can help by reading the latest Wishlist focus area, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template recall and discovery]], and share your feedback on the talkpage. This input helps the Community Tech team to decide the right technical approach to build. Everyone is also encouraged to continue adding [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|new wishes]]. * The new automated [[{{#special:NamespaceInfo}}]] page helps editors understand which [[mw:Special:MyLanguage/Help:Namespaces|namespaces]] exist on each wiki, and some details about how they are configured. Thanks to DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T263513] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|References Check]] is a feature that encourages editors to add a citation when they add a new paragraph to a Wikipedia article. For a short time, the corresponding tag "Edit Check (references) activated" was erroneously being applied to some edits outside of the main namespace. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T373692] * It is now possible for a wiki community to change the order in which a page’s categories are displayed on their wiki. By default, categories are displayed in the order they appear in the wikitext. Now, wikis with a consensus to do so can [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|request]] a configuration change to display them in alphabetical order. [https://phabricator.wikimedia.org/T373480] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool authors can now access ToolsDB's [[wikitech:Portal:Data Services#ToolsDB|public databases]] from both [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry|Quarry]] and [[wikitech:Superset|Superset]]. Those databases have always been accessible to every [[wikitech:Portal:Toolforge|Toolforge]] user, but they are now more broadly accessible, as Quarry can be accessed by anyone with a Wikimedia account. In addition, Quarry's internal database can now be [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry#Querying Quarry's own database|queried from Quarry itself]]. This database contains information about all queries that are being run and starred by users in Quarry. This information was already public through the web interface, but you can now query it using SQL. You can read more about that, and {{formatnum:20}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. * Any pages or tools that still use the very old CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw-message-box</code></bdi> need to be updated. These old classes will be removed next week or soon afterwards. Editors can use a [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-message-box&regex=1&namespaces=&title= global-search] to determine what needs to be changed. It is possible to use the newer <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>cdx-message</code></bdi> group of classes as a replacement (see [https://doc.wikimedia.org/codex/latest/components/demos/message.html#css-only-version the relevant Codex documentation], and [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Tech/Header&diff=prev&oldid=27449042 an example update]), but using locally defined onwiki classes would be best. [https://phabricator.wikimedia.org/T374499] '''Technical project updates''' * Next week, all Wikimedia wikis will be read-only for a few minutes. This will start on September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This maintenance process also targets other services.]] The previous switchover took 3 minutes, and the Site Reliability Engineering teams use many tools to make sure that this essential maintenance work happens as quickly as possible. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962] '''Tech in depth''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/August 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes details about: research about [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Hooks|hook]] handlers to help simplify development, research about performance improvements, work to improve the REST API for end-users, and more. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Auditorium Kyiv - Day 4 - Hackathon Showcase.webm|Hackathon Showcase]] (45 mins) - 19 short presentations by some of the Hackathon participants, describing some of the projects they worked on, such as automated testing of maintenance scripts, a video-cutting command line tool, and interface improvements for various tools. There are [[phab:T369234|more details and links available]] in the Phabricator task. ** [[c:File:Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem.webm|Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem]] (40 mins) - a roundtable discussion for tool-maintainers, users, and supporters of Toolforge about how to make the platform sustainable and how to evaluate the tools available there. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:00, 17 sep. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27460876 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only]] for a few minutes on Wednesday September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. Reading the wikis will not be interrupted, but editing will be paused. These twice-yearly processes allow WMF's site reliability engineering teams to remain prepared to keep the wikis functioning even in the event of a major interruption to one of our data centers. '''Updates for editors''' [[File:Add alt text from a halfsheet, with the article behind.png|thumb|A screenshot of the interface for the Alt Text suggested-edit feature]] * Editors who use the iOS Wikipedia app in Spanish, Portuguese, French, or Chinese, may see the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|Alt Text suggested-edit experiment]] after editing an article, or completing a suggested edit using "[[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project#Hypothesis 2 Add an Image Suggested Edit|Add an image]]". Alt-text helps people with visual impairments to read Wikipedia articles. The team aims to learn if adding alt-text to images is a task that editors can be successful with. Please share any feedback on [[mw:Talk:Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|the discussion page]]. * The Codex color palette has been updated with new and revised colors for the MediaWiki user interfaces. The [[mw:Special:MyLanguage/Design System Team/Color/Design documentation#Updates|most noticeable changes]] for editors include updates for: dark mode colors for Links and for quiet Buttons (progressive and destructive), visited Link colors for both light and dark modes, and background colors for system-messages in both light and dark modes. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] It is now possible to include clickable wikilinks and external links inside code blocks. This includes links that are used within <code><nowiki><syntaxhighlight></nowiki></code> tags and on code pages (JavaScript, CSS, Scribunto and Sanitized CSS). Uses of template syntax <code><nowiki>{{…}}</nowiki></code> are also linked to the template page. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T368166] * Two bugs were fixed in the [[m:Special:MyLanguage/Account vanishing|GlobalVanishRequest]] system by improving the logging and by removing an incorrect placeholder message. [https://phabricator.wikimedia.org/T370595][https://phabricator.wikimedia.org/T372223] * View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] From [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]]: ** The API now enables 5,000 on-demand API requests per month and twice-monthly HTML snapshots freely (gratis and libre). More information on the updates and also improvements to the software development kits (SDK) are explained on [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api/ the project's blog post]. While Wikimedia Enterprise APIs are designed for high-volume commercial reusers, this change enables many more community use-cases to be built on the service too. ** The Snapshot API (html dumps) have added beta Structured Contents endpoints ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/ blog post on that]) as well as released two beta datasets (English and French Wikipedia) from that endpoint to Hugging Face for public use and feedback ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/hugging-face-dataset/ blog post on that]). These pre-parsed data sets enable new options for researchers, developers, and data scientists to use and study the content. '''In depth''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The Wikidata Query Service (WDQS) is used to get answers to questions using the Wikidata data set. As Wikidata grows, we had to make a major architectural change so that WDQS could remain performant. As part of the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split project]], we have new SPARQL endpoints available for serving the "[https://query-scholarly.wikidata.org scholarly]" and "[https://query-main.wikidata.org main]" subgraphs of Wikidata. The [http://query.wikidata.org query.wikidata.org endpoint] will continue to serve the full Wikidata graph until March 2025. After this date, it will only serve the main graph. For more information, please see [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|the announcement on Wikidata]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:34, 23 sep. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27493779 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Readers of [[phab:T375401|42 more wikis]] can now use Dark Mode. If the option is not yet available for logged-out users of your wiki, this is likely because many templates do not yet display well in Dark Mode. Please use the [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ night-mode-checker tool] if you are interested in helping to reduce the number of issues. The [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations page]] provides guidance on this. Dark Mode is enabled on additional wikis once per month. * Editors using the 2010 wikitext editor as their default can access features from the 2017 wikitext editor by adding <code dir=ltr>?veaction=editsource</code> to the URL. If you would like to enable the 2017 wikitext editor as your default, it can be set in [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-newwikitext|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T239796] * For logged-out readers using the Vector 2022 skin, the "donate" link has been moved from a collapsible menu next to the content area into a more prominent top menu, next to "Create an account". This restores the link to the level of prominence it had in the Vector 2010 skin. [[mw:Readers/2024 Reader and Donor Experiences#Donor Experiences (Key Result WE 3.2 and the related hypotheses)|Learn more]] about the changes related to donor experiences. [https://phabricator.wikimedia.org/T373585] * The CampaignEvents extension provides tools for organizers to more easily manage events, communicate with participants, and promote their events on the wikis. The extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|enabled]] on Arabic Wikipedia, Igbo Wikipedia, Swahili Wikipedia, and Meta-Wiki. [[w:zh:Wikipedia:互助客栈/其他#引進CampaignEvents擴充功能|Chinese Wikipedia has decided]] to enable the extension, and discussions on the extension are in progress [[w:es:Wikipedia:Votaciones/2024/Sobre la política de Organizadores de Eventos|on Spanish Wikipedia]] and [[d:Wikidata:Project chat#Enabling the CampaignEvents Extention on Wikidata|on Wikidata]]. To learn how to enable the extension on your wiki, you can visit [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|the CampaignEvents page on Meta-Wiki]]. * View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers with an account on Wikitech-wiki should [[wikitech:Wikitech/SUL-migration|check if any action is required]] for their accounts. The wiki is being changed to use the single-user-login (SUL) system, and other configuration changes. This change will help reduce the overall complexity for the weekly software updates across all our wikis. '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|server switch]] was completed successfully last week with a read-only time of [[wikitech:Switch Datacenter#Past Switches|only 2 minutes 46 seconds]]. This periodic process makes sure that engineers can switch data centers and keep all of the wikis available for readers, even if there are major technical issues. It also gives engineers a chance to do maintenance and upgrades on systems that normally run 24 hours a day, and often helps to reveal weaknesses in the infrastructure. The process involves dozens of software services and hundreds of hardware servers, and requires multiple teams working together. Work over the past few years has reduced the time from 17 minutes down to 2–3 minutes. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/66ZW7B2MG63AESQVTXDIFQBDBS766JGW/] '''Meetings and events''' * October 4–6: [[m:Special:MyLanguage/WikiIndaba conference 2024|WikiIndaba Conference's Hackathon]] in Johannesburg, South Africa * November 4–6: [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] in Vienna, Austria '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:17, 30 sep. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27530062 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Communities can now request installation of [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator|Automoderator]] on their wiki. Automoderator is an automated anti-vandalism tool that reverts bad edits based on scores from the new "Revert Risk" machine learning model. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AutoModerator/Deploying|read details about the necessary steps]] for installation and configuration. [https://phabricator.wikimedia.org/T336934] '''Updates for editors''' * Translators in wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|the mobile experience of Content Translation is available]], can now customize their articles suggestion list from 41 filtering options when using the tool. This topic-based article suggestion feature makes it easy for translators to self-discover relevant articles based on their area of interest and translate them. You can [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&active-list=suggestions try it with your mobile device]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368422] * View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * It is now possible for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><syntaxhighlight></nowiki></code></bdi> code blocks to offer readers a "Copy" button if the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>copy=1</nowiki></code></bdi> attribute is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight#copy|set on the tag]]. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T40932] * Customized copyright footer messages on all wikis will be updated. The new versions will use wikitext markup instead of requiring editing raw HTML. [https://phabricator.wikimedia.org/T375789] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this month, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] will be rolled out on several pilot wikis. The final list of the wikis will be published in the second half of the month. If you maintain any tools, bots, or gadgets on [[phab:T376499|these 11 wikis]], and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Rate limiting has been enabled for the code review tools [[Wikitech:Gerrit|Gerrit]] and [[Wikitech:GitLab|GitLab]] to address ongoing issues caused by malicious traffic and scraping. Clients that open too many concurrent connections will be restricted for a few minutes. This rate limiting is managed through [[Wikitech:nftables|nftables]] firewall rules. For more details, see Wikitech's pages on [[Wikitech:Firewall#Throttling with nftables|Firewall]], [[Wikitech:GitLab/Abuse and rate limiting|GitLab limits]] and [[Wikitech:Gerrit/Operations#Throttling IPs|Gerrit operations]]. * Five new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q49224|Komering]] ([[w:kge:|<code>w:kge:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374813] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36096|Mooré]] ([[m:mos:|<code>m:mos:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374641] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[wikt:mad:|<code>wikt:mad:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374968] ** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q2501174|Gorontalo]] ([[q:gor:|<code>q:gor:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375088] ** a {{int:project-localized-name-group-wikinews}} in [[d:Q56482|Shan]] ([[n:shn:|<code>n:shn:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375430] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:40, 7 okt. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27557422 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Structured Discussion extension (also known as Flow) is starting to be removed. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|A first set of wikis]] are being contacted. These wikis are invited to stop using Flow, and to move all Flow boards to sub-pages, as archives. At these wikis, a script will move all Flow pages that aren't a sub-page to a sub-page automatically, starting on 22 October 2024. On 28 October 2024, all Flow boards at these wikis will be set in read-only mode. [https://www.mediawiki.org/wiki/Structured_Discussions/Deprecation][https://phabricator.wikimedia.org/T370722] * WMF's Search Platform team is working on making it easier for readers to perform text searches in their language. A [[phab:T332342|change last week]] on over 30 languages makes it easier to find words with accents and other diacritics. This applies to both full-text search and to types of advanced search such as the <bdi lang="en" dir="ltr">''hastemplate''</bdi> and <bdi lang="en" dir="ltr">''incategory''</bdi> keywords. More technical details (including a few other minor search upgrades) are available. [https://www.mediawiki.org/wiki/User:TJones_%28WMF%29/Notes/Language_Analyzer_Harmonization_Notes#ASCII-folding/ICU-folding_%28T332342%29] * View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|EditCheck]] was installed at Russian Wikipedia, and fixes were made for some missing user interface styles. '''Updates for technical contributors''' * Editors who use the Toolforge tool [[toolforge:copyvios|Earwig's Copyright Violation Detector]] will now be required to log in with their Wikimedia account before running checks using the "search engine" option. This change is needed to help prevent external bots from misusing the system. Thanks to Chlod for these improvements. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia_talk:New_pages_patrol/Reviewers#Authentication_is_now_required_for_search_engine_checks_on_Earwig's_Copyvio_Tool] * [[m:Special:MyLanguage/Phabricator|Phabricator]] users can create tickets and add comments on existing tickets via Email again. [[mw:Special:MyLanguage/Phabricator/Help#Using email|Sending email to Phabricator]] has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356077] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Some HTML elements in the interface are now wrapped with a <code><nowiki><bdi></nowiki></code> element, to make our HTML output more aligned with Web standards. More changes like this will be coming in future weeks. This change might break some tools that rely on the previous HTML structure of the interface. Note that relying on the HTML structure of the interface is [[mw:Special:MyLanguage/Stable interface policy/Frontend#What is not stable?|not recommended]] and might break at any time. [https://phabricator.wikimedia.org/T375975] '''In depth''' * The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/September 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes: updates on Wikimedia's authentication system, research to simplify feature development in the MediaWiki platform, updates on Parser Unification and MathML rollout, and more. * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/October|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition include: research about improving topic suggestions related to countries, improvements to PHPUnit tests, and more. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:19, 14 okt. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27597254 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Mobile Apps team has released an [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh#Phase 1: Creating a user Profile Menu (T373714)|update]] to the iOS app's navigation, and it is now available in the latest App store version. The team added a new Profile menu that allows for easy access to editor features like Notifications and Watchlist from the Article view, and brings the "Donate" button into a more accessible place for users who are reading an article. This is the first phase of a larger planned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh|navigation refresh]] to help the iOS app transition from a primarily reader-focused app, to an app that fully supports reading and editing. The Wikimedia Foundation has added more editing features and support for on-wiki communication based on volunteer requests in recent years. [[File:IOS App Navigation refresh first phase 05.png|thumb|iOS Wikipedia App's profile menu and contents]] '''Updates for editors''' * Wikipedia readers can now download a browser extension to experiment with some early ideas on potential features that recommend articles for further reading, automatically summarize articles, and improve search functionality. For more details and to stay updated, check out the Web team's [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments|Content Discovery Experiments page]] and [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Web team's projects|subscribe to their newsletter]]. * Later this month, logged-out editors of [[phab:T376499|these 12 wikis]] will start to have [[mw:Special:Mylanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] created. The list may slightly change - some wikis may be removed but none will be added. Temporary account is a new [[mw:Special:MyLanguage/User account types|type of user account]]. It enhances the logged-out editors' privacy and makes it easier for community members to communicate with them. If you maintain any tools, bots, or gadgets on these 12 wikis, and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]]. Read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|deployment plan across all wikis]]. * View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[w:nr:Main Page|South Ndebele]], [[w:rsk:Главни бок|Pannonian Rusyn]], [[w:ann:Uwu|Obolo]], [[w:iba:Lambar Keterubah|Iban]] and [[w:tdd:ᥞᥨᥝᥴ ᥘᥣᥲ ᥖᥥᥰ|Tai Nüa]] Wikipedia languages were created last week. [https://www.wikidata.org/wiki/Q36785][https://www.wikidata.org/wiki/Q35660][https://www.wikidata.org/wiki/Q36614][https://www.wikidata.org/wiki/Q33424][https://www.wikidata.org/wiki/Q36556] * It is now possible to create functions on Wikifunctions using Wikidata lexemes, through the new [[f:Z6005|Wikidata lexeme type]] launched last week. When you go to one of these functions, the user interface provides a lexeme selector that helps you pick a lexeme from Wikidata that matches the word you type. After hitting run, your selected lexeme is retrieved from Wikidata, transformed into a Wikidata lexeme type, and passed into the selected function. Read more about this in [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2024-10-17#Function of the Week: select representation from lexeme|the latest Wikifunctions newsletter]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Users of the Wikimedia sites can now format dates more easily in different languages with the new <code dir="ltr">{{[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef|#timef]]:…}}</code> parser function. For example, <code dir="ltr"><nowiki>{{#timef:now|date|en}}</nowiki></code> will show as "<bdi lang="en" dir="ltr">{{#timef:now|date|en}}</bdi>". Previously, <code dir="ltr"><nowiki>{{#time:…}}</nowiki></code> could be used to format dates, but this required knowledge of the order of the time and date components and their intervening punctuation. <code dir="ltr">#timef</code> (or <code dir="ltr">#timefl</code> for local time) provides access to the standard date formats that MediaWiki uses in its user interface. This may help to simplify some templates on multi-lingual wikis like Commons and Meta. [https://phabricator.wikimedia.org/T223772][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Commons and Meta users can now efficiently [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Localization|retrieve the user's language]] using <code dir="ltr"><nowiki>{{USERLANGUAGE}}</nowiki></code> instead of using <code dir="ltr"><nowiki>{{int:lang}}</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T4085] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Tech Advisory Council]] (PTAC) now has its pilot members with representation across Africa, Asia, Europe, North America and South America. They will work to address the [[Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives/Technology Council|Movement Strategy's Technology Council]] initiative of having a co-defined and more resilient technological platform. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy/Initiatives/Technology_Council] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/32|Growth newsletter]] is available. It includes: an upcoming Newcomer Homepage Community Updates module, new Community Configuration options, and details on new projects. * The Wikimedia Foundation is [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Security Team#CNA Partnership|now an official partner of the CVE program]], which is an international effort to catalog publicly disclosed cybersecurity vulnerabilities. This partnership will allow the Security Team to instantly publish [[w:en:Common Vulnerabilities and Exposures|common vulnerabilities and exposures]] (CVE) records that are affecting MediaWiki core, extensions, and skins, along with any other code the Foundation is a steward of. * The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]] is now [[m:Community Wishlist/Updates#October 16, 2024: Conversations Made Easier: Machine-Translated Wishes Are Here!|testing machine translations]] for Wishlist content. Volunteers can now read machine-translated versions of wishes and dive into discussions even before translators arrive to translate content. '''Meetings and events''' * 24 October - Wiki Education Speaker Series Webinar - [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/N4XTB4G55BUY3M3PNGUAKQWJ7A4UOPAK/ Open Source Tech: Building the Wiki Education Dashboard], featuring Wikimedia interns and a Web developer in the panel. * 20–22 December 2024 - [[m:Special:MyLanguage/Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024|Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024]] in Odisha, India. A hackathon for community members, including developers, designers and content editors, to build technical solutions that improve contributors' experiences. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:50, 21 okt. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27634672 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Later in November, the Charts extension will be deployed to the test wikis in order to help identify and fix any issue. A security review is underway to then enable deployment to pilot wikis for broader testing. You can read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates#October 2024: Working towards production deployment|the October project update]] and see the [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Charts latest documentation and examples on Beta Wikipedia]. * View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[w:en:PediaPress|Pediapress.com]], an external service that creates books from Wikipedia, can now use [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Maps|Wikimedia Maps]] to include existing pre-rendered infobox map images in their printed books on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T375761] '''Updates for technical contributors''' * Wikis can use [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|the Guided Tour extension]] to help newcomers understand how to edit. The Guided Tours extension now works with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Dark mode|dark mode]]. Guided Tour maintainers can check their tours to see that nothing looks odd. They can also set <code>emitTransitionOnStep</code> to <code>true</code> to fix an old bug. They can use the new flag <code>allowAutomaticBack</code> to avoid back-buttons they don't want. [https://phabricator.wikimedia.org/T73927#10241528] * Administrators in the Wikimedia projects who use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Nuke|Nuke Extension]] will notice that mass deletions done with this tool have the "Nuke" tag. This change will make reviewing and analyzing deletions performed with the tool easier. [https://phabricator.wikimedia.org/T366068] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:54, 28 okt. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27668811 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Stewards can now make [[m:Special:MyLanguage/Global blocks|global account blocks]] cause global [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblocks]]. This will assist stewards in preventing abuse from users who have been globally blocked. This includes preventing globally blocked temporary accounts from exiting their session or switching browsers to make subsequent edits for 24 hours. Previously, temporary accounts could exit their current session or switch browsers to continue editing. This is an anti-abuse tool improvement for the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project. You can read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|progress on key features for temporary accounts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368949] * Wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]] can now use the [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Event list#October 29, 2024: Collaboration List launched|Collaboration List]] feature. This list provides a new, easy way for contributors to learn about WikiProjects on their wikis. Thanks to the Campaign team for this work that is part of [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product %26 Technology OKRs#WE KRs|the 2024/25 annual plan]]. If you are interested in bringing the CampaignEvents extension to your wiki, you can [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|follow these steps]] or you can reach out to User:Udehb-WMF for help. * The text color for red links will be slightly changed later this week to improve their contrast in light mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T370446] * View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, on multilingual wikis, users [[phab:T216368|can now]] hide translations from the WhatLinksHere special page. '''Updates for technical contributors''' * XML [[m:Special:MyLanguage/Data dumps|data dumps]] have been temporarily paused whilst a bug is investigated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/message/BXWJDPO5QI2QMBCY7HO36ELDCRO6HRM4/] '''In depth''' * Temporary Accounts have been deployed to six wikis; thanks to the Trust and Safety Product team for [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|this work]], you can read about [[phab:T340001|the deployment plans]]. Beginning next week, Temporary Accounts will also be enabled on [[phab:T378336|seven other projects]]. If you are active on these wikis and need help migrating your tools, please reach out to [[m:User:Udehb-WMF|User:Udehb-WMF]] for assistance. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/October|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New languages supported in translatewiki or in MediaWiki; New keyboard input methods for some languages; details about recent and upcoming meetings, and more. '''Meetings and events''' * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] is happening in Vienna, Austria and online from 4 to 6 November 2024. The conference will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:48, 4 nov. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27693917 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-46</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * On wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Translate|Translate extension]] enabled, users will notice that the FuzzyBot will now automatically create translated versions of categories used on translated pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T285463] * View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the submitted task to use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SecurePoll|SecurePoll extension]] for English Wikipedia's special [[w:en:Wikipedia:Administrator elections|administrator election]] was resolved on time. [https://phabricator.wikimedia.org/T371454] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] In <code dir="ltr">[[mw:MediaWiki_1.44/wmf.2|1.44.0-wmf-2]]</code>, the logic of Wikibase function <code>getAllStatements</code> changed to behave like <code>getBestStatements</code>. Invoking the function now returns a copy of values which are immutable. [https://phabricator.wikimedia.org/T270851] * [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. The API will be rerouting some page content endpoints from RESTbase to the newer [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST API]] endpoints. The [[phab:T374683|impacted endpoints]] include getting page/revision metadata and rendered HTML content. These changes will be available on testwiki later this week, with other projects to follow. This change should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints should verify behavior on testwiki, and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]]. '''In depth''' * Admins and users of the Wikimedia projects [[mw:Special:MyLanguage/Moderator_Tools/Automoderator#Usage|where Automoderator is enabled]] can now monitor and evaluate important metrics related to Automoderator's actions. [https://superset.wmcloud.org/superset/dashboard/unified-automoderator-activity-dashboard/ This Superset dashboard] calculates and aggregates metrics about Automoderator's behaviour on the projects in which it is deployed. Thanks to the Moderator Tools team for this Dashboard; you can visit [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator/Unified Activity Dashboard|the documentation page]] for more information about this work. [https://phabricator.wikimedia.org/T369488] '''Meetings and events''' * 21 November 2024 ([[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] & [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]) - [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Community call]] with Wikimedia Commons volunteers and stakeholders to help prioritize support efforts for 2025-2026 Fiscal Year. The theme of this call is how content should be organised on Wikimedia Commons. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:05, 12 nov. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27732268 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-47</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Users of Wikimedia sites will now be warned when they create a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects|redirect]] to a page that doesn't exist. This will reduce the number of broken redirects to red links in our projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T326057] * View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot/Overview|Pywikibot]], which automates work on MediaWiki sites, was upgraded to 9.5.0 on Toolforge. [https://phabricator.wikimedia.org/T378676] '''Updates for technical contributors''' * On wikis that use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs extension]], pages created or moved by users with the appropriate permissions are marked as flagged automatically. This feature has not been working recently, and changes fixing it should be deployed this week. Thanks to Daniel and Wargo for working on this. [https://phabricator.wikimedia.org/T379218][https://phabricator.wikimedia.org/T368380] '''In depth''' * There is a new [https://diff.wikimedia.org/2024/11/05/say-hi-to-temporary-accounts-easier-collaboration-with-logged-out-editors-with-better-privacy-protection Diff post] about Temporary Accounts, available in more than 15 languages. Read it to learn about what Temporary Accounts are, their impact on different groups of users, and the plan to introduce the change on all wikis. '''Meetings and events''' * Technical volunteers can now register for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which will take place in Istanbul, Turkey. [https://pretix.eu/wikimedia/hackathon2025/ Application for travel and accommodation scholarships] is open from '''November 12 to December 10 2024'''. The registration for the event will close in mid-April 2025. The Wikimedia Hackathon is an annual gathering that unites the global technical community to collaborate on existing projects and explore new ideas. * Join the [[C:Special:MyLanguage/Commons:WMF%20support%20for%20Commons/Commons%20community%20calls|Wikimedia Commons community calls]] this week to help prioritize support for Commons which will be planned for 2025–2026. The theme will be how content should be organised on Wikimedia Commons. This is an opportunity for volunteers who work on different things to come together and talk about what matters for the future of the project. The calls will take place '''November 21, 2024, [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]'''. * A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place '''November 29, 16:00 UTC''' to discuss updates and technical problem-solving. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:58, 19 nov. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27806858 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-48</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new version of the standard wikitext editor-mode [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will be available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] later this week. This brings many new features and bug fixes, including right-to-left support, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Template folding|template folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and an improved search panel. You can learn more on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]]. * The 2010 wikitext editor now supports common keyboard shortcuts such <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>B</code></bdi> for bold and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>I</code></bdi> for italics. A full [[mw:Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|list of all six shortcuts]] is available. Thanks to SD0001 for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T62928] * Starting November 28, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: <bdi>bswiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>elwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>euwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>fawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>fiwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikiquote</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikisource</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikiversity</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikivoyage</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>idwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>lvwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>plwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>ptwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>urwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>viwikisource</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>zhwikisource</bdi>. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a user creating a new AbuseFilter can now only set the filter to "protected" [[phab:T377765|if it includes a protected variable]]. '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]], which can be used in JavaScript, CSS, JSON, and Lua pages, [[phab:T377663|now offers]] live autocompletion. Thanks to SD0001 for this improvement. The feature can be temporarily disabled on a page by pressing <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>,</code></bdi> and un-selecting "<bdi lang="en" dir="ltr">Live Autocompletion</bdi>". * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool-maintainers who use the Graphite system for tracking metrics, need to migrate to the newer Prometheus system. They can check [https://grafana.wikimedia.org/d/K6DEOo5Ik/grafana-graphite-datasource-utilization?orgId=1 this dashboard] and the list in the Description of the [[phab:T350592|task T350592]] to see if their tools are listed, and they should claim metrics and dashboards connected to their tools. They can then disable or migrate all existing metrics by following the instructions in the task. The Graphite service will become read-only in April. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/KLUV4IOLRYXPQFWD6WKKJUHMWE77BMSZ/] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/NewPP parser report|New PreProcessor parser performance report]] has been fixed to give an accurate count for the number of Wikibase entities accessed. It had previously been resetting after 400 entities. [https://phabricator.wikimedia.org/T279069] '''Meetings and events''' * A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place November 29 at [https://zonestamp.toolforge.org/1732896000 16:00 UTC]. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Mooré Wikipedia, the language support track at [[m:Wiki Indaba|Wiki Indaba]], and a report from the Wayuunaiki community on their experiences with the Incubator and as a new community over the last 3 years. This meeting will be in English and will also have Spanish interpretation. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:40, 25 nov. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27847039 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-49</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Two new parser functions were added this week. The <code dir="ltr"><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interwikilink|#interwikilink]]<nowiki>}}</nowiki></code> function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interwiki links|interwiki link]] and the <code dir="ltr"><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interlanguagelink|#interlanguagelink]]<nowiki>}}</nowiki></code> function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interlanguage links|interlanguage link]]. These parser functions are useful on wikis where namespaces conflict with interwiki prefixes. For example, links beginning with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS:</code></bdi> on English Wikipedia [[phab:T363538|conflict with the <code>mos</code> language code prefix of Mooré Wikipedia]]. * Starting this week, Wikimedia wikis no longer support connections using old RSA-based HTTPS certificates, specifically rsa-2048. This change is to improve security for all users. Some older, unsupported browser or smartphone devices will be unable to connect; Instead, they will display a connectivity error. See the [[wikitech:HTTPS/Browser_Recommendations|HTTPS Browser Recommendations page]] for more-detailed information. All modern operating systems and browsers are always able to reach Wikimedia projects. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CTYEHVNSXUD3NFAAMG3BLZVTVQWJXJAH/] * Starting December 16, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: <bdi>arwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>cawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>mediawikiwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>orwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wawiktionary</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wikidatawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>zhwiki</bdi>. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T380910] * This month the Chart extension was deployed to production and is now available on Commons and Testwiki. With the security review complete, pilot wiki deployment is expected to start in the first week of December. You can see a working version [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details. * View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug with the "Download as PDF" system was fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T376438] '''Updates for technical contributors''' * In late February, temporary accounts will be rolled out on at least 10 large wikis. This deployment will have a significant effect on the community-maintained code. This is about Toolforge tools, bots, gadgets, and user scripts that use IP address data or that are available for logged-out users. The Trust and Safety Product team wants to identify this code, monitor it, and assist in updating it ahead of the deployment to minimize disruption to workflows. The team asks technical editors and volunteer developers to help identify such tools by adding them to [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/Impacted tools|this list]]. In addition, review the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|updated documentation]] to learn how to adjust the tools. Join the discussions on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|project talk page]] or in the [[discord:channels/221049808784326656/1227616742340034722|dedicated thread]] on the [[w:Wikipedia:Discord|Wikimedia Community Discord server (in English)]] for support and to share feedback. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:21, 2 dec. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27873992 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-50</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Technical documentation contributors can find updated resources, and new ways to connect with each other and the Wikimedia Technical Documentation Team, at the [[mw:Special:MyLanguage/Documentation|Documentation hub]] on MediaWiki.org. This page links to: resources for writing and improving documentation, a new <bdi lang="zxx" dir="ltr">#wikimedia-techdocs</bdi> IRC channel on libera.chat, a listing of past and upcoming documentation events, and ways to request a documentation consultation or review. If you have any feedback or ideas for improvements to the documentation ecosystem, please [[mw:Wikimedia Technical Documentation Team#Contact us|contact the Technical Documentation Team]]. '''Updates for editors''' [[File:Edit Check on Desktop.png|thumb|Layout change for the Edit Check feature]] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] will be relocated to a sidebar on desktop. Edit check is the feature for new editors to help them follow policies and guidelines. This layout change creates space to present people with [[mw:Edit check#1 November 2024|new Checks]] that appear ''while'' they are typing. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#Reference Check A/B Test|initial results]] show newcomers encountering Edit Check are 2.2 times more likely to publish a new content edit that includes a reference and is not reverted. * The Chart extension, which enables editors to create data visualizations, was successfully made available on MediaWiki.org and three pilot wikis (Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedias). You can see a working examples [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details. * Translators in wikis where the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|mobile experience of Content Translation is available]], can now discover articles in Wikiproject campaigns of their interest from the "[https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=specialcx&filter-type=automatic&filter-id=collections&active-list=suggestions&from=es&to=en All collection]" category in the articles suggestion feature. Wikiproject Campaign organizers can use this feature, to help translators to discover articles of interest, by adding the <code dir=ltr><nowiki><page-collection> </page-collection></nowiki></code> tag to their campaign article list page on Meta-wiki. This will make those articles discoverable in the Content Translation tool. For more detailed information on how to use the tool and tag, please refer to [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists/How to use the features|the step-by-step guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378958] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, now has a [[phab:T376379#10310998|multiselect filter for namespace selection]]. This enables users to select multiple specific namespaces, instead of only one or all, when fetching pages for deletion. * The Nuke feature also now [[phab:T364225#10371365|provides links]] to the userpage of the user whose pages were deleted, and to the pages which were not selected for deletion, after page deletions are queued. This enables easier follow-up admin-actions. Thanks to Chlod and the Moderator Tools team for both of these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T364225#10371365] * The Editing Team is working on making it easier to populate citations from archive.org using the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|Citoid]] tool, the auto-filled citation generator. They are asking communities to add two parameters preemptively, <code dir=ltr>archiveUrl</code> and <code dir=ltr>archiveDate</code>, within the TemplateData for each citation template using Citoid. You can see an [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACite_web%2Fdoc&diff=1261320172&oldid=1260788022 example of a change in a template], and a [https://global-search.toolforge.org/?namespaces=10&q=%5C%22citoid%5C%22%3A%20%5C%7B&regex=1&title= list of all relevant templates]. [https://phabricator.wikimedia.org/T374831] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9240|Indonesian]] ([[voy:id:|<code>voy:id:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T380726] * Last week, all wikis had problems serving pages to logged-in users and some logged-out users for 30–45 minutes. This was caused by a database problem, and investigation is ongoing. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/3g2ckc7bp6l9] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add Link]] feature has been fixed. Previously, the list of sections which are excluded from Add Link was partially ignored in certain cases. [https://phabricator.wikimedia.org/T380455][https://phabricator.wikimedia.org/T380329] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, now has an early-stage [[gitiles:design/codex-php|implementation in PHP]]. It is available for general use in MediaWiki extensions and Toolforge apps through [https://packagist.org/packages/wikimedia/codex Composer], with use in MediaWiki core coming soon. More information is available in [[wmdoc:design-codex-php/main/index.html|the documentation]]. Thanks to Doğu for the inspiration and many contributions to the library. [https://phabricator.wikimedia.org/T379662] * [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. On December 4, the MediaWiki Interfaces team began rerouting page/revision metadata and rendered HTML content endpoints on [[testwiki:|testwiki]] from RESTbase to comparable MediaWiki REST API endpoints. The team encourages active users of these endpoints to verify their tool's behavior on testwiki and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]] before the end of the year, as they intend to roll out the same change across all Wikimedia projects in early January. These changes are part of the work to replace the outdated [[mw:RESTBase/deprecation|RESTBase]] system. * The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/986172 2024 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 3 January 2025, and has an associated [[foundation:Legal:Developer Satisfaction Survey 2024 Privacy Statement|privacy statement]]. * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Meetings and events''' * The next meeting in the series of [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation discussions with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Event:Commons community discussion - 12 December 2024 08:00 UTC|December 12 at 8:00 UTC]] and [[m:Event:Commons community discussion - 12_December 2024 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is new media and new contributors. Contributors from all wikis are welcome to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:14, 9 dec. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27919424 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-51</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Interested in improving event management on your home wiki? The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents extension]] offers organizers features like event registration management, event/wikiproject promotion, finding potential participants, and more - all directly on-wiki. If you are an organizer or think your community would benefit from this extension, start a discussion to enable it on your wiki today. To learn more about how to enable this extension on your wiki, visit the [[m:CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|deployment status page]]. '''Updates for editors''' * Users of the iOS Wikipedia App in Italy and Mexico on the Italian, Spanish, and English Wikipedias, can see a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review|personalized Year in Review]] with insights based on their reading and editing history. * Users of the Android Wikipedia App in Sub-Saharan Africa and South Asia can see the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Rabbit Holes|Rabbit Holes]] feature. This feature shows a suggested search term in the Search bar based on the current article being viewed, and a suggested reading list generated from the user’s last two visited articles. * The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|global reminder bot]] is now active and running on nearly 800 wikis. This service reminds most users holding temporary rights when they are about to expire, so that they can renew should they want to. See [[m:Global reminder bot/Technical details|the technical details page]] for more information. * The next issue of Tech News will be sent out on 13 January 2025 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was [[phab:T374988|fixed]] in the Android Wikipedia App which had caused translatable SVG images to show the wrong language when they were tapped. '''Updates for technical contributors''' * There is no new MediaWiki version next week. The next deployments will start on 14 January. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar/2025] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:23, 16 dec. 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27942374 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Single User Login system is being updated over the next few months. This is the system which allows users to fill out the login form on one Wikimedia site and get logged in on all others at the same time. It needs to be updated because of the ways that browsers are increasingly restricting cross-domain cookies. To accommodate these restrictions, login and account creation pages will move to a central domain, but it will still appear to the user as if they are on the originating wiki. The updated code will be enabled this week for users on test wikis. This change is planned to roll out to all users during February and March. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and a timeline. '''Updates for editors''' * On wikis with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments|PageAssessments]] installed, you can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments#Search|filter search results]] to pages in a given WikiProject by using the <code dir=ltr>inproject:</code> keyword. (These wikis: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwikivoyage/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-huwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}) [https://phabricator.wikimedia.org/T378868] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34129|Tigre]] ([[w:tig:|<code>w:tig:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T381377] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with updating a user's edit-count after making a rollback edit, which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382592] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia REST API users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. Starting the week of January 13, we will begin rerouting [[phab:T374683|some page content endpoints]] from RESTbase to the newer MediaWiki REST API endpoints for all wiki projects. This change was previously available on testwiki and should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints may raise issues directly to the [[phab:project/view/6931/|MediaWiki Interfaces Team]] in Phabricator if they arise. * Toolforge tool maintainers can now share their feedback on Toolforge UI, an initiative to provide a web platform that allows creating and managing Toolforge tools through a graphic interface, in addition to existing command-line workflows. This project aims to streamline active maintainers’ tasks, as well as make registration and deployment processes more accessible for new tool creators. The initiative is still at a very early stage, and the Cloud Services team is in the process of collecting feedback from the Toolforge community to help shape the solution to their needs. [[wikitech:Wikimedia Cloud Services team/EnhancementProposals/Toolforge UI|Read more and share your thoughts about Toolforge UI]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] For tool and library developers who use the OAuth system: The identity endpoint used for [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user|OAuth 1]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user 2|OAuth 2]] returned a JSON object with an integer in its <code>sub</code> field, which was incorrect (the field must always be a string). This has been fixed; the fix will be deployed to Wikimedia wikis on the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T382139] * Many wikis currently use [[:mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|Cite CSS]] to render custom footnote markers in Parsoid output. Starting January 20 these rules will be disabled, but the developers ask you to ''not'' clean up your <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Common.css]]</bdi> until February 20 to avoid issues during the migration. Your wikis might experience some small changes to footnote markers in Visual Editor and when using experimental Parsoid read mode, but if there are changes these are expected to bring the rendering in line with the legacy parser output. [https://phabricator.wikimedia.org/T370027] '''Meetings and events''' * The next meeting in the series of [[c:Special:MyLanguage/Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation Community Conversations with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 08:00 UTC|January 15 at 8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is defining the priorities in tool investment for Commons. Contributors from all wikis, especially users who are maintaining tools for Commons, are welcome to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:40, 14 jan. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28048614 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators can mass-delete multiple pages created by a user or IP address using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Extension:Nuke]]. It previously only allowed deletion of pages created in the last 30 days. It can now delete pages from the last 90 days, provided it is targeting a specific user or IP address. [https://phabricator.wikimedia.org/T380846] * On [[phab:P72148|wikis that use]] the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Patrolled edits|Patrolled edits]] feature, when the rollback feature is used to revert an unpatrolled page revision, that revision will now be marked as "manually patrolled" instead of "autopatrolled", which is more accurate. Some editors that use [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Filtering|filters]] on Recent Changes may need to update their filter settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T302140] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Visual Editor's "Insert link" feature did not always suggest existing pages properly when an editor started typing, which has now been [[phab:T383497|fixed]]. '''Updates for technical contributors''' * The Structured Discussion extension (also known as Flow) is being progressively removed from the wikis. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|The last group of wikis]] ({{int:project-localized-name-cawikiquote/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwikimedia/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwikibooks/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewikimedia/en}}) will soon be contacted. If you have questions about this process, please ping [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] at your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T380912] * The latest quarterly [[mw:Technical_Community_Newsletter/2025/January|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: updates about services from the Data Platform Engineering teams, information about Codex from the Design System team, and more. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:35, 21 jan. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28129769 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Patrollers and admins - what information or context about edits or users could help you to make patroller or admin decisions more quickly or easily? The Wikimedia Foundation wants to hear from you to help guide its upcoming annual plan. Please consider sharing your thoughts on this and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|13 other questions]] to shape the technical direction for next year. '''Updates for editors''' * iOS Wikipedia App users worldwide can now access a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review/How your data is used|personalized Year in Review]] feature, which provides insights based on their reading and editing history on Wikipedia. This project is part of a broader effort to help welcome new readers as they discover and interact with encyclopedic content. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Edit patrollers now have a new feature available that can highlight potentially problematic new pages. When a page is created with the same title as a page which was previously deleted, a tag ('Recreated') will now be added, which users can filter for in [[{{#special:RecentChanges}}]] and [[{{#special:NewPages}}]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T56145] * Later this week, there will be a new warning for editors if they attempt to create a redirect that links to another redirect (a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects#Double redirects|double redirect]]). The feature will recommend that they link directly to the second redirect's target page. Thanks to the user SomeRandomDeveloper for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T326056] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia wikis allow [[w:en:WebAuthn|WebAuthn]]-based second factor checks (such as hardware tokens) during login, but the feature is [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Fix security key (WebAuthn) support|fragile]] and has very few users. The MediaWiki Platform team is temporarily disabling adding new WebAuthn keys, to avoid interfering with the rollout of [[mw:MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3]] (single user login version 3). Existing keys are unaffected. [https://phabricator.wikimedia.org/T378402] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * For developers that use the [[wikitech:Data Platform/Data Lake/Edits/MediaWiki history dumps|MediaWiki History dumps]]: The Data Platform Engineering team has added a couple of new fields to these dumps, to support the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] initiative. If you maintain software that reads those dumps, please review your code and the updated documentation, since the order of the fields in the row will change. There will also be one field rename: in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki_user_history</code></bdi> dump, the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>anonymous</code></bdi> field will be renamed to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>is_anonymous</code></bdi>. The changes will take effect with the next release of the dumps in February. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LKMFDS62TXGDN6L56F4ABXYLN7CSCQDI/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:13, 27 jan. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28149374 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors who use the "Special characters" editing-toolbar menu can now see the 32 special characters you have used most recently, across editing sessions on that wiki. This change should help make it easier to find the characters you use most often. The feature is in both the 2010 wikitext editor and VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T110722] * Editors using the 2010 wikitext editor can now create sublists with correct indentation by selecting the line(s) you want to indent and then clicking the toolbar buttons.[https://phabricator.wikimedia.org/T380438] You can now also insert <code><nowiki><code></nowiki></code> tags using a new toolbar button.[https://phabricator.wikimedia.org/T383010] Thanks to user stjn for these improvements. * Help is needed to ensure the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]] works properly on each wiki. ** (1) Administrators should update the local versions of the page <code dir=ltr>MediaWiki:Citoid-template-type-map.json</code> to include entries for <code dir=ltr>preprint</code>, <code dir=ltr>standard</code>, and <code dir=ltr>dataset</code>; Here are example diffs to replicate [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&diff=1189164774&oldid=1165783565 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&diff=1270832208&oldid=1270828390 for 'standard' and 'dataset']. ** (2.1) If the citoid map in the citation template used for these types of references is missing, [[mediawikiwiki:Citoid/Enabling Citoid on your wiki#Step 2.a: Create a 'citoid' maps value for each citation template|one will need to be added]]. (2.2) If the citoid map does exist, the TemplateData will need to be updated to include new field names. Here are example updates [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&diff=1270829051&oldid=1262470053 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&diff=1270831369&oldid=1270829480 for 'standard' and 'dataset']. The new fields that may need to be supported are <code dir=ltr>archiveID</code>, <code dir=ltr>identifier</code>, <code dir=ltr>repository</code>, <code dir=ltr>organization</code>, <code dir=ltr>repositoryLocation</code>, <code dir=ltr>committee</code>, and <code dir=ltr>versionNumber</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T383666] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q15637215|Central Kanuri]] ([[w:knc:|<code>w:knc:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T385181] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Help:Extension:Wikisource/Wikimedia OCR|OCR (optical character recognition) tool]] used for Wikisource now supports a new language, Church Slavonic. [https://phabricator.wikimedia.org/T384782] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:07, 4 feb. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28203495 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Product and Technology Advisory Council (PTAC) has published [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|a draft of their recommendations]] for the Wikimedia Foundation's Product and Technology department. They have recommended focusing on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback/Mobile experiences|mobile experiences]], particularly contributions. They request community [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|feedback at the talk page]] by 21 February. '''Updates for editors''' * The "Special pages" portlet link will be moved from the "Toolbox" into the "Navigation" section of the main menu's sidebar by default. This change is because the Toolbox is intended for tools relating to the current page, not tools relating to the site, so the link will be more logically and consistently located. To modify this behavior and update CSS styling, administrators can follow the instructions at [[phab:T385346|T385346]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333211] * As part of this year's work around improving the ways readers discover content on the wikis, the Web team will be running an experiment with a small number of readers that displays some suggestions for related or interesting articles within the search bar. Please check out [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments#Experiment 1: Display article recommendations in more prominent locations, search|the project page]] for more information. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template editors who use TemplateStyles can now customize output for users with specific accessibility needs by using accessibility related media queries (<code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-motion prefers-reduced-motion]</code>, <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-transparency prefers-reduced-transparency]</code>, <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-contrast prefers-contrast]</code>, and <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/forced-colors forced-colors]</code>). Thanks to user Bawolff for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T384175] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the global blocks log will now be shown directly on the {{#special:CentralAuth}} page, similarly to global locks, to simplify the workflows for stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T377024] '''Updates for technical contributors''' * Wikidata [[d:Special:MyLanguage/Help:Default values for labels and aliases|now supports a special language as a "default for all languages"]] for labels and aliases. This is to avoid excessive duplication of the same information across many languages. If your Wikidata queries use labels, you may need to update them as some existing labels are getting removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T312511] * The function <code dir="ltr">getDescription</code> was invoked on every Wiki page read and accounts for ~2.5% of a page's total load time. The calculated value will now be cached, reducing load on Wikimedia servers. [https://phabricator.wikimedia.org/T383660] * As part of the RESTBase deprecation [[mw:RESTBase/deprecation|effort]], the <code dir="ltr">/page/related</code> endpoint has been blocked as of February 6, 2025, and will be removed soon. This timeline was chosen to align with the deprecation schedules for older Android and iOS versions. The stable alternative is the "<code dir="ltr">morelike</code>" action API in MediaWiki, and [[gerrit:c/mediawiki/services/mobileapps/+/982154/13/pagelib/src/transform/FooterReadMore.js|a migration example]] is available. The MediaWiki Interfaces team [[phab:T376297|can be contacted]] for any questions. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/GFC2IJO7L4BWO3YTM7C5HF4MCCBE2RJ2/] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: Updates about the "Contribute" menu; details on some of the newest language editions of Wikipedia; details on new languages supported by the MediaWiki interface; updates on the Community-defined lists feature; and more. * The latest [[mw:Extension:Chart/Project/Updates#January 2025: Better visibility into charts and tabular data usage|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on the progress towards bringing better visibility into global charts usage and support for categorizing pages in the Data namespace on Commons. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:10, 11 feb. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28231022 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Communities using growth tools can now showcase one event on the <code>{{#special:Homepage}}</code> for newcomers. This feature will help newcomers to be informed about editing activities they can participate in. Administrators can create a new event to showcase at <code>{{#special:CommunityConfiguration}}</code>. To learn more about this feature, please read [[diffblog:2025/02/12/community-updates-module-connecting-newcomers-to-your-initiatives/|the Diff post]], have a look [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Community updates module|at the documentation]], or contact [[mw:Talk:Growth|the Growth team]]. '''Updates for editors''' [[File:Page Frame Features on desktop.png|thumb|Highlighted talk pages improvements]] * Starting next week, talk pages at these wikis – {{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}} – will get [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|a new design]]. This change was extensively tested as a Beta feature and is the last step of [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|talk pages improvements]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379102] * You can now navigate to view a redirect page directly from its action pages, such as the history page. Previously, you were forced to first go to the redirect target. This change should help editors who work with redirects a lot. Thanks to user stjn for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T5324] * When a Cite reference is reused many times, wikis currently show either numbers like "1.23" or localized alphabetic markers like "a b c" in the reference list. Previously, if there were so many reuses that the alphabetic markers were all used, [[MediaWiki:Cite error references no backlink label|an error message]] was displayed. As part of the work to [[phab:T383036|modernize Cite customization]], these errors will no longer be shown and instead the backlinks will fall back to showing numeric markers like "1.23" once the alphabetic markers are all used. * The log entries for each change to an editor's user-groups are now clearer by specifying exactly what has changed, instead of the plain before and after listings. Translators can [[phab:T369466|help to update the localized versions]]. Thanks to user Msz2001 for these improvements. * A new filter has been added to the [[{{#special:Nuke}}]] tool, which allows administrators to mass delete pages, to enable users to filter for pages in a range of page sizes (in bytes). This allows, for example, deleting pages only of a certain size or below. [https://phabricator.wikimedia.org/T378488] * Non-administrators can now check which pages are able to be deleted using the [[{{#special:Nuke}}]] tool. Thanks to user MolecularPilot for this and the previous improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T376378] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed in the configuration for the AV1 video file format, which enables these files to play again. [https://phabricator.wikimedia.org/T382193] '''Updates for technical contributors''' * Parsoid Read Views is going to be rolling out to most Wiktionaries over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyage to Parsoid Read Views last year. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/T385923][https://phabricator.wikimedia.org/T371640] * Developers of tools that run on-wiki should note that <code dir=ltr>mw.Uri</code> is deprecated. Tools requiring <code dir=ltr>mw.Uri</code> must explicitly declare <code dir=ltr>mediawiki.Uri</code> as a ResourceLoader dependency, and should migrate to the browser native <code dir=ltr>URL</code> API soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T384515] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:15, 17 feb. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28275610 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators can now customize how the [[m:Special:MyLanguage/User language|Babel feature]] creates categories using [[{{#special:CommunityConfiguration/Babel}}]]. They can rename language categories, choose whether they should be auto-created, and adjust other settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T374348] * The <bdi lang="en" dir="ltr">[https://www.wikimedia.org/ wikimedia.org]</bdi> portal has been updated – and is receiving some ongoing improvements – to modernize and improve the accessibility of our portal pages. It now has better support for mobile layouts, updated wording and links, and better language support. Additionally, all of the Wikimedia project portals, such as <bdi lang="en" dir="ltr">[https://wikibooks.org wikibooks.org]</bdi>, now support dark mode when a reader is using that system setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T373204][https://phabricator.wikimedia.org/T368221][https://meta.wikimedia.org/wiki/Project_portals] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33965|Santali]] ([[wikt:sat:|<code>wikt:sat:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386619] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that prevented clicking on search results in the web-interface for some Firefox for Android phone configurations. [https://phabricator.wikimedia.org/T381289] '''Meetings and events''' * The next Language Community Meeting is happening soon, February 28th at [https://zonestamp.toolforge.org/1740751200 14:00 UTC]. This week's meeting will cover: highlights and technical updates on keyboard and tools for the Sámi languages, Translatewiki.net contributions from the Bahasa Lampung community in Indonesia, and technical Q&A. If you'd like to join, simply [[mw:Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#28 February 2025|sign up on the wiki page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:39, 25 feb. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28296129 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * All logged-in editors using the mobile view can now edit a full page. The "{{int:Minerva-page-actions-editfull}}" link is accessible from the "{{int:minerva-page-actions-overflow}}" menu in the toolbar. This was previously only available to editors using the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced mobile contributions|Advanced mobile contributions]] setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T387180] * Interface administrators can now help to remove the deprecated Cite CSS code matching "<code dir="ltr">mw-ref</code>" from their local <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Common.css]]</bdi>. The list of wikis in need of cleanup, and the code to remove, [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-ref%5B%5E-a-z%5D&regex=1&namespaces=8&title=.*css can be found with this global search] and in [https://ace.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Common.css&oldid=145662#L-139--L-144 this example], and you can learn more about how to help on the [[mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|CSS migration project page]]. The Cite footnote markers ("<code dir="ltr">[1]</code>") are now rendered by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]], and the deprecated CSS is no longer needed. The CSS for backlinks ("<code dir="ltr">mw:referencedBy</code>") should remain in place for now. This cleanup is expected to cause no visible changes for readers. Please help to remove this code before March 20, after which the development team will do it for you. * When editors embed a file (e.g. <code><nowiki>[[File:MediaWiki.png]]</nowiki></code>) on a page that is protected with cascading protection, the software will no longer restrict edits to the file description page, only to new file uploads.[https://phabricator.wikimedia.org/T24521] In contrast, transcluding a file description page (e.g. <code><nowiki>{{:File:MediaWiki.png}}</nowiki></code>) will now restrict edits to the page.[https://phabricator.wikimedia.org/T62109] * When editors revert a file to an earlier version it will now require the same permissions as ordinarily uploading a new version of the file. The software now checks for 'reupload' or 'reupload-own' rights,[https://phabricator.wikimedia.org/T304474] and respects cascading protection.[https://phabricator.wikimedia.org/T140010] * When administrators are listing pages for deletion with the Nuke tool, they can now also list associated talk pages and redirects for deletion, alongside pages created by the target, rather than needing to manually delete these pages afterwards. [https://phabricator.wikimedia.org/T95797] * The [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|previously noted]] update to Single User Login, which will accommodate browser restrictions on cross-domain cookies by moving login and account creation to a central domain, will now roll out to all users during March and April. The team plans to enable it for all new account creation on [[wikitech:Deployments/Train#Tuesday|Group0]] wikis this week. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and an updated timeline. * Since last week there has been a bug that shows some interface icons as black squares until the page has fully loaded. It will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T387351] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q2044560|Sylheti]] ([[w:syl:|<code>w:syl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386441] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed with loading images in very old versions of the Firefox browser on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T386400] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.19|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:29, 4 mar. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28334563 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors who use password managers at multiple wikis may notice changes in the future. The way that our wikis provide information to password managers about reusing passwords across domains has recently been updated, so some password managers might now offer you login credentials that you saved for a different Wikimedia site. Some password managers already did this, and are now doing it for more Wikimedia domains. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3 project]] which aims to improve how our unified login works, and to keep it compatible with ongoing changes to the web-browsers we use. [https://phabricator.wikimedia.org/T385520][https://phabricator.wikimedia.org/T384844] * The Wikipedia Apps Team is inviting interested users to help improve Wikipedia’s offline and limited internet use. After discussions in [[m:Afrika Baraza|Afrika Baraza]] and the last [[m:Special:MyLanguage/ESEAP Hub/Meetings|ESEAP call]], key challenges like search, editing, and offline access are being explored, with upcoming focus groups to dive deeper into these topics. All languages are welcome, and interpretation will be available. Want to share your thoughts? [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Improving Wikipedia Mobile Apps for Offline & Limited Internet Use|Join the discussion]] or email <bdi lang="en" dir="ltr">aramadan@wikimedia.org</bdi>! * All wikis will be read-only for a few minutes on March 19. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/33|Growth newsletter]] is available. It includes: the launch of the Community Updates module, the most recent changes in Community Configuration, and the upcoming test of in-article suggestions for first-time editors. * An old API that was previously used in the Android Wikipedia app is being removed at the end of March. There are no current software uses, but users of the app with a version that is older than 6 months by the time of removal (2025-03-31), will no longer have access to the Suggested Edits feature, until they update their app. You can [[diffblog:2025/02/24/sunset-of-wikimedia-recommendation-api/|read more details about this change]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:07, 10 mar. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28372257 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Twice a year, around the equinoxes, the Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team performs [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|a datacenter server switchover]], redirecting all traffic from one primary server to its backup. This provides reliability in case of a crisis, as we can always fall back on the other datacenter. [http://listen.hatnote.com/ Thanks to the Listen to Wikipedia] tool, you can hear the switchover take place: Before it begins, you'll hear the steady stream of edits; Then, as the system enters a brief read-only phase, the sound stops for a couple of minutes, before resuming after the switchover. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]]. If you want to keep an ear out for the next server switchover, listen to the wikis on [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 March 19 at 14:00 UTC]. '''Updates for editors''' * The [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es improved Content Translation tool dashboard] is now available in [[phab:T387820|10 Wikipedias]] and will be available for all Wikipedias [[phab:T387821|soon]]. With [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|the unified dashboard]], desktop users can now: Translate new sections of an article; Discover and access topic-based [https://ig.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&active-list=suggestions&from=en&to=ig&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits article suggestion filters] (initially available only for mobile device users); Discover and access the [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists|Community-defined lists]] filter, also known as "Collections", from wiki-projects and campaigns. * On Wikimedia Commons, a [[c:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements#Improve category selection|new system to select the appropriate file categories]] has been introduced: if a category has one or more subcategories, users will be able to click on an arrow that will open the subcategories directly within the form, and choose the correct one. The parent category name will always be shown on top, and it will always be possible to come back to it. This should decrease the amount of work for volunteers in fixing/creating new categories. The change is also available on mobile. These changes are part of planned improvements to the UploadWizard. * The Community Tech team is seeking wikis to join a pilot for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] feature and a refreshed Special:Block page in late March. Multiblocks enables administrators to impose multiple different types of blocks on the same user at the same time. If you are an admin or steward and would like us to discuss joining the pilot with your community, please leave a message on the [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|project talk page]]. * Starting March 25, the Editing team will test a new feature for Edit Check at [[phab:T384372|12 Wikipedias]]: [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi-check|Multi-Check]]. Half of the newcomers on these wikis will see all [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Checks]] during their edit session, while the other half will continue seeing only one. The goal of this test is to see if users are confused or discouraged when shown multiple Reference Checks (when relevant) within a single editing session. At these wikis, the tags used on edits that show References Check will be simplified, as multiple tags could be shown within a single edit. Changes to the tags are documented [[phab:T373949|on Phabricator]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379131] * The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], which is a service for notifying users that their temporary user-rights are about to expire, now supports using the localized name of the user-rights group in the message heading. Translators can see the [[m:Global reminder bot/Translation|listing of existing translations and documentation]] to check if their language needs updating or creation. * The [[Special:GlobalPreferences|GlobalPreferences]] gender setting, which is used for how the software should refer to you in interface messages, now works as expected by overriding the local defaults. [https://phabricator.wikimedia.org/T386584] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Wikipedia App for Android had a bug fixed for when a user is browsing and searching in multiple languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T379777] '''Updates for technical contributors''' * Later this week, the way that Codex styles are loaded will be changing. There is a small risk that this may result in unstyled interface message boxes on certain pages. User generated content (e.g. templates) is not impacted. Gadgets may be impacted. If you see any issues [[phab:T388847|please report them]]. See the linked task for details, screenshots, and documentation on how to fix any affected gadgets. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:46, 17 mar. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28412594 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation is seeking your feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|drafts of the objectives and key results that will shape the Foundation's Product and Technology priorities]] for the next fiscal year (starting in July). The objectives are broad high-level areas, and the key-results are measurable ways to track the success of their objectives. Please share your feedback on the talkpage, in any language, ideally before the end of April. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] will be released to multiple wikis (see [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|deployment plan]] for details) in April 2025, and the team has begun the process of engaging communities on the identified wikis. The extension provides tools to organize, manage, and promote collaborative activities (like events, edit-a-thons, and WikiProjects) on the wikis. The extension has three tools: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation Lists]]. It is currently on 13 Wikipedias, including English Wikipedia, French Wikipedia, and Spanish Wikipedia, as well as Wikidata. Questions or requests can be directed to the [[mw:Help talk:Extension:CampaignEvents|extension talk page]] or in Phabricator (with <bdi lang="en" dir="ltr" style="white-space: nowrap;">#campaigns-product-team</bdi> tag). * Starting the week of March 31st, wikis will be able to set which user groups can view private registrants in [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], as part of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension. By default, event organizers and the local wiki admins will be able to see private registrants. This is a change from the current behavior, in which only event organizers can see private registrants. Wikis can change the default setup by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requesting a configuration change]] in Phabricator (and adding the <bdi lang="en" dir="ltr" style="white-space: nowrap;">#campaigns-product-team</bdi> tag). Participants of past events can cancel their registration at any time. * Administrators at wikis that have a customized <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Sidebar]]</bdi> should check that it contains an entry for the {{int:specialpages}} listing. If it does not, they should add it using <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">* specialpages-url|specialpages</code>. Wikis with a default sidebar will see the link moved from the page toolbox into the sidebar menu in April. [https://phabricator.wikimedia.org/T388927] * The Minerva skin (mobile web) combines both Notice and Alert notifications within the bell icon ([[File:OOjs UI icon bell.svg|16px|link=|class=skin-invert]]). There was a long-standing bug where an indication for new notifications was only shown if you had unseen Alerts. This bug is now fixed. In the future, Minerva users will notice a counter atop the bell icon when you have 1 or more unseen Notices and/or Alerts. [https://phabricator.wikimedia.org/T344029] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * VisualEditor has introduced a [[mw:VisualEditor/Hooks|new client-side hook]] for developers to use when integrating with the VisualEditor target lifecycle. This hook should replace the existing lifecycle-related hooks, and be more consistent between different platforms. In addition, the new hook will apply to uses of VisualEditor outside of just full article editing, allowing gadgets to interact with the editor in DiscussionTools as well. The Editing Team intends to deprecate and eventually remove the old lifecycle hooks, so any use cases that this new hook does not cover would be of interest to them and can be [[phab:T355555|shared in the task]]. * Developers who use the <code dir=ltr>mw.Api</code> JavaScript library, can now identify the tool using it with the <code dir=ltr>userAgent</code> parameter: <code dir=ltr>var api = new mw.Api( { userAgent: 'GadgetNameHere/1.0.1' } );</code>. If you maintain a gadget or user script, please set a user agent, because it helps with library and server maintenance and with differentiating between legitimate and illegitimate traffic. [https://phabricator.wikimedia.org/T373874][https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Wikimedia_Foundation_User-Agent_Policy] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:40, 24 mar. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28443127 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Editing team is working on a new [[mw:Special:MyLanguage/Edit Check|Edit check]]: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#26 March 2025|Peacock check]]. This check's goal is to identify non-neutral terms while a user is editing a wikipage, so that they can be informed that their edit should perhaps be changed before they publish it. This project is at the early stages, and the team is looking for communities' input: [[phab:T389445|in this Phabricator task]], they are gathering on-wiki policies, templates used to tag non-neutral articles, and the terms (jargon and keywords) used in edit summaries for the languages they are currently researching. You can participate by editing the table on Phabricator, commenting on the task, or directly messaging [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|Single User Login]] has now been updated on all wikis to move login and account creation to a central domain. This makes user login compatible with browser restrictions on cross-domain cookies, which have prevented users of some browsers from staying logged in. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting on March 31st, the MediaWiki Interfaces team will begin a limited release of generated OpenAPI specs and a SwaggerUI-based sandbox experience for [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST APIs]]. They invite developers from a limited group of non-English Wikipedia communities (Arabic, German, French, Hebrew, Interlingua, Dutch, Chinese) to review the documentation and experiment with the sandbox in their preferred language. In addition to these specific Wikipedia projects, the sandbox and OpenAPI spec will be available on the [[testwiki:Special:RestSandbox|on the test wiki REST Sandbox special page]] for developers with English as their preferred language. During the preview period, the MediaWiki Interfaces Team also invites developers to [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|share feedback about your experience]]. The preview will last for approximately 2 weeks, after which the sandbox and OpenAPI specs will be made available across all wiki projects. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.23|MediaWiki]] '''In depth''' * Sometimes a small, [[gerrit:c/operations/cookbooks/+/1129184|one line code change]] can have great significance: in this case, it means that for the first time in years we're able to run all of the stack serving <bdi lang="en" dir="ltr">[http://maps.wikimedia.org/ maps.wikimedia.org]</bdi> - a host dedicated to serving our wikis and their multi-lingual maps needs - from a single core datacenter, something we test every time we perform a [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter switchover]]. This is important because it means that in case one of our datacenters is affected by a catastrophe, we'll still be able to serve the site. This change is the result of [[phab:T216826|extensive work]] by two developers on porting the last component of the maps stack over to [[w:en:Kubernetes|kubernetes]], where we can allocate resources more efficiently than before, thus we're able to withstand more traffic in a single datacenter. This work involved a lot of complicated steps because this software, and the software libraries it uses, required many long overdue upgrades. This type of work makes the Wikimedia infrastructure more sustainable. '''Meetings and events''' * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025|MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025]] is happening in Sandusky, USA, and online, from 14–16 May 2025. The workshop will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users. Registration and presentation signup is now available at the workshop's website. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:03, 1 apr. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28473566 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * From now on, [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface admins]] and [[m:Special:MyLanguage/Central notice administrators|centralnotice admins]] are technically required to enable [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] before they can use their privileges. In the future this might be expanded to more groups with advanced user-rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T150898] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The Design System Team is preparing to release the next major version of Codex (v2.0.0) on April 29. Editors and developers who use CSS from Codex should see the [[mw:Codex/Release Timeline/2.0|2.0 overview documentation]], which includes guidance related to a few of the breaking changes such as <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">font-size</code>, <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">line-height</code>, and <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">size-icon</code>. * The results of the [[mw:Developer Satisfaction Survey/2025|Developer Satisfaction Survey (2025)]]  are now available. Thank you to all participants. These results help the Foundation decide what to work on next and to review what they recently worked on. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.24|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]] will take place in Istanbul, Turkey, between 2–4 May. Registration for attending the in-person event will close on 13 April. Before registering, please note the potential need for a [https://www.mfa.gov.tr/turkish-representations.en.mfa visa] or [https://www.mfa.gov.tr/visa-information-for-foreigners.en.mfa e-visa] to enter the country. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:50, 7 apr. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28507470 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Later this week, the default thumbnail size will be increased from 220px to 250px. This changes how pages are shown in all wikis and has been requested by some communities for many years, but wasn't previously possible due to technical limitations. [https://phabricator.wikimedia.org/T355914] * File thumbnails are now stored in discrete sizes. If a page specifies a thumbnail size that's not among the standard sizes (20, 40, 60, 120, 250, 330, 500, 960), then MediaWiki will pick the closest larger thumbnail size but will tell the browser to downscale it to the requested size. In these cases, nothing will change visually but users might load slightly larger images. If it doesn't matter which thumbnail size is used in a page, please pick one of the standard sizes to avoid the extra in-browser down-scaling step. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Images#Thumbnail_sizes][https://phabricator.wikimedia.org/T355914] '''Updates for editors''' * The Wikimedia Foundation are working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]] which will enable [[:w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[:w:en:Denial-of-service attack|Distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is so that they can more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for. * To improve security for users, a small percentage of logins will now require that the account owner input a one-time password [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:EmailAuth|emailed to their account]]. It is recommended that you [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|check]] that the email address on your account is set correctly, and that it has been confirmed, and that you have an email set for this purpose. [https://phabricator.wikimedia.org/T390662] * "Are you interested in taking a short survey to improve tools used for reviewing or reverting edits on your Wiki?" This question will be [[phab:T389401|asked at 7 wikis starting next week]], on Recent Changes and Watchlist pages. The [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools team]] wants to know more about activities that involve looking at new edits made to your Wikimedia project, and determining whether they adhere to your project's policies. * On April 15, the full Wikidata graph will no longer be supported on <bdi lang="zxx" dir="ltr">[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]</bdi>. After this date, scholarly articles will be available through <bdi lang="zxx" dir="ltr" style="white-space:nowrap;">[https://query-scholarly.wikidata.org/ query-scholarly.wikidata.org]</bdi>, while the rest of the data hosted on Wikidata will be available through the <bdi lang="zxx" dir="ltr">[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]</bdi> endpoint. This is part of the scheduled split of the Wikidata Graph, which was [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|announced in September 2024]]. More information is [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|available on Wikidata]]. * The latest quarterly [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter/First quarter of 2025|Wikimedia Apps Newsletter]] is now available. It covers updates, experiments, and improvements made to the Wikipedia mobile apps. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2025/April|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: an invitation for tool maintainers to attend the Toolforge UI Community Feedback Session on April 15th; recent community metrics; and recent technical blog posts. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.25|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:22, 15 apr. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28540654 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] is now integrated with [[w:dag:Solɔɣu|Dagbani Wikipedia]] since April 15. It is the first project that will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in articles. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template. [https://www.wikifunctions.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status_updates/2025-04-16] * A new type of lint error has been created: [[Special:LintErrors/empty-heading|{{int:linter-category-empty-heading}}]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Lint errors/empty-heading|documentation]]). The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|Linter extension]]'s purpose is to identify wikitext patterns that must or can be fixed in pages and provide some guidance about what the problems are with those patterns and how to fix them. [https://phabricator.wikimedia.org/T368722] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Following its publication on HuggingFace, the "Structured Contents" dataset, developed by Wikimedia Enterprise, is [https://enterprise.wikimedia.com/blog/kaggle-dataset/ now also available on Kaggle]. This Beta initiative is focused on making Wikimedia data more machine-readable for high-volume reusers. They are releasing this beta version in a location that open dataset communities already use, in order to seek feedback, to help improve the product for a future wider release. You can read more about the overall [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/#open-datasets Structured Contents project], and about the [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-wikipedia-infobox/ first release that's freely usable]. * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings and events''' * The Editing and Machine Learning Teams invite interested volunteers to a video meeting to discuss [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Peacock check|Peacock check]], which is the latest [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] that will detect "peacock" or "overly-promotional" or "non-neutral" language whilst an editor is typing. Editors who work with newcomers, or help to fix this kind of writing, or are interested in how we use artificial intelligence in our projects are encouraged to attend. The [[mw:Special:MyLanguage/Editing team/Community Conversations#Next Conversation|meeting will be on April 28, 2025]] at [https://zonestamp.toolforge.org/1745863200 18:00–19:00 UTC] and hosted on Zoom. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:58, 21 apr. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28578245 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Event organizers who host collaborative activities on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|multiple wikis]], including Bengali, Japanese, and Korean Wikipedias, will have access to the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] this week. Also, admins in the Wikipedia where the extension is enabled will automatically be granted the event organizer right soon. They won't have to manually grant themselves the right before they can manage events as [[phab:T386861|requested by a community]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The release of the next major version of [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, is scheduled for 29 April 2025. Technical editors will have access to the release by the week of 5 May 2025. This update will include a number of [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Breaking_changes|breaking changes]] and minor [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Visual_changes|visual changes]]. Instructions on handling the breaking and visual changes are documented on [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release Timeline/2.0#|this page]]. Pre-release testing is reported in [[phab:T386298|T386298]], with post-release issues tracked in [[phab:T392379|T392379]] and [[phab:T392390|T392390]]. * Users of [[wikitech:Special:MyLanguage/Help:Wiki_Replicas|Wiki Replicas]] will notice that the database views of <code dir="ltr">ipblocks</code>, <code dir="ltr">ipblocks_ipindex</code>, and <code dir="ltr">ipblocks_compat</code> are [[phab:T390767|now deprecated]]. Users can query the <code dir="ltr">[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_table|block]]</code> and <code dir="ltr">[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_target_table|block_target]]</code> new views that mirror the new tables in the production database instead. The deprecated views will be removed entirely from Wiki Replicas in June, 2025. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.27|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes an overview of the improved [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=contributionsmenu&to=es&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en#/ Content Translation Dashboard Tool], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Language Support for New and Existing Languages|support for new languages]], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Wiki Loves Ramadan Articles Made In Content Translation Mobile Workflow|highlights from the Wiki Loves Ramadan campaign]], [[m:Special:MyLanguage/Research:Languages Onboarding Experiment 2024 - Executive Summary|results from the Language Onboarding Experiment]], an analysis of topic diversity in articles, and information on upcoming community meetings and events. '''Meetings and events''' * The [[Special:MyLanguage/Grants:Knowledge_Sharing/Connect/Calendar|Let's Connect Learning Clinic]] will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1745937000 April 29 at 14:30 UTC]. This edition will focus on "Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects". You can [[m:Special:MyLanguage/Event:Learning Clinic %E2%80%93 Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects (Part_1)|register now]] to attend. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which brings the global technical community together to connect, brainstorm, and hack existing projects, will take place from May 2 to 4th, 2025, at Istanbul, Turkey. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:29, 28 apr. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28585685 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared the latest draft update to their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|annual plan]] for next year (July 2025–June 2026). This includes an [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|executive summary]] (also on [[diffblog:2025/04/25/sharing-the-wikimedia-foundations-2025-2026-draft-annual-plan/|Diff]]), details about the three main [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals|goals]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]], [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]], and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]), [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|global trends]], and the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Budget Overview|budget]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Financial Model|financial model]]. Feedback and questions are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|talk page]] until the end of May. '''Updates for editors''' * For wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]], two new feature improvements have been released: ** Admins can now choose which namespaces are permitted for [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] via [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Permitted namespaces|documentation]]). The default setup is for event registration to be permitted in the Event namespace, but other namespaces (such as the project namespace or WikiProject namespace) can now be added. With this change, communities like WikiProjects can now more easily use Event Registration for their collaborative activities. ** Editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Transclusion|transclude]] the Collaboration List on a wiki page ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Collaboration list/Transclusion|documentation]]). The Collaboration List is an automated list of events and WikiProjects on the wikis, accessed via {{#special:AllEvents}} ([[w:en:Special:AllEvents|example]]). Now, the Collaboration List can be added to all sorts of wiki pages, such as: a wiki mainpage, a WikiProject page, an affiliate page, an event page, or even a user page. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers who use the <code dir=ltr>moment</code> library in gadgets and user scripts should revise their code to use alternatives like the <code dir=ltr>Intl</code> library or the new <code dir=ltr>mediawiki.DateFormatter</code> library. The <code dir=ltr>moment</code> library has been deprecated and will begin to log messages in the developer console. You can see a global search for current uses, and [[phab:T392532|ask related questions in this Phabricator task]]. * Developers who maintain a tool that queries the Wikidata term store tables (<code dir=ltr style="white-space: nowrap;">wbt_*</code>) need to update their code to connect to a separate database cluster. These tables are being split into a separate database cluster. Tools that query those tables via the wiki replicas must be adapted to connect to the new cluster instead. [[wikitech:News/2025 Wikidata term store database split|Documentation and related links are available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T390954] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.28|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on preparing to expand the deployment to additional wikis as soon as this week (starting May 6) and scaling up over the following weeks, plus exploring filtering and transforming source data. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:12, 6 maj. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28665011 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|"Get shortened URL"]] link on the sidebar now includes a [[phab:T393309|QR code]]. Wikimedia site users can now use it by scanning or downloading it to quickly share and access shared content from Wikimedia sites, conveniently. '''Updates for editors''' * The Wikimedia Foundation is working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]], which will enable [[w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[w:en:Denial-of-service attack|distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is to help more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for. Tech News has [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|previously written about this]]. The deployment will be gradual. Some might see the Edge Uniques cookie the week of 19 May. You can discuss this on the [[m:Talk:Edge Uniques|talk page]]. * Starting May 19, 2025, Event organisers in wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled can use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] in the project namespace (e.g., Wikipedia namespace, Wikidata namespace). With this change, communities don't need admins to use the feature. However, wikis that don't want this change can remove and add the permitted namespaces at [[Special:CommunityConfiguration/CampaignEvents]]. * The Wikipedia project now has a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q36720|Nupe]] ([[w:nup:|<code>w:nup:</code>]]). This is a language primarily spoken in the North Central region of Nigeria. Speakers of this language are invited to contribute to [[w:nup:Tatacin feregi|new Wikipedia]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers can now access pre-parsed Dutch Wikipedia, amongst others (English, German, French, Spanish, Italian, and Portuguese) through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/snapshot/#structured-contents-snapshot-bundle-info-beta Structured Contents snapshots (beta)]. The content includes parsed Wikipedia abstracts, descriptions, main images, infoboxes, article sections, and references. * The <code dir="ltr">/page/data-parsoid</code> REST API endpoint is no longer in use and will be deprecated. It is [[phab:T393557|scheduled to be turned off]] on June 7, 2025. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.1|MediaWiki]] '''In depth''' * The [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/2025_Cloud_VPS_VXLAN_IPv6_migration IPv6 support] is a newly introduced Cloud virtual network that significantly boosts Wikimedia platforms' scalability, security, and readiness for the future. If you are a technical contributor eager to learn more, check out [https://techblog.wikimedia.org/2025/05/06/wikimedia-cloud-vps-ipv6-support/ this blog post] for an in-depth look at the journey to IPv6. '''Meetings and events''' * The 2nd edition of 2025 of [[m:Special:MyLanguage/Afrika Baraza|Afrika Baraza]], a virtual platform for African Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747328400 May 15 at 17:00 UTC]. This edition will focus on discussions regarding [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|Wikimedia Annual planning and progress]]. * The [[m:Special:MyLanguage/MENA Connect Community Call|MENA Connect Community Call]], a virtual meeting for [[w:en:Middle East and North Africa|MENA]] Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747501200 May 17 at 17:00 UTC]. You can [[m:Event:MENA Connect (Wiki_Diwan) APP Call|register now]] to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:35, 12 maj. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28714188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Edit check/Peacock check|Peacock check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Peacock language model for the following languages: Arabic, Spanish, Portuguese, English, and Japanese. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Edit check/Peacock check/model test|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on May 23, which will be the start date of the test. '''Updates for editors''' * From May 20, 2025, [[m:Special:MyLanguage/Oversight policy|oversighters]] and [[m:Special:MyLanguage/Meta:CheckUsers|checkusers]] will need to have their accounts secured with two-factor authentication (2FA) to be able to use their advanced rights. All users who belong to these two groups and do not have 2FA enabled have been informed. In the future, this requirement may be extended to other users with advanced rights. [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|Learn more]]. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] will begin mass deployment by the end of the month: all non-Wikipedia projects plus Catalan Wikipedia will adopt Multiblocks in the week of May 26, while all other Wikipedias will adopt it in the week of June 2. Please [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|contact the team]] if you have concerns. Administrators can test the new user interface now on your own wiki by browsing to [{{fullurl:Special:Block|usecodex=1}} {{#special:Block}}?usecodex=1], and can test the full multiblocks functionality [[testwiki:Special:Block|on testwiki]]. Multiblocks is the feature that makes it possible for administrators to impose different types of blocks on the same user at the same time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|help page]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121] * Later this week, the [[{{#special:SpecialPages}}]] listing of almost all special pages will be updated with a new design. This page has been [[phab:T219543|redesigned]] to improve the user experience in a few ways, including: The ability to search for names and aliases of the special pages, sorting, more visible marking of restricted special pages, and a more mobile-friendly look. The new version can be [https://meta.wikimedia.beta.wmflabs.org/wiki/Special:SpecialPages previewed] at Beta Cluster now, and feedback shared in the task. [https://phabricator.wikimedia.org/T219543] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is being enabled on more wikis. For a detailed list of when the extension will be enabled on your wiki, please read the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|deployment timeline]]. * [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] will be deployed on May 27 on five Wiktionaries: [[wikt:ha:|Hausa]], [[wikt:ig:|Igbo]], [[wikt:bn:|Bengali]], [[wikt:ml:|Malayalam]], and [[wikt:dv:|Dhivehi/Maldivian]]. This is the second batch of deployment planned for the project. After deployment, the projects will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in their pages. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template. * Later this week, the Wikimedia Foundation will publish a hub for [[diffblog:2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/|experiments]]. This is to showcase and get user feedback on product experiments. The experiments help the Wikimedia movement [[diffblog:2023/07/13/exploring-paths-for-the-future-of-free-knowledge-new-wikipedia-chatgpt-plugin-leveraging-rich-media-social-apps-and-other-experiments/|understand new users]], how they interact with the internet and how it could affect the Wikimedia movement. Some examples are [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Generated Video|generated video]], the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Roblox game|Wikipedia Roblox speedrun game]] and [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Discord bot|the Discord bot]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with creating an account using the API, which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T390751] '''Updates for technical contributors''' * Gadgets and user scripts that interact with [[{{#special:Block}}]] may need to be updated to work with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|manage blocks interface]]. Please review the [[mw:Help:Manage blocks/Developers|developer guide]] for more information. If you need help or are unable to adapt your script to the new interface, please let the team know on the [[mw:Help talk:Manage blocks/Developers|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121] * The <code dir=ltr>mw.title</code> object allows you to get information about a specific wiki page in the [[w:en:Wikipedia:Lua|Lua]] programming language. Starting this week, a new property will be added to the object, named <code dir=ltr>isDisambiguationPage</code>. This property allows you to check if a page is a disambiguation page, without the need to write a custom function. [https://phabricator.wikimedia.org/T71441] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] User script developers can use a [[toolforge:gitlab-content|new reverse proxy tool]] to load javascript and css from [[gitlab:|gitlab.wikimedia.org]] with <code dir=ltr>mw.loader.load</code>. The tool's author hopes this will enable collaborative development workflows for user scripts including linting, unit tests, code generation, and code review on <bdi lang="zxx" dir="ltr">gitlab.wikimedia.org</bdi> without a separate copy-and-paste step to publish scripts to a Wikimedia wiki for integration and acceptance testing. See [[wikitech:Tool:Gitlab-content|Tool:Gitlab-content on Wikitech]] for more information. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.2|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The 12th edition of [[m:Special:MyLanguage/Wiki Workshop 2025|Wiki Workshop 2025]], a forum that brings together researchers that explore all aspects of Wikimedia projects, will be held virtually on 21-22 May. Researchers can [https://pretix.eu/wikimedia/wikiworkshop2025/ register now]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:10, 19 maj. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28724712 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A community-wide discussion about a very delicate issue for the development of [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]] is now open on Meta: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. The discussion is open until June 12 at [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]], and every opinion is welcomed. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. '''Updates for editors''' * Since last week, on all wikis except [[phab:T388604|the largest 20]], people using the mobile visual editor will have [[phab:T385851|additional tools in the menu bar]], accessed using the new <code>+</code> toolbar button. To start, the new menu will include options to add: citations, hieroglyphs, and code blocks. Deployment to the remaining wikis is [[phab:T388605|scheduled]] to happen in June. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##ifexist|#ifexist]]</code> parser function will no longer register a link to its target page. This will improve the usefulness of [[{{#special:WantedPages}}]], which will eventually only list pages that are the target of an actual red link. This change will happen gradually as the source pages are updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T14019] * This week, the Moderator Tools team will launch [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], starting at Indonesian Wikipedia. This new filter highlights edits that are likely to be reverted. The goal is to help Recent Changes patrollers identify potentially problematic edits. Other wikis will benefit from this filter in the future. * Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading. The feature will be available on both desktop and mobile. Readers of Catalan, Hebrew, and Italian Wikipedias and some sister projects will receive the change between May 21 and mid-June. Readers of other wikis will receive the change later. The goal is to encourage users to read the wikis more. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]]. * Some users of the Wikipedia Android app can use a new feature for readers, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|WikiGames]], a daily trivia game based on real historical events. The release has started as an A/B test, available to 50% of users in the following languages: English, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Newsletter|Newsletter extension]] that is available on MediaWiki.org allows the creation of [[mw:Special:Newsletters|various newsletters]] for global users. The extension can now publish new issues as section links on an existing page, instead of requiring a new page for each issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T393844] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The previously deprecated <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Ipblocks table|ipblocks]]</code> views in [[wikitech:Help:Wiki Replicas|Wiki Replicas]] will be removed in the beginning of June. Users are encouraged to query the new <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block table|block]]</code> and <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block target table|block_target]]</code> views instead. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.3|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects|Wikidata and Sister Projects]] is a multi-day online event that will focus on how Wikidata is integrated to Wikipedia and the other Wikimedia projects. The event runs from May 29 – June 1. You can [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects#Sessions|read the Program schedule]] and [[d:Special:RegisterForEvent/1291|register]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:02, 26 maj. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28788673 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is now available on all Wikimedia wikis. Editors can use this new extension to create interactive data visualizations like bar, line, area, and pie charts. Charts are designed to replace many of the uses of the legacy [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]]. '''Updates for editors''' * It is now easier to configure automatic citations for your wiki within the visual editor's [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]]. Administrators can now set a default template by using the <code dir=ltr>_default</code> key in the local <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Citoid-template-type-map.json]]</bdi> page ([[mw:Special:Diff/6969653/7646386|example diff]]). Setting this default will also help to future-proof your existing configurations when [[phab:T347823|new item types]] are added in the future. You can still set templates for individual item types as they will be preferred to the default template. [https://phabricator.wikimedia.org/T384709] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting the week of June 2, bots logging in using <code dir=ltr>action=login</code> or <code dir=ltr>action=clientlogin</code> will fail more often. This is because of stronger protections against suspicious logins. Bots using [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|bot passwords]] or using a loginless authentication method such as [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|OAuth]] are not affected. If your bot is not using one of those, you should update it; using <code dir=ltr>action=login</code> without a bot password was deprecated [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/3EEMN7VQX5G7WMQI5K2GP5JC2336DPTD/|in 2016]]. For most bots, this only requires changing what password the bot uses. [https://phabricator.wikimedia.org/T395205] * From this week, Wikimedia wikis will allow ES2017 features in JavaScript code for official code, gadgets, and user scripts. The most visible feature of ES2017 is <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>async</code>/<code>await</code></bdi> syntax, allowing for easier-to-read code. Until this week, the platform only allowed up to ES2016, and a few months before that, up to ES2015. [https://phabricator.wikimedia.org/T381537] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.4|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Scholarship applications to participate in the [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025|GLAM Wiki Conference 2025]] are now open. The conference will take place from 30 October to 1 November, in Lisbon, Portugal. GLAM contributors who lack the means to support their participation can [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025/Scholarships|apply here]]. Scholarship applications close on June 7th. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:52, 2 jun. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28819186 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product team]] is finalizing work needed to roll out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] on large Wikipedias later this month. The team has worked with stewards and other users with extended rights to predict and address many use cases that may arise on larger wikis, so that community members can continue to effectively moderate and patrol temporary accounts. This will be the second of three phases of deployment – the last one will take place in September at the earliest. For more information about the recent developments on the project, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|see this update]]. If you have any comments or questions, write on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|talk page]], and [[m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|join a CEE Catch Up]] this Tuesday. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist expiry|watchlist expiry]] feature allows editors to watch pages for a limited period of time. After that period, the page is automatically removed from your watchlist. Starting this week, you can set a preference for the default period of time to watch pages. The [[Special:Preferences#mw-prefsection-watchlist-pageswatchlist|preferences]] also allow you to set different default watch periods for editing existing pages, pages you create, and when using rollback. [https://phabricator.wikimedia.org/T265716] [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages will change at almost all Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|some]] have already received this design change, [[phab:T379264|a few]] will get these changes later). You can read details about the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). [https://phabricator.wikimedia.org/T319146][https://phabricator.wikimedia.org/T392121] * Users with specific extended rights (including administrators, bureaucrats, checkusers, oversighters, and stewards) can now have IP addresses of all temporary accounts [[phab:T358853|revealed automatically]] during time-limited periods where they need to combat high-speed account-hopping vandalism. This feature was requested by stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T386492] * This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to several more Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * AbuseFilter editors active on Meta-Wiki and large Wikipedias are kindly asked to update AbuseFilter to make it compatible with temporary accounts. A link to the instructions and the private lists of filters needing verification are [[phab:T369611|available on Phabricator]]. * Lua modules now have access to the name of a page's associated thumbnail image, and on [https://gerrit.wikimedia.org/g/operations/mediawiki-config/+/2e4ab14aa15bb95568f9c07dd777065901eb2126/wmf-config/InitialiseSettings.php#10849 some wikis] to the WikiProject assessment information. This is possible using two new properties on [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#added-by-extensions|mw.title objects]], named <code dir=ltr>pageImage</code> and <code dir=ltr>pageAssessments</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T131911][https://phabricator.wikimedia.org/T380122] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:14, 10 jun. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28846858 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * You can [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/359761?lang=en nominate your favorite tools] for the sixth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award]]. Nominations are anonymous and will be open until June 25. You can re-use the survey to nominate multiple tools. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.6|MediaWiki]] '''In depth''' * Foundation staff and technical volunteers use Wikimedia APIs to build the tools, applications, features, and integrations that enhance user experiences. Over the coming years, the MediaWiki Interfaces team will be investing in Wikimedia web (HTTP) APIs to better serve technical volunteer needs and protect Wikimedia infrastructure from potential abuse. You can [https://techblog.wikimedia.org/2025/06/12/apis-as-a-product-investing-in-the-current-and-next-generation-of-technical-contributors/ read more about their plans to evolve the APIs in this Techblog post]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:36, 16 jun. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28870688 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to the third and last batch of Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964] '''Updates for editors''' * Last week, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] were rolled out on Czech, Korean, and Turkish Wikipedias. This and next week, deployments on larger Wikipedias will follow. [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Share your thoughts]] about the project. [https://phabricator.wikimedia.org/T340001] * Later this week, the Editing team will release [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi check|Multi Check]] to all Wikipedias (except English Wikipedia). This feature shows multiple [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|Reference checks]] within the editing experience. This encourages users to add citations when they add multiple new paragraphs to a Wikipedia article. This feature was previously available as an A/B test. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/multi_check_ab_test_report_final.html#summary-of-results The test shows] that users who are shown multiple checks are 1.3 times more likely to add a reference to their edit, and their edit is less likely to be reverted (-34.7%). [https://phabricator.wikimedia.org/T395519] * A few pages need to be renamed due to software updates and to match more recent Unicode standards. All of these changes are related to title-casing changes. Approximately 71 pages and 3 files will be renamed, across 15 wikis; the complete list is in [[phab:T396903|the task]]. The developers will rename these pages next week, and they will fix redirects and embedded file links a few minutes later via a system settings update. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused pages to scroll upwards when text near the top was selected. [https://phabricator.wikimedia.org/T364023] '''Updates for technical contributors''' * Editors can now use Lua modules to filter and transform tabular data for use with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Extension:Chart]]. This can be used for things like selecting a subset of rows or columns from the source data, converting between units, statistical processing, and many other useful transformations. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Transforms|Information on how to use transforms is available]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates] * The <code dir=ltr>all_links</code> variable in [[Special:AbuseFilter|AbuseFilter]] is now renamed to <code dir=ltr>new_links</code> for consistency with other variables. Old usages will still continue to work. [https://phabricator.wikimedia.org/T391811] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.7|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/34|Growth newsletter]] is available. It includes: the recent updates for the "Add a Link" Task, two new Newcomer Engagement Features, and updates to Community Configuration. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:18, 23 jun. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28870688 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled on all Wikipedias. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|Deployment information page]]. '''Updates for editors''' * AbuseFilter maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:IPReputation/AbuseFilter variables|match against IP reputation data]] in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilters]]. IP reputation data is information about the proxies and VPNs associated with the user's IP address. This data is not shown publicly and is not generated for actions performed by registered accounts. [https://phabricator.wikimedia.org/T354599] * Hidden content that is within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Collapsible elements|collapsible parts of wikipages]] will now be revealed when someone searches the page using the web browser's "Find in page" function (Ctrl+F or ⌘F) in supporting browsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T327893][https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/HTML/Reference/Global_attributes/hidden#browser_compatibility] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature, called [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery|Favourite Templates]], will be deployed later this week on all projects (except English Wikipedia, which will receive the feature next week), following a piloting phase on Polish and Arabic Wikipedia, and Italian and English Wikisource. The feature will provide a better way for new and experienced contributors to recall and discover templates via the template dialog, by allowing users to put templates on a special "favourite list". The feature works with both the visual editor and the wikitext editor. The feature is a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|community wishlist focus area]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused some Notifications to be sent multiple times. [https://phabricator.wikimedia.org/T397103] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.8|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:38, 30 jun. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28917415 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Temporary accounts|Temporary accounts]] have been rolled out on 18 large and medium-sized Wikipedias, including German, Japanese, French, and Chinese. Now, about 1/3 of all logged-out activity across wikis is coming from temporary accounts. Users involved in patrolling may be interested in two new documentation pages: [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Access to IP|Access to IP]], explaining everything related to access to temporary account IP addresses, and [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Repository|Repository]] with a list of new gadgets and user scripts. '''Updates for editors''' * Anyone can play an experimental new game, [[mw:Special:MyLanguage/New Engagement Experiments/WikiRun|WikiRun]], that lets you race through Wikipedia by clicking from one article to another, aiming to reach a target page in as few steps and in as little time as possible. The project's goal is to explore new ways of engaging readers. [https://wikirun-game.toolforge.org/ Try playing the game] and let the team know what you think [[mw:Talk:New Engagement Experiments/WikiRun|on the talk page]]. * Users of the Wikipedia Android app in some languages can now play the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|trivia game]]. ''Which came first?'' is a simple history game where you guess which of two events happened earlier on today's date. It was previously available as an A/B test. It is now available to all users in English, German, French, Spanish, Portuguese, Russian, Arabic, Turkish, and Chinese. The goal of the feature is to help engage with new generations of readers. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22] * Users of the iOS Wikipedia App in some languages may see a new tabbed browsing feature that enables you to open multiple tabs while reading. This feature makes it easier to explore related topics and switch between articles. The A/B test is currently running in Arabic, English, and Japanese in selected regions. More details are available on the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)|Tabbed Browsing project page]]. * Bureaucrats on Wikimedia wikis can now use [[{{#special:VerifyOATHForUser}}]] to check if users have enabled [[mw:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T265726] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed later this week to all Wikimedia projects: a [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Template categories|template category browser]] will be introduced to assist users in finding templates to put in their “favourite” list. The browser will allow users to browse a list of templates which have been organised into a given category tree. The feature has been requested by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Select templates by categories|through the Community Wishlist]]. * It is now possible to access watchlist preferences from the watchlist page. Also the redundant button to edit the watchlist has been removed. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Watchlist] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * As part of [[mw:MediaWiki_1.44|MediaWiki 1.44]] there is now a unified built-in Notifications system that makes it easier for developers to send, manage, and customize notifications. Check out the updated documentation at [[mw:Manual:Notifications|Manual:Notifications]], information about migration in [[phab:T388663|T388663]] and details on deprecated hooks in [[phab:T389624|T389624]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.9|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[d:Special:MyLanguage/Event:WikidataCon 2025|WikidataCon 2025]], the conference dedicated to Wikidata is now open for [https://pretalx.com/wikidatacon-2025/cfp session proposals] and for [[d:Special:RegisterForEvent/1340|registration]]. This year's event will be held online from October 31 – November 02 and will explore on the theme of "Connecting People through Linked Open Data". '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:02, 8 jul. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28930584 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Featured templates|Featured templates]], a new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed this week to all Wikimedia projects: With this feature, editors will be able to quickly access a list of templates that are likely to be useful. These templates will be displayed in a list, under the "featured" tab of the template discovery interface. Administrators can define the list via the Community Configuration interface. The feature fulfills a request by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Easy access Templates|through the Community Wishlist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367428][https://phabricator.wikimedia.org/T392896] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the request to add Malayalam fonts in the [[oldWikisource:Special:MyLanguage/Wikisource:WS Export|Wikisource Book Export Tool]] was resolved and now, the rendering of Malayalam letters in exported Wikisource books are accurate. [https://phabricator.wikimedia.org/T374457] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * Developers, designers, and all Wikimedians are invited to [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/7953/ submit a project idea] for the Wikimania Hackathon 2025. Read [https://diff.wikimedia.org/2025/06/30/call-for-projects-wikimania-hackathon-2025-is-coming-to-nairobi/ this Diff blog post] for more details. '''Meetings and events''' * [[m:WikiIndaba conference 2025|WikiIndaba 2025]] scholarship application and program submission is open until 23:59 GMT on July 20. WikiIndaba is a regional conference for African Wikimedians both on the continent and in the diaspora to unite and grow together. Submit [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdJTv68R1OPASXXDfpIl8EWiMLTM-TDwh6_5gNVvFuWccFZ2Q/viewform your scholarship application] and [https://ee.kobotoolbox.org/x/BI3omIfH program proposal] now! * [https://br.wikimedia.org/wiki/WikiCon_Brasil_2025 WikiCon Brasil 2025] will take place on July 19-20 in Salvador, Bahia, Brazil. The Brazilian community members are encouraged to register and attend! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:06, 14 jul. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28980963 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Translation Suggestions feature in the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content Translation tool]] now has another level of article filters added to the "[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=fi#/ ... More]" category. Translators who use the Suggestions feature can now select and receive article suggestions that are customized to geographical locations of their interest using the new "{{int:Cx-sx-suggestions-filters-tab-regions}}" filter. [https://phabricator.wikimedia.org/T113257] * Administrators can now limit "Add a Link" to newcomers. The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|"Add a Link"]] Structured Task [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Constructive activation experimentation#Enwiki A/B test & "Add a Link" Improvements (Wiki Experiences 1.2.11 & 1.2.16)|helps new account holders start editing]], but some communities have requested the ability to restrict it to its intended audience: newcomers. Administrators can configure this setting within the [[Special:CommunityConfiguration/GrowthSuggestedEdits|Community Configuration]] feature. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * For AbuseFilter editors on [[phab:T392144|some wikis]], it is now possible to filter edits based on the RevertRisk score of the edit being attempted. It is only populated if the action being evaluated is an edit. For more information, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ORES/AbuseFilter variables#What variables are available for use|ORES/AbuseFilter variables]] documentation. * The [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|Beta Cluster]] wikis have [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/YDABPV75LADRQCXMJAFWUP256N4EQ25B/|been moved]] from <code dir=ltr>beta.wmflabs.org</code> to <code dir=ltr>beta.wmcloud.org</code>. Users may need to update URLs in any tools, or in their password managers. Any related issues can be [[phab:T289318|reported in the task]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.11|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[m:Special:MyLanguage/WikiCite 2025|WikiCite 2025]] will take place from 29–31 August, both online and in-person in Bern, Switzerland. The event's goals are to reconnect communities, institutions, and individuals working with open citations, bibliographic data, and the Wikidata/Wikibase ecosystem. Registration is open and the call for proposals will be announced soon. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikidata@lists.wikimedia.org/message/KQZUG3ETKLBWPBYSB2YAWZIRPWHS24TG/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:39, 21 jul. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29005283 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2025-31 == <section begin="technews-2025-W31"/><div class="plainlinks"> Plej lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' de la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Tradukoj]] disponeblas. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Weekly highlight</span>''' * La Komunuma Teknologia teamo koncentriĝos pri deziroj rilataj al la paĝoj de Monitorlistoj kaj Recentaj Ŝanĝoj, dum la venontaj kelkaj monatoj. Ili serĉas reagojn. Bonvolu [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#July 24, 2025: Watchlists and Recent Changes pages|legi la plej novan ĝisdatigon]], kaj se vi havas ideojn, bonvolu [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|sendi deziron]] pri la temo. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for editors</span>''' * La Vikimedia Komunumo decidis bloki [[:mw:Special:MyLanguage/Upload dialog|trans-vikaj aldonoj]] al Vikimedia Commons, por ĉiuj uzantoj sen aŭtokonfirmitaj rajtoj en tiu vikio, komencante de la 16-a de aŭgusto. Ĉi tio estas pro [[:c:Commons:Cross-wiki media upload tool/History|ampleksaj problemoj]] rilataj al dosieroj kiuj estas antaŭenigataj de novuloj. Uzantoj, kiuj estas trafitaj de tio, ricevos erarmesaĝon kun ligilo al la malpli restrikta UploadWizard sur Commons. Bonvolu helpi traduki la [[:c:Special:MyLanguage/MediaWiki:Abusefilter-disallowed-cross-wiki-upload|mesaĝon]] aŭ doni reagojn pri la mesaĝa teksto. Bonvolu ankaŭ ĝisdatigi viajn lokajn helpaĵojn por klarigi ĉi tiu restrikton. [https://phabricator.wikimedia.org/T370598] * En vikioj kun aktivaj provizoraj kontoj kaj Meta-Vikio, administrantoj nun povas meti piednoto por la paĝoj Special:Kontribuoj de provizoraj kontoj, simile al tiuj, kiuj povas esti montrataj en IP- kaj uzantkonto-paĝoj. Ili povas fari tion kreante la paĝon nomitan <code dir=ltr>MediaWiki:Sp-contributions-footer-temp</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T398347] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].</span> '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for technical contributors</span>''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Detailed code updates later this week:</span> [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.12|MediaWiki]] '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Meetings and events</span>''' * [[Wikimania 2025]] okazos de la 6-a ĝis la 9-a de aŭgusto. La [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ programo estas havebla] por vi ekscii kiujn sesiojn vi volas partopreni. La plej multaj sesioj estos kun viva elsendo, kun esceptoj por tiuj, kiuj montras la ikonon "sen fotilo". Se vi aliĝas rete por rigardi vivaĵojn kaj uzi la interagajn funkciojn, bonvolu [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|registri]]por libera virtuala bileto. Ekzemple, vi eble estas interesita pri teknikaj sesioj kiel: ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KFEFVG/ Intertempaj Kontoj: Plibonigante privatecon por niaj neregistritaj redaktantoj] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TVCVAB/ Konstrui Daŭrigeblan Estontecon por Vikimedia Kontribuantoj] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/WTRQCJ/ dekduaj vizioj por vikiteksto!] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/8YKKP9/ Kordigi Trans Koncernatoj kun la Produkto kaj Teknologio Konsila Konsilio] * La [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2025|Konferenco por MediaVikio Uzantoj kaj Ellaborantoj, Falo 2025]] okazos de la 28a ĝis la 30a de oktobro 2025 en Hanover, Germanio. Ĉi tiu evento estas organizita de kaj por la tria-partio MediaVikio komunumo. Vi povas proponi sesiojn kaj registri por ĉeesti. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2025-W31"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:24, 29 jul. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29051727 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors can now enable the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info card]]. This feature adds an icon next to usernames on history pages and similar user-contribution log pages. When you tap or click on the icon, it displays data related to that user account such as the number of edits, reverted edits, blocks, and more. It's part of a broader project to make it easier for moderators to evaluate account trustworthiness. The feature can be enabled in [[testwiki:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering|your global preferences]], and later this week it will be available in local preferences. [https://phabricator.wikimedia.org/T386439] * Everybody is invited to share comments on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative Contributions]], a project recently launched by the [[m:Special:MyLanguage/Connection Team|Connection team]]. The project aims to create a new way to display the impact of collaborative editing activities (such as edit-a-thons, backlog drives, and WikiProjects) on the wikis. Post your comments on the [[m:Talk:CampaignEvents/Collaborative contributions|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378035] * Administrators can now define the default block duration for temporary accounts. To do that, they need to create a page named <code dir=ltr>MediaWiki:Ipb-default-expiry-temporary-account</code> and use a value defined in <code dir=ltr>MediaWiki:Ipboptions</code>. This allows administrators to easily block temporary accounts for 90 days, which is functionally equivalent to an indefinite block. The advantage of this solution is that it does not clutter Special:BlockList. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block and unblock#Default block duration options|More documentation]] is available. [https://phabricator.wikimedia.org/T398626] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Gadgets can now include <code dir=ltr>.vue</code> files. This makes it easier to develop modern user interfaces using [[mw:Vue.js|Vue.js]], in particular using [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the official design system of Wikimedia. [[wmdoc:codex/latest/icons/overview.html|Codex icons]] can be loaded through the gadget definition. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Pages|The documentation]] has examples. For user scripts that use Vue.js, an [[mw:API:CodexIcons|API module]] now exists to load Codex icons. [https://phabricator.wikimedia.org/T340460][https://phabricator.wikimedia.org/T311099] * Module developers can now use a [[mw:Help:Extension:Translate/Message Bundles/Lua reference|Lua interface]] to simplify the preparation of Lua modules for translation on Meta-Wiki. This improvement makes it easier for translators to find and edit module strings without dealing with raw Lua code. It helps prevent mistakes that could break the module during translation. Module developers and translators are invited to [[commons:File:Translatable modules video demo July 2025.webm|watch the demo video]], read more about [[mw:Special:MyLanguage/Translatable modules|translatable modules]] to understand how it works, refer to Meta-Wiki's [[m:Module:User Wikimedia project|Module:User Wikimedia project]] for example usage, and [[mw:Talk:Translatable modules|share their feedback]] on how well it addresses the challenges in their workflow. The interface still has some performance issues, so it should not be used in widely used modules yet. [https://phabricator.wikimedia.org/T359918] * Developers of external tools that connect to Wikimedia pages must set a user-agent that complies with [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|the user-agent policy]]. This policy will start to be more strongly enforced in August because of external crawlers that are [[diffblog:2025/04/01/how-crawlers-impact-the-operations-of-the-wikimedia-projects/|overusing]] Wikimedia's resources. Tools that are hosted on Wikimedia's Toolforge or Cloud VPS will not be affected by this for now, but should still set a user-agent. [[phab:T400119|More technical details are available]], and related questions are welcome in that task. * Parsoid Read Views is going to be rolling out to some smaller Wikipedias over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyages and Wiktionaries to Parsoid Read Views. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/profile/7694/] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.13|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the "no camera" icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as: ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/GEH9DH/ Wikimedia’s knowledge infrastructure in a changing internet: Establishing sustainable pathways for content reuse] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/7ELN9Q/ Wikifunctions is coming soon to a wiki near you!] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/ZMGVJV/ Shaping the Future of Wikipedia’s Reader Experience] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KCKTFZ/ Making Wikipedia More Readable: What Comes Next] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 03:37, 5 aŭg. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29083927 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2025-33 == <section begin="technews-2025-W33"/><div class="plainlinks"> Plej lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' de la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Tradukoj]] disponeblas. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for editors</span>''' * La ilobreto de WikiEditor nun inkluzivas [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|siajn klavarajn mallongigojn]] en la ŝprucigiloj por siaj butonoj. Tio helpos plibonigi la troveblecon de ĉi tiu funkcio. [https://phabricator.wikimedia.org/T400583] * La [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Konsilantaro pri Produkto kaj Teknologio]] publikigis aron da [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|proponitaj eksperimentoj]], kiujn la Fondaĵo Wikimedia povas provi por plibonigi komunikadon kun la komunumo. Reagoj pri la proponoj estas bonvenaj ĝis la 22-a de aŭgusto en [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|ĉi tiu diskutpaĝo]]. * La serĉobreto sur la Minerva-haŭto (movebla) estis ĝisdatigita por uzi la saman serĉkomponenton por antaŭa tajpado, kiu estas uzata sur la Vector 2022-haŭto. Ne estas ŝanĝoj en la serĉfunkcio, sed estas negravaj vidaj ŝanĝoj. Specife, la butono por fermi serĉon estis ŝanĝita de "X" al malantaŭenira sago. Ĉi tio helpas distingi ĝin de la alia butono "X", kiu estas uzata por forigi ajnan tekston. [https://phabricator.wikimedia.org/T393944] * Redaktantoj en iuj vikioj vidos novan ŝaltilon por "Grupigi rezultojn laŭ paĝo" en la paĝoj pri atentaro, rilataj ŝanĝoj kaj paĝoj de lastatempaj ŝanĝoj. Ĉi tio estas [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment|A/B-eksperimento]], kiu estas planita komenciĝi la 11-an de aŭgusto kaj daŭros dum 3-6 semajnoj en la bengala, ĉina, ĉeĥa, franca, greka, portugala kaj urdua vikipedioj. La eksperimento ekzamenos kiel pli facile trovebla funkcio povus influi la kapablon de redaktantoj trovi la redaktojn, kiujn ili serĉas. [https://phabricator.wikimedia.org/T396789] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].</span> '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for technical contributors</span>''' * La plurvikiaj datumaroj de [[:wikt:en:Module:Unicode data|Unikodaj datumoj]] estis movitaj al [[c:Category:Unicode Module Datasets|Kategorio:Unikodaj Modulaj Datumaroj]] en Vikimedia Komunejo, por sekvi la ideon "Unu komuna datumfonto, pluraj lokaj vikioj". Plej multaj vikioj estis ĝisdatigitaj por uzi la Komunejan version. Vi povas fari demandojn ĉe [[c:Category talk:Unicode Module Datasets|la diskutpaĝo]]. [https://en.wiktionary.org/wiki/Module_talk:Unicode_data#Data_from_commons] * Lua-kodo povas aldoni avertojn kiam io estas malĝusta, uzante la funkcion <code dir=ltr>mw.addWarning()</code>. Nun eblas aldoni pli ol unu averton, anstataŭ novaj avertoj anstataŭigantaj malnovajn. Se vi prizorgas Lua-modulon kiu uzis avertojn, vi devus kontroli ĉu ĝi ankoraŭ funkcias kiel atendita. [https://phabricator.wikimedia.org/T398390] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Detailed code updates later this week:</span> [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2025-W33"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:26, 11 aŭg. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29106516 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2025-34 == <section begin="technews-2025-W34"/><div class="plainlinks"> Plej lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' de la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Tradukoj]] disponeblas. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for editors</span>''' * Poste ĉi-semajne, homoj ensalutintaj kaj ebligitaj per la "[[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|Diskutiloj]]" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta-funkcio]] povos "Danki" individuajn komentojn rekte de diskutpaĝoj, anstataŭ devi navigi al paĝhistorio. [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Comment actions|Sciu pli pri ĉi tiu funkcio]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400849] * A/B-testo komparanta du versiojn de la donacligilo por komputiloj lanĉiĝis en testwiki la 12-an de aŭgusto kaj en anglalingva Vikipedio la 14-an de aŭgusto por 0.1% de elsalutitaj uzantoj en la retejo por komputiloj. La eksperimento daŭros tri semajnojn kaj finiĝos la 12-an de septembro. [https://phabricator.wikimedia.org/T395716] * A/A testo por mezuri la bazlinion por leganta retenado estis lanĉita la 12an de aŭgusto uzante [[wikitech:Experimentation Lab|Eksperimentan Laboratorion]]. Ĉi tio mezuras la procenton de uzantoj, kiuj revizitas vikion post sia unua vizito dum 14-taga periodo. Neniuj vidaj ŝanĝoj estas atendataj. La eksperimento daŭros ĝis la 31a de aŭgusto. [https://phabricator.wikimedia.org/T399227] * Kvin novaj vikioj estis kreitaj: ** {{int:project-localized-name-group-wikisource/eo}} en la [[d:Q34057|Tagalog]] ([[s:tl:|<code>s:tl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T388639] ** {{int:project-localized-name-group-wikisource/eo}} en la [[d:Q36213|madura lingvo]] ([[s:mad:|<code>s:mad:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T391747] ** {{int:project-localized-name-group-wikipedia/eo}} en la [[d:Q3450749|Raĥino]] ([[w:rki:|<code>w:rki:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T392490] ** {{int:project-localized-name-group-wikibooks/eo}} en la [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[b:min:|<code>b:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T395452] ** {{int:project-localized-name-group-wiktionary/eo}} en la [[d:Q7598268|Norma maroka amazigh]] ([[wikt:zgh:|<code>wikt:zgh:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T399684] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">View all {{formatnum:46}} community-submitted {{PLURAL:46|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].</span> '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for technical contributors</span>''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Detailed code updates later this week:</span> [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2025-W34"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:34, 19 aŭg. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29127690 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2025-35 == <section begin="technews-2025-W35"/><div class="plainlinks"> Plej lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' de la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Tradukoj]] disponeblas. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for editors</span>''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Dezirlisto ero]] [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Altnivela ero]] Ĉiuj Ŝablonaj aŭtoroj povas nun uzi suplementajn CSS-proprietojn, ekde tiam ke la CSS-sanitiga ilo uzata de [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] estis ĝisdatigita. Ekzemple: <code>width: fit-content</code>; <code>ruby-align</code>; relativaj unuoj kiel <code>lh</code>; kaj kutimaj ŝnuroj en <code>list-style-type</code>. Ĉi tiuj plibonigoj estas [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Allow use of modern CSS in templates by updating the TemplateStyles CSS sanitizer|Komunuma Wishlist deziro]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271958][https://phabricator.wikimedia.org/T277755][https://phabricator.wikimedia.org/T293633][https://phabricator.wikimedia.org/T295088][https://phabricator.wikimedia.org/T326906][https://phabricator.wikimedia.org/T340057][https://phabricator.wikimedia.org/T360725][https://phabricator.wikimedia.org/T371809][https://phabricator.wikimedia.org/T375344][https://phabricator.wikimedia.org/T394619] * En grandaj vikioj, la defaŭlta tempo por montri redaktojn en la paĝo Special:RecentChanges estis ŝanĝita de 7 tagoj al 1 tago. Ĉi tio estas parto de projekto por plibonigi la prezentadon. Tio ne devus havi ajnan efikon por uzantoj pro la kvanto de redaktoj en tiuj vikioj. [https://phabricator.wikimedia.org/T399455] * Administrantoj nun povas aliri la paĝon [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] el la paĝolisto [[{{#special:CommunityConfiguration}}]]. Tio faciligas la serĉadon. [https://phabricator.wikimedia.org/T393240] * La videoj de Vikimedia Komunejo ne estis montritaj en la Videa klapeto en Google Serĉo. La problemo estis esplorita kaj raportita al Google, kiu nun riparis la problemon. [https://phabricator.wikimedia.org/T396168][https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/Wishes/Do_something_about_Google_%26_DuckDuckGo_search_not_indexing_media_files_and_categories_on_Commons] * Unu nova vikio estis kreita: {{int:project-localized-name-group-wiktionary/eo}} en [[d:Q33014|Betawi]] ([[wikt:bew:|<code>wikt:bew:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T402130] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">View all {{formatnum:39}} community-submitted {{PLURAL:39|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].</span> '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for technical contributors</span>''' * Du kampoj de la [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Recentchanges table|lastatempaj ŝanĝoj datumbaza tablo]] estas forigataj. <code>rc_new</code> kaj <code>rc_type</code> estas forigataj favore al <code>rc_source</code>. Demandoj al ĉi tiuj malnovaj kampoj komencos malsukcesi ekde ĉi tiu semajno kaj programistoj devus uzi <code>rc_source</code> anstataŭe. Tiuj malnovaj kampoj estis malakceptitaj pli ol 10 jarojn antaŭe kaj ne devus esti uzataj. Ĉi tio estas parto de la laboro por pluigi la agadon kaj stabilecon de demandoj al la tablo de lastatempaj ŝanĝoj. [https://phabricator.wikimedia.org/T400696] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Detailed code updates later this week:</span> [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.16|MediaWiki]] '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">In depth</span>''' * La plej lasta kvaronjara [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/July|Lingvo kaj Internaciiga Informilo]] estas nun havebla. Ĉi tiu eldono inkluzivas: subteno por novaj lingvoj en MediaWiki kaj translatewiki; la komenco de la Lingva Enfluo kaj Evoluoprojekto por helpi subteni la kreskon de novaj kaj malgrandaj vikioj; ĝisdatigoj pri esplorprojektoj; kaj pli. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Meetings and events</span>''' * La sekvanta [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#29 August 2025|Lingva Komunuma Renkontiĝo]] estas okazonta baldaŭ, la 29-an de aŭgusto je [https://zonestamp.toolforge.org/1756479600 15:00 UTC]. La renkontiĝo de ĉi tiu semajno kovros: la Avro klavaraj ellaborantoj de Vikimedio Bangladesh, kiu estis ĵus premiita nacian premion pro siaj kontribuaĵoj al ĉi tiu klavaro; kaj aliaj temoj. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2025-W35"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:09, 26 aŭg. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29175124 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2025-36 == <section begin="technews-2025-W36"/><div class="plainlinks"> Plej lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' de la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Tradukoj]] disponeblas. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Weekly highlight</span>''' * La Redakta teamo volas kompili liston de ŝablonoj, jargonajn terminojn kaj politikojn uzatajn en la redakta resumo kiam kopirajta malobservado estas forigita. Ĉi tio helpos ilin identigi la nombron de redaktoj revertitaj pro aŭtorrajtaj temoj. Ni invitas komunumajn membrojn de la sekvaj Vikioj listigi ĉi tiujn terminojn en [[Phab:T402601|T402601]], aŭ dividi sian liston kun [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]]: {{int:project-localized-name-arwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-cswiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-dewiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-enwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-eswiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-fawiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-frwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-hewiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-idwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-itwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-jawiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-kowiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-nlwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-plwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-ptwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-trwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-ukwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-viwiki/eo}}{{int:comma-separator/eo}}{{int:project-localized-name-zhwiki/eo}}. Ĉi tiu projekto estas malferma ĝis la 9-a de septembro 2025. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for editors</span>''' * La [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|etendaĵo de Kampanjaj Eventoj]] estis aktivigita por ĉiuj Vikifontoj. La etendaĵo faciligas organizi kaj partopreni en kunlaboraj agadoj, kiel redaktaj eventoj kaj Vikiprojektoj, sur la vikioj. La etendaĵo havas tri karakterizaĵojn: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Eventa Registro]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Kunlabora Listo]], kaj [[m:Special:MyLanguage/Connection Team/Invitation list|Invitlisto]]. Por peti la etendaĵon por via wiki, vizitu la paĝon pri Distribuado. [https://meta.wikimedia.org/wiki/CampaignEvents/Deployment_status#How_to_Request_the_CampaignEvents_Extension_for_your_wiki] * La listoj en la piedfino de la redaktilo, kiel "Ŝablonoj uzitaj en ĉi tiu paĝo," nun estos organizitaj en kolumnoj kiam estas sufiĉe da spaco. Ĉi tiu plibonigo minimumigas la ruladon kiam oni redaktas longajn artikolojn en Vikipedio. [https://phabricator.wikimedia.org/T401066] * La 3-an de septembro 2025 ni pliigos la provantajn procentojn de nia [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment#Scope of the experiment|grupo per ŝalta eksperimento]] de la <code>Special:RecentChanges</code>, <code>Special:Watchlist</code>, kaj <code>Special:RelatedChanges</code> paĝoj en la Ĉina, Franca, kaj Portugala Vikipedioj al 100 procentoj, permesante pli da redaktantoj partopreni en ĉi tiu eksperimento. Ĉi tiu ĝustigo celas certigi, ke ni havas sufiĉan datumon por fari informitajn decidojn dum taksado de la eksperimentaj rezultoj. [https://phabricator.wikimedia.org/T402958][https://phabricator.wikimedia.org/T396789] * Kiam oni klakas sur malplenan serĉobendon, uzantoj, kiuj ne estas enlogitaj, vidos sugestojn pri artikoloj por plia legado en la angla Vikipedio ekde la semajno de la 22-a de septembro. La funkcio estos disponebla ĉe ambaŭ komputiloj kaj poŝtelefonoj. Ĉiuj ne-anglaj Vikipedioj ricevis ĉi tiun ŝanĝon en junio kaj julio. La celo estas faciligi al uzantoj trovi artikolojn. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Eksciu pli]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].</span> '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for technical contributors</span>''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Detailed code updates later this week:</span> [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.17|MediaWiki]] '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">In depth</span>''' * Wikifunkcioj nun havas novan kapablon nomatan "lumigaj enumeraciaj tipoj", enumeracia tipo estas simple fiksita aro da valoroj en la difino de la tipo. Ĉi tiu kapablo eksplikas rapide kaj facile difini tian tipon, kaj permesas la reutiligon de valoroj, kiuj jam estas ĉeestantaj en Vikidatumoj. Jen [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-07-19|Novaĵletero]] por lerni pli. * La plej lasta [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Newsletter updates#August 2025: Newsletter #1|Informilo por Legantoj]] nun estas havebla. la formado de du novaj teamoj - Leganto-Kresko kaj Leganto-Sperto; komprenoj pri malkreskantaj paĝvidoj kaj konto-kreadoj; elstaraj punktoj de la panelo en Wikimania Nairobi pri plibonigado de la legado-ŝanĝo; venontaj spertoj por engaĝi novajn kaj ekzistantajn legantojn; kaj pli. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Meetings and events</span>''' * Fokuso pri kelkaj sesioj de Wikimania 2025: ** Identigi AI-generitan tekston per serĉado de ISBNoj kies kontrolsumoj fiaskas: Mathias Schindler de WMDE [https://www.youtube.com/watch?v=Dw9o8Lsl974&t=15910s kunhavitaj iloj por helpi komunumo serĉi tiujn]. ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TCHZKH/ La daŭripovo de la Wikimedia-movado fronte al nunaj kaj estontaj defioj]: Ĉi tiu sesio esploris, kiel Vikimedio povas resti fidinda fonto de scio en la epoko de generativa AI, informokvanto, kaj malinformado. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2025-W36"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:47, 1 sep. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29196010 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2025-37 == <section begin="technews-2025-W37"/><div class="plainlinks"> Plej lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' de la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Tradukoj]] disponeblas. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Weekly highlight</span>''' * La Redakta teamo laborantas pri nova kontrolo: [[mw:Special:MyLanguage/Paste check|Kopiu kontrolon]]. Ĉi tiu kontrolo informas novulojn, kiuj aldonas tekston al Vikipedio, ke la enhavo eble ne estos akceptita. Ĉi tiu kontrolo estas en peno pliigi la ŝancon, ke la nova enhavo, kiun homoj aldonas al Vikipedio, kongruas kun la engaĝiĝo de la Movado oferti informon sub libera enhavlicenco. Ĉi tiu kontrolo baldaŭ estos testata en kelkaj vikioj. Se via komunumo interesiĝas pri ĉi tiu testo, bonvolu [[phab:T403680|informi nin en ĉi tiu tasko]], aŭ [[mw:Talk:Edit check|kontakti la teamon]]. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for editors</span>''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Altnivela ero]] Pli malfrue ĉi-semajne, uzantoj de la "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta karakterizaĵo]] povos uzi [[w:eo:Lint (komputiko)|linta ilo]] por vidi erarojn aŭ aliajn eblajn problemojn en vikiteksto en reala tempo. Vidu la [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|helppaĝo por pli da informoj]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T381577] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Altnivela ero]] Dum navigado en wiki (kiel <code dir=ltr>en.wikipedia.org</code>), la programaro reagas en unu el du manieroj: desktopa paĝo, aŭ redirekto al mobilversio sur "m" domajno (kiel <code dir=ltr>en.m.wikipedia.org</code>). Dum la venontaj tri semajnoj, MediaWiki komencos montri la mobilan version al mobilaj aparatoj rekte sur la norma domajno, sen ĉi tiu redirekto. Ĉi tiu ŝanĝo ne influas ekzistantajn m-punkto URLojn, nek la opcion "Desktopa vidon" malŝalti. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Lernu pli]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998] * Kiam redakto ŝanĝas la kategoriojn de paĝo, la ŝanĝoj al la kategoriaj membriĝaj kalkuloj estas nun okazantaj asinkrone. Tio plibonigas la rapidon de konservado de redaktoj, precipe kiam oni movas multajn paĝojn al aŭ el la sama kategorio, kaj reduktas la riskon de ejaj interrompoj, sed tio signifas, ke la nombroj povas montri malnoviĝintan informon dum kelkaj minutoj. [https://phabricator.wikimedia.org/T365303] * Redaktoj sur Vikidatumo al kvalifikiloj (propraĵoj kaj valoroj) kaj referencoj (propraĵoj kaj valoroj) en aserto de Vikidatumo nun ne plu aldoniĝos al la paĝo de Lastaj Ŝanĝoj aŭ atentaĵlisto en ĉiuj aliaj Vikipedioj. Ĉi tio estas provizora ŝanĝo por plibonigi elfaron dum aliaj solvoj estas kreataj. La propraj paĝoj de Vikidatumo restas senŝanĝaj. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: Turn off (temporarily) Qualifiers and References Wikidata edits to the Recent Changes tables|Sciu pli]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401286][https://phabricator.wikimedia.org/T400698] * La japanlingvaj vikioj ricevis grandan ĝisdatigon pri la maniero, kiel la serĉado funkcias. La nova serĉo ĝenerale devus doni pli precizajn kaj pli rilatajn serĉrezultojn. [https://phabricator.wikimedia.org/T318269] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].</span> '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for technical contributors</span>''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Detailed code updates later this week:</span> [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2025-W37"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:11, 9 sep. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29238161 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2025-38 == <section begin="technews-2025-W38"/><div class="plainlinks"> Plej lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' de la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Tradukoj]] disponeblas. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for editors</span>''' * Referencaj listoj, kiuj estas faritaj uzante la <code dir=ltr><nowiki><references/></nowiki></code> [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite#references-tag|etiketo]], nun aŭtomate montrigos kun kolumnoj en Vector 2022 kiam legantoj uzas ĝiajn 'normajn' agordojn por tekstograndeco kaj paĝlarĝeco. [https://phabricator.wikimedia.org/T334941] * Komencante en la semajno de la 6-a de oktobro, en [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|malgrandaj vikioj]] kaj [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|meznivelaj vikioj]] kiuj havas la [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|etendaĵon de Kampanjeventoj]] ebligita, ĉiuj aŭtokonfirmitaj uzantoj estos kapablaj uzi [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Eventan Registradon]] kiel organizanto. Neniuj ŝanĝoj faros por [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/large.dblist|grandaj vikioj]] krom se petite en Phabricator. Ĉi tiu ŝanĝo estas farita por faciligi al pli multaj homoj uzi Eventan Registradon, precipe en vikioj kiuj malpli verŝajne havas politikojn rilatajn al la rajto de Eventa Organizanto. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Proposal to grant autoconfirmed users on small and medium wikis the organizer access to the event registration tool|Scui pli]]. * Uzantoj, kiuj serĉas uzante regulajn esprimojn (regex), nun povas uzi kromajn ecojn inkluzive de: ** por la <code dir=ltr>intitle:</code> ŝlosilvorto: [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Metacharacters|metakarakteroj]] por komenco de linio (<code dir=ltr>^</code>) kaj fino de linio (<code dir=ltr>$</code>) ankroj [https://phabricator.wikimedia.org/T317599] ** por ambaŭ <code dir=ltr>intitle:</code> kaj <code dir=ltr>insource:</code> ŝlosilvortoj: mallongigo [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Character_Classes|karakteraj klasoj]] por ciferoj (<code dir=ltr>\d</code>), spacoj (<code dir=ltr>\s</code>), kaj vortaj karakteroj (<code dir=ltr>\w</code>); kaj [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Escape codes|eskapokodoj]] por linio elfluado (<code dir=ltr>\r</code>), novlinio (<code dir=ltr>\n</code>), klapeto (<code dir=ltr>\t</code>), kaj unicode (ekzemple <code dir=ltr>\uHHHH</code>). [https://phabricator.wikimedia.org/T403212] * Kiam vi serĉas tekston, kiu aspektas kiel IP, la sistemo nun montros serĉrezultojn. Antaŭe ĝi alportis vin al la kontribuoj por tiu IP anstataŭ montri serĉrezultojn. [https://phabricator.wikimedia.org/T306325] * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Ĉiuj vikioj estos nur-legeblaj]] dum kelkaj minutoj la 24-an de septembro. Tio estas planita je [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 15:00 UTC]. Tio estas por la rezervaj testoj de la servilo de la datencentro, kiuj okazas dufoje jare. Vi povas [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|legi pli pri la fono kaj detaloj de ĉi tiu procezo en la Diff blogo]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].</span> Ekzemple, eraro estis fiksita, kiu influis uzantojn, kiuj uzis la paĝ-klapetojn por ŝanĝi de wiki-teksta redaktado de sekcio al la vida redaktoro. [https://phabricator.wikimedia.org/T401043] '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for technical contributors</span>''' * La teamo pri Mediavikiaj Interfacoj estas restrukturanta la Vikimedia REST API Sandbox kun Codex. Se vi havas rimarkojn pri plibonigoj por la API-dokumentado aŭ kio faras la spertojn de programistoj glataj (aŭ malagrabla), vi estas invitita [https://calendar.google.com/calendar/u/0/appointments/schedules/AcZssZ2aZzbXeQvjOF7gB1fJXiwAYemQjKf4sXNaRODPA7_obFyNBwkzNkoVCoTF-aeov89kIjXHbCQm ĉeesti venontan malkovran intervjuon], aŭ [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Developer Feedback/Wikimedia Web APIs|lasi reagojn en vikio]]. [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/C4FBAOA57PH6G5ORVMAUF5TGYBLZDU5Q/|Sciu pli]]. * Redaktoj al Vikidata aliassetoj (alternativa nomo por elemento aŭ propraĵo) nun estos montritaj en Lasttempaj Ŝanĝoj kaj Observlisto en aliaj vikioj malpli ofte, reduktante malutilajn informadojn. Ĉi tio reduktos la ĝeneralan kvanton de 'bruaj' eniroj. La propraj paĝoj de Vikidata restas senŝanĝaj. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: More granular Alias tracking|Sciu pli]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401288] * La nova [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/ Unicode 17.0] versio estis liberigita. La [[:c:Category:Unicode Module Datasets|datumoj en Vikikomunejo]] por la [[:d:Q39301585|Modulo:Unicode datumoj]] estis ĝisdatigitaj. Vikipedioj, kiuj ne uzas la datumojn de Vikikomunejo, devus aŭ ĝisdatigi siajn proprajn datumojn aŭ ŝanĝi al la datumoj de Vikikomunejo. * Uzantoj de la [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Vikimedia Enterprise]] Strukturitaj Enhavoj finpunktoj nun povas aliri [https://enterprise.wikimedia.com/blog/parsed-wikipedia-tables/ Analizitajn Tablojn]. La nova funkcio de Analizitaj Tabloj ekstraktas kaj reprezentas Vikipediatablojn en strukturita JSON. Ĉi tio plibonigas maŝinan alireblecon kiel parto de la [https://enterprise.wikimedia.com/api/structured-contents/ Strukturitaj Enhavoj iniciato]. La produktejo de Strukturitaj Enhavoj estas libere havebla tra la [https://enterprise.wikimedia.com/docs/on-demand/#article-structured-contents-beta Postulebla API], aŭ tra Vikimedia Nubaj Servoj. * [https://www.kaggle.com/datasets/wikimedia-foundation/english-wikipedia-people-dataset dataset de biografiaj informoj de la angla Vikipedio] de [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Vikimedia Enterprise]] estis publikigita en Kaggle, por taksado kaj esplorado. Tio provizas strukturitajn datumojn el pli ol 1.5 milionoj da biografioj, inkluzive naskiĝdaton kaj mortodaton, edukadon, afilaciojn, karierojn, premiojn, kaj pli (el snapshot en Junio 2024). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Detailed code updates later this week:</span> [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.19|MediaWiki]] '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Meetings and events</span>''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Scholarships|Petoj de stipendio]] por Wikimania 2026 en Parizo, Francio, estas malfermitaj ĝis la 31-a de oktobro. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2025-W38"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:03, 15 sep. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29263921 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2025-39 == <section begin="technews-2025-W39"/><div class="plainlinks"> Plej lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' de la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Tradukoj]] disponeblas. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Weekly highlight</span>''' * [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 Je la 24a de septembro je la 15:00 UTC], ĉiuj uzantoj de Vikimediaj retejoj spertos mallongan nurlegeblan periodon pro planita [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|ŝanĝo de datumcentra servilo]]. La teamo pri Fidindeca Inĝenierado (SRE) de la Fondaĵo Vikimedia redirektos la tutan trafikon de unu ĉefa servilo al ĝia rezerva. Vi povas aŭskulti la ŝanĝon per la ilo [http://listen.hatnote.com/ "Aŭskultu Vikipedion"], kie vi aŭdos redaktojn ĉesi dum kelkaj minutoj dum la nurlegebla fazo, kaj poste rekomenci. Ĉi tiu dufoje-jara ŝanĝo de datumcentra servilo certigas fidindecon per testado de la rezerva datumcentro, por ke niaj retejoj povu resti enrete eĉ se la ĉefa datumcentro paneas. Vi povas [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|legi pli pri la procezo en la blogo Diff]]. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for editors</span>''' * Redaktoroj de [[f:Special:Mylanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-12#Next round of Wiktionaries to receive embedded Wikifunctions calls|60 pliaj Vikivortaroj]] baldaŭ povos voki [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|funkciojn el Vikivortaroj]] kaj integri ilin en siajn paĝojn. Funkcio prenas unu aŭ plurajn enigojn kaj transformas ilin en deziratan produkton, kiel adicii nombrojn, konverti mejlojn al metroj, kalkuli pasintan tempon aŭ malgrandigi vorton en kazon. Ili aliĝos al la aliaj [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-29#Wikifunctions available on 65 Wiktionaries|65 Vikivortaj lingvaj eldonoj]], kiuj jam havas aliron al enigitaj Vikivortaroj. Poste ĉi-jare, planoj estas efektivigitaj por vastigi al pliaj Vikivortaroj kaj la Inkubatoro. * Nova [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Technical metadata of another page|analizila funkcio]] estis aldonita: <code><nowiki>{{#contentmodel}}</nowiki></code>. Ŝablonoredaktistoj kaj administrantoj povas uzi ĝin por akiri la lokalizitan aŭ kanonan nomon de la [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|enhavmodelo]] de specifa paĝo. La funkcio faciligas krei kaj redakti sistemajn mesaĝojn, kiel ekzemple ''MediaWiki:editinginterface'', eĉ kiam vi ŝanĝas paĝtipojn, kiel vikio, JavaScript, CSS aŭ JSON-paĝo. [https://phabricator.wikimedia.org/T328254] * Aldoni aŭ redakti <code>DISPLAYTITLE</code> por artikolo per VisualReditor ne plu estos difektita. Redaktoroj, kiuj uzas VisualReditor-reĝimon por modifi la <code><nowiki>{{DISPLAYTITLE}}</nowiki></code>, ne plu havos la laŭvortan tekston "DISPLAYTITLE" aŭ ĝian lokalizitan variaĵon aldonitan al siaj artikoloj. Listo de paĝoj, kiuj eble estis trafitaj kaj eble bezonas purigon, estas dokumentita en [[phab:P83438|ĉi tiu bileto]]. * Beta-uzantoj de la Android-aplikaĵo Vikipedio nun povas provi la restrukturitan [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|Agado-langeton]], kiu anstataŭigas la langeton Redaktoj. La nova langeto ofertas personecigitajn komprenojn pri legado, redaktado kaj donacado, samtempe simpligante navigadon kaj igante la aplikaĵuzon pli alloga. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].</span> '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for technical contributors</span>''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Detailed code updates later this week:</span> [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.20|MediaWiki]] '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">In depth</span>''' * Uzantoj de Vikifunkcioj nun povas importi multajn esencajn faktojn pri [[f:Special:MyLanguage/Z6011|geokoordinatoj]], [[f:Special:MyLanguage/Z6010|kvantoj]] kaj [[f:Special:MyLanguage/Z6064|tempo]] valoroj el Vikidatumo. Ĉi tio eblas per la kreado de Vikifunkcio-tipoj por ĉi tiuj valoroj, kio igas ilin haveblaj por uzo fare de funkcioj en Vikifunkcioj. Lernu pli pri kiel ĉi tio funkcias en [[c:File:ImportingWikidataDatatypesIntoWikifunctions.webm|ĉi tiu filmeto]] kaj la [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-01#News in Types I: Wikidata quantity|bulteno de la 1-a de aŭgusto]] de Vikifunkcioj (por kvantoj) kaj la [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-22#News in Types: Wikidata geo-coordinate|bulteno de la 22-a de aŭgusto]] (por gekoordinatoj). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2025-W39"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:52, 22 sep. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29305556 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A major software upgrade has been made to [[phab:|Phabricator]]. The update introduces performance improvements, a refreshed search interface, enhancements to Maniphest task search, updates to user profile pages and project workboards, new Herald automation features, as well as general text input, mobile experience improvements and more. [https://phabricator.wikimedia.org/phame/post/view/321/iterative_improvements_september_2025/] '''Updates for editors''' * The Community Tech team will release the new Community Wishlist extension on October 1, that will improve the way wishes will be submitted. The new extension will allow users to add tags to their wishes to better categorise them, and (in a future iteration) to filter them by status, tags and focus areas. It will also be possible to support individual wishes again, as requested by the community in many instances. The old system will be retired. There will be a brief period of downtime while the extension is deployed and wishes are migrated to the new system. You can read more about this [[:m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|in the latest update]] or you can consult the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CommunityRequests|current documentation on MediaWiki]]. * As announced [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|on Diff blog]], the production trial of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|hCaptcha]] service for bot detection has begun. The trial is currently using hCaptcha to protect account creation on Chinese, Persian, Portuguese, Indonesian, Japanese, and Turkish Wikipedias, where it will replace our existing [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ConfirmEdit#FancyCaptcha|CAPTCHA]] (FancyCaptcha). The goal with the trial is to better block bots while also improving usability and accessibility for users who encounter CAPTCHA challenges. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|deployed]] to Wikimedia Commons. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. On Commons, anyone who is a registered user can use it as an event participant. To use it as an organizer, someone needs to have the [[c:Special:MyLanguage/Commons:Event organizers|event organizer right]]. * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to German Wikipedia. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|test the feature]] on testwiki or [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing on betawiki] as well. Please share your thoughts on [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Templates used in sub-references|using templates in sub-references]] or [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|volunteer to become a pilot wiki]]. * On wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|Mentorship]] system, communities can now opt experienced editors out of Mentorship through [[{{#special:CommunityConfiguration/Mentorship}}]]. Within this setting, communities may define thresholds, based on edit count and account age, to decide when an editor is considered experienced enough to no longer receive Mentorship. [https://phabricator.wikimedia.org/T403563] * The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tone Check|Tone check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Tone language model for the following languages: Arabic, Czech, German, Hebrew, Indonesian, Dutch, Polish, Russian, Turkish, Chinese, Farsi, Italian, Norwegian, Romanian and Latvian. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/Tone_Check/Model_evaluation|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on October 3, which will be the start date of the test. * The rollout of [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|multiblocks]] had the side effect that non-active block logs may have been shown on {{#special:Contributions}} and on blocked users' user and user_talk pages. This issue will be fully resolved in a few days. As part of the fix, [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=sp-contributions-blocked-notice}} messages prefixed with <code>sp-contributions-blocked-notice</code>] will be removed and replaced with [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=blocked-notice-logextract}} those prefixed with <code>blocked-notice-logextract</code>] in a few weeks. Please help translate the new messages and update any local overrides if needed. * There was a bug with links added using visual editor if they included characters such as <code dir=ltr><nowiki>[ ] |</nowiki></code> after the fragment identifier (<code><nowiki>#</nowiki></code>). They were not encoded properly creating an incorrect link. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T404823] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikiquote/en}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[q:ms:|<code>q:ms:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404698] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info Card]] now displays currently active global lock/blocks. [https://phabricator.wikimedia.org/T401128] '''Updates for technical contributors''' * Later this week, editors using Lua modules will be able to use the <code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.title.newBatch|mw.title.newBatch]]</code> function to look up the existence of up to 25 pages at once, in a way that only increases the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parser functions#Expensive parser functions|expensive function]] count once. * A new [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Unsupported Tools Working Group]] has been formed as part of ongoing efforts to collectively determine technical work priorities, similar to the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product & Technology Advisory Council]] (PTAC). The working group will help prioritize and review requests for support of unmaintained extensions, gadgets, bots, and tools. For the first cycle, the group will be prioritizing an unsupported Wikimedia Commons tool. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:49, 29 sep. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29355230 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#paste|Paste Check]] is a new Edit Check feature to help avoid and fight copyright violations. When editors paste text into an article, Paste Check prompts them to confirm the origin and licensing of the content. Starting Wednesday, 8 October, [[phab:T403680|22 wikis will test Paste Check]]. Paste Check will help new volunteers understand and follow the policies and guidelines necessary to make constructive contributions to Wikipedia projects. '''Updates for editors''' * Mobile devices will receive mobile articles directly on the standard domain (like <code>en.wikipedia.org</code>), instead of via a redirect to an "m" domain (like <code>en.m.wikipedia.org</code>). This change improves performance. This week it will be enabled on Wikipedias. The existing mobile URLs and the "Desktop view" opt-out remain available. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998] * New [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#creationdate and lasteditdate|date filters]], <code dir=ltr>creationdate:</code> and <code dir=ltr>lasteditdate:</code>, are now available in the wiki search engine. This allows users to filter search results by a page's first or last revision date. The filters support comparison operators (e.g. <code dir=ltr>>2024</code>) and relative dates (e.g. <code dir=ltr>today-1d</code>), making it easier to find recently updated content or pages within specific age ranges. [https://phabricator.wikimedia.org/T403593] * [[f:|Wikifunctions]] now supports rich text in embedded calls across the 150 wikis where it's enabled. To showcase this, the team created a [[f:Z26333|Latin declination table]] that Wiktionary editors can use to automatically generate noun forms, producing clear, formatted results — see an [[f:Wikifunctions:Embedded function calls/Wiktionary tables demonstration|example output]]. If you need any help or have any feedback, please [[f:Wikifunctions:Project chat|contact the Wikifunctions Team]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T397402] * An edit link will now appear inside the categories box on article pages for logged in users, which will directly launch the VisualEditor category dialog. [https://phabricator.wikimedia.org/T291691] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a problem downloading pdf files last week and that has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T405957] '''Updates for technical contributors''' * The field <code dir=ltr>rev_sha1</code> in the revision database table is being removed in favor of <code dir=ltr>content_sha1</code> in the content database table. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud@lists.wikimedia.org/thread/2D2M3SP4WHR6BXXKTZ2PBLZQYR3EGQVR/ the announcement] for more information. * The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|Reader Experience team]] will roll out [[w:en:Light-on-dark color scheme|Dark Mode]] user interface on all Wikimedia sites on October 29, 2025. All anonymous users of Wikimedia sites will have the option to activate a color scheme that features light-colored text on a dark background. This is designed to provide a more comfortable reading experience, especially in low-light situations. Template authors and technical contributors are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|learn how to make pages ready for Dark mode]] and address any compatibility issues found in templates in their wiki before the enablement. Please contact the Web team for questions or any support on [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|this talk page]] before the enablement. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628] * Starting on Monday, October 6, API endpoints under the <code>rest.php</code> path will be rerouted through a new internal API Gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400130] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:20, 6 okt. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29400897 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Last week, improvements to account security and two-factor authentication (2FA) features were enabled across all wikis. These changes include user interface improvements for [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity], the support of multiple 2FA methods via authenticator apps and portable security keys (previously users could only enable one method), and a new Recovery Codes module which facilitates fewer account lockouts due to lost two-factor apps and devices. As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project, work is continuing through the rest of 2025 on further user experience improvements, and support for passkeys as an alternate second factor. '''Updates for editors''' * Another part of the Account security project is making 2FA generally available to all users. Along with editors with advanced privileges, such as administrators and bureaucrats, 40% of editors now have access to 2FA. You can check if you have access at [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity]. Instructions for activation are on the linked page. The plan is to continue increasing availability if it is determined that the user support capabilities are able to support global usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T400579] * This week, users at wikis where talk page [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|Usability Improvements]] are already available by default (everywhere ''except'' the 12 wikis listed in [[phab:T379264|T379264]]) will gain the ability to Thank a comment directly from the talk page it appears on. Before this change, Thanking could only be done by visiting the revision history of the talk page. You can [[diffblog:2025/10/13/revolutionizing-gratitude-a-new-era-of-thanking-comments/|learn more about this change]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366095] * Users who have not [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|verified their email address]] will soon be receiving monthly Notification reminders to do so. This is because users who have verified their email can more easily recover their account. These reminders will not be sent if the user is inactive or removes the unverified email from their account. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation][https://phabricator.wikimedia.org/T58074] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a fix was made for an occasional error with saving translated paragraphs in the Content Translation tool, and the related error messages are now easier to see. [https://phabricator.wikimedia.org/T376531] '''Updates for technical contributors''' * The Unsupported Tools Working Group has chosen [[c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] as the first tool for its pilot cycle. The group will explore ways to improve and sustain the tool over the coming months. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Learn more on Meta]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:56, 13 okt. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29434481 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2025-43 == <section begin="technews-2025-W43"/><div class="plainlinks"> Plej lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' de la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Tradukoj]] disponeblas. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for editors</span>''' * Por optimumigi kiel uzantaj datumoj estas stokitaj en niaj datumbazoj, la konservitaj preferoj de uzantoj kiuj ne ensalutis dum pli ol kvin jaroj kaj havas malpli ol 100 redaktojn estos forigitaj. Kiam tiuj uzantoj revenos, aplikiĝos defaŭltaj agordoj. [https://phabricator.wikimedia.org/T406724] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].</span> Ekzemple, ekzistis rompita ligilo de la interfaca mesaĝo GlobalContributions al la paĝo XTools GlobalContributions, kiu nun estis riparita. [https://phabricator.wikimedia.org/T406415] '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for technical contributors</span>''' * La laboro por redirigi ĉiujn trafikojn al API-finpunktoj sub la <code dir=ltr><nowiki>rest.php</nowiki></code> itinero tra komuna API-pordego nun estas kompleta. Se iu ajn problemo estas observita, bonvolu submeti phabricator-bileteton al la [[phab:tag/serviceops/|Servaĵa Operacia teamo tabulo]]. * Redaktoj al Wikidata-referencoj aŭ kvalifikiloj nun malpli ofte estos montrataj en LastajŜanĝoj kaj Atentlisto-enkonduktoj en aliaj vikioj, reduktante nenecesajn sciigojn. Ĉi tio reduktos la ĝeneralan kvanton de 'bruaj' eniroj. La propraj paĝoj de Wikidata restos senŝanĝaj. [https://phabricator.wikimedia.org/T401290] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Detailed code updates later this week:</span> [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2025-W43"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:33, 20 okt. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29478670 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia iOS app has launched an A/B/C test of improvements made to the tabbed browsing feature for select regions and languages. The test, named “More dynamic tabs”, explores new tab experiences and includes “Did you know” and “Because you read” article recommendations. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)/New Tab Experience and Recommendations Experiment|read more on the project page]]. * Autoconfirmed users on [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small]] and [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] with the CampaignEvents extension can now use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] without the Event Organizer right. This feature lets organizers enable registration, manage participants, and lets users register with one click instead of signing event pages. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue of flashing colors when holding or pressing the arrow keys under the dark mode settings in Vector 2022 has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T402285] '''Updates for technical contributors''' * The CampaignEvents extension will be deployed to all remaining wikis during the week of 17 November 2025. The extension currently includes three features: Event Registration, Collaboration List, and Invitation List. For this rollout, Invitation List will not be enabled on Wikifunctions and MediaWiki unless requested by those communities. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|Visit the deployment page to learn more]]. * The SwaggerUI-based REST sandbox experience is now live on all wiki projects. The sandbox can be accessed through the [[{{#special:RestSandbox}}]] page. Please report any issues to the MediaWiki Interfaces team board, or join the discussion on the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|project launch]] page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/6931/] * Transform endpoints with a trailing slash path in the MediaWiki REST API are now marked as deprecated. They will remain functional during this time, but removal is expected by the end of January 2026. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found and tested using the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?api=mw-extra&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. See the [[mw:API/Deprecation|MediaWiki REST API Deprecation]] page for more detailed information about the API deprecation policies and procedures. * A dedicated [[mw:API:REST API/Changelog|changelog now exists for the MediaWiki REST API]]. The changelog provides an overview of these changes, making it easier for developers to keep track of improvements and iterations. Announcements will also continue to flow through the standard communication channels, including Tech News and email distribution lists, but can now be more easily referenced from a central location. If you have feedback about the style, structure, or content of this changelog, please [[mw:API talk:REST API/Changelog|join the discussion]]. * Administrators can delete the tracking category which was previously added by the JsonConfig extension, as it is no longer used. See the categories linked from [[d:Q130635582#sitelinks-wikipedia|Q130635582]]. It is OK if there are still pages listed in the category as that is just a caching issue, and they will be automatically cleared out the next time each page is edited. [https://phabricator.wikimedia.org/T378352] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.25|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:28, 27 okt. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29513638 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators will now find that [[{{#special:MergeHistory}}]] is now significantly more flexible about what it can merge. It can now merge sections taken from the middle of the history of the source (rather than only the start) and insert revisions anywhere in the history of the destination page (rather than only the start). [https://phabricator.wikimedia.org/T382958] * For users with "{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|enabled in their preferences]], starting a new topic or adding a reply to an existing topic will now subscribe them to replies to that topic. Previously, this would only happen if the DiscussionTools "{{int:Skin-action-addsection}}" or "{{int:Discussiontools-replybutton}}" widgets were used. When DiscussionTools was originally launched existing accounts were not opted in to automatic topic subscriptions, so this change should primarily affect newer accounts and users who have deliberately changed their preferences since that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T290778] * Scribunto modules can now be used to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#SVG library|generate SVG images]]. This can be used to build charts, graphics and other visualizations dynamically through Lua, reducing the need to compose them externally and upload them as files. [https://phabricator.wikimedia.org/T405861] * Wikimedia sites now provide all anonymous users with the option to enable a dark mode color scheme, featuring light-colored text on a dark background. This enhancement aims to deliver a more enjoyable reading experience, especially in dimly lit environments. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628] * Users with large watchlists have long faced timeouts when editing [[Special:EditWatchlist|Special:EditWatchlist]]. The page now loads entries in smaller sections instead of all at once due to a paging update, allowing everyone to edit their watchlists smoothly. As part of the database update, sorting by expiry has been removed because it was over 100× slower than sorting by title. A [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/W454 community wish] has been created to explore alternative ways to restore sort-by-expiry. If this feature is important to you, please support the wish! [https://phabricator.wikimedia.org/T41510] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the fixing of the persisting highlighting when using VisualEditor find and replace during a query. [https://phabricator.wikimedia.org/T407318] '''Updates for technical contributors''' * Since 2019 the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]] at https://w.wiki is available for all Wikimedia wikis to create short links to articles, permalinks, diffs, etc. It is available in the sidebar as "Get shortened URL". There are 30 wikis that also install an older "ShortUrl" extension. The old extension will soon be removed. This means <code>/s/</code> URLs will not be advertised under article titles via HTML <code dir=ltr>class="title-shortlink"</code>. The <code>/s/</code> URLs will keep working. [https://phabricator.wikimedia.org/T107188] * On Thursday, October 30, the [[:mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team|MediaWiki Interfaces]] and [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Service Operations]] teams began rerouting Action API traffic through a common API gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [https://phabricator.wikimedia.org/tag/serviceops/ Service Ops team] board. * MediaWiki Train deployments will pause for the final two weeks of 2025: 22 December and 29 December. Backport windows will also pause between Monday, 22 December 2025 and Thursday, 2 January 2026. A backport window is a scheduled time to add things like bug fixes and configuration changes. There are seven deployment trains remaining for 2025. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/SMWTEAES4SDLDUSK4HMWNBSKNCXZAWYN/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.26|MediaWiki]] '''In depth''' * In 2025, the Wikimedia Foundation reported that AI systems and search engines increasingly use Wikipedia content without driving users to the site, contributing to an 8% drop in human pageviews compared to 2024. After detecting bots disguised as humans, Wikimedia updated its traffic data to reflect this shift. Read more about current user trends on Wikipedia in [[diffblog:2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/|a Diff blog post]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:31, 3 nov. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29552512 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-46</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translations]] are available. '''Updates for editors''' [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * Starting November 12, users will see a change in the [[m:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Usability improvements|appearance of talk pages]] on [[Phab:T379264|some Wikipedias]]. Almost [[phab:T392121|all wikis]] have received this design change; [[phab:T409297|English Wikipedia]] will get these changes later. You can read more [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. Users can opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in their user preferences]] in "{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T379264] * MediaWiki can now display a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Protection indicators|page indicator]] automatically while a page is protected. This feature is disabled by default. It can be enabled by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|community request]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T12347] * Using the "{{int:showpreview}}" or "{{int:showdiff}}" buttons in the wikitext editor will now carry over certain URL parameters like '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#useskin|useskin]]', '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#uselang|uselang]]' and '[[mw:Special:MyLanguage/Help:Section#Editing sections|section]]'. This update also fixes an issue where, if the browser crashed while previewing an edit to a single section, saving this edit could overwrite the entire page with just that section’s content. [https://phabricator.wikimedia.org/T62744][https://phabricator.wikimedia.org/T24029][https://phabricator.wikimedia.org/T155097] * Wikivoyage wikis can use [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Markers and counters|colored map markers in the article text]]. The text of these markers will now be shown in contrasting black or white color, instead of always being white. Local workarounds for the problem can be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T369454] * The Activity tab in the Wikipedia Android app is now available for all users. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/Activity_Tab_Experiment] * The Reader Growth team is launching an experiment called "Image browsing" to test how to make it easier for readers to browse and discover images on Wikipedia articles. This experiment, a mobile-only A/B test, will go live on English Wikipedia in the week of November 17 and will run for four weeks, affecting 0.05% of users on English wiki. The test launched on November 3 on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese wikis, affecting up to 10% of users on those wikis. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Reader_Growth/WE3.1.3_Image_Browsing] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example the inability to lock accounts on mobile sites has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T256185] '''Updates for technical contributors''' * [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#November 2025 committee nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]] members. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open through 2025-11-28. * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT issuer field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]] has been changed to <code><nowiki>https://meta.wikimedia.org</nowiki></code>. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT subject field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] will soon change from <code><user id></code> to <code dir=ltr style="white-space:nowrap">mw:<identity type>:<user id></code>, where <code><identity type></code> is typically <code dir=ltr>CentralAuth:</code><!-- not a typo --> (for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]]) or <code dir=ltr style="white-space:nowrap">local:<wiki id></code> (for other wikis). This is to avoid conflicts between different user ID types, and to make OAuth 2 access tokens and the <code>sessionJwt</code> cookie more similar. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * MediaWiki's block messages ([[MediaWiki:Blockedtext|blockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-partial|blockedtext-partial]], [[MediaWiki:Autoblockedtext|autoblockedtext]], [[MediaWiki:Systemblockedtext|systemblockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-tempuser|blockedtext-tempuser]], [[MediaWiki:Autoblockedtext-tempuser|autoblockedtext-tempuser]]) now support additional parameters indicating whether the user is blocked from editing their own user talk page <code><nowiki>$9</nowiki></code> or emailing other users <code><nowiki>$</nowiki><nowiki>10</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T285612] * A <code>REL1_45</code> branch for MediaWiki core and each of the extensions and skins in Wikimedia git has been created. This is the first step in the release process for MediaWiki 1.45.0, scheduled for late November 2025. If you are working on a critical bug fix or working on a new feature, you may need to take note of this change. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/ZUY7TY3Z6XPZWZVAZV63OPO5OW52Q6GE/] * The process for generating CirrusSearch dumps has been updated due to slowing performance. If you encounter any issues migrating to the replacement dumps, please contact the Search Platform Team for support. [https://phabricator.wikimedia.org/T366248][https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/3KQPOR6ACVN6OVLMLZPIBXQSWQKW4E3K/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:36, 10 nov. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29606150 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2025-47 == <section begin="technews-2025-W47"/><div class="plainlinks"> Plej lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' de la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Tradukoj]] disponeblas. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for editors</span>''' * La [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|teamo de Leganto-Sperto]] estas eksperimentanta kun [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4_Reading lists|leglistoj en poŝtelefona retpaĝo]], permesante al ensalutitaj legantoj sen redaktoj konservi privatajn listojn de artikoloj por poste. La eksperimento funkcias en la arabia, ĉina, franca, indonezia kaj vjetnama Vikipedioj ekde la semajno de la 10-a de Novembro, kaj komenciĝos en la angla Vikipedio la semajno de la 17-a de Novembro. * Uzantoj, kiuj ne povas ricevi siajn retpoŝtajn konfirmkodojn dum ensaluto, nun povas ricevi helpon per sendado de formularo en nova speciala paĝo. Ĉi tiu ĝisdatigo estas parto de la iniciato [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Konta Sekureco]]. Se via konto havas retpoŝtadreson, bonvolu certiĝi, ke vi ankoraŭ havas aliron al ĝi. Kiam vi ensalutas de nova aparato aŭ loko sen 2FA, vi eble estos petita enigi 6-ciferan kodon senditan per retpoŝto por fini la ensaluton. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Why are you requiring me to enter a code from my email to log in? Can I opt out of this?|Lernu pli]]. * Unu nova vikio estis kreita: {{int:project-localized-name-group-wikisource}} en [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[s:min:|<code>s:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408317] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].</span> '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for technical contributors</span>''' * Kiel parto de la projekto [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Unuigo de Analizilo]], la Teamo pri Enhavo-Transformo lanĉis Parsoid kiel la defaŭltan analizilon por multaj Vikipedioj kun malalta trafiko kaj preparas la sekvan paŝon al Vikipedioj kun alta trafiko. Ĉi tiu mesaĝo estas invito por via aliĝo al Parsoid, kiel priskribite en la dokumentaro [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]], kaj identigi iujn ajn problemojn, kiujn vi eble renkontos kun via propra laborfluo uzante robotojn, noviletojn aŭ uzanto-skriptojn. Bonvolu sciigi nin per la ligilo ''"Raporti Vidan Cimon"'' en la flanka kolumno Iloj aŭ kreu Phab-bileton kaj etikedu la [[phab:project/view/5846|Teamon pri Enhavo-Transformo en Phabricator]]. * Nesubtenataj Iloj: Pluraj problemoj kun [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] estis riparitaj, inkluzive de alŝutaj malsukcesoj rilataj al dosiernomo, importado de nigraj filmetoj kaj reprovado. Subteno por AV1 ankaŭ estis aldonita. Daŭra laboro fokusiĝas al stabileco de la servilo, eraroj de ffmpeg, importado de subtekstoj, metadatena traktado kaj alŝutoj de kantlistoj. Por spuri specifajn taskojn, kontrolu la [[phab:tag/video2commons/|tabulon Phabricator]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Detailed code updates later this week:</span> [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.3|MediaWiki]] '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Meetings and events</span>''' * Rezervu la daton por la sekva Wikimedia Hackathon okazonta en Milano, Italio, de la 1a ĝis la 3a de Majo 2026. Registriĝo malfermiĝos en januaro 2026. [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ Petoj por stipendioj nuntempe estas malfermitaj], kaj fermiĝos la 28an de novembro 2025. Se vi havas demandojn, bonvolu sendi retpoŝton al <bdi lang="en" dir="ltr">hackathon@wikimedia.org</bdi>. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2025-W47"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:24, 17 nov. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29627455 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2025-48 == <section begin="technews-2025-W48"/><div class="plainlinks"> Plej lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' de la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Tradukoj]] disponeblas. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for editors</span>''' * Pasintsemajne, la [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Wikimedia Serĉa Teamo]] recreis la funkciecon de la ilaro "FKMI" (Faru Kion Mi Intencas) sur la servilflanko, por la rusa kaj hebrea Vikipedioj. Ĉi tiu funkcio aldonas sugestojn de trans-klavujara tipo al la normaj sugestoj de serĉujo. Ekzemple, serĉi ''<span lang="und" dir="ltr">cxfcnmt</span>'' en la rusa Vikipedio nun aldonos sugestojn por ''<span lang="ru" dir="ltr">счастье</span>'' ("feliĉo"), kiujn la uzanto probable intencis. Ili planas ebligi ĉi tiun funkcion por aliaj rusaj kaj hebreaj vikioj ĉi-semajne. [https://phabricator.wikimedia.org/T408734] * Pli poste ĉi-semajne, uzantoj de la "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta-funkcio]] havos disponeblan sintaksan aldonan kolorigon en [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|Diskutiloj]]. Ĉi tio postulas, ke la prefero "{{int:discussiontools-preference-sourcemodetoolbar}}" estu agordita. [https://phabricator.wikimedia.org/T407918] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|Kampanjaj eventaj etendoj]] – la aro de iloj por kunordigi eventojn kaj aliajn kunlaboraĵojn en Vikio nun estis deplojita al ĉiuj Vikimediaj vikioj. Nova funkcio konata kiel [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Kunlabora kontribuo]] por helpi organizantojn kaj partoprenantojn vidi la efikon de agadoj ankaŭ estis aldonita. Aliĝu al la venonta [[m:Special:MyLanguage/Event:Connection learning session 3|lernoklaso]] por vidi la novan funkcion en ago kaj dividi vian reagojn. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].</span> Ekzemple, la eraro kiu ĉesis la funkciadon de CodeReviewBot, nun estis riparita. [https://phabricator.wikimedia.org/T410417] '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for technical contributors</span>''' * Uzantoj de la Wikimedia API povas aliĝi al studo pri uzeblo por helpi validigi la novan dezajnon de la Vikimedia REST API sablonoj. Interesitaj partoprenantoj devus plenigi la [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/487662 rekrutigan enketon]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IREJRRWTZTGCYWQHDMSNJFTQAEPOOAE3/] * La MediaWiki-Interfacoj teamo malakceptas XSLT-stilfoliojn ene de la Ago API. Subteno por <code dir=ltr>format=xml'''&xlst={stylesheet}'''</code> estos forigita de Vikimedia-projektoj antaŭ la fino de Novembro 2025. Krome, ĝi baldaŭ estos malebligita per defaŭlto en MediaWiki-liberigversioj: v1.43 (LTS), v1.44 kaj v1.45. Subteno por XSLT-stilfolioj estos tute forigita el MediaWiki v1.46 (atendita esti liberigita inter Aprilo kaj Majo 2026). [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/5AX7UWAVVUNUSBOIRHMNOKWOZ5EZI3JX/] * La WDQS-heredita fino-punkto ([https://query-legacy-full.wikidata.org/ query-legacy-full.wikidata.org]) estos malaktivigita fine de decembro 2025 kaj finfine fermita la 7-an de januaro 2026. Post ĉi tiu dato, uzantoj devus atendi, ke petoj al query.wikidata.org, kiuj bezonas la plenan grafikon, malsukcesos aŭ redonos malvalidajn rezultojn se ili ne estos re-skribitaj por uzi SPARQL-federacion. La teamo instigas uzantojn certigi, ke iloj kaj laborfluoj uzas la subtenatajn WDQS-fino-punktojn (<span dir=ltr><nowiki>https://query.wikidata.org/</nowiki></span> - Ĉefa grafeo aŭ <span dir=ltr><nowiki>https://query-scholarly.wikidata.org/</nowiki></span> - Akademia grafeo). Por subteno pri migriĝo de uzkazoj, bonvolu revizii la [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Data_access|Aliro al la datumo]] kaj [[d:Wikidata:Request_a_query|Petu demandon]] paĝojn por detaloj kaj helpo pri alternativaj aliro-metodoj. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Detailed code updates later this week:</span> [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2025-W48"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15:55, 24 nov. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29702226 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-49</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia Year in Review 2025 will be available on December 2 for users of iOS and Android Wikipedia apps, featuring new personalized insights, updated reading highlights, and refreshed designs. Learn more on the review's [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/Updates|project page]]. * The Growth team is working on improving the text and presentation of the Verification Email sent to new users to make them more welcoming, useful and informative. Some new text have been drafted for A/B testing and you can help by translating them. See [[phab:T396155|Phabricator]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] will now be deployed at Japanese, Urdu and Chinese Wikipedias on December 2. Add a link is based on a prediction model that suggests links to be added to articles. While this feature has already been available on most Wikipedias, the prediction model could not support certain languages. A new model has now been developed to handle these languages, and it will be gradually rolled out to other Wikipedias over time. If you would like to know more, please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where search boxes on some Commons pages showed no results due to switch from SpecialSearch to MediaSearch, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T399476] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36846|Toki Pona]] ([[w:tok:|<code>w:tok:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404457] ** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q33655|Nigerian Pidgin]] ([[q:pcm:|<code>q:pcm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408318] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.5|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation is in the early stages of exploring approaches to '''Article guidance'''. The initiative aims to identify interventions that could help new editors easily understand and apply existing Wikipedia practices and policies when creating an article. The project is in the exploration and early experimental design phase. All community members are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|learn more]] about the project, and share their thoughts on [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Article guidance|the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:56, 1 dec. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29732328 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-50</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Anybody who wishes to secure their user account can now use [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). This is available to all registered users of all Wikimedia projects. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. Later, 2FA will be required for all users who can take security- or privacy-sensitive actions. '''Updates for editors''' * Following last week's deployments, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] feature, which allows editors to add suggested links during editing, will be available to an additional [[Phab:T410469|33 Wikipedias]] starting on 9 December. This expansion is possible thanks to the new prediction model that now supports all languages, including those that were previously not covered. While the feature has been available on most Wikipedias for some time, this rollout brings us closer to using the improved model everywhere. If you have any questions or would like more details please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Search Platform team]] added [[w:en:Transliteration|transliterated]] as-you-type search suggestions to Georgian wikis. If there are only a few regular search suggestions, then queries in Latin or Cyrillic script [[phab:T127003|are now rewritten into Georgian script]] to look for more matches. For example, searching for either <bdi lang="ka-Latn" dir="ltr">''bedniereba''</bdi> or <bdi lang="ka-Cyrl" dir="ltr">''бедниереба''</bdi> will now suggest the existing article about <bdi lang="ka" dir="ltr">ბედნიერება</bdi> ("happiness"). You can recommend other languages where transliterated suggestions would be useful [[phab:T375215|on Phabricator]] for future development. * Later this week, a controlled experiment will begin for editors on the 100 largest Wikipedias who are editing a section in the mobile web visual editor. 50% of these editors will notice a new "Edit full page" button that will enable them to expand their editing session to the whole page. This feature is intended to make it easier for people on mobile web to edit any article section, regardless of which section-edit icon they tapped to begin. The experiment will last ~4 weeks. You can find [[phab:T409112|more details]] about the project. * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] will launch a [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.14 Expanded Mobile Sections|mobile web experiment]] to expand all article sections by default (currently they are collapsed by default) and pin the section header the user is currently reading to the top of the page. The experiment will affect 10% of users on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T409485] * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/2025 Year in Review|Wikipedia Year in Review 2025]], a feature in the Wikipedia mobile apps (iOS and Android) that provides users with a personalised summary of their engagement with Wikipedia over the year, is now available on the iOS and Android apps. This edition includes expanded personalised insights, improved reading highlights, new donor messaging, and updated designs. Open the app to view your Year in Review and explore your reading journey from 2025. * A recent software bug caused edits made with VisualEditor to make unintended changes to wikitext, including removing whitespace and replacing spaces with underscores in wikilinks inside citations. This was partially fixed last week, and further fixes are in progress. Editors who used VisualEditor between November 28 and December 2 should review their edits for unexpected modifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T411238] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the incorrect handling of URLs copied from the address bar of Microsoft Edge users, has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T341281] '''Updates for technical contributors''' * Starting this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] as the editor for Lua, JavaScript, CSS, JSON and Vue content models, instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]]. With this, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linters]] will be upgraded. This is part of a larger effort to eventually replace CodeEditor and provide a consistent code editing experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T373711] * Developers are encouraged to take the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/552643 2025 Developer Satisfaction Survey], which remains open until 5 January 2026. If you build software for the Wikimedia ecosystem and would like to share your experiences or feedback, your participation is greatly appreciated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/W4WBKO6Q55UWWCCSFWQATKEXBEHP3QNR/] * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:43, 8 dec. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29738112 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-51</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, one of the fixes addressed an issue for temporary accounts adding an external URL, which triggered an hCaptcha request in more cases than intended, and did not display the required popup on the first attempt to publish the edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T411927] '''Updates for technical contributors''' * To improve database and site performance, external links to Wikimedia projects will no longer be stored in the database. This means they will not be searchable in [[{{#special:LinkSearch}}]], will not be checked by the Spam Blacklist or AbuseFilter as new links, and will not be in the <code dir=ltr>externallinks</code> table on database replicas. In the future this may be extended to other highly-linked trusted websites on a per-wiki basis, such as Creative Commons links on Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T405005] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.7|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:01, 15 dec. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29796010 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-52</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W52"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * From January, edit filters [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Access flags|can be set]] to automatically suppress their details such as rules and list of attempted edits and actions. This will help oversighters use edit filters to prevent doxxing or other suppressible material. [https://phabricator.wikimedia.org/T290324] * The next issue of Tech News will be sent out on 12 January 2026 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the crash that occurred when tapping "First Steps" in the Wikipedia Android Year in Review has now been fixed, and the feature opens as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T411546] '''Updates for technical contributors''' * Interface elements such as diffs and categories generated by MediaWiki used to have the attribute <code dir=ltr>data-mw="interface"</code> to distinguish from wiki content. The attribute has been replaced with <code dir=ltr>data-mw-interface=""</code>, to avoid potential conflicts with other <code dir=ltr>data-mw</code> attributes, which are generated by Parsoid. [https://phabricator.wikimedia.org/T409187] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] There is no new MediaWiki version this week or next week. '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications just opened mid-December and will close in mid-January or earlier if capacity is reached. With space for approximately 100 participants, early application is encouraged. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W52"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:43, 22 dec. 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29831856 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2026-03 == <section begin="technews-2026-W03"/><div class="plainlinks"> Plej lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' de la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Tradukoj]] disponeblas. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Weekly highlight</span>''' * La Fondaĵo Wikimedia dividis kelkajn gvidajn demandojn por la Jara Plano de julio 2026–junio 2027 pri [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] kaj ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. Ĉi tiuj fokusiĝas al tutmondaj tendencoj, pli rapida kaj pli sana eksperimentado, pli bona subteno por novuloj, plifortigo de redaktantoj kaj progresintaj uzantoj, plibonigo de kunlaboro inter projektoj, kaj kreskigo kaj retenado de legantaro. Reagoj kaj ideoj estas bonvenaj sur la [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|diskutpaĝo]]. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for editors</span>''' * Kiel parto de la nuna laboro de la Komunuma Teknika teamo pri la projekto [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Pluraj observataj listoj]], la vidado de [[Special:EditWatchlist|RedaktiAtentolisto]] estos ĝisdatigita kiel unua paŝo al pluraj observataj listoj. Krome, la paĝnombrigo ĉe [[Special:Search|Serĉi]] ankaŭ estos ĝisdatigita, kiel parto de la laboro pri la deziro [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Renovigi paĝnombrigon / paĝnavigadon]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596] * [[m:Special:GlobalWatchlist|La Tutmonda Observolisto]] estas [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|etendaĵo]] de MediaWiki, kiu ebligas al vi vidi viajn observolistojn el malsamaj vikioj sur la sama paĝo. Ĝi estis ĵus ĝisdatigita por aspekti pli kiel la kutima [[Special:Watchlist|Observolisto]], kiel ekzemple prepari ĝin por provizoraj kontoj en IP-maskado (inkluzive de redirektado de uzantligiloj al kontribuaj paĝoj), grasigi paĝtitolojn, kaj malfermi ligilojn en redaktaj resumoj kaj etikedoj en novaj retumilaj langetoj. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].</span> Ekzemple, la problemo, kie tutmondaj blokoj ne havis la eblon malebligi sendadon de retpoŝtoj, nun estas riparita kaj estos uzebla en la semajno de la 13-a de januaro. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293] '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for technical contributors</span>''' * La [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|citilo VisualEditor]] kaj [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Referencaj Antaŭrigardoj]] nun subtenas "mapon" kiel referenctipon. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Detailed code updates later this week:</span> [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2026-W03"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:32, 12 jan. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29907192 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114] '''Updates for technical contributors''' * As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: <code dir=ltr>https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/</code>) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]! * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:28, 19 jan. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29943403 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February. * All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. * Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the "prevent this user from editing their own talk page" is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385] '''Updates for technical contributors''' * A new AbuseFilter variable, <code>account_type</code>, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the <code>createaccount</code> and <code>autocreateaccount</code> actions. As part of this change, the variable <code>accountname</code> has been renamed to <code>account_name</code>, and <code>accountname</code> is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049] * Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to <code dir=ltr><nowiki>upload.wikimedia.org/…</nowiki></code> will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:16, 26 jan. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29969530 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The "{{int:pageinfo-toolboxlink}}" feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669] '''Updates for technical contributors''' * There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389] * The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]] '''Weekly highlight''' * Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:42, 2 feb. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30000986 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors. * A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] * When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458] * The automatic "magic links" for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] <code dir=ltr><nowiki>{{#isbn}}</nowiki></code> available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|<code>w:kaj:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|<code>w:ppl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:29, 9 feb. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30026671 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237] '''Updates for editors''' * The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval] * The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. * Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add <code dir="ltr">#siteNotice { display: none; }</code> to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the "view new changes since…" button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339] '''Updates for technical contributors''' * New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:15, 16 feb. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30086330 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764] * Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new "Edit full page" button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112] * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered "beta" on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> and <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta. * The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code>, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:02, 23 feb. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki. '''Updates for editors''' * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate help to localize] this and related features. * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912] * Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807] * Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no <code dir=ltr>uselang=</code> URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111] * The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust & Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807] '''Updates for technical contributors''' * To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696] * The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views. * The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users. * [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:50, 2 mar. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. * Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]). '''Updates for editors''' * Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793] '''Updates for technical contributors''' * API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests]. * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]] '''In depth''' * The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:51, 9 mar. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055] * On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016] * Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]]. * Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263] '''Updates for technical contributors''' * A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874] * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720] * The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects). * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:34, 16 mar. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|"Log in with passkey" button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step. * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. '''Updates for editors''' * Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647] * The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823] * Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia. '''Updates for technical contributors''' * Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127] * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]] '''In depth''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:50, 23 mar. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:24, 30 mar. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2026-15 == <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Plej lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' de la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Tradukoj]] disponeblas. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for editors</span>''' * La [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|etendaĵo de KampanjoEventoj]] nun inkluzivas novan funkcion por starigi grupcelojn, ebligante organizantojn starigi kaj sekvi eventajn celojn kiel la nombro de kreitaj artikoloj kaj partoprenantaj kontribuantoj en reala tempo. Same, partoprenantoj povas labori por komunumaj celoj kaj vidi ilian kolektivan efikon dum la evento disvolviĝas. La funkcio nun disponeblas en ĉiuj vikimediaj vikioj. Lernu pli en [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|la dokumentaro]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Dezirlisto ero]] La nova [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|etikedoj por observlisto]] funkcio (anoncita en [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Teknikaj Novaĵoj 2026-07]]) nun haveblas per VisualEditor, la fonta redaktilo, kaj la 'observstelo' (aŭ observligo, por haŭtoj kiuj ne havas stelsimbolon). Antaŭe eblis asigni etikedojn nur per [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. En ĉiuj tri lokoj ĝi estas nova kampo post la eksvalidiĝa kampo. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].</span> Ekzemple, la problemo kie la paĝoj de diskutado sur movebla aparato kun Parsoid estas neuzeblaj post malplena sekcia kaplinio, nun estas solvita. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for technical contributors</span>''' * La [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referenca funkcio]], kiu permesas al redaktistoj aldoni detalojn al ekzistanta referenco sen duobligi ĝin, estos graduale enkondukita al [[phab:T414094|pli da vikioj]] poste ĉi-jare. Vikioj uzantaj la [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] ilon estas instigitaj ĝisdatigi sian version (kutime ĉe [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] kiel montrite [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 ĉi tie]) por certigi kongruecon. Aliaj iloj rilataj al referencoj ankaŭ povas esti influitaj. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * Ĉiuj eldonaĵoj de Wikinews estos fermitaj kaj ŝanĝitaj al nur-lerta reĝimo je la 4-a de majo 2026. La enhavo restos alirebla, sed neniuj novaj redaktaĵoj aŭ artikoloj povas esti aldonitaj. Ĉi tiu fermo estis aprobita de la Estraro de Fiduciuloj de la Vikimedia Fondaĵo post longaj diskutoj. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Legu pli]]. * La [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Agado-API]] havis plurajn formatojn por petata eligo. Unu el ili, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, estos baldau forigita. Bonvolu certigi, ke viaj skriptoj aŭ robotoj uzas la [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON-formaton]]. Ĉi tiu forigo devus influi tre malmultajn skriptojn kaj robotojn. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * La paĝo [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] nun inkluzivas nomspacajn kromnomojn. Ekzemple "WP" por la "Projekto" ("Vikipedio") nomspaco en la germana Vikipedio. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Detailed code updates later this week:</span> [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:17, 6 apr. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15:17, 13 apr. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14:59, 20 apr. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:05, 27 apr. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:42, 4 maj. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:19, 11 maj. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:20, 18 maj. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:51, 25 maj. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:07, 1 jun. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:28, 8 jun. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. * Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. * The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited. * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server]. * The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4). * Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:47, 15 jun. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration. '''Updates for editors''' * The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902] * Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting next week, abuse filters that are set to "require CAPTCHA verification" will begin to also affect users with the <code>skipcaptcha</code> right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The <code>skipcaptcha</code> right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595] * Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. * The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13:03, 23 jun. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30722494 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to "Create account" and "Log in" actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220] * After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292] * An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> behaves when used to exclude results. Previously, using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>prefix:</nowiki></code></bdi> without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346] '''Updates for technical contributors''' * Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11:46, 29 jun. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30744833 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2026-28 == <section begin="technews-2026-W28"/><div class="plainlinks"> Plej lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' de la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Tradukoj]] disponeblas. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for editors</span>''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].</span> Ekzemple, problemo kie la serĉilo en Wikidata montris anglajn rezultojn anstataŭ uzi la ĝustan lingvan rezervon por uzantoj de lingvaj specoj nun estas solvita. Serĉaj sugestoj nun sekvos la atendatan lingvan rezervan ĉenon. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769] '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for technical contributors</span>''' * En preparado por la [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Festecele Virinoj-kampanjo]] planita por marto 2027, la [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Enhava subtena teamo]] de la Wikimedia Fondaĵo lanĉis 22-demandan enkeston por pli bone kompreni teknikajn kontribuojn de virinoj+ (iu ajn kiu identigas sin kiel virino) tra la Wikimedia-projektoj. La enkesto daŭras ĉirkaŭ 15–20 minutojn kaj restos malfermita ĝis la 20-a de julio 2026. La [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|demandoj]] ankaŭ estas disponeblaj sur la viki por anticipe rigardi. * La [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score-etendaĵo]] nun subtenas prezenti muzikajn skizojn kiel SVG-bildojn krom PNG, traktante longdaŭran [[:phab:T49578|trajtan peton]] kaj solvantaj historiajn bildajn kvalitajn problemojn. Ambaŭ formatoj nun estas disponeblaj al klientoj, kun PNG en la <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>src</nowiki></code></bdi> atributo kaj SVG en la <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>srcset</nowiki></code></bdi> atributo. * La nova Parsoid-analizilo daŭre estas enkondukata en pliajn vikiojn, farante pli facilan enkondukon de novaj legaj kaj redaktaj funkcioj. Ĝi estis aktivigita en la franca Vikipedio, atingante entutan progreson de 78,9% de la Vikipediaj paĝvidoj. La enkonduko en la angla Vikipedio ĉe labortabla versio progresos dum ĉi tiu semajno. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Detailed code updates later this week:</span> [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]] '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">In depth</span>''' * La Wikimedia-Hakatono 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|resuma bloga afiŝo]] nun estas havebla. Ĝi montras la projektojn, sesiojn kaj sociajn aktivecojn de ĉi-jara evento, kaj kundividas komencajn planojn por la Wikimedia-Hakatono 2027. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2026-W28"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13:55, 6 jul. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30773578 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis. * The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916] '''Updates for technical contributors''' * Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778] * To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:09, 13 jul. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30804401 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]]. * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation. '''Updates for technical contributors''' * On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, "media-limit-reached", will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 05:45, 21 jul. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30836091 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077] * DiscussionTools' source mode and the 2017 wikitext editor will now offer autocomplete for links (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>[[</nowiki></code></bdi>), templates (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{</nowiki></code></bdi>), HTML and parser tags (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><</nowiki></code></bdi>), and magic words (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__</nowiki></code></bdi>), making it quicker and easier to insert links, templates, and other wiki markup while editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T432400] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Readers Growth team]] has concluded its experiment with mobile page previews and will not roll out the feature. Page Previews are a pop-up bottom sheet that appears when readers tap a blue link, showing a thumbnail, lead paragraph, and an option to open the article. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews. * The Reader Experience team has seen encouraging early results from the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]], with 93% of participating users reporting that it was useful. Reading Lists help active readers save articles for future reading and support their learning goals on Wikimedia projects. The team plans further improvements before expanding the feature to more users. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Wikimedia Apps team has decided to scale the Home Feed redesign to iOS with the learnings from the Android release applied. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where subject names in the Article Guidance feature were displayed with incorrect capitalization on French Wikipedia, has now been fixed. Subject names will now follow the correct capitalization rules for the language. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201] '''Updates for technical contributors''' * After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. It includes [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|a popover summarizing the username policy]] to provide clearer guidance during account creation. As part of this change, the messages <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-helpusername</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-help</nowiki></code></bdi> that several communities have configured will no longer be used. If communities want to customize the guidance shown in the new popover, they can instead edit the following messages: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet1</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet2</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet3</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604] * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighter]] will offer [[w:en:Theme (computing)|themes]]. The themes can be picked from a dropdown menu in the full [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|CodeMirror preferences]] dialog. For wikitext, available themes are default, colorblind-friendly (previously the colorblind preference option on [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]) and no-highlighting. For code languages (i.e., CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua), there are several themes available. These same themes will eventually be available for wikitext, too. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533] * From now on, wikis can restrict editing in the "User" namespace to only the page owner and certain user groups. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|Read the configuration documentation]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:48, 27 jul. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30856308 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2026-32 == <section begin="technews-2026-W32"/><div class="plainlinks"> Plej lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' de la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Tradukoj]] disponeblas. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for editors</span>''' * La [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Teamo pri Leganto-Sperto]] evoluigis [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&uselang=de patĉa demonstraĵo] kiu envolvas la paĝan ilobreton en du liniojn kiam mankas horizontala spaco por ĉiuj butonoj. Ĉi tio celas redukti amasigon en la Vector 2022 ilobreto, kiu povas okazi en iuj lingvaj Vikipedioj ĉe certaj ekranlarĝoj. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518] * La teamo pri Leganto-Sperto planas lanĉi [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Legolisto]], [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Komunuma Dezirlisto-ero]], kiu nuntempe estas provata en beta-versio, kiel plena funkcio en septembro. Antaŭ tio, estas bezono de volontula tradukhelpo por [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-readinglists&filter=&action=translate ĉenaj tradukoj] en plurajn lingvojn. La funkcio subtenas legadon kaj lernadon celojn sur Vikipedio. * Venontsemajne, la enhavtabelo sur la paĝoj de dosieroj en Viki komunejo estos plibonigitaj per kunfandado de la enhavtabelo de la dosierpaĝo kun tiu de la paĝo. Tio faciligos kompreni la strukturon de dosierpaĝo, navigi al specifaj sekcioj kaj dividi ligojn al individuaj sekcioj. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].</span> Ekzemple, problemo kie kelkaj [[w:TIFF|TIFF]] bildoj ne ŝarĝadis post kiam oni alklakis ilian miniaturon, montrante rompitajn bildojn anstataŭ la plengrandajn, nun estas korektita. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326] '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for technical contributors</span>''' * La variabla kaj funkcia selektisto en AbuseFilter estis ĝisdatigita por subteni serĉadon kaj aŭtomatan kompletigon. Ĝi permesos al la filtraj prizorgantoj trovi la deziratan variablon aŭ funkcion pli rapide. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698] * La MJPEG kaj VP8 formatoj estas forigitaj de la videoludilo. Anstataŭe, oni aldonis la MP4-formaton (MPEG-4 Parto 2), kiu provizas pli altkvalitajn videojn por pli malnovaj iPhone-aparatoj. Eble necesos kelkaj semajnoj por rektroaktive ĝisdatigi ĉiujn ekzistantajn videojn. La defaŭlta formato por modernaj aparatoj restas sama (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Detailed code updates later this week:</span> [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2026-W32"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:44, 3 aŭg. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30872536 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]] for users interested in creating charts from their own data. The wizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. Users can still switch to the JSON editor if they prefer. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Wikipedia iOS app’s Picture of the Day widget displayed the same image every day instead of updating daily, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math formula]] SVG images will soon be generated in the browser instead of on the server. MathML continues to be generated on the server and renders in the browser without JavaScript. Wikibooks will see this change on 12 August, Wikisource on 19 August and Wikipedia from 20-27 August. You can try this by selecting "{{int:Mw-math-mathjax}}" in your preferences. This change is part of [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|deprecating RESTBase]] and [[phab:T431372|deprecating Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001] * Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category. This will make it easier to find recently or long-standing categorized pages. It will also improve workflows for maintenance categories such as deletion backlogs and other time-based review tasks. You can use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>cldsort=timestamp</nowiki></code></bdi> URL argument in category view to sort the entries. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and user scripts on Wikimedia wikis may now use [[phab:T395347|ES2018 features]] and [[phab:T419142|ES2019 features]] in JavaScript code. Previously, the platform only allowed up to ES2017. MediaWiki validates the source code to protect functionality from syntax errors and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|supported browsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:44, 10 aŭg. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30901051 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC. '''Updates for editors''' * [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__EXPECTSHORTPAGE__</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>w:bol:</nowiki></code></bdi>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921] * Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640] '''Updates for technical contributors''' * Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:02, 17 aŭg. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30922806 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783] * In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448] '''Updates for technical contributors''' * User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{#uic:}}</nowiki></code></bdi> parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{Userlinks}}</nowiki></code></bdi>]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466] * Due to user security and privacy risks, we have disabled access to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs when specifically using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs can still be accessed and used without <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. Specified user page URLs (e.g. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>User:Myusername</nowiki></code></bdi>) can still be used with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386] * Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>librsvg</nowiki></code></bdi> to 2.60 and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ImageMagick</nowiki></code></bdi> to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:43, 24 aŭg. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30961208 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783] * In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448] '''Updates for technical contributors''' * User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{#uic:}}</nowiki></code></bdi> parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{Userlinks}}</nowiki></code></bdi>]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466] * Due to user security and privacy risks, we have disabled access to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs when specifically using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs can still be accessed and used without <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. Specified user page URLs (e.g. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>User:Myusername</nowiki></code></bdi>) can still be used with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386] * Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>librsvg</nowiki></code></bdi> to 2.60 and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ImageMagick</nowiki></code></bdi> to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:45, 24 aŭg. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30961208 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A new format for the Community Wishlist is open for feedback. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|read the proposed ideas on Meta]]. This new process plans to improve how wishes are triaged, voted on, and prioritized in a way that is transparent and balanced across project families and language editions. This consultation is open for two weeks. '''Updates for editors''' * The latest release of the Wikipedia Android app includes updates to the Saved feature, bringing the app’s saving experience closer to iOS and Web. The update redesigns the Saved tab with an “All articles” view, removes the default “Saved” reading list, renames reading lists to “Collections,” and modernizes the article-saving experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T420788] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] feature was enabled for all logged-in users on Bengali, Chinese, Czech and Vietnamese Wikipedias on August 25, after several months as a beta feature. Reading Lists will be available to all logged-in users on Arabic, French and Indonesian Wikipedias on September 1, followed by English Wikipedia on September 14, and all other Wikipedia wikis on September 28. * At the end of the month, some logged-out readers on Bengali, Czech, Persian, English, and Polish Wikipedias using the Minerva skin on mobile will see an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|updated navigation bar]] in an [[w:A/B test|A/B test]]. The test will compare the current navigation bar with a new version designed to make it easier to find information more quickly. The goal is to determine whether these changes encourage readers to return more often. This experiment will not change the experience for logged-in readers and/or editors. * Editors who maintain redirects, templates, and categories used on redirect pages now have improved ways for finding and curating redirects. Previously, redirects pages could not be searched. Two new search keywords, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>onlyredirects:</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>withredirects:</nowiki></code></bdi>, now allow redirects to be searched directly and can be combined with existing keywords such as <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>incategory:</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>intitle:</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>insource:</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T204089] * The ISBN lookup tools for generating citations were recently not working because of external service problems. Developers are working on solutions. [https://phabricator.wikimedia.org/T435179] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where searching for pages by category using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>deepcat</nowiki></code></bdi> could return no results or unrelated results has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T414859] '''Updates for technical contributors''' * The domain of URLs for thumbnails is changing from upload.wikimedia.org to thumb.wikimedia.org. The old URLs will continue to work for the foreseeable future but MediaWiki will advertise the new domain instead. URLs to other types of media such as original files, videos and transcodes will still be served from upload.wikimedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T427465] * The Wikimedia [https://www.mediawiki.org/w/index.php?api=wmf-math%2Fv1&title=Special%3ARestSandbox Math API] is now deprecated. These endpoints will be fully sunset by the end of September 2026. Developers who call these endpoints should transition to alternative math rendering solutions, such as the native [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/MathML MathML] or [https://www.mathjax.org/ MathJax]. Third-party MediaWiki installations that utilize the Math extension for formula rendering are required to upgrade to v1.43+ to avoid disruption of service. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.18|MediaWiki]] '''In depth''' * Read more about [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/TextMatch|TextMatch]] in a Diff post titled, [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|Custom edit suggestions for every wiki: How communities are shaping Suggestion Mode with TextMatch]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:51, 31 aŭg. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30990659 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with improved detection of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. A second phase of improvements is planned, which will also prepare the feature for release in other languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T435526#12240876] [https://phabricator.wikimedia.org/T434259] * The [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance|Article guidance]] feature will be enabled by default for junior editors on Simple English and Turkish Wikipedia starting 10 September 2026 following [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance/Updates#Summary_of_experiment_result|an experiment]]. Junior editors with 0 to 99 edits will automatically see the feature when they click a red link or use the "[[tr:Vikipedi:Madde_sihirbazı|Madde oluşturto]]" option on Turkish Wikipedia to create a new article. The change is intended to help junior editors create higher-quality articles that meet each Wikipedia’s standards. [[phab:maniphest/query/z3tcTjmLMxk5/#R|Additional improvements]] will continue based on the experiment results and community feedback. * The [https://pageviews.wmcloud.org Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages, turns 10 years old this year and several new features have been added. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T378549] * A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|visually simplified Minerva]] navigation bar is being tested for logged-out readers using mobile web on the Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias. The experiment aims to determine whether simplifying the navigation improves reader retention. The test will run from August 31 to September 28, and no action is required from users. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is working on improving [[en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]]. Editors will only notice a slight change starting this week. When adding automatic reference names the numbering will start at <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:1</nowiki></code></bdi> instead of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:0</nowiki></code></bdi>. Read more on the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|project page]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/VisualEditor/VisualEditor/+/1332704] * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] could mishandle nested nowiki tags, causing content to be lost and displaying unwanted text has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435116] '''Updates for technical contributors''' * Interface administrators can configure gadgets from [[MediaWiki:Gadgets-definition]]. The definition format has been updated and no longer requires the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi> option, as gadgets are always loaded through <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi>. This simplifies gadget configuration by removing an option that is no longer necessary, making gadget definitions easier for administrators. [https://phabricator.wikimedia.org/T298199] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.19|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:42, 7 sep. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31008437 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Future Audiences team has started a [[en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about “Google preferred sources”|discussion on English Wikipedia]] about a proposed new experiment to show a temporary notice about the new [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/original-high-quality-content-search/ Google Preferred Sources] feature to Wikipedia readers coming from Google. The experiment is to test whether this notice makes visitors come back to Wikipedia more often. Preferred Sources feature lets users choose websites they trust so Google can highlight content from those sources more prominently in Search and AI experiences. We are interested in testing this on other languages that Google supports and would welcome assistance with starting conversations on other wikis. If interested, please reach out to Future Audiences on the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Preferred sources|talk page]]. '''Updates for editors''' * The chat platform Discord is releasing a new self-service framework that websites can use to specify how their links should look when shared on Discord. The Future Audiences team is planning to start using this new framework to improve how Wikipedia links look when shared on Discord, giving better attribution and credit to contributors. The link appearance and behavior won't change in the first phase of this project as we want to first collect some baseline data to assess the impact of future changes. However, if community members who are active on Discord spot any issues, they can reach out on [[phab:tag/future-audiences/|Phabricator]] or [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences|Metawiki]]. * The Reader Growth team will be running an experiment to test whether [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Compact Lead|compacting article lead sections on mobiles]] with the addition of a "read more" button improves reader retention. The test will begin on September 17 on Arabic, Spanish, French, Indonesian, Italian, Japanese, Portuguese, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and will run for four weeks. * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming week. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was returning an HTTP 500 error and could not be reached, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959] '''Updates for technical contributors''' * Developers who maintain a tool that queries the Wikimedia Commons links tables need to update their code to connect to the new x4 database cluster. The links tables have been moved from the s4 cluster to x4, and will no longer receive updates on s4. The page and redirect tables remain available on both clusters. A wiki replica for the x4 cluster will be set up afterwards. The change is being made because the s4 cluster has grown too large to operate efficiently. You can [[wikitech:Special:MyLanguage/News/2026 Commons links tables database split|read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.20|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15:29, 14 sep. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31039826 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 23 September 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1790172000 14:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Special:MyLanguage/Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] '''Updates for editors''' * The Growth team tested a new post-edit notice designed to [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|encourage Temporary Account holders to register for a permanent account]]. The new notice replaced multiple dialogs and a simultaneous welcome notification with a single message highlighting the benefits of creating an account. The experiment increased permanent account creation from 1.94% to 3.66%, an 87% relative increase. The change will now be released to all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T433551] * For Wikipedia editors using the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|"Suggestion mode" Beta Feature]], there is a [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-editcheck-experimental|new opt-in user preference]] for showing "experimental" edit checks and suggestions. These types are listed at [[Special:EditChecks#experimental-checks|Special:EditChecks]], and are intended for early developer-testing and for gathering feedback from experienced users. Administrators can change the [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|configuration details]] for each suggestion as usual. Administrators can also [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Experimental Suggestions|use this feature]] to help test their community's ideas for locally created checks and suggestions. Experimental types will have a more distinct visual style later this week. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]]. * The [[m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]] has been launched as a space for technical discussions and collaboration among Wikimedia communities in Central and Eastern Europe. * A new tool, [[mw:Special:MyLanguage/Language Onboarding and Development/Starter kit|Starter Kit]], is now available for new and small language Wikipedia communities. It brings together guided tasks, tools, and resources to help communities get started, monitor their progress, and collaborate with the broader Wikimedia community. Starter Kit is hosted on Wikimedia Toolforge and is designed for Wikipedias with fewer than 50,000 articles. Learn more about how Starter Kit works and how communities have been using it in [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|this Diff blog post]]. * The Reader Growth team is launching a retest of the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|image carousel experiment]]. The retest will use three new versions of the design, updated based on community feedback. The team will assess results and determine with communities whether or not to proceed with the feature. The experiment will begin the week of September 28 and will run on Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, Farsi, French, German, Indonesian, Japanese, Polish, Portuguese, Spanish, Swedish, and Vietnamese Wikipedias. * After successful rollouts to Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]] from the Reader Experience team will be available to all logged-in users on all Wikipedia wikis starting September 28. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the mentor status script repeatedly updated mentors’ status even when nothing had changed, creating unnecessary Recent Changes entries, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T436659] '''Updates for technical contributors''' * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, used to retrieve specific details about active or historical abuse filters configured on a wiki, has been updated to support the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>formatversion=2</nowiki></code></bdi> configuration parameter, thereby leading to breaking changes to the API response. All users who maintain user-scripts or other code need to check if they use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, and respond to any breaking changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T435828] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11:54, 27 sep. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31085309 --> == Teknikaj Novaĵoj: 2026-40 == <section begin="technews-2026-W40"/><div class="plainlinks"> Plej lastaj '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|teknikaj novaĵoj]]''' de la Vikimedia teknika komunumo. Bonvolu diri aliajn uzantojn pri ĉi tiuj ŝanĝoj. Ne ĉiuj ŝanĝoj afektos vin. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Tradukoj]] disponeblas. '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for editors</span>''' * Uzantoj de la defaŭltaj haŭtoj en komputila kaj movebla retumilo (respektive Vector 2022 kaj Minerva) nun estos informitaj, se la serĉaj sugestoj, kiuj aperas dum ili tajpas en Serĉo, devenas de paĝdirektoj. Antaŭe, uzantoj povus konfuziĝi kiam la supraj serĉsugestoj ne kongruis precize kun tio, kion ili tajpis. La nova sciigo pri rekuro klarigas, ke tiuj sugestoj ne estas hazardaj, sed rilataj al la serĉo. La sugestitaj paĝoj eble estas rekuroj al la plej rilataj celoartikoloj, kiujn oni serĉas. [https://phabricator.wikimedia.org/T303013] * Uzantoj de Vikipedio malŝaltitaj en poŝtelefona retejo komencos vidi butonon por marklibro por savi artikolojn en siaj [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|legolistoj]] anstataŭ la nuna Watchstar-butono. Kiam oni klakas, la marklibro-butono petas uzantojn ensaluti aŭ krei konton por savi artikolon por poste. Antaŭa eksperimento montris, ke la marklibro-ikono estis kvaroble pli verŝajna ol la Watchstar-butono por instigi malŝaltitajn uzantojn krei konton. Ĉi tiu ŝanĝo estas parto de klopodoj instigi pli da legantoj fariĝi kontposedantoj kaj uzi funkciojn kiuj helpas ilin konservi kaj reveni al la enhavo. [https://phabricator.wikimedia.org/T438769] * Eksperimento komencos la 29-an de septembro en la Hispana, Araba, angla kaj franca Vikipedioj por simpligi la sperton kiun uzantoj renkontas tuj post kreado de konto. La provo esploros ĉu forigo de malhelpoj en la nuna Bonvena Enketo helpas novajn uzantojn pli facile kompreni kion fari poste. La eksperimento daŭros ĝis la fino de oktobro. [https://phabricator.wikimedia.org/T430058] * La [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Produkto kaj Teknologio Konsilanta Konsilio]] petas la komunumon sugesti temojn, kiujn oni devus pripensi kaj diskuti kun la Wikimedia Fondaĵo. Redaktistoj kaj teknikaj kontribuantoj estas invitataj aldoni temojn al [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council|la parolpaĝo de la konsilio]]. * Fine ĉi-semajne, komunumoj povos agordi [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Redakti Kontrolojn kaj Sugestojn]] tiel ke ili estu [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#extraNamespaces|montrataj en pliaj nomspacoj]], kiel ekzemple <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Draft:</nowiki></code></bdi> nomspaco. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Respondo estas bonvena]] * Cimo en la [[m:Special:GlobalWatchlist|Ĝenerala Observalisto]] kaŭzas, ke la paĝo ne ŝarĝiĝas por uzantoj kiuj havas nevideblajn ŝanĝojn sur Viki Komunejo. Programistoj laboras pri riparo. Dume, tuŝitaj uzantoj povas sekvi la solvojn priskribitajn en la [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist#GlobalWatchlist temporarily broken for users with Wikimedia Commons|rilata]] helpa sekcio. * Novaj magiaj vortoj <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:TIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> kaj <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:RTIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> nun haveblas por uzo. Ili povas ŝanĝi la defaŭltan ordigon de kategorioj baziĝante sur la tempstampo de kategoriigo. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].</span> Ekzemple, la problemo kie [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] por Vikipedioj ne estis atingebla nun estas solvita. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959] '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for technical contributors</span>''' * La ŝanĝo de datumcentro, planita por la 23a de septembro, estis prokrastita. La [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|ekvinoksa ekzerco]] montris kapacitan problemon, malhelpante la translokigon de ĉiuj servoj al la alia datumcentro. La procezo estis haltigita, donante prioritaton al esplorado de tiu problemo, por certigi, ke ni daŭre povas fidinde servi niajn uzantojn. Nova ekzerco estos planita. Dume, ĉiuj trafikoj kaj redaktoj funkcias kiel kutime. * La 23an de septembro mallonga elektra interrompo tuŝis ĉiujn vikiojn, kaŭzante periodajn problemojn en ambaŭ legada kaj eldona maniero. Tio ankaŭ tuŝis Gerrit. Ĉi tio ne rilatas al la prokrasto de la ŝanĝo de datumcentro. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/9fm19t8qykk8] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Produnto|Produnto]] estis lanĉita en mediawiki.org kaj [[phab:T421436|kelkaj Indaj lingvaj vikioj]]. Ni volas aŭdi viajn reagojn pri ĉi tiu eksperimenta produkto. Produnto permesas al uzantoj uzi Lua-modulojn gastigitajn en [[gitlab:repos/lua|Vikimedia GitLab]]. Ĝi simpligas la kundividon de Lua-kodo inter vikioj. Anstataŭ kopii ĉiun Lua-modulon individue de unu vikio al alia, uzantoj povos facile kundividi pakaĵojn tra ĉiuj vikioj. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Ripetiĝanta ero]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Detailed code updates later this week:</span> [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.22|MediaWiki]] '''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Meetings and events</span>''' * [[m:Event:Cross-wiki Code Collaboration Workshop|Ateliero pri trans-vikiaj kodaj kunlaboroj]] estos okazigita rete la 2-an de oktobro je 12:30 UTC, kunvenigante teknikajn kontribuantojn el Sudazio por lerni pri Produnto kaj komenci testadon sur la Hindia, Panĝabia, Odia, Telugua kaj Malajalamaj Vikioj. Produnto estas pakaĵadministrilo por starigi Lua modulojn gastigitajn en GitLab al Vikimedia vikioj, kaj ĝi lastatempe estis instalita sur kelkaj testaj vikioj. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Teknikaj novaĵoj]]''' preparitaj de [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|verkantoj de Teknikaj Novaĵoj]] kaj afiŝitaj de [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|roboto]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Kontribui]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Traduki]]&nbsp;• [[m:Tech|Esti helpata]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Prikomenti]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Aboni aŭ malaboni]].'' </div><section end="technews-2026-W40"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10:47, 28 sep. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31092225 --> 1a19cwbhwcytrj16d6bm1wl2xcs5zc1 0 707155 9482943 9470245 2026-09-28T00:27:13Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482943 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero:Jimmie Johnson Dover 2018 (cropped).jpg|eta|Jimmie Johnson]] '''Jimmie Kenneth Johnson''' (naskita en [[El Cajon (Kalifornio)]], la 17-an de septembro 1975) estas usona profesia aŭtosportistoj. Johnson ludis en la [[NASCAR Cup Series]] de la sezono 2002 ĝis 2020 kun la teamo [[Hendrick Motorsports]]. En ĉi tiu serio li gajnis sep titolojn: 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2013 kaj 2016 kaj egalis la rekordojn de [[Richard Petty]] kaj [[Dale Earnhardt]].<ref>{{cite news|last=Fryer|first=Jenna|title=Jimmie Johnson seizes record-tying 7th NASCAR championship|url=http://racing.ap.org/article/jimmie-johnson-seizes-record-tying-7th-nascar-championship|accessdate=November 20, 2016|work=Associated Press|agency=[[Associated Press]]|publisher=AP Sports|date=20a de Novembro, 2016|location=[[Homestead, Florida]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161124091427/http://racing.ap.org/article/jimmie-johnson-seizes-record-tying-7th-nascar-championship|archive-date=24a de Novembro, 2016|url-status=dead|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2020-11-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20161124091427/http://racing.ap.org/article/jimmie-johnson-seizes-record-tying-7th-nascar-championship|arkivdato=2016-11-24}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161124091427/http://racing.ap.org/article/jimmie-johnson-seizes-record-tying-7th-nascar-championship |date=2016-11-24 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://racing.ap.org/article/jimmie-johnson-seizes-record-tying-7th-nascar-championship |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20161124091427/http://racing.ap.org/article/jimmie-johnson-seizes-record-tying-7th-nascar-championship |arkivdato=2016-11-24 }}</ref> De 2021 Johnson translokiĝas al IndyCar por aliĝi al la teamo [[Chip Ganassi Racing]].<ref>[https://au.lifestyle.yahoo.com/jimmie-johnson-will-race-in-indy-car-in-2021-and-2022-152843041.html Seven-time NASCAR Cup Series champion Jimmie Johnson will race in IndyCar in 2021 and 2022] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200922204316/https://au.lifestyle.yahoo.com/jimmie-johnson-will-race-in-indy-car-in-2021-and-2022-152843041.html |date=2020-09-22 }}. Yahoo Sports.</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} {{Vivtempo|Johnson, Jimmie}} [[Kategorio:Usonaj aŭtosportistoj]] 2y8vohp2yj96s99i81rsha6n3ss5s25 0 708802 9482907 8874425 2026-09-27T20:36:42Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482907 wikitext text/x-wiki {{Historio de Japanio}}[[Dosiero:YayoiJar.JPG|eta|Ceramiko el la Jajoi-epoko.]] La {{nihongo|'''Jajoi-epoko'''|弥生|時代|Yayoi jidai}}, startis en la komenco de la [[Neolitiko]] en Japanio, pluis tra la [[Bronzepoko]], kaj je sia fino eniris en la [[Ferepoko]].<ref name="Silberman2012"> Silberman et al., 154–155. </ref><ref name="SchirokauerBrown2012"> Schirokauer et al., 133–143. </ref><ref name="Shinya"/> Ekde la 1980-aj jaroj, fakuloj argumentis, ke periodo iam klasita kiel transiro el la [[Ĵomon-epoko]] estu pli bone reklasita kiel Frua Jajoi.<ref>{{cite book |surname=Habu |given=Junko |title=Ancient Jomon of Japan |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77670-7 |page=258}}</ref> La dato de la komenco de tiu transiro estis polemikiga, kaj ĉirkaŭkalkuloj rangis el la 10a ĝis la 6a jarcentoj a.K.<ref name="Shinya">{{cite journal |url=http://www.seaa-web.org/bul-essay-01.htm |title=A Comment on the Yayoi Period Dating Controversy |journal=Bulletin of the Society for East Asian Archaeology |surname=Shōda |given=Shinya |year=2007 |volume=1 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190801234503/http://www.seaa-web.org/bul-essay-01.htm |date=2019-08-01 }}</ref><ref>{{cite book |title=The Archaeology of Japan: From the Earliest Rice Farming Villages to the Rise of the State |given=Koji |surname=Mizoguchi |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-0-521-88490-7 |pages=35–36 }}</ref> La periodo ricevas sian nomon laŭ la kvartalo Jajoi de [[Tokio]] kie [[Arkeologio|arkeologoj]] malkovris artefaktojn kaj aferojn el tiu epoko. Distingaj karakteroj de la Jajoi-epoko estis la apero de novaj stiloj de [[ceramiko]] kaj la starto de [[intensa agrikulturo]] de [[rizo]]. Hierarkia sociklasa strukturo datas el tiu periodo kaj tio havas sian originon en Ĉinio. Ankaŭ teknikoj en [[metalurgio]] bazitaj sur la uzado de [[bronzo]] kaj [[fero]] estis enmetitaj el Ĉinio tra Koreio al Japanio en tiu periodo. La Jajoi sekvis la Jōmon periodon (14 000 a.K. – 1000 a.K.) kaj la Jajoi kulturo floris en geografia areo el suda [[Kyūshū]] ĝis norda [[Honshū]]. Arkeologia pruvaro subtenas la ideon ke dum tiu epoko, amase farmistoj (Jajoi-homoj) el la [[Korea Duoninsulo]] venis al Japanio, formortigis aŭ miksiĝis kun la indiĝena loĝantaro de la [[ĉasistoj-kolektistoj]] (Jomon-oj). Tiel modernaj japanoj estas posteuloj de la Jajoi-oj (ĉefe el la [[Korea Duoninsulo]]) kun nur tre malgranda modera influo el la iamaj Jōmon-aj ĉasistoj-kolektistoj, depende de la regiono.<ref>{{Cite web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/backstories/555/|title='Jomon woman' helps solve Japan's genetic mystery {{!}} NHK WORLD-JAPAN News|website=NHK WORLD|language=en|access-date=2019-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200426044803/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/backstories/555/|archivedate=2020-04-26}}</ref> == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Habu, Junko (2004). Ancient Jomon of Japan. Cambridge, MA: Cambridge Press. ISBN 978-0-521-77670-7. * Schirokauer, Conrad (2013). A Brief History of Chinese and Japanese Civilizations. Boston: Wadsworth Cengage Learning. * Silberman, Neil Asher (2012). The Oxford Companion to Archaeology. New York: Oxford University Press. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Historio de Japanio]] eukoth53rxz2pxvxa4e07p60u2crwef 0 710549 9483052 8311410 2026-09-28T08:18:40Z Sj1mor 12103 9483052 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|lago |priskribo de bildo= |regiono-ISO=CA-QC |mapo lokumilo=iso |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |longo = 35 |larĝo = 10 |profundo = 11.3 |profundo tipo = Maksimuma profundo |urbo = Louiseville |alfluanto = Sankt-Laŭrenco (rivero){{!}}Sankt-Laŭrenco |alfluanto1 = Rivero Yamaska |alfluanto2 = Rivero Saint-François |alfluanto3 = Rivero Richelieu |alfluanto4 = Rivero Nicolet |alfluanto5 = Rivero Maskinongé |alfluanto6 = Rivero du Loup (Lac Saint-Pierre) |alfluanto7 = Yamachiche |alfluanto faldo = 1 |defluanto = Sankt-Laŭrenco (rivero){{!}}Sankt-Laŭrenco }} [[Dosiero:Lac Saint-Pierre.JPG|dekstre|eta|250px|Lago Saint Pierre el Pointe-du-Lac, kvartalo de la urbo [[Trois-Rivières (Kebekio)]].]] '''Lago Saint Pierre''' ({{Lang-fr|link=no|'''Lac Saint-Pierre'''}}, lago Sankta Petro) estas [[lago]] en [[Kebekio]], [[Kanado]], elfluanta el la [[Sankt-Laŭrenca rivero]] inter [[Sorel-Tracy]] kaj [[Trois-Rivières]]. Ĝi estas malsupre, kaj nordoriente, de [[Montrealo]]; kaj supre, kaj sudokcidente de, [[Kebekurbo]]. La fino de la lago limas kun la komenco de la [[estuaro]] de la rivero Sankt-Laŭrenco. Tiu lago estas 32 km longa (sen kalkuli Sorel-Insulojn) kaj 14 km larĝa, estas parto de la [[Marvojo Sankt-Laŭrenco]]. Inklude sian lagobordon, insulojn, kaj [[humidejo]]jn, la lago estas [[natura rezervejo]]. La akvejo mem estas agnoskita kiel [[Ramsar-loko]]<ref>{{cite web |title=Lac Saint Pierre|url=https://rsis.ramsar.org/fr/ris/949|website=Service d’information sur les Sites Ramsar|language=en}}</ref> kaj [[Biosfera Rezervejo]],<ref>{{cite web |title=Biosphere Reserve Information LAC SAINT-PIERRE|url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?mode=all&code=CAN+09|website=UNESCO|language=en}}</ref> pro la ekzisto de multaj marĉoj kaj malsekejoj kiuj estas ofte vizitataj de [[akvobirdo]]j. Distra aktiveco en la rivero (kiel fiŝkaptado, boatado, navigado, naĝado, akvoskiado, natur-observado) estas aktiva ĉefe somere. Sporta fiŝkaptado estas partikulare populara, inklude glacie fiŝkaptado, speciale en la granda golfeto de Pointe-du-Lac, kvartalo de la urbo [[Trois-Rivières (Kebekio)]]. Ĉirkaŭ la lago Saint-Pierre, estas disponeblaj kelkaj distraj servoj, kiel marhavenetoj, hotelservoj, restoracioj, elŝipejoj, benzinejoj kaj krozŝipejoj. {{Koord|46|12|15|N|72|49|56|W|region:CA-QC_type:waterbody_source:CGNDB_scale:250000|display=inline}} == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Terformoj de Kanado]] [[Kategorio:Konservado en Kanado]] [[Kategorio:Lagoj en Kebekio]] [[Kategorio:Geografio de Kebekio]] eq5koy26g1ltrb1dv5spk5ongtmc4wk 0 714046 9482951 7103977 2026-09-28T01:37:50Z Xqbot 13076 Roboto: Riparas duoblan alidirekton al [[Rubuja taksono]] 9482951 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Rubuja taksono]] 70apac68g2xx07y3z97bh7zvq1qkwkf 0 716699 9482969 9416482 2026-09-28T03:35:38Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482969 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Josef Haim BRENNER''' ({{lang-he|יוסף חיים ברנר}}, la 11-an de septembro 1881 – la 2-an de majo 1921) estis hebrelingva aŭtoro kaj unu el la pioniroj de moderna hebrea literaturo. == Biografio == [[Dosiero:Ben-Zvi,_Yaacov_Zrubavel,_Ben-Gurion,_Brenner,_Aharon_Reuveni.jpg|eta|dekstro al maldekstro: sidita – Yitzhak Ben-Zvi, [[David Ben-Gurion]], Yosef Haim Brenner; staranta – Reuveni, Ya'akov Zerubavel (1912)]] Josef Haim Brenner naskiĝis al malriĉa juda familio en Novi Mlini, [[Rusia Imperio|rusa Imperio]]. Li studis ĉe [[Jeŝivo]] en Pochep kaj eldonis sian unuan rakonton, ''Pat Leĉem'' ("Panbulo de Pano") en ''HaMelitz'', [[Hebrea lingvo|hebrelingva]] ĵurnalo, en 1900, sekvita de kolekto de mallongaj rakontoj en 1901.<ref>"Yosef Hayyim Brenner," ''Encyclopaedia Judaica'', 1972, vol. 4, p. 1347</ref> En 1902, Brenner estis aligita en la [[Rusia Imperio|rusa]] armeo. Du jarojn poste, kiam la [[Rusa-japana milito]] elrompis, li dizertis. Li estis dekomence kaptita, sed fuĝis al [[Londono]] kun la helpo de la [[Bundo|Ĝenerala Juda Organizo Bundo]], al kiu li aliĝis kiel junulo. En 1905, li renkontis la Jidan verkiston Lamed Shapiro. Brenner vivis en apartamento en Whitechapel, kiu duobligis kiel oficejo por ''HaMe'orer'', hebrea periodaĵo kiun li redaktis kaj eldonis en 1906–07. En 1922, Asher Beilin eldonis ''Brenner en Londono'' pri ĉi tiu periodo en la vivo de Brenner. En 1913, Brenner geedziĝis al Chaya Braude, kun kiu li havis filon, Uri. Brenner elmigris al [[Palestino]] (tiam parto de la [[Otomana Imperio]]) en 1909. Li laboris kiel kultivisto, entuziasma meti sian [[Cionismo|cionistan]] ideologion en praktiko. Malkiel D. Gordon, tamen, ne povis elteni la trostreĉiĝon de mana laboro kaj baldaŭ lasis la laboron kaj dediĉis sin al literaturo kaj instruado en la [[Gimnazio Herzlija]] en [[Tel-Avivo|Tel Aviv]]. Laŭ biografo Anita Shapira, li suferis pro melankolio kaj problemoj de seksa identeco. Li estis murdita en Jaffa en majo 1921 dum la [[Jafo|Jafaj]] tumultoj. == Cionismaj opinioj == En sia skribo, Brenner laŭdis la [[Cionismo|cionismajn]] klopodojn, sed ankaŭ kontraŭdiris ilin mem, asertante ke la Lando [[Israelo]] estis nur alia [[diasporo]] kaj ne malsama de aliaj diasporoj.<ref name="golan">Golan, Avirama (2008-09-18). [https://www.haaretz.com/1.5029506 "The case of y.h. brenner".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180522181305/https://www.haaretz.com/1.5029506 |date=2018-05-22 }} Haaretz. Alirita la 22an de Februaro 2021.</ref> == Skribostilo == [[Dosiero:Sculpture_of_Y.H._Brenner_by_Batia_Lychansky.JPG|eta|Busto de Yosef Haim Brenner]] Brenner estis tre "eksperimentema" verkisto, pro sia uzado de lingvo kaj en literatura formo. La modernan hebrean ankoraŭ en sia infanaĝo, Brenner improvizis kun scivoliga miksaĵo de hebrea, [[Aramea lingvo|aramea]], [[Jida lingvo|jida]], [[Angla lingvo|angla]] kaj araba. En lia provo portreti vivon reala, lia laboro estas plena de emocia interpunkcio kaj elipsoj. Robert Alter, en la kolekto ''Moderna hebrea literaturo'', skribas, ke Brenner "havis malgrandan paciencon por la estetika dimensio de spritaj fikcioj: 'ununura parteto de vero,' li unufoje diris, 'estas pli valora al mi ol ĉiuj poeziaĵoj.'" Brenner "deziras, ke la brutale deprimantaj faktoj parolu por si mem, sen ajna aŭtora interveno aŭ literatura beligo." Tio ĉi estis la antaŭparolo al la rakonto de Brenner, "La Vojo Ekstere", eldonita en 1919 kaj fiksita dum turk-britaj luktoj en Palestino dum la [[Mezorienta Fronto (Unua Mondmilito)|Unua Mondmilito]]. == Memoraĵo == La ejo de lia murdo estas nun markita kaj nomata Brenner Domo, centro por [[Histadrut HaNoar HaOved VeHaLomed|Hanoar Haoved Vehalomed]], la junulara organizo de la [[Histadrut]]. Kibuco [[Givat Brenner]] estis ankaŭ nomita por li, dum [[kibuco]] Revivim estis nomita en honoro de lia revuo. La Brenner Premio, unu el pintaj literaturaj premioj de Israelo, estas nomita por li.<ref>[http://www.hebrew-writers.org/article.asp?catalogid=97 "Hebrew Writers Association, Brenner Prize".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160602081624/http://www.hebrew-writers.org/article.asp?catalogid=97 |date=2016-06-02 }} Hebrew-writers.org. Alirita la 2013-12-16.</ref> == Aperintaj verkoj == * ''En Vintra'' (romano), Hashiloah, 1904 [Ba-Horef] * ''Ĉirkaŭ la Punkta'' (romano), Hashiloah, 1904 [Misaviv La-Nekudah] * ''Min Hametzar'' (romano), 1908 * ''Nervoj'' (noveloj), Shalekhet, 1910 [Atzabim] ** Angle: ''En Ok Grandaj hebreaj Mallongaj Romanoj'', Nov-Jorko, Nova amerika Biblioteko, 1983 ** Hispane: En ''Ocho Obras Maestras de la Narrativa Hebrea'', Barcelono, Riopiedras, 1989 ** France: Parizo, ''Intertextes'', 1989; Parizo, Noel Blandin, 1991 * ''De Ĉi tie kaj Tie'' (tutnova), Sifrut, 1911 [Mi-Kan U-Mi-Kan] * ''Paneo kaj bedaŭro'' (romano), Shtiebel, 1920 [Shchol Ve-Kishalon] ** Angle: Londono, Cornell Univ. Gazetaro, 1971; Philadelphia, JPS, 1971; Londono, La Toby Gazetaro, 2004<ref>[https://web.archive.org/web/20120717041740/http://www.tobypress.com/books/brenner.htm "Breakdown and Bereavement de Y.H. Brenner".] The Toby Press. Arkivita el la originalo la 17an de Julio, 2012. Alirita en 2013-12-16. </ref> ** Ĉine: Hefei, Anhui Literaturo kaj Arto Eldonanta Domon, 1998 * ''Kolektitaj verkoj'' (kvar volumoj), Hakibbutz Hameuchad, 1978–1985 [Ketavim] * ''Ekstere de la Profundoj'' aŭ "Ekstere De Pesimisma Valo", unua libro de Brenner estas kolekto de 6 mallongaj rakontoj pri Juda vivo en la diasporo. Ĝi estis eldonita en Varsovio 1900. ** Angle: Kolorado, Westview Gazetaro, 1992 * ''Ĉirkaŭ la Punkto'' ** Jide: Berlino, Yiddisher Literarisher Ferlag, 1923 * ''En la Vintro'' ** Jide: Varsovio, Literarisher Bleter, 1936 == Vidu ankaŭ == * Hebrea literaturo == Referencoj == {{Referencoj}} == Plia legado == * '' Shapira, Anita (2014). ''Yosef Haim Brenner: Vivo. ''Tr. Antony Berris. Stanford. Kalifornio: Stanford Universitata Gazetaro.'' * Yosef Haim ''Brenner'': Biografio (Brenner: Sippur hayim), Anita Shapira, Estas Oved (en la hebrea) * Yosef Haim Brenner: Fono, David Patterson, Ariel: Kvaronjara Revizio de Artoj kaj Leteroj en Israelo, vol. 33/34, 1973 == Eksteraj ligiloj == * [https://web.archive.org/web/20100921050030/http://benyehuda.org/brenner/ Hebreaj laboroj de Brenner] en Projekto Ben-Yehuda * [https://web.archive.org/web/20050113211357/http://www.ithl.org.il/author_info.asp?id=63 Instituto por Traduko de hebrea Literaturo bio] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Brenner, Yosef Haim}} [[Kategorio:Ukrainaj judoj]] [[Kategorio:Judaj verkistoj]] [[Kategorio:Israelaj poetoj]] [[Kategorio:Israelaj verkistoj]] [[Kategorio:Gejaj artistoj]] [[Kategorio:Rusdevenaj eksterlandanoj]] [[Kategorio:Murditoj]] sjy7hjx1s6kgizg314dtlqlm4ps3paw 0 718365 9482925 9319901 2026-09-27T22:14:51Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482925 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Jasuĝiroo Ozu''' aŭ {{Nihongo|'''Yasujirō Ozu'''|小津 安二郎|Ozu Yasujirō|12a de Decembro 1903 – 12a de Decembro 1963}} estis [[Japanoj|japana]] [[reĝisoro]] kaj [[scenaristo]] de [[filmo]]j. Li ekkarieris dum la epoko de [[mutaj filmoj]], kaj liaj lastaj filmoj estis jam faritaj kolore en la komenco de la 1960-aj jaroj. Ozu unue faris nombrajn mallongajn komediojn, antaŭ turniĝi al pli seriozaj temoj en la 1930-aj jaroj. [[Dosiero:Setsuko Hara and Yasujiro Ozu in Tokyo Story.jpg|eta|200 px|maldekstre|[[Secuko Hara]] (maldekstre) kaj Yasujirō Ozu (for dekstre) surloke por ''[[Tokia rakonto]]'' (1953).]] La plej elstaraj temoj de la verkoj de Ozu estas geedzoj kaj familio, speciale la rilatoj inter generacioj. Liaj plej amplekse laŭdataj filmoj estas ''Banshun'' (Fine de printempo, 1949), ''[[Tokia rakonto]]'' (Tōkyō monogatari, 1953), konsiderata lia majstroverko<ref>(en) Parkinson, David. "''Y[http://www.moviemail.com/scripts/article.pl?articleID=150 asujiro Ozu – The Noriko Trilogy] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160304031752/http://www.moviemail.com/scripts/article.pl?articleID=150 |date=2016-03-04 }}''". MovieMail Ltd.</ref>, ''Ukikusa'' (Flosherboj, 1959), kaj ''Sanma no aji'' (Gusto de sanma (fiŝo), 1962). Lia reputacio plue kreskis ekde lia morto, kaj li estas amplekse konsiderata kiel unu el la plej influaj reĝisoroj de la mondo. En la sondenketo de 2012 de ''[[Sight & Sound]]'', la filmo de Ozu ''Tokia rakonto'' estis voĉdonita la tria plej granda filmo el ĉiuj tempoj fare de kritikistoj tutmonde. En la sama enketo, ''Tokia rakonto'' estis voĉdonita la plej granda filmo el ĉiuj tempoj fare de 358 reĝisoroj kaj kinistoj tutmonde. <ref name="director2012">{{cite web |url=http://www.bfi.org.uk/news/sight-sound-2012-directors-top-ten |title=Directors' 10 Greatest Films of All Time |work=Sight & Sound |publisher=British Film Institute |date=4a de Decembro, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120803032035/http://www.bfi.org.uk/news/sight-sound-2012-directors-top-ten |archivedate=2012-08-03 |accessdate=2021-03-13}}</ref> Entute li reĝisoris 34 mutajn filmojn (el kiuj plej granda parto perdiĝis), 14 son-filmojn blankanigrajn kaj ses tutkolorajn. En 2013, filmdirektoro Yoji Yamada de la filmserio "Otoko wa Tsurai yo" refaris la ''Tokio-rakonton'' en moderna adapto kiel ''Tokyo Family'' (Tokio-familio)<ref>(en) Elley, Derek, "''[http://www.filmbiz.asia/reviews/tokyo-family Tokyo Family] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230205124849/http://www.filmbiz.asia/reviews/tokyo-family |date=2023-02-05 }}''"</ref>. En la dokumenta filmo ''Tokyo-Ga'' la belga kindirektoro [[Wim Wenders]] vojaĝas al Japanio por esplori la mondon de Ozu. == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Bock, Audie (1978). "Yasujiro Ozu". Japanese Film Directors. Kodansha. pp. 69–98. ISBN 0-87011-304-6. * Hasumi, Shiguéhiko (1998), Yasujiro Ozu, tradukita de Hasumi Shiguehiko, Nakamura Ryoji, René de Ceccatty, Paris: Cahiers du cinéma, ISBN 978-2-86642-191-5 * Hasumi, Shiguéhiko (2003). Kantoku Ozu Yasujiro [reĝisoro Yasujiro Ozu] (en japana). Chikuma Shobo. ISBN 4-480-87341-4. * Inoue, Kazuo (2003). Ozu Yasujirō Zenshū [kolektitaj verkoj de Ozu Yasujiro] (en japana). Tokyo: Shinshokan. ISBN 4403150012. * Rothman, William (2006). Jeffrey Crouse (ed.). "Notes on Ozu's Cinematic Style". Film International. 4 (22): 33–42. doi:10.1386/fiin.4.4.33. * Sato, Tadao (1997b), Le Cinéma japonais – Tome II, tradukita de Karine Chesneau, Rose-Marie Makino-Fayolle, Tanaka Chiharu, Paris: Centre Georges Pompidou, ISBN 978-2-85850-930-0 * Shindo, Kaneto (21 July 2004). Shinario Jinsei [vivo en scenarverkado]. Iwanami Shinsho (en japana). 902. Iwanami. ISBN 4-00-430902-6. * Torres Hortelano, Lorenzo J., Primavera tardía de Yasujiro Ozu : cine clásico y poética zen, Caja España (León), Obra Social y Cultural, ISBN 978-84-95917-24-9 * Yoshida, Kiju (1998). Ozu's Anti-Cinema. Center for Japanese Studies, University of Michigan. ISBN 978-1-929280-27-8. * Ozu, Yasujiro (2016), Scritti sul cinema, eldonita de Franco Picollo kaj Hiromi Yagi (en itala), Rome: Donzelli, ISBN 9788868434816 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{IMDb name|id=0654868|name=Yasujiro Ozu}} * [https://web.archive.org/web/20070105065014/http://www.ozuyasujiro.com/ OzuYasujirō.com] (archived) * [http://www.um.u-tokyo.ac.jp/publish_db/1999ozu/ Digital Ozu] * [http://www.easterwood.org/ozu/gravesite/directions.htm Directions for finding Yasujiro Ozu's grave at Engaku-ji] * [http://film.guardian.co.uk/features/featurepages/0,4120,1503313,00.html The quiet master] at [[The Guardian]] * [http://www.rouge.com.au/4/ozu_women.html Ozu's Angry Women by Shigehiko Hasumi] * {{YouTube|aapd2g-Guuc|OZU Yasujiro Story}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Japanaj reĝisoroj]] [[Kategorio:Kinarto]] qpmzeo8qjmg2mrxf3hcvb3w19cg1asc 0 730285 9482946 7658734 2026-09-28T01:02:34Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482946 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Joe Bugner |dosiero = Correio da Manhã AN 243.jpg |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = Joe Bugner |naskonomo = }} '''Joe Bugner''' [ĝo bagner] estas [[Hungario|hungardevena]] [[brita]]-[[aŭstralia]] [[boksisto]], [[aktoro]]. Lia origina hungara nomo estas (laŭ hungarlingve kutima nomordo) '''Kreul József''', li tenas trioblan naciecon. [[Jozefo|József]] Kreul<ref>https://www.imdb.com/name/nm0119522/</ref> naskiĝis la {{daton|13|marto|1950}} en ''Szőreg'' (nuntempa urboparto de [[Szeged]])<!--, li mortis la {{daton||o|20}} en [[]]-->. == Biografio == Joe Bugner leris en sia naskiĝloko, sed post la [[hungara revolucio de 1956]] li disidis al [[Anglio]]. Tie li lernis, dum li etis komence atleto, poste boksisto, en [[1967]] jam profesia boksisto. Resume li venkis 69-foje, malvenkis 13-foje, dum li estis ĉampiono konata tutmonde. En [[1986]] li moviĝis al [[Aŭstralio]], kie li adoptis la moknomon '''Aussie Joe''' post prenado de duobla brit-aŭstralia nacieco. Nature li boksis plu. Kiel boksisto li ricevis filmajn rolojn. Lia [[edzino]] naskis trifoje. Ekde 1977 li kelkfoje revizitis Hungarion. == Liaj filmaj roloj (elekto) == * ''Delta House'' (televizia serio, 1979) * ''Én a vízilovakkal vagyok'' (1979) - Ormond * ''Streetfighter - Harc a végsőkig'' (1994) - Bison's Torturer * ''Bad Behaviour'' (2010) - Fingers McGee == Fontoj == * [https://web.archive.org/web/20091104065520/http://www.mommo.hu/media/Joe_Bugner hungarlingva biografio] * [https://hvg.hu/kultura/20140625_Joe_Bugner_interju hungarlingva intervjuo kun fotoj] * [https://boxrec.com/en/proboxer/000924 rezultoj] {{404|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Bugner, Joe}} [[Kategorio:Hungardevenaj aŭstralianoj]] [[Kategorio:Boksistoj]] [[Kategorio:Aŭstraliaj aktoroj]] hmf4c8j4tiqs1kkduz46c2l1nd7wuii 0 733444 9483003 8061552 2026-09-28T06:04:41Z Sj1mor 12103 9483003 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Danielle BLEITRACH''' ([[1938]]) estas [[Francoj|franca]] [[sociologo]] kaj [[ĵurnalisto]]. El la 1970-aj jaroj ĝis la fino de la jarcento, ŝi estis esploristo de [[Nacia centrejo pri scienca esploro|CNRS]] kaj instruisto en la Universitato de Aix-Marseille, fokuse al la [[sociologio]] de la [[laborista klaso]] kaj al urbigo. El 1981 ĝis 1996 ŝi estis membro de la Centra Komitato de la [[Franca Komunista Partio]], poste de la Nacia Komitato de la Partio. Ŝi estis ankaŭ helpa ĉefredaktoro de la partia ĉiusemajnaĵo ''Révolution''. Ŝi kontribuis ankaŭ al ''La Pensée'', ''[[Les Temps modernes (revuo)|Les Temps Modernes]]'' kaj ''[[Le Monde Diplomatique]]''.<ref> Cercle Gramsci, Amérique latine: luttes et résistances aujourd'hui, debato organizita de Cercle Gramsci kaj France Amérique latine Society la 24an de February, 2005 en Limoges: "Danielle Bleitrach est une universitaire, sociologue, qui connaît de près l'Amérique latine. Elle a écrit une dizaine de livres, de nombreux articles dans La Pensée, Les Temps Modernes, Le Monde Diplomatique. [...] Par ailleurs, Danielle Bleitrach a été membre du Comité national du PCF, ainsi que rédactrice en chef adjointe de l'hebdomadaire Révolution." </ref> En la 2000-aj kaj 2010-aj jaroj, retiriĝinta el instruado, ŝi kunverkis tekstojn pri [[Kubo]], [[Naziismo]] kaj [[Ukrainio]].<ref>Ekzemple vidu en [[Esperanto]] Danielle Bleitrach; Marianne Dunlop: Sovetio dudek jarojn poste. Reveno el Ukrainujo en milito. Elfrancigita de Roland Platteau kaj Vilhelmo Lutermano, Monda Asembleo Socia (MAS), 2016, 240 paĝoj, ISBN 978236960-047-3 (= MAS-libro 145).</ref> == Notoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Bleitrach, Danielle}} [[Kategorio:Francaj sociologoj]] [[Kategorio:Francaj marksistoj]] [[Kategorio:Francaj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Marksismaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Marksismaj verkistoj]] j1hymblaskkzy7tj6b9v5cn73n4bnbl 0 733747 9482919 8570897 2026-09-27T21:38:53Z ~2026-50835-38 263657 9482919 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Jorma Vilho Paavali KINNUNEN''', naskiĝinta 15-a de decembro 1941 en [[Pihtipudas]], mortinta 25-a de julio 2019 en [[Äänekoski]], estis finna lancoĵetisto kaj olimpia arĝentomedalisto. Jorma Kinnunen venkis arĝentomedalon en olimpiaj ludoj en Meksiko [[1968]]. En olimpiaj ludoj 1964 li estis sepa (kunlandano [[Pauli Nevala]] venkis) kaj ankaŭ en [[Munkeno]] 1972 sepa. En la 18-a de julio 1969 li faris mondan rekordon 92,70 m en ludo en [[Tampereo]]. Li estis finna ĉampionisto el la jaroj 1964, 1965, 1966, 1968 kaj 1969. Ankaŭ lia filo [[Kimmo Kinnunen]] (n. 1968) kaj nepo Jami Kinnunen (n. 1995) estas kaj alia filo Jarkko Kinnunen (1970–2019) estis lancoĵetistoj. Jorma Kinnunen havas ankaŭ unu filinon, naskiĝinta 1966. https://de.wikipedia.org/wiki/Finnische_Grammatik#Possessivsuffixe ''veneeni'' povas signifi ''mia boato'' sed ankaŭ ''de mia boato'', ĉar la genitiva sufikso n malaperas, kiam la posesiva sufikso aperas. Same ''isäni'' povas esti ''mia patro'' aŭ ''de mia patro''. ''Jorma'' estas vira antaŭnomo sed jorma estas nuntempe ankaŭ slanga nomo de peniso. Estas vere konata ŝerco: Kimmo Kinnunen rakontis: Isäni Jorma seisoi (mia patro Jorma staris) koko finaalin ajan (la tuta tempon de la finalo), ja kun voitin (kaj kiam mi venkis), isäni Jorma oli niin innoissaan (mia patro estis do fervora), että isäni Jorma (ke mia patro Jorma) ei ollut pysyä nahoissaan (preskaŭ ne povis plu esti en sia haŭto). Oni povas pensi tiun ankau tiel: Isäni jorma seisoi (peniso de mia patro estis erekta) koko finaalin ajan (la tutan tempon de la finalo), ja kun voitin (kaj kiam mi venkis), isäni Jorma oli niin innoissaan (peniso de mia patro estis do fervora) ei ollut pysyä nahoissaan (peniso de mia patro preskaŭ ne povis plu esti en sia haŭto). {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Kinnunen, Jorma}} [[Kategorio:Finnaj lancoĵetistoj]] nv2vi4whvxxfus7wgti2ybys4di9cui 0 740584 9482942 9157303 2026-09-28T00:26:34Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482942 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}}[[Dosiero:Jim Yong Kim World Economic Forum 2013.jpg|eta|maldekstre|Kim dum la [[Monda Ekonomia Forumo|MEF]] 2013.]] '''Jim Yong Kim''' (en [[korea]] hangulo 짐용김; 8an de Decembro, 1959), konata kiel '''Kim Yong''' (en [[korea]] hangulo 김용 kaj ĉinlitere 金墉), estas koredevena [[usonanoj|usona]] [[kuracisto]] kaj [[antropologo]] kiu servis kie la 12a prezidanto de la [[Monda Banko]] el 2012 ĝis 2019. La 7an de Januaro, 2019, li anoncis, ke li elposteniĝos la 1an de Februaro, 2019.<ref name=BBCJan7KimStepDown>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/business-46787840|title=Jim Yong Kim steps down as President of World Bank|author=BBC|website=bbc.com}}</ref> Gravulo pri tutmonda sano, Kim estis iam porparolanto de la Departmento de Tutmonda Sano kaj Socia Medicino en la Harvarda Medicina Lernejo kaj kunfondinto kaj plenumdirektoro de ''Partners In Health'' antaŭ servi kiel la Prezidanto de la [[Dartmouth College]] el 2009 ĝis 2012, iĝante la unua azi-usona prezidento de institucio de la [[Ivy League]].<ref>{{cite news|last=Rastello |first=Sandrine |url=https://www.bloomberg.com/news/2012-03-23/obama-nominee-to-world-bank-said-to-be-dartmouth-s-jim-yong-kim.html |title=Dartmouth President Kim Nominated by Obama for World Bank |publisher=Bloomberg |access-date=17a de Aprilo, 2012}}</ref><ref>{{cite news |url= http://app.yonhapnews.co.kr/YNA/Basic/article/new_search/YIBW_showSearchArticle_New.aspx?contents_id=AKR20120324001600085 |title= 김용 총장 세계银 총재 후보 지명 |publisher= Yonhap News |date= 24a de Marto, 2012 |access-date= 17a de Aprilo, 2012 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130520065755/http://app.yonhapnews.co.kr/YNA/Basic/article/new_search/YIBW_showSearchArticle_New.aspx?contents_id=AKR20120324001600085 |archive-date= 20a de Majo, 2013 |titolo= Arkivita kopio |alirdato= 2021-10-10 |arkivurl= https://web.archive.org/web/20130520065755/http://app.yonhapnews.co.kr/YNA/Basic/article/new_search/YIBW_showSearchArticle_New.aspx?contents_id=AKR20120324001600085 |arkivdato= 2013-05-20 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130520065755/http://app.yonhapnews.co.kr/YNA/Basic/article/new_search/YIBW_showSearchArticle_New.aspx?contents_id=AKR20120324001600085 |date=2013-05-20 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://app.yonhapnews.co.kr/YNA/Basic/article/new_search/YIBW_showSearchArticle_New.aspx?contents_id=AKR20120324001600085 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130520065755/http://app.yonhapnews.co.kr/YNA/Basic/article/new_search/YIBW_showSearchArticle_New.aspx?contents_id=AKR20120324001600085 |arkivdato=2013-05-20 }}</ref> Kim estis nomumita inter la 50 plej povegaj personoj de la mondo de la listo de plej povegaj personoj fare de la gazeto [[Forbes]] en 2013.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/pictures/lmh45kjle/no-50-jim-yong-kim/|title=No. 50: Jim Yong Kim - pg.52|first=Caroline|last=Howard|website=Forbes|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-10|arkivurl=https://web.archive.org/web/20200406095459/https://www.forbes.com/pictures/lmh45kjle/no-50-jim-yong-kim/|arkivdato=2020-04-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200406095459/https://www.forbes.com/pictures/lmh45kjle/no-50-jim-yong-kim/|archivedate=2020-04-06|accessdate=2021-10-10}} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.forbes.com/pictures/lmh45kjle/no-50-jim-yong-kim/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200406095459/https://www.forbes.com/pictures/lmh45kjle/no-50-jim-yong-kim/ |arkivdato=2020-04-06 }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Vikicitaro}} {{Commons category|Jim Yong Kim}} * [http://www.worldbank.org/en/about/president/about-the-office/bioavinash World Bank Biography]{{404|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20091104180931/http://ghsm.hms.harvard.edu/about/history/ Profile at the Harvard Medical School Department of Global Health and Social Medicine] * [https://web.archive.org/web/20060413194108/http://www.pih.org/index.html Partners In Health] * [https://web.archive.org/web/20081021014137/http://www.bu.edu/phpbin/buniverse/videos/view/?id=154 Lecture by Jim Yong Kim on the Future of Global Health]. {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kim, Jim Yong}} [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] [[Kategorio:Usonaj ekonomikistoj]] q9azd66x0c6fgtaejlj1snst6upe6to 0 751151 9483103 8827374 2026-09-28T11:00:20Z Sj1mor 12103 9483103 wikitext text/x-wiki La '''hebrea poezio''' (en [[Hebrea lingvo|hebrea]]: שירה עברית, Ŝira Ivrit) estas la plej antikva ĝenro de la [[hebrea literaturo]]. Ĝi estas komponita kaj verkita en [[hebrea lingvo]] fare de [[Verkisto|verkistoj]] kaj hebreaparolanta kaj [[Judoj|judaj]] el la [[Diasporo|diasporoj]], kies gepatra lingvo ne estis la hebrea sed ili uzis ĝin kiel [[liturgia lingvo]]. La plej fruaj montroj de poezio verkita en la hebrea datas el la [[Biblio]], kaj specife la [[Malnova Testamento]] kaj la [[Tanaĥo|kvin libroj de Moseo]], kvankam oni supozas, ke la parola poezio estis kultivata ekde multe antaŭe. Tiu poezio estis klasita en du grandaj tipoj, kun [[rimo]] kaj kun [[metriko]], el kiuj estas pli antikva la unua ol la dua. Hebrea poezio estis verkita ekde [[Tanaĥo|bibliaj tempoj]] kaj daŭre estas verkita ĝis hodiaŭ. Tra la generacioj, la stilo de [[poezio]] estis formita kaj perfektigita, kaj poetoj de pli postaj periodoj inkludis en sia poezio referencon al la poemoj de la periodoj kiuj antaŭis ilin. == Poezio en la Biblio kaj en la periodo de la Saĝuloj == La komenco de la hebrea poezio jam estas en la [[Tanaĥo|Biblio]], kie aperas [[Diservo|diserva]] kantado kombinita kun [[prozo]]. La tri elstaraj ekzemploj estas la ''kanto de la maro'' en la [[Eliro|Libro de Eliro]] kaj la ''kanto de Debora'' en la [[Juĝistoj|Libro de Juĝistoj]], kaj ''Aazinu'' (aŭskultu) en [[Readmono]]. Estas libroj enhavantaj nur vortojn de poezio, unuavice la [[Psalmaro]]. Bibliaj kantoj ankoraŭ ne enhavis [[Rimo|rimon]] aŭ evoluintajn [[Ritmo (muziko)|ritmon]], sed ilia ĉefa rimedo estas la [[paralelismo]], kaj nur en minoritato ekzistas [[akrostiko]] aŭ [[kiasmo]]. Kelkaj el la [[Profetaĵo|profetlibroj]] estas verkitaj en [[prozo]] proksime al poezio. Kiel ekzemplon de biblia poezio oni povas montri la malferman parton de la poemo ''Aazi'nu'' : {{Poemo|koloro=alicblua|inko=mararmea|titolo=Aazi'nu{{Skribo|grando=80}}'''|aŭtoro=|<poem> הַאֲזִינוּ הַשָמַיִם וַאֲדַבֵּרָה / וְתִשְמַע הָאָרֶץ אִמְרֵי-פִי. יַעֲרֹף כַּמָּטָר לִקְחִי / תִּזַּל כַּטַּל אִמְרָתִי כִּשְׂעִירִם עֲלֵי-דֶשֶׁא / וְכִרְבִיבִים עֲלֵי-עֵשֶׂב. כִּי שֵם ה' אֶקְרָא / הָבוּ גֹדֶל לֵאלֹהֵינוּ. </poem>|<poem> aazinu haŝamaim vaadabra \ vetiŝma haa'rec imrej-pi jaarof kematar likĥi \ tizal katal imrati kiŝirim alej deŝe \ veĥirvivim alej-esev ki ŝem adonaj ekra \ havu godel lehelohejnu </poem>|<poem> 1. Atentu, ĉielo, kaj mi parolos \ Kaj aŭdu la tero la vortojn de mia buŝo. 2. Verŝiĝos kiel pluvo mia instruo \ Fluos kiel roso mia parolo Kiel pluvego sur verdaĵon \ Kaj kiel grandaj gutoj sur herbon. 3. Ĉar la nomon de la Eternulo mi vokas \ Donu honoron al nia Dio. - [[Readmono]] Ĉap 32 versoj 1-3. </poem>}} La ofta esplorsupozo, en ĝenerale kaj por la hebrea aparte, inter akademiuloj de [[Ŝemida lingvaro|ŝemidaj lingvoj]] estas ke la poezio en la Torao, kaj eĉ iuj el la poeziaĵoj en la profetoj, estas pli malnovaj ol la prozo (la Kanto de la Maro estas konsiderita unu el la plej malnovaj tekstoj en la Biblio). Estas ankaŭ hipotezite ke la bibliaj tekstoj estis origine transdonitaj de generacio al generacio en la formo de poezio, kaj en pli posta stadio tiu poezio estis transverkita kiel prozo. En la ĉefaj verkaĵoj de la periodo de la Saĝuloj (''Ĥazal''), la [[Miŝno]], la [[Talmudo]] kaj la [[Midraŝo]], ekzistas preskaŭ neniuj poeziaĵoj, sed ekzistas kelkaj mallongaj kaj enigmaj pecoj de kvazaŭpoezio. La sekva poezia [[fablo]] aperas en la [[Babilona Talmudo]], en Traktataĵo ''Moed Katan'' (festeto), paĝo 25: {{Poemo|koloro=alicblua|inko=mararmea|titolo={{Skribo|grando=80}}'''|aŭtoro=|<poem> : Se falus flamo en la [[cedro]]jn / kion faros la muraj [[musko]]j? : Baleno kun fiŝkano estas levita / Kion faros la fiŝetoj? : En fluanta rivereto falis fiŝkano / Kion faros la malfluoj? :: [[:he:אם_בארזים_נפלה_שלהבת_מה_יעשו_איזובי_קיר|אם בארזים נפלה שלהבת / מה יעשו איזובי קיר]]? :: לויתן בחכה הועלה / מה יעשו דגי רקק? :: בנחל שוטף נפלה חכה / מה יעשו מי גבים? </poem>}} Tamen, dum la tempo de la saĝuloj, komenciĝis la burĝonoj de la sekva etapo en la hebrea poezio, la [[pijuto]], kiu disvolviĝis en la [[Mezepoko]]. == Mezepoka poezio == La komenco de poezio en la Mezepoko estas en pijutoj kreitaj en poezio de [[Izraela Lando|Eretz-Israelo]] (la [[Sankta Lando|sankta lando]]). Unue en la verko de la anonimaj antikvaj poetoj de la tria kaj kvara jarcentoj, tiam en la verko de la rabenoj kaj poetoj Josi ben Josi kaj Janaj, kaj precipe en la pijutoj de Eleazar ben Kalir en la sesa aŭ frua sepa jarcento, kiu estas konsiderita la plej granda piuta poeto de la Lando Israelo. Ĝis tiu tempo, la ornamaĵoj de la kanto estis perfektigitaj, tiele ke rimo, ritmo de vortoj, referencnomoj kaj vortamuzaĵoj de lingvo estis aldonitaj, kaj la akrostikoj ankaŭ komencis perfektiĝi. Inter la poemoj de Kalir, famas la fama [[Purimo|Purima]] pijuto "Etz Kotzim" (arbo de dornoj), kies komenco estas la jeno: {{Poemo|koloro=alicblua|inko=mararmea|titolo={{Skribo|grando=80}}'''|aŭtoro=|<poem> :: אָץ קוֹצֵץ בֶּן קוֹצֵץ / קְצוּצַי לְקַצֵּץ :: בְּדִבּוּר מְפוֹצֵץ / רְצוּצַי לְרַצֵּץ :: לֵץ בְּבוֹא לְלוֹצֵץ / פֻּלַּץ וְנִתְלוֹצֵץ :: כְּעָץ מְחַצְּצִים לְחַצֵּץ / כְּנֵץ עַל צִפּוֹר לְנַצֵּץ </poem>|<poem> Ac kocec ben kocec / kcucaj lekacec bedibur mefocec / rcucaj leracec lec bebo lelocec / pulac venitlocec keac meĥacecim leĥacec / kenec al cipor lenacec </poem>}} Pijutoj translokiĝis de Israelo al la [[Judoj de Babilono]], tie elstaris la pijutoj de Rabeno Saadia Gaon, kaj poste la gravcentro de la verkado translokiĝis al Eŭropo. Multaj pijutoj estis verkitaj fare de la judoj de [[Italio]], [[Francio]] kaj de [[Aŝkenazoj]], sed la poezio asociita kun la ora epoko de hispana judismo estas la plej konata, verkita en paralelo kun tiatempa [[araba poezio]]. La mezepoka poezio de hispana judismo ankaŭ krevis en la sekularan poezion, ambaŭ vinkantoj kaj kantoj de plezuroj ([[amo]], [[amoro]] kaj ankaŭ [[seksumado]], foje [[Samseksemo|samseksema]]) ankaŭ estis verkitaj. La stilo de poeziado ankaŭ multe evoluis, kaj la silaba [[Metriko (poetiko)|metriko]] ankaŭ estis renovigita. Inter la hispanaj poetoj estas Ŝmuel Hanagid, [[Avicebron]] (hebree Shlomo Ibn Gvirol), [[Jehudah Halevi|Jehuda Halevi]] kaj pli. Post la fino de la periodo de la hispana poezio, la hebrea poezio malkreskis (laŭ la hebrea poezia antologio dekadencis), kaj estis reduktita plejparte al liturgiaj kantoj kiuj ne multe noviĝis en la kampo de enhavo kaj stilo. Kantoj kaj [[Himno|himnoj]] estis verkitaj dum tiu ĉi periodo fare de itala judismo, ekzemple de Immanuel Ha-Romi, kaj en rondo de [[Kabalisto|kabalistoj]] de [[Safed]], kiel ekzemple rabeno Israel Naĵara, rabeno Elazar Ezkari kaj rabeno Shlomo Alkabetz. La pijuto de rabeno Shlomo Alkabetz - ''Leĥa Dodi'' (foriru onklo) - estis aldonita al ĉiuj versioj de la juda preĝo kiel parto de la Kabalat Ŝabato : {{Poemo|koloro=alicblua|inko=mararmea|titolo={{Skribo|grando=80}}'''|aŭtoro=|<poem> :: "לכה דודי/לקראת כלה/פני שבת/נקבלה :: שמור וזכור בדיבור אחד, :: השמיענו אל המיוחד, :: ה' אחד ושמו אחד, :: לשם ולתפארת ולתהילה." </poem>|<poem> Leĥa dodi\likrat kala\pnej ŝabat\nekabla ŝemor uzeĥor bedibur eĥad, haŝmienu el hamejuĥad, Adonaj eĥad uŝemo eĥad, leŝem uletiferet uletehila. </poem>}} == Moderna hebrea poezio == La moderna hebrea poezio estis komencigita fare de R. Moŝe Ĥaim Luzzatto (legu ''Lucato'') kaj ĝi estis perfektigita de la [[Haskala]] (hebrea por la klerisma movado), kiu konsideris poezion kiel la plej altkvalita [[ĝenro]] por hebrea verkado. La unua poeto de la Haskala, kiu multe influis liajn posteulojn, estis Naftali Hertz Vajzel, ĉe la fino de la [[18-a jarcento]], sekvita fare de Ŝalom HaKohen, Meir Halevi Letteris‏, Adam HaKohen kaj lia filo Miĥal, Jehuda Leib Gordon kaj aliaj. La poezio de la Haskala multe ĉerpis el la siatempa eŭropa poezio kaj ankaŭ el la antaŭaj periodoj de la hebrea poezio, kaj precipe de la biblia periodo, sed laŭ ĝia enhavo ne sukcesis krevi en novajn horizontojn. Ĝi estis ĉefe [[Didaktiko|didaktika]] poezio kaj traktis pensadon, la eksterab mondon kaj la vivon kaj aferoj de la ĝenerala publiko, kaj apenaŭ turnis sin al la mondo de la menso kaj la [[individuo]]. En la generacio post la klerismo, verkis la poetoj de [[Ĥibat Cion|Ĥibat Zion]], inkluzive de Naftali Hertz Imber, la poeto de [[Hatikva]] (La Espero, kiu fariĝis unue la himno de la [[cionisma movado]] kaj poste de Israelo). La revolucio en la hebrea poezio okazis la lasta jardeko de la [[19-a jarcento]] de [[Ĥaim Naĥman Bjalik|Bjalik]] kaj [[Ŝaul Ĉerniĥovskij|Ĉerniĥovskij]]. Ili rezignis pri la principoj de stilo, kiujn estis praktikitaj ĝis ili tempo, kaj komencis verki individuajn poezion, poemojn kiuj traktis la mensan enhavon de la persono kaj de lia [[animo]]. Dum la Reviviĝo-periodo (reviviĝo de la hebrea lingvo, de [[Mortinta lingvo|mortinta]] [[Liturgia lingvo|liturgia]] lingvo al parolata), multaj poetoj ekestis kiel la posteuloj de Bjalik, kaj ankaŭ verkis en aliaj stiloj. En la [[1920-aj jaroj|dudekaj]] kaj [[1930-aj jaroj|tridekaj jaroj]] de la [[20-a jarcento]] la fokuso ŝanĝiĝis kaj la moderna hebrea poezio translokiĝis al Israelo. Ankaŭ virinoj pli kaj pli komencis verki poezion (Yocheved Bat Miriam, Esther Raab, la [[Rachel Bluwstein|poetino Rachel]] kaj aliaj) kaj la [[Ekspresionismo|ekspresionisma]] stilo formiĝis (ĉefe Uri Zvi Greenberg kaj David Fogel). En la [[1930-aj jaroj|1]]930-aj jaroj kaj [[1940-aj jaroj]], la nov-simbolisma skolo de [[Abraham Ŝlonski|Ŝlonski]] estis establita, sekvita fare de [[Natan Alterman|Alterman]], kaj poste de la generacio kiu luktis por la ekesto de Israelo, nomata la [[Palmaĥ]]-generacio. En la [[1950-aj jaroj]], la t.n. generacio de la ŝtato, kiu ribelis kontraŭ Ŝlonski kaj Alterman, inkluzive de [[Natan Zaĥ]], David Avidan, [[Yehuda Amichai]], Dalia Ravikovitz, Dan Pagis, Hezi Laskeli kaj [[Jona Wallach]], inter aliaj. Apud tiuj, daŭrigas ankaŭ linio de religie influita poezio, de Yosef Zvi Rimon, tra [[Zelda (poeto)|Zelda]] ĝis la ondo de religia poezio de la malfrua dudeka jarcento. En la [[2000-aj jaroj]], la poezio de antaŭaj generacioj estis ĝisdatigita fare de Tal Slutzker, Roi Chiki Arad, Sagi Alnakawa, Oded Carmeli, kaj Roi Hassan. Ilia poezio prezentas la luktojn de sia generacio kaj la ekziston en la grandurboj rilate al la vivo de la individuo. Tiu estas la generacio kiu venis post la poezio de la ŝtata generacio kaj internis nuntempajn evoluojn en la [[Hebrea lingvo|hebrea]] kiu inkluzivas stilon liberan de la katenoj de poeziaj strukturoj kiuj karakterizis la antaŭan generacion. == Vidu ankaŭ == * [[Poezio]] * [[Premio Sapir]] *[[Antologio de la hebrea poezio]] *[[Projekto Ben-Jehuda]] *[[Deĥak - Revuo por bona literaturo]] * Mezepoka poezio de hispana judismo * Listo de hebreaj poetoj * Listo de literaturaj ĵurnaloj en Israelo * Listo de ĵurnaloj por poezio en Israelo == Por plia legado == == Eksteraj ligiloj == {{Commons-inline}} == Referencoj == [[Kategorio:Juda muziko]] [[Kategorio:Hebrea lingvo]] [[Kategorio:Poezio]] [[Kategorio:Hebrelingva literaturo]] tdj4j2osdhzytv8tdbs82yy70clw5ae 0 751970 9482893 8446727 2026-09-27T19:21:36Z Juan Emilio Prades Bel 146978 9482893 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Mischbrot-1.jpg|300ra|eta|Tranĉita sekalpano kiu fakte enhavas mikson de [[tritikfaruno]], kio faras, ke la ĝenerala aspekto ne estas tiom malhela. Germana pano ''Mischbrot'' (Kasseler).]] [[Dosiero:Roggenbrot, pan típico alemán, elaborado con harina de centeno y masa madre.jpg|eta|Sekalpano]] '''Sekalpano''' estas tipo de [[pano]] farita el la [[faruno]] de [[sekalo]], kiu post bakado montras pli malhelan paninternon ol la tritikpano. En la aktualo ĝi estas kutime komercita kun mikso de aliaj farunoj cele al plibonigo de ties gustoproprecoj. Temas pri pano kiu posedas altan gradon de nutro-[[fibro]] kaj estas nuntempe tre populara. Iam ĝi estis konsiderata en plej da landoj kiel pano por malriĉuloj.<ref> Goody, Jack. "Cooking, cuisine, and class: A study in comparative sociology". Cambridge & New York. 1982 </ref>​ Ĝi estas karakterizata per forta gusto kaj per la kapablo resti manĝebla dum pli longaj tempoperiodoj ol la tritikpano.<ref>[http://grupoharicana.com/beta15/el-pan-de-centeno-propiedades-y-caracteristicas/ «El pan de centeno, propiedades y características.».] Konsultita la 17an de Januaro 2022. </ref>​ La panoj faritaj el sekalfaruno posedas malpli da enhavo de [[gluteno]] kaj tio faras, ke ili stariĝas malpli dum la fermentado ol la panoj faritaj el tritikfaruno. Pro tio ili aspektas "pli densaj". Ties faruno post bakado montras pli malhelan paninternon. Kelkaj receptoj aldonas [[Kultiva koriandro|koriandron]] (tipa ingredienco de la rusa pano), [[Vera cinamomo|cinamomon]], [[karvio]]n.<ref> Wayne Gisslen, (1999), "Professional Baking" </ref>​ Unu de la karakteroj kiuj diferencas la panojn el tritikfaruno disde la panoj de sekalfaruno estas la [[amelazo]]; ŝajne la amelazo de la sekalo estas pli stabila je altaj temperaturoj ol ĝia partnero ĉe la tritiko. La strukturo de la sekalfaruno estas komponita el [[amelo]]j kaj [[pentozo]]j. La foresto de gluteno faras, ke la strukturo de la pasto ne retenas la [[Karbona dioksido|karbonan dioksidon]] elsenditan per la fermentado.<ref> Wing, Daniel, kaj Alan Scott, ''The Bread Builders''. White River Junction, VT: Chelsea Green Publishing, 1999. </ref>​ Tial oni konstatas diferencon ankaŭ en la gusto: la sekalfaruno estas iom pli amara, kaj pro tio foje oni mildigas tiun guston pere de [[spico]]j (rusa [[Spickuko|spicpano]]), pere de la aldono de cinamomo, ktp. == Tipoj == * ''[[Knäckebröd]]'' == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Panoj]] [[Kategorio:Tritikeoj]] [[Kategorio:Sveda kuirarto]] [[Kategorio:Germana kuirarto]] ettf2gspzptd0u27ppiz3wa8e63mpuc 1 755707 9482944 9482722 2026-09-28T00:44:12Z Filozofo 3592 /* Alidirektiloj */ Respondo 9482944 wikitext text/x-wiki == La efiko de alidirektilo sur la vikia statistiko de 1000 havendaj artikoloj == La termino Minacata specio enhavas alidirektilon al la artikolo titolita Endanĝerigata specio kaj pro tio ghi grandeco en la listo estas nur 37 bitokoj. Tiu termino aperas en la Listo de havendaj artikoloj/Scienco. Ĉu tiu povas malbone efiki sur la statistiko de 1000 havendaj artikoloj? Kiel oni povas korekti tion malveran influon? == Alidirektiloj == [[Endanĝerita specio]] [[Endanĝerigita specio]] Ĉu ĝustaj? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 11:21, 27 sep. 2026 (UTC) :"Endanĝerigita specio" estas miaopinie lingve akceptebla formo, kaj "endanĝerita specio" estas tutsimple gramatike erara: ne eblas formi pasivan participon, se eblas nenia rekta objekto (endanĝeri ion/iun?!). Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 00:44, 28 sep. 2026 (UTC) qvyyc6c684fwq1v692itft3i0csnvvi 0 761494 9483172 7990128 2026-09-28T11:50:06Z Sj1mor 12103 9483172 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Cody Garrett Runnels RHODES''' (naskiĝis en la 30a de Junio 1985) estas usona spektakla luktisto. Li rolis en [[All Elite Wrestling]] (AEW), kaj li estis la inaŭgura kaj trifoja AEW TNT Ĉampiono. Li ankaŭ laboris kiel plenuma vicprezidanto de AEW. Rhodes rolis en [[World Wrestling Entertainment]] (WWE) de 2006 ĝis 2016, sub sia vera nomo, kaj ankaŭ kun la nomo spektaklaluktista ''Stardust''. Li ankaŭ luktis por la reklamoj [[Total Nonstop Action Wrestling]] (TNA), [[Ring of Honor]] (ROH), kaj [[New-Japan Pro Wrestling]] (NJPW). Li servas kiel juĝisto pri la konkurada televidspektaklo ''Go-Big Show'', kaj ĉefrolas kun sia edzino [[Brandi Rhodes]] en la televidspektaklo ''Rhodes to the Top''. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Rhodes, Cody}} [[Kategorio:Vrestlingistoj]] 5hhknj248dpb0expwqwb2ri1ribruqu 0 764783 9482895 9052638 2026-09-27T19:37:55Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482895 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: yellow; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font face="Trebuchet MS" color="black"><big><big>'''Izoamila tribromoetanato'''</font></big></big></span> |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|7|H|11|Br|3|O|2'''}}</big></center></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Isoamyl tribromoacetate 2D.png|200px|Izoamila tribromoacetato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<center>'''Plata kemia strukturo de la <br>Izoamila tribromoetanato'''</center> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Isoamyl tribromoacetate 3D.png|200px|Izoamila tribromoacetato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<center>'''Tridimensia kemia strukturo de la Izoamila tribromoetanato'''</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Izoamila estero de la tribromoacetata acido * Izoamila tribromoetanato * Tribromoetanato de izoamilo |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://www.guidechem.com/cas/90380-69-1.html 90380-69-1] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.4938056.html 4938056] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/349446441 349446441] {{404|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Molmaso]]||366,875g mol⁻¹ |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:nesolvebla |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']] |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|05|07}} |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Damaĝa substanco |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|302|312|315|319|332|335}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|264|270|271|280|301+312|302+352|304+312|304+340|305+351+338|321|330|332+313|337+313|362|363|403+233|405|501}} |-style="background: yellow;color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br>(25 °C kaj 100 kPa)</small></center> |} <big>'''Izoamila tribromoacetato'''</big> aŭ <big>'''C₇H₁₁Br₃O₂'''</big> estas kemia kombinaĵo rezultanta el interagado de la [[tribromoacetata acido]] kun [[izoamila alkoholo]], senkolora aŭ flaveca likvaĵo uzata en kemiaj sintezoj. Izoamila tribromoacetato ne estas solvebla en akvo, sed estas solvebla en etanolo, propilena glikolo, kloroformo, eteroj, kaj oleoj. Saloj kaj esteroj de la tribromoacetata acido estas malstabilaj kaj malkomponiĝas kiam temperaturo altiĝas formantaj liberan bromon, [[bromoformo]]n kaj karbonan duoksidon. ==Reakcioj== ===Reakcio 1=== * Preparado de '''izoamila tribromoacetato''' per traktado de '''tribromoacetata acido''' kun '''izoamila alkoholo''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isopentanol 3D.png|izoamila alkoholo|120px]] +[[Dosiero:Tribromoacetic acid 3D.png|tribromoacetata acido|90px]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isoamyl tribromoacetate 3D.png|izoamila tribromoacetato|120px]] +[[Dosiero:Water_molecule.svg|akvo|50px]] |- |} </center> ===Reakcio 2=== * Preparado de '''izoamila tribromoacetato''' per traktado de '''tribromoacetata anhidrido''' kun '''izoamila alkoholo''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | 2 [[Dosiero:Isopentanol 3D.png|izoamila alkoholo|120px]] + [[Dosiero:Tribromoacetic anhydride 3D.png|tribromoacetata anhidrido|120px]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>2 [[Dosiero:Isoamyl tribromoacetate 3D.png|izoamila tribromoacetato|120px]] +[[Dosiero:Water_molecule.svg|akvo|50px]] |- |} </center> ===Reakcio 3=== * Preparado de '''izoamila tribromoacetato''' per traktado de '''tribromoacetata acido''' kun '''izoamila klorido''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isoamyl chloride3D.png|izoamila klorido|120px]] +[[Dosiero:Tribromoacetic acid 3D.png|tribromoacetata acido|90px]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isoamyl tribromoacetate 3D.png|izoamila tribromoacetato|120px]] +[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|klorida acido|50px]] |- |} </center> ===Reakcio 4=== * Preparado de '''izoamila tribromoacetato''' per traktado de '''tribromoacetata anhidrido''' kun '''izoamila klorido''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isoamyl chloride3D.png|izoamila klorido|120px]] +[[Dosiero:Tribromoacetic anhydride 3D.png|tribromoacetata anhidrido|120px]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isoamyl tribromoacetate 3D.png|izoamila tribromoacetato|120px]] +[[Dosiero:Tribromoacetyl chloride 3D.png|tribromoacetila klorido|90px]] |- |} </center> ==Vidu ankaŭ== * [[Acetato#Tribromoacetatoj|Tribromoacetatoj]] == Referencoj == {{referencoj|3}} [[Kategorio:Acetatoj]] {{Acetatoj}} kc7aaafzgkqskfdz8gko69os5rdhclq 0 766290 9482906 8245698 2026-09-27T20:22:02Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482906 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Jacqueline GOVAERT''' [ĵAkelin ĥOvart] (naskiĝis la {{daton|20|aprilo|1982}} en [[Kaatsheuvel]]) estas nederlanda kantistino, kantverkistino kaj pianistino, rekonita kiel la kantistino de la grupo ''Krezip'' kaj pro sia kunlaboro kun grupoj kaj artistoj kiel ekzemple Ayreon, Relax, [[Armin van Buuren]] kaj Fernando Lameirinhas. Post kiam Krezip disiĝis en 2009, Govaert komencis solokarieron. Ŝi publikigis sian debutalbumon, ''Good Life'' en aŭgusto 2010. Govaert loĝas en [[Harlemo (Nederlando)|Harlemo]] kun sia partnero. La 29-an de oktobro 2008, ŝi sciigis, ke ŝi atendas infanon kaj prenis paŭzon de la muzika industrio. Govaert naskis filon la 26-an de marto 2009. Ŝia dua filino naskiĝis la 10-an de novembro 2010. Jacqueline estas la pli aĝa fratino de Onno Govaert, [[drumisto]] plejparte aktiva en la kampo de [[nova improvizadmuziko]]. [[Dosiero:Jacqueline Govaert, Yorin FM, Rockin Park 2005.jpg|eta|meza|Jacqueline Govaert en 2005]] {{Vivtempo|Govaert, Jacqueline}} == Eksteraj ligiloj == * {{IMDb name|1828091|name=Jacqueline Govaert}} * [http://jacquelinegovaert.nl/ Jacqueline Govaert - retejo] * [https://web.archive.org/web/20160109162156/http://www.bbc.co.uk/music/artists/9965a710-43b6-4b52-b090-8db8dcbcbd2f Jacqueline Govaert - BBC Profilo] * [http://www.discogs.com/artist/Jacqueline+Govaert Jacqueline Govaert - Discogs Profilo] * [http://www.last.fm/music/Jacqueline+Govaert Jacqueline Govaert - LastFm Profilo] * [http://musicbrainz.org/artist/9965a710-43b6-4b52-b090-8db8dcbcbd2f Jacqueline Govaert - MusicBrainz Profilo] * [https://twitter.com/iamjacqueline Jacqueline Govaert - Twitter Profilo] {{Projektoj}} == Notoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Govaert, Jacqueline}} [[Kategorio:Nederlandaj kantistoj]] pi3814egu36fbqdekpynchrgzuetftj 0 768144 9482775 8964024 2026-09-27T12:15:53Z Sj1mor 12103 9482775 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Alexander Hermann FALTIN''' ({{lang-lv|Hermanis Aleksandrs Faltins}}; naskiĝinta la {{daton|24|12|1819}}<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.lvva-raduraksti.lv/de.html |titolo=dateninga noto pri bapto ĉe Triunuo-kirko |alirdato=2022-04-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20191029192120/http://www.lvva-raduraksti.lv/de.html |arkivdato=2019-10-29 }}</ref> en [[Liepāja]], mortinta la {{daton|8|11|1899}} en [[Wiesbaden]]) estis [[baltaj germanoj|baltgermana]] juristo, liberala politikisto, reformisto kaj redaktisto. == Vivo == Post studo de jursciencoj ĉe la Imperiestra [[Universitato de Tartu]] li ekdeĵoris por la [[kurlando|kurlanda]] supera kortumo. Inter 1853 kaj 1881 li estis municipkonsiliano de [[Rigo]] kaj ĉefo de la Granda gildo en Rigo. En sia skribaĵo ''Über den Anzeigenbeweis in Livland'' (1857) li ege kondamnis torturadon. Kiel delegito riga ĉe Centra justickomisiono (1864) li engaĝiĝis pri la kondamno laŭ [[indico]]j kio antaŭenpuŝis la forigon de torturado en la [[rusio|rusia]] leĝaro. Ekde 1853 Faldin estis direktoro kaj inter 1886 kaj 1894 prezideanto de la fervojlinioj inter Rigo kaj [[Daugavpils]] respektive Rigo kaj [[Tukums]]. Li ankaŭ reklamis por konstrui linion inter Rigo kaj [[Jelgava]]. Krome li kunfondis la gazeto "Baltische Monatsschrift" kiun li ankaŭ kun aliaj redaktistis. Tie li skribis ĉefe pri politikaj kaj ekonomiaj temoj. En la jaro 1852-a li promociiĝis je kolegia asesoro kaj ricevis en 1858 malhelan bronzan medalon en memoro je [[Krimea milito]] (1853-1856). En 1877 oni aljuĝis al li la heredan honorcivitanecon de Rigo. En 1882 Faltin, post la ricevo de Vladimiro-ordeno, autxomate iĝis nobelo (registriĝo en la 16.2.1883 fare de la [[livlando|livlandaj]] aŭtoritatoj). Liaj gepatroj estis la bestokuracisto Johann Friedrich Leopold Faltin kaj de grafino Juliane Dorothea von Vietinghoff (1796-1866). Lia frato estis la evangelia misiisto [[Rudolf Faltin]]. == Publikigoj libraj == * ''Über den Anzeigebeweis in Livland nach der Theorie und Praxis''. Rigo kaj Leipzig, Dresden, 1857. * ''Die Reform der Rechtspflege in den Ostseeprovinzen''. (Speciala presitaĵo je "Baltische Monatsschrift"), Rigo 1863 == Eksteraj ligiloj == * [https://bbld.de/0000000370543126 Registro ĉe ''Baltisches biografisches Lexikon digital'' (BBLD)] * [http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb00000433/images/index.html?id=00000433&fip=eayayztsewqeayaxssdasyztsqrseayaxs&no=77&seite=308 Album academicum ĉe Tartu-universitato], Tartu 1889 * Sitzungsberichte der Gesellschaft für Geschichte und Alterthumskunde der Ostseeprovinzen Russlands, Rigo 1899, p. 145 [http://books.google.de/books?id=e6dJAAAAYAAJ&q=Alexander+Faltin+1899+Wiesbaden&dq=Alexander+Faltin+1899+Wiesbaden&hl=de&ei=-_bfTdKANof3sgbK2q3LBQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCYQ6AEwAA] == Notoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Faltin, Alexander}} [[Kategorio:Baltaj nobeloj]] [[Kategorio:Rusiaj politikistoj]] [[Kategorio:Redaktoroj]] [[Kategorio:Germanoj]] 4y4tzs0aa2lqhi14ln12ecdmdilja02 0 770867 9482766 9231004 2026-09-27T12:12:25Z Sj1mor 12103 9482766 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Attila Szalay-Berzeviczy |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = }} '''Attila [[Szalay]]-Berzeviczy''' [salai-berzevici], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Szalay-Berzeviczy Attila''' estas [[Hungario|hungara]] [[bankisto]], [[ekonomikisto]], [[fotisto]]. Liaj [[nobelo|nobelaj]] antaŭnomoj (jam malpermesitaj) estus ''kéméndi, berzeviczi kaj kakaslomniczi'' [kakaŝlomnici], lia praavo estis [[Albert Berzeviczy]]. Attila Szalay-Berzeviczy<ref>{{cite web|url=https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM465570 |title=Szalay-Berzeviczy Attila &#124; Library OPAC |publisher=Opac-nevter.pim.hu |date= |accessdate=2023-03-23}}</ref> naskiĝis la {{daton|6|majo|1972}} en [[Tatabánya]]<!--, li mortis la {{daton||o|20}} en [[]]-->. == Biografio == Attila Szalay-Berzeviczy maturiĝis en [[gimnazio]] en sia naskiĝurbo en [[1990]], poste li studis bankadon en [[Istanbulo]], pli poste li akiris ekonomian-financan [[diplomo]]n en altlernejo (jam ne ekzistanta) en Tatabánya en [[1999]], fine ekonomian diplomon en [[Universitato Corvinus de Budapeŝto|Ekonomia Universitato (Budapeŝto)]] en [[2002]]. Li laboris en banko jam post la maturiĝo, paŝo post paŝo li akiris pli altajn postenojn. Ekde 1999 li laboris en banko kun intereso pri [[Aŭstrio]], ekde 2004 en la hungara [[borso]] kiel ties estro. Li estis ankaŭ fotisto kaj ofte kontribuis, eĉ eldonis librojn. Li ricevis signifan ŝtatan premion en 2008. == Liaj kontribuoj (elekto) == * ''Tőzsde és olimpia'' (2004) * ''A nagy bankrablás'' (2011) * ''Jövőnk, a budapesti olimpia'' == Fontoj == * [https://web.archive.org/web/20111216045921/http://bet.hu/data/cms70424/Szalay_Berzeviczy_hun_2007.pdf hungarlingva biografio] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Szalay-Berzeviczy Attila}} [[Kategorio:Hungaraj bankistoj]] [[Kategorio:Hungaraj fotistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} j648dp1uy3la8egw7xa3ejp4lf37yjq 1 775733 9483064 7618243 2026-09-28T08:31:36Z Sj1mor 12103 /* Informkesto */ Respondo 9483064 wikitext text/x-wiki == Informkesto == Saluton. Mi ĵus aldonis la informkeston laŭ testopaĝo, kiu enhavas teston de la informkesto parte laŭ la rilata norvega artikolo. Nun ankoraŭ estas kelkaj tradukendaj parametroj. Do, kiel traduki la jenon: * inndelingnavn * inndeling * inndeling2navn * inndeling2 * nedbørfelt * nedbørfelt_ref * middelvannføring * vassdrag * progresjon Estus bone, se respondus uzanto, kiu ne nur komprenas la norvegan lingvon, sed eĉ scias iomete pri ŝablonoj. Alie mi ne povus uzi la tradukon. Amike [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 19:44, 17 jun. 2022 (UTC) :Mi ĵus trovis ion, nome: :* nedbørfelt -> akvokolekta areo :* nedbørfelt_ref -> akvokolekta areo-konfirmilo :* middelvannføring -> meznombra trafluo Krome laŭ la intervikioj "vassdrag" estas "river-sistemo" (alternative "rivera reto"). Por "progresjon" ni ne havas ekvivalenton. Sed kiel trakti la kvar unuajn terminojn, kiuj supozeble traktas iujn administraciajn unuojn? --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 13:15, 20 jun. 2022 (UTC) :Intertempe mi eĉ trovis kvazaŭ tradukon por la jenaj parametroj: :* inndelingnavn -> nomo de administra unuo :* inndeling -> administra unuo :* inndeling2navn -> nomo de administra unuo2 :* inndeling2 -> administra unuo2 :Krome mi korektis la koordinatojn de la fonto laŭ la germana Vikipedio kaj la Vikidatuma ero, ĉar ambaŭ koincidas. Kaj mi alĝustigis la informon pri la akvokolekta areo en la teksto al tiu en la informkesto, ĉar ĝi en la informkesto havas referencon. - Ĉu eble "progresjon" ankoraŭ iel estu aldonata al la ŝablono? --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 18:10, 22 jun. 2022 (UTC) ::Parametro progresjon (aŭ io simila) ne ekzistas en la nuna versio de la ŝablono! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 08:31, 28 sep. 2026 (UTC) igf3q513enixti4xhs7d9o3qv6yrhd3 0 780576 9482941 9149567 2026-09-28T00:20:26Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482941 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Jillian YORK''' (n. la [[18-an de majo]] [[1982]]<ref name=":0">[http://www.goodreads.com/author/show/206249.Jillian_York Aŭtora profilo de Jillian York] ĉe [[Goodreads]].</ref>) estas usona aktivulino por la [[parollibereco]]<ref name=":0" />, direktoro de la branĉo por la internacia parollibereco ĉe la ''[[Electronic Frontier Foundation]]'' (EFF)<ref>(en) "[https://www.eff.org/about/staff/jillian Jillian York]", [[Electronic Frontier Foundation]].</ref> kaj unu el la fondintoj de ''Deep Lab'', feminisma kolektivo de artistoj kaj sciencistoj<ref>(en) Wendy Syfret, "''[https://i-d.vice.com/en_au/article/exploring-feminist-hacktivism-with-deep-lab Exploring feminist hacktivism with deep lab] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170726080209/http://i-d.vice.com/en_au/article/exploring-feminist-hacktivism-with-deep-lab |date=2017-07-26 }}''". i-d.vice.com, la 20-an de julio 2015</ref>. Ŝi estas ankaŭ kronikistino por ''Al Jazeera English'' kaj por ''[[Tutmondaj Voĉoj|Global Voices Online]]''. Ŝi estis nomita "unu el la plej elstaraj akademianoj pri Interreta [[gvatado]] kaj [[Cenzuro|cenzurado]]"<ref>(en) "''[http://www.boston.com/yourtown/news/cambridge/2011/04/blogger_seeks_out_the_world_fr.html Blogger Seeks Out the World From Cambridge] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160304220509/http://www.boston.com/yourtown/news/cambridge/2011/04/blogger_seeks_out_the_world_fr.html |date=2016-03-04 }}''". ''[[The Boston Globe]]''. la 28-an de aprilo 2011.</ref><ref name=":1">(en) ''[https://www.versobooks.com/blogs/4999-silicon-values-a-letter-from-the-editor Silicon Values: A letter from the Editor]''</ref> kaj kiel privataj teknologiaj platformoj estas privatigantaj la manierojn kiel ni publike komunikas kaj aliras informojn<ref name=":1" />. Laŭ [[Foreign Policy]] nomis ŝin unu el la pintaj 100 intelektuloj kiuj diskutras pri ekstera politiko en [[Twitter]]<ref>(en) "''[https://foreignpolicy.com/articles/2011/06/20/the_fp_twitterati_100?page=full The FP Twitterati 100]''". [[Foreign Policy]].</ref>. == Kariero == De [[2004]] ĝis [[2007]], York restadas en [[Maroko]]. York kie ŝi en [[2006]] verkis vojaĝlibron pri Maroko: ''{{Lang|en|Morocco - Culture Smart!}}''!: esenca gvidilo pri la kulturo kaj la kutimoj en Maroko<ref>(en) Jillian York, "[http://jilliancyork.com/about/ Readable first-person bio]".</ref>. En artikolo redaktita en [[2011]], York tie ankaŭ verkis pri la rolo de la [[Blogo|blogoj]] kaj de la [[Peranto de sociaj retejoj|sociaj amaskomunikiloj]] en Maroko kiel forumo de diskutado kaj de informoj<ref>(en) York, Jillian (2011). "''[http://niemanreports.org/articles/the-revolutionary-force-of-facebook-and-twitter/ The Revolutionary Force of Facebook and Twitter]''". Nieman Reports.</ref>. En [[2008]], ŝi laboris por la ''{{iwiki|Berkman Center for Internet & Society||en|Berkman Klein Center for Internet & Society}}'', esplorcentro de la [[Universitato Harvard]], specialigita en la studo de la [[kiberspaco]]. Ŝi kunlaboras al la ''{{iwiki|OpenNet Initiative||en}}'', projekto kies celo estis monitori kaj raporti pri interreta filtrado kaj gvatpraktikoj de nacioj. Ĝi utiligis kelkajn teknikajn rimedojn, same kiel internacian reton de enketistoj, por determini la amplekson kaj naturon de registar-kontrolitaj interretaj filtraj programoj. Ŝi ankaŭ gvidis esplorojn pri la neniigo de DDoS''<ref>Noto: '''DDoS''' aŭ '''D'''istributed-'''D'''enial-'''o'''f-'''S'''ervice</ref>-''atakoj<ref>(en) "''[https://www.newscientist.com/article/dn19898-politically-charged-websites-face-frequent-attacks.html Politically Charged Websites Face Frequent Attacks]''", [[New Scientist]], la 21-an de decembro 2010.</ref>. En [[2011]], ŝi aliĝas al la ''Electronic Frontier Fountation'' kiel direktorino en la kampo de la internacia esprimlibereco. La artikoloj de York pri la parollibereco aperis i.a. en ''[[The Guardian]]'', ''[[The Washington Post]]'' kaj ''[[Foreign Policy]]''. Ŝi estas regule kronikistino por la angla sekcio de [[Al Jazeera]] (''Al Jazeera English'')<ref>(en) "''[http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/profile/jillian-c-york.html Jillian C. York profile]''", [[Al-Ĝazira|Al Jazeera]].</ref>. Ŝi kontribuas ankaŭ al ''[[Tutmondaj Voĉoj|Ĝlobal Voices Online]]''<ref>(en) "''[http://globalvoicesonline.org/author/jillian-york/ Jillian C. York]''", Global Voices Online.</ref> al kies administra konsilantaro ŝi apartenas<ref>(en) Staff, "''[http://globalvoicesonline.org/about/board-of-directors/ Board of Directors]''". Global Voices Online, la 9-an de junio 2011.</ref>. Ŝi ankaŭ estas kunfondinto de''Talk Morocco'', kiun [[Deutsche Welle]] en 2010 premiis kun la "''Best of Blogoj Award''" por la plej bona anglalingva blogo<ref>(en) Gazetara komunikilo, "''[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5481434,00.html The BOBs: Best Weblog Goes to 'Ushahidi' from Kenya]''". [[Deutsche Welle]], la 19-an de aprilo 2010.</ref>. === Virinoj en sciencoj === En [[2013]], kiam la revuo ''[[Wired]]'' inkludis malmulte da virinoj en sia listo de la plej bonaj verkistoj kaj pensuloj sur Interreto, York apartenis al tiuj kiuj kritikis tiun foreston de virinoj<ref>(en) Peterson, Andrea, "''[https://www.washingtonpost.com/news/the-switch/wp/2013/08/15/wired-cant-find-women-on-the-internet-because-its-not-looking/ Wired can't find women on the Internet because it's not looking for them]''", The Washington Post, la 16-an de aŭgusto 2013.</ref>. York pensas ke la virinoj havas foje malpli da rekonon kiel pri teknologio-intelektuloj, ĉar ili koncentras sin sur aferoj malpli kovritaj de la popularaj teknologiaj revuoj<ref>(en) York, Jillian, "''[http://democracyjournal.org/magazine/31/closed-network/ Closed Network]''". Democracy: A Journal of Ideas (31), vintro 2014.</ref>. == Verkaro == * (2021) “''Silicon Values: The Future of Free Speech Under Surveillance Capitalism'',” (Silicon-valoroj: La estonteco de la [[parollibereco]] sub la gvata kapitalismo", Verso Press, ISBN 1788738802, ISBN 978-1788738804<ref>[https://www.versobooks.com/books/4034-silicon-values Eldonita de Verso]</ref> * (2013) "''Information Infrastructure and Social Control: Origins of the Tunisian Internet''" (ĉapitro kun Katherine Maher), ''State Power 2.0: Authoritarian Entrenchment and Political Engagement Worldwide'' (Ashgate Publishing) * (2014) "''Der abschreckende Effekt von Überwachung''" (ĉapitro), ''"Überwachtes Netz"'' (NewThinking) * (2013) "''The Internet and Transparency Beyond WikiLeaks''" (ĉapitro), ''"Beyond WikiLeaks: Implications for the Future of Communications, Journalism and Society"'' (Palgrave Macmillan) * ''(2006) "Culture Smart! Morocco: The Essential Guide to Customs & Culture",'' eldonejo Random House. == Premioj == * 2010 : [[Deutsche Welle]], ''The BOBs'' (la plej granda blogo-konkurso en la mondo), Plej bona blogo en la angla, "''Talk Morocco''"<ref>"''[http://www.dw.de/the-bobs-best-weblog-goes-to-ushahidi-from-kenya/a-5481434 The BOBs: Best Weblog goes to 'Ushahidi' from Kenya]''", Deutsche Welle</ref> * 2014 : ''{{Lang|en|Knight News Challenge}}'', John S. and James L. Knight Foundation, «OnlineCensorship.Org» == Notoj kaj referencoj == {{Tradukita|lingvo=en |artikolo=Jillian York |revizio=1018946408 }} {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://jilliancyork.com/ Oficiala retejo de Jillian C. York] * [https://www.youtube.com/watch?v=5HjaCscrJa4&t=394s TED-prelege de Jillian York], TEDx Hamburgo {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|York, Jilian}} [[Kategorio:Usonaj verkistoj de la 21-a jarcento]] [[Kategorio:Usonaj verkistoj pri teknologioj]] [[Kategorio:Usonaj verkistoj]] [[Kategorio:Usonaj blogistoj]] [[Kategorio:Usonaj veturverkistoj]] [[Kategorio:Interretaj aktivuloj]] mcgp6e7cxxc4vrmg8lqkut0xulnp588 0 782315 9482899 9053287 2026-09-27T19:44:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482899 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: yellow; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font face="Arial" color="blue"><span style="font-size:200%;">Izodekila benzoato</span></span> |- ||[[Kemia formulo]]||<span style="font-size:300%;"> <span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font face="Trebuchet MS" color="blue">'''C₁₇H₂₆O₂'''</font></span></span> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Isodecyl benzoate 2D.png|300px|Izodekila benzoato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<center>'''Plata kemia strukturo de la <br>Izodekila benzoato'''</center> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Isodecyl benzoate 3D.png|300px|Izodekila benzoato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<center>'''Tridimensia kemia strukturo de la Izodekila benzoato'''</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Izodekila fenilmetanato * Izodekila estero de la fenilmetanata acido * Izodekila estero de la benzoata acido |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=131298-44-7 131298-44-7]<br> |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.2336580.html 2336580] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/254765437 254765437] {{404|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||blanka solidaĵo |- |[[Molmaso]]||262,393g mol⁻¹ |- |[[Denseco]]||0,954 g/cm⁻³<ref>[https://www.guidechem.com/cas/131298-44-7.html GuideChem]</ref> |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|32}} |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|322,5}} <ref>[http://www.chemnet.com/cas/supplier.cgi?terms=131298-44-7&l=en&exact=dict&f=plist&mark=&submit.x=0&submit.y=0 Chemnet]</ref> |- |[[Refrakta indico]]||{{refraktindico|T=20|λ=761|k=4.0|1.4897}} |- |[[Ekflama temperaturo]]||{{GdC|136}} <ref>[http://www.chemindex.com/index/?f=show_cas_info&terms=131298-44-7 Chemindex]</ref> |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:<0,1 g/L<ref>[http://www.thegoodscentscompany.com/data/rw1448921.html The Good Scents Company]</ref> |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||>2000&nbsp;mg/kg (buŝe) |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']] |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|02|07}} |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|318|319|335|400|411}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|264+265|273|280|305+351+338|305+354+338|317|337+317|391|501}} |-style="background: yellow;color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br>({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} <big>'''Izodekila benzoato'''</big> aŭ <big>'''izodekila benzoato'''</big> estas organika kombinaĵo apartenanta al la familio de la esteroj, rezultanta el interagado de la [[benzoata acido]] kaj '''izodekanolo'''. Izodekila benzoato estas senkolora likvaĵo, nesolvebla en akvo sed solvebla en alkoholoj, oleoj kaj aliaj nepolaraj organikaj solvantoj. Izodekila benzoato prezentas benzoatan grupon ligitan al izodekila grupo. Ĝi konsistas je 17 karbonatomoj, 26 hidrogenatomoj, 2 oksigenatomoj kaj posedas antifungajn kaj antimikrobajn proprecojn. ==Sintezoj== ===Sintezo 1=== * Preparado per agado de [[benzoata acido]] kaj '''izodekanolo''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Benzoic acid 3D 2.png|benzoata acido|120px]] + [[Dosiero:Isodecyl alcohol 3D.png|izodekanolo|120px]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isodecyl benzoate 3D.png|izodekila benzoato|180px]] + [[Dosiero:Water_molecule.svg|akvo|70px]] |} </center> ===Sintezo 2=== * Preparado per traktado de ''izovalerata anhidrido'' kaj '''izodekanolo''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Benzoic anhydride 3D.png|izovalerata anhidrido|160px]] + 2[[Dosiero:Isodecyl alcohol 3D.png|izodekanolo|120px]] <math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>2[[Dosiero:Isodecyl benzoate 3D.png|izodekila benzoato|180px]]+ [[Dosiero:Water_molecule.svg|akvo|70px]] |} </center> ===Sintezo 3=== * Preparado per reakcio de [[benzoata acido]] kaj ''izodekila klorido'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Benzoic acid 3D 2.png|benzoata acido|120px]] + [[Dosiero:Isodecyl chloride 3D.png|izodekila klorido|120px]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isodecyl benzoate 3D.png|izodekila benzoato|180px]] + [[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|klorida acido|70px]] |} </center> ===Sintezo 4=== * Preparado per interagado de [[natria benzoato]] kaj ''izodekila klorido'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Sodium benzoate 3D.png|natria benzoato|120px]] + [[Dosiero:Isodecyl chloride 3D.png|izodekila klorido|120px]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isodecyl benzoate 3D.png|izodekila benzoato|180px]] + [[Dosiero:Formula chimica del cloruro di sodio.png|natria klorido|70px]] |} </center> ===Reakcio 5=== * Preparado de '''izodekila benzoato''' per traktado de '''izodekila ftalato''' kun '''benzoata acido''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Isodecyl phthalate 3D.png|izodekila ftalato|180px]] + 2[[Dosiero:Benzoic acid 3D 2.png|benzoata acido|120px]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math> 2[[Dosiero:Isodecyl benzoate 3D.png|izodekila benzoato|180px]] + [[Dosiero:Phthalic acid 3D ball.png|ftalata acido|120px]] |- |} </center> ==Vidu ankaŭ== * [[Benzoato]]j == Referencoj == {{referencoj|3}} {{Benzoatoj}} [[Kategorio:Benzoatoj]] mu354j8oyxnocyjynwe9r2yhigsb8fr 0 783289 9482844 9087113 2026-09-27T14:54:24Z Sj1mor 12103 9482844 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | vilaĝo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Kaproun | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-de|Kaltenbrunn}} | kategorio = vilaĝo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Kaproun | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Kaproun (1).JPG | dosiero_priskribo = Vido al Kaproun vintre <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Ĉeĥio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Sudbohemia regiono | distrikto = [[Distrikto Jindřichův Hradec|Jindřichův Hradec]] | municipo = Kunžak | municipo_tipo = Administra municipo | histregiono = Bohemio | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = Ĉeĥa Kanado | parto = | rivero = | rivero1 = | rivero_tipo = | memorindaĵo = | memorindaĵo_noto = | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵo | konstruaĵo = 20 | konstruaĵo_noto = (2021) | konstruaĵo_tipo = Domoj | ŝoseo = | montaro = Javořica montetaro <!-- *** Situo *** --> | situo = Kaproun | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 49 | lat_m = 04 | lat_s = 41 | lat_NS = N | long_d = 15 | long_m = 10 | long_s = 53 | long_EW = E <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 4.09 | areo_rondumo = 2 | areo_tipo = Katastro | areo_noto = Kaproun <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1487 | establita_tipo = Unua skribmencio | dato = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 378 62 <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Ĉeĥio | mapo_lokumilo = Ĉeĥio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = Kaproun | portalo = Ĉeĥio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Kaproun''' ({{lang-de|Kaltenbrunn}}) estas vilaĝo en [[Ĉeĥio]], parto de municipo [[Kunžak]] en [[distrikto Jindřichův Hradec]]. Ĝi troviĝas proksimume 4,5&nbsp;km sude de Kunžak. Kondukas tra ĉi tie [[ŝoseo II/151]]. En la jaro 2011 ĉi tie estis registritaj 19 adresoj. En la jaro {{WikidataLoĝantaroDato}} ĉi tie daŭre vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. '''Kaproun''' estas ankaŭ nomo de katastra teritorio kun areo 4,09&nbsp;km². == Historio == La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro [[1487]]. En la jaroj 1938 ĝis 1945 la vilaĝo estis sekve de fermo de [[Munkena interkonsento]] almembrigita al [[Nazia Germanio]]. ==Loĝantaro== {{Grafikaĵo de nombro de loĝantoj|tabelo=sub|rompi=6}} == Naturaj rilatoj == Nordoriente de la vilaĝo situas nacia naturmemorindaĵo [[Kaproun (nacia naturmemorindaĵo)|Kaproun]]. == Fervoja haltejo == Fervoja haltejo ĉe la vilaĝo estas kunigita kun literatura figuro de [[Jára Cimrman]], kiu estis elĵetita en ĝi el trajno. La haltejo troviĝas en arbaro proksime de la vilaĝo mem. Sur tiu ĉi haltejo Jára Cimrman havas establita tumulon kaj memortabulon. Al tiu ĉi loko eblas veni per mallarĝtraka fervojo de [[Loka fervojo de Jindřichův Hradec]] el [[Jindřichův Hradec]] aŭ male el [[Nová Bystřice]] aŭ per aŭtomobilo ĝis Kaproun kaj de tie piede tra la arbaro. == Rilataj artikoloj == * [[Ĉeĥa Kanado]] * [[Pugo de diablo]] == Pluaj fotografioj == <gallery> Kaproun, železniční trať, vlak s lokomotivou T 47.005.jpg|Kaproun, fervojo, trajno kun [[lokomotivo]] T 47.005 Kaproun, železniční trať, vlak s lokomotivou U 46.001.jpg|Kaproun, fervojo, trajno kun lokomotivo U 46.001 Kaproun, železniční zastávka.jpg|Kaproun, fervoja haltejo Kaproun, železniční zastávka, vlak s lokomotivou U 46.001.jpg|Kaproun, fervoja haltejo, trajno kun lokomotivo U 46.001 </gallery> {{Kunžak}} [[Kategorio:Kunžak]] [[Kategorio:Vilaĝoj en distrikto Jindřichův Hradec]] [[Kategorio:Setlejoj en Javořica montetaro]] [[Kategorio:Eksaj municipoj en Ĉeĥio]] 71j274d70dxltvyf3vfdglektw9k09c 0 784035 9482845 8981720 2026-09-27T14:54:31Z Sj1mor 12103 9482845 wikitext text/x-wiki {{apartigila paĝo|Lomy (apartigilo)}} {{Geokesto | vilaĝo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Lomy | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-de|Tieberschlag}} | kategorio = vilaĝo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Lomy | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Člunek, Lomy, common pond.jpg | dosiero_priskribo = Vilaĝo Lomy <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Ĉeĥio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Sudbohemia regiono | distrikto = [[Distrikto Jindřichův Hradec|Jindřichův Hradec]] | municipo = Člunek | municipo_tipo = Administra municipo | histregiono = Bohemio | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = Ĉeĥa Kanado | parto = | rivero = | rivero1 = | rivero_tipo = | memorindaĵo = | memorindaĵo_noto = | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵo | konstruaĵo = 56 | konstruaĵo_noto = 2011 | konstruaĵo_tipo = Domoj | ŝoseo = | montaro = Javořica montetaro <!-- *** Situo *** --> | situo = Lomy | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 49 | lat_m = 06 | lat_s = 28 | lat_NS = N | long_d = 15 | long_m = 09 | long_s = 38 | long_EW = E <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 6.38 | areo_rondumo = 2 | areo_tipo = Katastro | areo_noto = Lomy u Kunžaku <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1288 | establita_tipo = Unua skribmencio | dato = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 378 53 <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Ĉeĥio | mapo_lokumilo = Ĉeĥio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = Lomy (Člunek) | portalo = Ĉeĥio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Lomy''' ({{lang-de|Tieberschlag}}) estas vilaĝo en [[Ĉeĥio]], parto de municipo [[Člunek]] en [[distrikto Jindřichův Hradec]]. Ĝi situas inter Člunek kaj&nbsp;[[Kunžak]]. En la jaro 2011 ĉi tie estis registritaj 56 adresoj. En la jaro {{WikidataLoĝantaroDato}} ĉi tie daŭre vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Lomy situas en katastra teritorio '''Lomy u Kunžaku''' kun areo 6,38&nbsp;km². La vilaĝo situas en distanco 12&nbsp;km oriente de [[Jindřichův Hradec]]. Kondukas tra ĉi tie [[Fervojlinio Jindřichův Hradec – Nová Bystřice|mallarĝtraka fervojo Jindřichův Hradec – Nová Bystřice]] trafikata de akcia kompanio [[Lokaj fervojoj de Jindřichův Hradec]] (fervojlinio n-ro&nbsp;229, stacio Kunžak-Lomy). == Historio == La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro [[1288]]. ==Loĝantaro== {{Grafikaĵo de nombro de loĝantoj|tabelo=sub|rompi=6}} == Memorindaĵoj == * Kapelo de sankta Floriano == Rilataj artikoloj == * [[Ĉeĥa Kanado]] == Pluaj fotografioj == <gallery> Člunek, Lomy, house No 32.jpg| Riparita bieno Člunek, Lomy, chapel.jpg| Kapelo de sankta Floriano Člunek, Lomy, train station.jpg| Stacidomo de loka mallarĝtraka fervojo Člunek, Lomy, u nádraží, vlak s lokomotivou T 47.021 (2013-08-17; 01).jpg|Lomy, ĉe stacidomo, trajno kun [[lokomotivo]] T 47.021 </gallery> {{Člunek}} [[Kategorio:Člunek]] [[Kategorio:Vilaĝoj en distrikto Jindřichův Hradec]] [[Kategorio:Setlejoj en naturparko Ĉeĥa Kanado]] [[Kategorio:Setlejoj en Javořica montetaro]] [[Kategorio:Eksaj municipoj en Ĉeĥio]] cu5lskfho0ywswo6kpmwwif6bs7soco 0 792939 9482769 8720434 2026-09-27T12:14:37Z Sj1mor 12103 9482769 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Andrzej BOBKOWSKI''' (27-a de Oktobro [[1913]], [[Wiener Neustadt]], [[Aŭstrio]] - 26-a de Junio [[1961]], [[Gvatemalo]]), estis [[ Poloj|pola]] verkisto kaj eseisto. ==Biografio== En 1933, Andrzej Bobkowski ekstudis [[ekonomiko]]n en la altlernejo pri komerco de Varsovio (''Szkoła Główna Handlowa w Warszawie''). En 1937-1938 li laboris en [[Silezio]] en la fandejo Laura en [[Katowice]]. En Marto 1939 li veturis al Francio kun sia edzino, Barbara Birtusowna, al kiu li edziĝis en Decembro 1938. La paro instaliĝis en [[Châtillon]], proksime de [[Parizo]], atendante [[vizo]]jn por [[Argentino]] - Bobkowski estis atinginta postenon ĉe la pola agentejo de [[Bonaero]] zorge por la eksportado de pola fero, sed la eksplodo de la [[Dua Mondmilito]] nuligis tiun projekton. Bobkowski estis volontulo en la pola armeo kiu formiĝis en Francio, sed li neniam estos sendita al batalfronto. En 1940, li estis dungita kiel laboristo en franca fabriko de [[municio]]. Tiun saman jaron, li entreprenis tion kio estos la romano de sia vivo: ''Szkice piórkiem'' (plumoskizoj).<ref> Szkice piórkiem, wyd. krajowe w 2007, ISBN 978-83-85458-19-7. </ref> Post la [[Batalo de Francio|malvenko de Francio]], li fuĝis suden de la lando, farante la plej grandan parton de la veturado bicikle. De 1940 ĝis 1944 li laboris en la Pola Servo por la Ateliero de Konstruado de Châtillon, kie li havigis eksterleĝan helpon al polaj laboristoj. Post la milito, li eniris en la pola asocio [[Kristana Asocio de Junaj Viroj]] (KAJV, YMCA). Li publikigis kun Andrzej Chciuk la revuon ''Razem Mlodzi Przyjaciele'' (Ensemblo de Junuloj). Li estis aktivulo ĉe la pola organizaĵo ''Sendependeco kaj Demokratio'', same kiel ĉe la pariza [[Dua Pola Korpuso]] de [[Władysław Anders]]. En 1947, lia eseo ''Nekyja'' aperis en la unua numero de la gazeto [[Kultura (revuo)|Kultura]]. Li vekis ankaŭ en la londona gazeeto de elmigrintaj poloj ''Wiadomosci'' (Informoj). La 25an de Junio 1948 li enŝipiĝis al Centrameriko. En Gvatemalo lia edzino instruis desegnarton, kaj desegnas vestaĵojn. Li dediĉis sin al [[aviadmodelismo]]. En 1949, li kreis tiukadre atelieron, kaj sian propran negocon, Guatemala Hobby Shop. Li sukcesis kaj kreis klubon de aviadmodelismo. Li partoprenis en tutmondaj konkursoj tiuokupe: en Usono en 1954, kaj en Eŭropo en 1956. Li profitis la okazon por viziti Svision, Germanion kaj Francion. En 1957, li publikigis ''Szkice piórkiem'' (plumoskizoj), nome persona taglibro dum la okupacio. La venontan jaron, en 1958 li ricevis rekompenson de la pola gazeto de Londono, ''Wiadomości'' pro sia rakonto ''Spadek'' (La falo). En 1959 lia teatraĵo ''Czarny piasek'' (Nigra sablo) aperis en ''Kultura''. En 1961 li veturis al Usono por traktado de cerba [[kancero]], de kiu li mortis la 26an de Junio 1961 en Gvatemalo. ==Verkoj== * 1957 – ''Szkice piórkiem (Francja 1940–1944)'' * 1970 – ''Coco de Oro. Szkice i opowiadania'' * 1994 – ''Opowiadania i szkice'' * 1997 – ''Jerzy Giedroyć Andrzej Bobkowski Listy 1946–1961'' * 1997 – ''Spadek'' * 2002 – ''Potłuczona mozaika. Andrzeja Bobkowskiego myśli o epoce'' * 2003 – ''Przysiągłem sobie, że jeśli umrę, to nie w tłumie: Korespondencja z Anielą Mieczysławską 1951–1961'' * 2006 – ''Listy do Tymona Terleckiego'' * 2006 – ''Z dziennika podróży'' * 2007 – ''Zmierzch'' * 2008 – ''Punkt równowagi'' * 2008 – ''Listy z Gwatemali do matki'' * 2009 – ''Ikkos i Sotion oraz inne szkice'' * 2009 – ''Tobie zapisuję Europę: Listy do Jarosława Iwaszkiewicza'' * 2010 – ''Andrzej Bobkowski – Aniela Mieczysławska. Listy 1951–1961'' * 2013 – ''Listy do Aleksandra Bobkowskiego 1940–1961'' * 2019 – ''Czarny piasek'', eld. Krzysztof Ćwikliński En sia verkaro, Andrzej Bobkowski kritikas la kolektivismon kaj defendas arde la individuismon kaj aŭtonomecon de la individuoj. ''Szkice piórkem'' krom esplori la Francion de post la malvenkego de 1940 estas ankaŭ maldolĉan rakonton de la kondiĉo de la intermilita Eŭropo. Ĝuste post la [[Dua Mondmilito]], Bobkowski aliĝis al la pariza etoso de ''Kultura'' kaj tiukadre publikigis nombrajn artikolojn. En tiuj li formulis tre klarajn kaj polemikajn sintenojn pri la temo de la rolo de la individuoj en la socio, kritikante ankaŭ la sintenon de polaj elmigrintoj. Lia elmigrado al Gvatemalo montris lian proteston kontraŭ Eŭropo kiu, laŭ li, estis perdinta la sencon de la valoroj kiujn ĝi fakte estis disvastiginta. ==Notoj== {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Bobkowski, Andrzej}} [[Kategorio:Polaj verkistoj]] a4gkgacxzulhkx7r519uapa1c49bngr 0 801444 9483061 9421246 2026-09-28T08:28:10Z Sj1mor 12103 9483061 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}}'''Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies''' (''Pafiloj, ĝermoj kaj ŝtalo: La fatoj de homaj socioj''; subtitolita '''''{{lang|en|A Short History of Everybody for the Last 13,000 Years}}''''' (''Mallonga historio de ĉiuj dum la lastaj 13 000 jaroj'')) estas libro de [[Jared Diamond]], profesoro pri [[fiziologio]], kiu specialiĝis pri studado de la evoluo de birdoj endemiaj al [[Nov-Gvineo]].<ref>Diamond, Jared (March 1997). ''Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies''. W.W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-03891-0.</ref> La verko fariĝis [[furorlibro]], kiu gajnis la [[premio Pulitzer|premion Pulitzer]] por [[nefikcio]], kune kun kvar aliaj internaciaj literaturaj premioj, kaj estis tradukita en 25 lingvojn kaj vendis milionojn da ekzempleroj tra la mondo. Ĉefe, la verko provas respondi la demandon, kial la [[Eŭrazio|eŭropa-azia]] [[civilizo]] estas tiu, kiu disvolvis altnivelan [[teknologio]]n pli frue ol la cetero de la homaj civilizoj. Por respondi ĉi tiun demandon, Diamond recenzas la [[Homa historio|homan historion]] dum la lastaj 13 000 jaroj, emfazante la geografion de ĉiu regiono kaj ĝiajn efikojn al la evoluo de la loĝantaro. Laŭ li, la diferencoj en la evoluo de la civilizoj ne devenas de ia supereco, kiu devenas de supera [[inteligenteco]], sed de kombinaĵo de faktoroj, kiel la frua [[malsovaĝigo]] de [[bestoj]] kaj [[plantoj]], ebligita pro la lokaj geografiaj kondiĉoj, kiuj finfine kondukis al teknologia progreso kaj ankaŭ al pli da [[imuneco]] kontraŭ [[plago]]j. Ĉi tio kontrastas al socioj, kies [[ekonomio]] daŭre baziĝis sur vivmodelo de [[Ĉasistoj-kolektistoj|ĉasisto-kolektisto]]. En pli posta periodo, la teknologia progreso kaŭzis la produktadon de [[pafilo]]j kaj [[ŝtalo]], kaj fine al [[koloniismo]], kiu signifis la eŭropa regado de la cetero de la kontinentoj de la mondo. == Superrigardo == [[Dosiero:Continental_axes_by_Jared_Diamond.png|eta|La aksoj de la [[kontinento]]j laŭ la libro]] [[Dosiero:Jared_Diamond's_big_five.jpg|eta|La kvin plej gravaj [[Listo de bredbestoj|bredbestoj]]: laŭhorloĝe, [[bovo]]j, [[porko]]j, [[kapro]]j, [[ŝafo]]j kaj [[ĉevalo]]j]] Diamond ofertas aliron kiu baziĝas sur geografia [[determinismo]] : li klarigas ŝanĝojn en homaj socioj kaj iliajn rilatojn en la historio surbaze de la [[Morfologio (biologio)|morfologiaj]] kaj ekologiaj diferencoj inter malsamaj kontinentoj kaj regionoj. La libro priskribas la historion de la [[tero]] kaj specife de la [[homaro]] dum la lastaj 13 000 jaroj, ekde la komenco de la [[Neolitika revolucio]], kaj la diferencojn inter la malsamaj kontinentoj laŭ [[klimato]], [[faŭno]] (bestoj) kaj [[flaŭro]] (plantoj). Diamond donas plurajn nivelojn de respondoj kaj klarigoj por la procezoj de [[homa historio]]. Notindas ke 11 el la 13 grandaj bestospecioj, kiuj povas esti malsovaĝigitaj, fakte estas [[Endemio|endemiaj]] kaj sufiĉe abune troviĝas en [[Eŭrazio]] (temas pri [[ĉevalo]]j, [[porko]]j, [[bovedoj]], [[kapro]]j, [[kamelo]]j kaj [[ŝafo]]j, kiuj kune provizas [[manĝaĵo]]n, [[viando]]n, [[lakto]]n, [[laborforto]]n kaj [[rajdado]]n) kompare kun [[lamo]]j kaj [[alpako]]j en [[Ameriko]]. Ankaŭ, la tipoj de [[Semo (planto)|semoj]] el kiuj la homo povas akiri la plej multajn [[karbonhidrato]]jn kaj [[proteino]]jn, kiel [[tritiko]], [[hordeo]] kaj [[rizo]], troviĝas en Eŭrazio en preskaŭ nature kultivebla stato. Tio estas kontraste al Ameriko, kie la [[greno]] kiu estas havebla por kultivado kaj por manĝo, [[maizo]], devis travivi kelkajn drastajn genetikajn ŝanĝojn por povi ĉerpi el ĝi kvanton da karbonhidratoj sufiĉa por homa [[nutrado]], kaj krome tiu maizo estas malalta en proteino. La [[Aŭstralia kontinento|kontinento de Aŭstralio]] suferas eĉ pli, sen ajna taŭga planto por kultivado. Krom tio, Eŭrazio estas la plej granda kontinento, kies direkto estas orient-okcidenta. Konsiderindas ke klimataj kondiĉoj tendencas esti similaj laŭ [[latitudo]]j. Ĉi tiu fakto permesas al specioj de plantoj kaj bestoj disvastigi orienten kaj okcidenten, aŭ esti sukcese transportitaj fare de la homo. La rezulto estas, ke en Eŭrazio la plantoj kun altaj nutraj valoroj disvastiĝas multe pli rapide ol en Ameriko aŭ [[Afriko]], kiuj etendiĝas laŭ longaj linioj de [[longitudo]], same kiel la grandaj [[Malsovaĝigo|malsovaĝaj]] bestoj. Diamond mezuras la tempon necesan por maizo nature vojaĝi de la regionoj de [[Meksiko]] al tiuj de [[Usono]] kompare kun la tempo, kiun bezonis [[tritiko]] vojaĝi de [[Japanio]] al [[Portugalio]]. Tio estas, plia avantaĝo kiu estis donita al la grandaj socioj de Eŭrazio por disvolvi kompare kun la socioj en aliaj mondregionoj. Kiel rezulto, iĝis eble stoki troan manĝaĵon, kaj la homo estis liberigita por krei potencajn civilizaciojn kaj teknologiajn evoluojn. Interalie, la produktado de altkvalitaj [[metalo]]j (specife [[ŝtalo]]) kaj la produktado de kompleksaj [[armilo]]j (pafiloj). Diamond emfazas ke li ne vidas certajn sociojn kiel havantaj naturan intelektan superecon super aliaj socioj. Ekzemple, li atentigas, ke ŝtalo estis evoluigita en Afriko du mil jarojn antaŭ ol ĝi estis evoluigita en Eŭropo, sed tio ne helpis longtempe al la loka loĝantaro, ĉar la grandeco de la socio kaj ĝia subtenkapablo de teknologio estis tro limigitaj. Alia sekvo de besta malsovaĝigo estis ripetaj [[epidemio]]j originantaj el la malsovaĝaj bestoj. Tiuj kiuj pluvivis estis relative imunaj kontraŭ tiuj [[malsano]]j. Kiam la eŭropa civilizo renkontis la aliajn civilizaciojn (precipe de Ameriko, sed ankaŭ de Afriko kaj [[Oceanio]]), ĝi superfortis ilin per la potenco de teknologio (armiloj kaj pafiloj), sed ankaŭ helpe de la malsanoj kiuj kaŭzis multajn mortojn en la nevakcinita loka loĝantaro ([[Viruso (biologio)|virusoj]] kaj [[bakterioj]]). Diamond ankaŭ traktas la formadon de la [[ŝtato]] el prahistoria socio kaj donas klarigojn por la formado de la ŝtato kaj la [[burokratio]]. La ŝtato kaj la burokratio apogis la konstruadon de [[armeo]]j kaj [[ŝipo]]j kiuj atingis antaŭe nealireblajn mondregionojn. En la tria parto de la libro, Diamond disponigas superrigardon de la transpreno de malproksimaj teritorioj fare de diversaj eŭropaj nacioj. Tiel li rakontas pri la pliiĝo de la [[bantuoj]] tra Afriko sekvante la plibonigitan teknologion de ŝtalo, la disvastiĝon de la [[Aŭstroneziaj lingvoj|Aŭstronezioj]] de [[Tajvano]] al [[Filipinoj|Filipinio]], ĝis [[Indonezio]] kaj la tuta [[Pacifiko]], sekve de teknologia disvolviĝo en ŝipoj. Alia ekzemplo estas la disvastiĝon de [[Ĉinio]] al la sudo parto de tiu lando. Tiu ĉi [[aserto]] aliĝas al lia antaŭa aserto ĉe la antaŭa verko de la aŭtoro ''The Third Chimpanzee: The Evolution and Future of the Human Animal'' (La tria ĉimpanzio: la evoluo kaj la estonteco de la homa animalo), pri la [[hindoeŭropanoj]], kiuj disvastiĝis tra la eŭrazia spaco dank'al la ĉevalo. En ĉiuj ĉi tiuj asertoj troviĝas la baza aserto, ke tio, kio ebligis progreso al homaj socioj estis nur [[hazardo]]. Teknologiaj evoluoj aŭ loko sufiĉe abunda de laborbestojn, kaj tiuokaze specife ĉevaloj, ebligis kaj multege helpis al kelkaj popoloj disvastigi ilian regon pli ol aliaj homgrupoj. La recenzo de Diamond en ĉi tiu parto de la libro estas ampleksa. Ĝi ankaŭ okupiĝas pri [[Aborigenoj de Aŭstralio|aborigenoj]] kaj [[indianoj]], [[ŝemidoj]] kaj [[kojsanoj]]. Ĉi tiu parto disponigas unuafoje superrigardon de la profundaj procezoj de la homa historio. Anstataŭ trakti historiajn rolulojn kaj [[heroo]]jn, li traktas la profundajn procezojn de socioj kiuj forpelis aliajn sociojn kiel [[barbaroj]]n kaj finfine buĉis ilin, la teknologiajn evoluojn kiuj ebligis tiun ĉi procezon kaj la klarigon por la nuntempa aspekto de la moderna mondo. Ekzemple, li aldonas kaj klarigas kial estis la [[eŭropanoj]], kaj ne la [[ĉinoj]], tiuj kiuj regis la mondon per koloniismo. La klarigo donita de Diamond rilatas al la malsama geografio de Ĉinio kaj Eŭropo. Liaopinie, la fragmenta geografio de Eŭropo malhelpis situacion de unu centra registaro (kontraste al plata Ĉinio, ligita per [[rivervalo]]j, kie unu centra registaro estis ebla). Laŭ lia opinio, la multeco de sendependaj landoj, kiuj situas unu apud la alia tra la kontinento, kreis [[Konkurenco|konkurencivon]] inter ili. Tiel, la adopto de teknologio fare de unu eŭropa ento, rezultigis ĝian adopton baldaŭan aŭ malfruan fare de ĝiaj konkurantoj, por ke ili ne estu lasitaj malantaŭe. Tiu ĉi konkurado ankaŭ rezultigis la diversajn eŭropajn landojn sendi ŝipojn por [[Ĉirkaŭnavigado|ĉirkaŭnavigadi]] la mondon, por akiri avantaĝojn super siaj konkurantoj, kaj komercaj kaj armeaj, kaj tial la eŭropanoj estis la unuaj kiuj atingis malproksimajn kontinentojn. == Graveco de la aksoj de la kontinentoj == Laŭ la aŭtoro, la orient-okcidenta akso de [[Eŭrazio]] donis al ĝiaj loĝantoj decidan historian avantaĝon super la nord-sudaj aksoj de [[Ameriko]] kaj [[Afriko]]. Jen la ĉefaj kialoj, kial la aksa orientiĝo tiom gravis: === Klimata Simileco === Lokoj situantaj sur la sama latitudo (orient-okcidenta linio) kunhavas similajn klimatajn kondiĉojn. * Ili havas similajn taglongojn kaj sezonajn ciklojn. * Ili spertas similajn temperaturojn kaj kvantojn de pluvo. === Rapida Disvastiĝo de Agrikulturo === Pro la simila klimato, plantoj kaj bestoj hejmigitaj en unu parto de Eŭrazio povis facile prosperi en aliaj partoj. * Tritiko kaj hordeo originis en la [[Proksima Oriento]]. * Ili rapide disvastiĝis orienten al [[Hindujo]] kaj okcidenten al Eŭropo. * En Ameriko, la nord-suda akso devigis plantojn (kiel maizon) trapasi radikalajn klimatajn ŝanĝojn (de tropikoj al moderaj zonoj), kio ege malrapidigis ilian disvastiĝon kaj evoluon. === Transdono de Teknologio kaj Ideoj === Kune kun agrikulturo, ankaŭ [[Invento|inventoj]] vojaĝis multe pli rapide laŭlonge de la orient-okcidenta akso. * [[Rado|Radoj]], [[metalurgio]] kaj [[Skribsistemo|skribsistemoj]] relative rapide disvastiĝis tra Eŭrazio. * Geografiaj baroj en Ameriko (kiel la mallarĝa Panama Terkolo) kaj Afriko (kiel la [[Sahara dezerto]]) izolis civilizaciojn kaj malhelpis teknologian interŝanĝon. === La Evoluo de "Germoj" === Pli rapida agrikultura disvastiĝo subtenis grandajn, densajn loĝantarojn vivantajn kune kun hejmigitaj bestoj. * Tio kreis la perfektan medion por la apero de deadlyaj epidemioj (kiel [[tifo]], [[gripo]] kaj [[variolo]]). * Eŭrazianoj evoluigis imunecon kontraŭ tiuj germoj dum miljaroj. * Kiam eŭropanoj alvenis en Amerikon, tiuj samaj germoj ekstermis ĝis 95% de la indiĝena loĝantaro, kiu vivis izolita pro la nord-suda akso. == Kritiko == La armea historiisto Victor Davis Hanson en sia libro ''The Victory of the West'' (''La Venko de la Okcidento'') kritikas la [[tezo]]n de Diamond kaj asertas ke geografiaj kaj biologiaj klarigoj sole ne povas disponigi klarigon por la preskaŭ ekskluziva armea supereco de la [[Okcidenta civilizo|Okcidento]] laŭlonge de la historiaj periodoj de ĝia ekzisto. Hanson emfazas la kulturajn kialojn kiel kaŭzojn de la armea supereco de la Okcidento. Li asertas ke la evitado de Diamond de kulturaj klarigoj kaj sekvado al natura [[determinismo]] venas kune kun biologia determinismo kaj kredo je la biologia malsupereco de la okcidenta raso. == Vidu ankaŭ == * James Burke (scienca historiisto) * Alfred W. Crosby * [[Yuval Noah Harari|Yuval Harari]] * [[Marvin Harris]] * [[Disdivido de Afriko]] * ''Plugilo, Glavo kaj Libro'' de [[Ernest Gellner]] * Kultura ekologio * Kultura materialismo * [[Historia materiismo|Historia materialismo]] * [[Kolapso (libro)]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Por plua legado == * [[William H. McNeill (historian)|William McNeill]] (1976), ''[[Plagues and Peoples]]'', New York: Anchor/Doubleday ({{ISBN|0-385-12122-9}}). == Eksteraj ligiloj == * [[Public Broadcasting Service|PBS]] ''[http://www.pbs.org/gunsgermssteel/index.html Guns, Germs, and Steel]'' * [http://classify.oclc.org/classify2/ClassifyDemo?owi=879807 ''Guns, Germs, and Steel''] en la retejo de [[Reta Komputila Biblioteka Centro]] ({{Lang-en|Online Computer Library Center}}, mallongigita OCLC) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Historio de la mondo]] [[Kategorio:Koloniado de Ameriko]] [[Kategorio:Historiaj libroj]] [[Kategorio:Historio de Eŭrazio]] [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1997]] eznenars6kdrz7mzf2m73j17pl56gut 0 806131 9482885 9053903 2026-09-27T18:52:33Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482885 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: yellow; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font face="Arial" color="blue"><span style="font-size:200%;">Iterbia trihidroksido</span></span> |- ||[[Kemia formulo]]||<center><span style="font-size:300%;"> <span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font face="Trebuchet MS" color="blue">'''Yb(OH)₃'''</font></span></span></center> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Ytterbium (III) hydroxide 2D.png|300px|Iterbia (III) hidroksido]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<center>'''Plata kemia strukturo de la <br>Iterbia (III) hidroksido'''</center> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Ytterbium (III) hydroxide 3D.png|300px|Iterbia (III) hidroksido]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<center>'''Tridimensia kemia strukturo de la Iterbia (III) hidroksido'''</center> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Ytterbium hydroxide.jpg|300px|Ytterbium hydroxide.jpg|Strontium-iodide-unit-cell-3D-balls.png]]</center>''' |- |colspan="2" style="text-align: center;" |'''<small>Blankaj kristaloj de iterbia trihidroksido.</small>''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" |Trihidroksido de iterbio |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=16469-20-8 16469-20-8]<br> |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.77050.html 77050] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/254768095 254768095] {{404|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||blanka solidaĵo<ref>[https://www.americanelements.com/ytterbium-hydroxide-16469-20-8 American Elements]</ref> |- |[[Molmaso]]||224,071g mol⁻¹ |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:Nesolvebla |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||115 mg/kg (buŝe) <ref>[https://hero.epa.gov/hero/index.cfm/reference/details/reference_id/808737 EPA United States Environmental Protection Agency]</ref> |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']] |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}} |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|315|319|335}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|264|271|280|302+352|304+340|305+351+338|312|332+313|337+313|362}} |-style="background: yellow;color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br>(25 °C kaj 100 kPa)</small></center> |} <big>'''Iterbia (III) hidroksido'''</big> aŭ <big>'''trihidroksido de iterbio'''</big> estas neorganika kombinaĵo apartenanta al la familio de la hidroksidoj, rezultanta el hidrolizo de la '''iterbiaj saloj'''. Iterbia (III) hidroksido estas senkolora aŭ blanka solidaĵo nesolvebla en akvo. Iterbia (III) hidroksido prezentas tri hidroksilajn grupojn ligitajn al iterbiatomo. Ĝi konsistas je 1 iterbiatomo, 3 hidroksilaj grupoj, kaj uzatas en kemiaj sintezoj. ==Reakcioj== ===Reakcio 1=== * Preparado de '''iterbia (III) hidroksido''' per hidrolizo de la '''iterbia (III) oksido''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | 1[[Dosiero:Ytterbium (III) oxide 3D.png|iterbia (III) oksido|180px]] + 3[[Dosiero:Water molecule.svg|akvo|70px]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>2[[Dosiero:Ytterbium (III) hydroxide 3D.png|iterbia (III) hidroksido|170px]] |- |} </center> ===Reakcio 2=== * Preparado de '''iterbia (III) hidroksido''' per traktado de '''iterbia (III) nitrato''' kun '''natria hidroksido''' <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Ytterbium (III) nitrate 3D.png|iterbia (III) nitrato|180px]] +3 [[Dosiero:Sodium hydroxide 2D.png|natria hidroksido|120px]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Ytterbium (III) hydroxide 3D.png|iterbia (III) hidroksido|200px]] + 3[[Dosiero:Sodium nitrate 3D.png|natria nitrato|120px]] |- |} </center> ===Reakcio 3=== * Preparado de '''iterbia (III) hidroksido''' per hidrolizo de la '''iterbia (III) sulfato''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Ytterbium (III) chloride 3D.png|iterbia (III) klorido|180px]] + 3[[Dosiero:Water molecule.svg|akvo|70px]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Ytterbium (III) hydroxide 3D.png|iterbia (III) hidroksido|180px]] +3 [[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|klorida acido|70px]] |- |} </center> ===Reakcio 4=== * Preparado de '''iterbia (III) oksido''' per senhidratigado de '''iterbia (III) hidroksido''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | 2[[Dosiero:Ytterbium (III) hydroxide 3D.png|iterbia (III) hidroksido|200px]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{varmo}\, }</math>[[Dosiero:Ytterbium (III) oxide 3D.png|iterbia (III) oksido|180px]] + 3 [[Dosiero:Water molecule.svg|akvo|70px]] |- |} </center> ===Reakcio 5=== * Reakcio de '''iterbia (III) hidroksido''' kun '''klorida acido''' donante '''iterbia (III)n trikloridon''' <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Ytterbium (III) hydroxide 3D.png|iterbia (III) hidroksido|200px]] + 3[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|klorida acido|70px]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Ytterbium (III) chloride 3D.png|iterbia (III) klorido|180px]] + 3[[Dosiero:Water molecule.svg|akvo|70px]] |- |} </center> ===Reakcio 6=== * Reakcio de '''iterbia (III) hidroksido''' kun '''sulfata acido''' donante '''iterbian(III) sulfaton''' <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | 2 [[Dosiero:Ytterbium (III) hydroxide 3D.png|iterbia (III) hidroksido|120px]] + 3[[Dosiero:Sulfuric acid 3D.png|sulfata acido|120px]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>2 [[Dosiero:Ytterbium (III) sulfate 3D.png|iterbia (III) sulfato|160px]] + 6[[Dosiero:Water molecule.svg|akvo|70px]] |- |} </center> ==Vidu ankaŭ== * [[Hidroksido]]j * [[Iterbia (II) hidroksido]] == Referencoj == {{referencoj|3}} [[Kategorio:Hidroksidoj]] j5mh7vqtvdofmchiywen8elu6q5gauj 0 808407 9483054 8155623 2026-09-28T08:19:10Z Sj1mor 12103 9483054 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-Z|situo sur mapo2=Hispanio|zomo=10}} '''Escorón''' estas la nomo de malgranda areo de la regiono [[Cinco Villas (Aragono)|Cinco Villas]], kiu apartenas al la municipo [[Ejea de los Caballeros]], en [[provinco Zaragozo]], de la historia hispana regiono [[Aragono]]. == Geografio == '''Escorón''' estis historia loko proksima al la samnoma natura lageto, kvankam nuntempe havas tiun nomon du proksimaj lokoj, kiuj estas iom pli ol 1 km unu de la alia. == Escorón Alto == Ĝi estas disa grupo de neloĝataj konstruaĵoj, bienoj kaj laborlokoj situantaj tre proksime al la deturniĝo al Escorón ĉe la ŝoseo Ejea-Tauste, proksimume 400 m de la lageto. <ref>[https://www.wikiwand.com/an/Escor%C3%B3n_Alto]</ref> == Escorón Bajo == Ĝi estas la loko, kie troviĝas sur malgranda monteto la restaĵoj de la malnova mezepoka vilaĝo. Ĝi estas proksimume 1,5 km for de la antaŭe menciita deturniĝo, kaj oni devas trapasi sur ponto la rivero Arba por iri tien. Fakte ĝi situas apude de tiu ĉi rivero. Sur tiu tumulo restas nur la ruinoj de antikvaj konstruaĵoj, kelkaj el ili eble respondas al la ermitejo, kiu antaŭe ekzistis tie. <ref name=":0">[https://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/38/99/_ebook.pdf]</ref> Ĉe la supro de la monta tumulo estis trovitaj ceramikaj fragmentoj, de malsamaj epokoj: keltibera, romia kaj postaj. Tie staras nur malgrandaj restaĵoj de ĝiaj muregoj kaj de aliaj konstruaĵoj, kiuj estis preskaŭ malaperontaj. <ref>[https://www.cincovillas.com/escoron-2/]</ref> == Lageto "Escorón" == En Escorón estas konservata natura lageto, fermita al fiŝkaptado kaj nur por mediprotektado de birdoj. Multege da diversspecaj birdoj loĝas tie. <ref name=":1">[https://www.cincovillas.com/la-naturaleza-en-escoron/]</ref> La lageto "Escorón" estas natura enklavo de unua ordo kies origino estis malnova rezervujo kiu kolektis la akvojn de la kanaleto "Facemón". Tie estas birda observejo adaptita por rulseĝoj kaj infanoj. En tiu loko oni povas observi pli ol dudek diversajn birdospeciojn, sed precipe abundas ses specioj de [[ardeoj]]. <ref>[http://adefo.com/descargas/publicaciones-libros-y-folletos/folletos/embalses/]</ref> == Digeto "Escorón" == En la areo nomata "Escorón" estas malgranda akvorezervujo aŭ malalta digeto ĉe la rivero "Arba", kiu provizas irigacian akvon al la fruktoplantejo de [[Tauste]], situanta laŭflue de la kunfluejo kun la rivero "Riguel" kaj tuj sub la ponto sur la vojo, kiu iras al [[El Sabinar]]. <ref name=":2">[https://www.cincovillas.com/escoron/]</ref> == Trajna stacidometo == Antaŭ la farmdomo troviĝis [[fervoja stacio]] Sádaba-Gallur (1915-1970), sed nenio restas de ĝi, nur la memoro kaj kelkaj malnovaj fotoj de la loko. <ref name=":2" /> == Historio == Atesto de la romia ĉeesto en la areo estas la restaĵoj de romiaj vilaoj, en la areo de "Escorón" en la valo de la rivero Arba. <ref>[https://brujulea.net/lugares-tauste]</ref> <ref>[https://www.tauste.es/historia]</ref> En la jaro 1091, sinjoro Galindo regis la turon kaj la vilaĝon de Escorón, ĉe la rando de grava brutarvojo kaj ĉe la limoj de la teroj de Tauste. <ref name=":2" /> En dokumento de julio 1110 la aragona reĝo Alfonso la 1-a "El Batallador" (La Batalanto) nomis ĉi tiun lokon "Tor de Escoron” (Turo "Escorón"), estante la plej suda defendoturo en la komunumo [[Ejea de los Caballeros]]. <ref name=":0" /> En la areo nomita "Escorón", dekstre de la rivero "Arba" kaj apud loko, kie ĝi ricevas sian alfluantan riveron "Riguel", tiu turo ankoraŭ ekzistis en 1610 sur videbla tumulo, ĉar Labaña menciis ĝin, kiam li ade faris la mapon de Aragono. <ref name=":0" /> La 28-an de majo 1787, la vikario de la preĝejo "El Salvador", el Ejea, skribis leteron al la duko "Villahermosa", posedanto de la tero en tiu areo, petante pli da rimedoj kaj atenton al la ermitejo Escorón. <ref>Eklezia paroĥa arĥivo el Ejea de los Caballeros</ref> == Sankta Gaudioso el Escorón == En la jaro 482, en la malnova urbo de Escorón, naskiĝis Sankta Gaudioso, filo de Gunta, sinjoro de Escorón kaj kapitano de la gvardio de la gota reĝo Eŭriko. Li estis monaĥo de la Ordeno de Sankta Benedikto kaj en la jaro 527 li fariĝis episkopo de Tarazona. <ref>[https://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/38/99/_ebook.pdf]</ref> Li mortis en sia domo en Escorón en novembro de la jaro 541, kaj ili estis enterigita en la preĝejo de la loko. La korpo de Sankta Gaudioso estis entombigita en "Santa María de Scorobis" kaj ĝuis grandan adoradon ĝis la eniro de la maŭroj en Hispanio; kun la fuĝo de multaj kristanoj kaj la konvertiĝo de aliaj al islamo, oni reduktis la preĝejon de Escorón al malgranda ermitejo. <ref>Carmen Marín Jarauta, “San Gaudioso, un santo ejeano”, Suessetania, n.º 23, 2007, p. 149.</ref> Post la rekonkero de la loko fare de la kristanaj batalantoj, liaj korpaj restaĵoj estis translokigotaj al la monaĥejo "Asán", kune kun lia instruisto Viktoriano. La du benediktanaj episkopoj estis enkanonigitaj jarojn poste. <ref>[https://laortodoxiaeslaverdad.blogspot.com/2020/11/san-gaudioso-obispo-de-tarazona-585.html]</ref> == ADISCIV == ADISCiV, "Asocio de Mensaj Handikapuloj el Cinco Villas", komencis siajn agadojn en Escorón en 1989, kiam grupo de gepatroj de homoj kun intelektaj handikapoj serĉis manierojn provizi siajn infanojn per adekvata atento kaj evoluo en sia propra regiono. Tiuj ĉi lokoj, dank' al ADISCIV, estas plenaj de vivo kaj ĉarmo, ne nur ĉe la lageto, sed ankaŭ en la fruktoplantejoj kaj forcejaj legomĝardenoj, kiujn ili kultivas. <ref name=":1" /> ADISCIV havas la helpon de la DPZ ("Provinca Konsilio de Zaragozo") por parte kovri la kostojn de la programo por homoj kun intelekta handikapo kaj por ilia subteno, en la agro-media bieno "Casa del Sol" de Escoron, kie la kultivado de legomoj kaj la prizorgado de la medio estas ĝiaj ĉefaj agadoj. <ref>[https://adisciv.blogspot.com/]</ref> == Estas menciinde == Oni kredis antaŭe, ke la retablo (altartabulo) de Sankta Mateo en la preĝejo "El Salvador" (La Savinto) de Ejea, kiu estis farita sur pentritaj tabuloj en la aragona renesanca stilo (1549), devenas de la loko "Escorón". <ref>Gran Enciclopedia Aragonesa, tomo V, Zaragoza, Unali, p. 1166.</ref> Ĉi tiu retablo estis restaŭrita en 1995 kaj post histori-arta studo pri ĝi, oni kontrolis, ke iu Juan de Escorón, vikario de "El Salvador", zorgis, ke la verko estu farita tute je lia elspezo en 1549, do la retablo de Sankta Mateo ne devenas de la preĝejo de Escorón kiel antaŭe oni kredis. <ref>Carmen Morte García, "Joyas de un Patrimonio. Retablos de Santa Tecla, Coronación de la Virgen María y San Mateo", Ejea de los Caballeros, 1995, p. 60.</ref> == Vidu ankaŭ == * Aragona regioneto [[Cinco Villas (Aragono)|Cinco Villas]]. <ref>[https://www.aragoneria.com/aragon/comarcas/comarca-cinco-villas.pdf]</ref> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Loĝlokoj de provinco Zaragozo]] [[Kategorio:Historio de Aragono]] ieuni8ro5hwl5jfzs249jbf14atuk7x 0 809573 9482837 9416140 2026-09-27T14:27:56Z Crosstor 3176 /* S */ 9482837 wikitext text/x-wiki Jen listo de elektitaj famaj [[hungaroj]], kiuj naskiĝis en [[Budapeŝto]] laŭ alfabeto. (Pri la ceteraj famuloj vidu ankaŭ la [[:Kategorio:Distriktoj de Budapeŝto|artikolojn pri distriktoj de Budapeŝto]] (ekzemple [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Újpest]]) kaj pri [[Pest (urbo)|Pest]] kaj [[Buda]] antaŭ [[1873]] (kiuj naskiĝis en tiuj lokoj): [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Pest]], [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Buda]]!) * Pri (A-F) la liston vi vidos: [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto (A-F)]]! * Pri (G-K) la liston vi vidos: [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto (G-K)]]! * Pri (L-R) la liston vi vidos: [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto (L-R)]]! {{EnhavTabelo|alf=L}} == S == {{Div col|cols = 3}} * [[István S. Nagy]], tekstopoeto * [[Margit S. Sárdi]], literaturhistoriisto * [[Gyula D. Schmidt]], [[arkitekto]] * [[Edit S. Vincze]], [[historiisto]] * [[Kinga Saárossy]], [[aktoro]] * [[Anikó Sáfár]], aktoro * [[Mónika Sáfár]], aktoro * [[Károly Safranek]], aktoro * [[József Sáfrány]], [[reĝisoro]] * [[Marianne Sághy]], historiisto * [[Ágnes Ságvári]], historiisto * [[Endre Ságvári]], komunisto * [[Szabolcs Sajgó]], jezuito * [[András Sajó]], [[juristo]] * [[József Sákovics]], skermisto * [[Ferenc Salamin]], arkitekto * [[András Salamon (reĝisoro)]] * [[László Salamon (konstitucia juĝisto)]] * [[László Salgó (ĵurnalisto)]] * [[László Salgó (rabeno)]] * [[Zoltán Sallay]], [[baletisto]] * [[István Salusinszky]], bankisto * [[Nóra Salvi]], hobojisto * [[Frigyes Sándor]], [[dirigento]] * [[György Sándor]], humuristo * [[Iván Sándor]], [[verkisto]] * [[György Sándor (pianisto)]] * [[István Sándor (etnografo)]] * [[János Sándor (reĝisoro)]] * [[Judit Sándor]], [[operkantisto]] * [[Mátyás Sándor (imunologo)]] * [[Pál Sándor]], reĝisoro * [[Szabolcs Sándor]], dirigento * [[István Sándorfi]], [[pentristo]] * [[Kamill Sándorfy]], [[kemiisto]] * [[Krisztián Sánta]], paralimpiano * [[Ferenc Sapszon (1952)]], korusestro * [[Balázs Sára]], kameraisto * [[Bernadette Sára]], aktoro * [[Júlia Sára]], reĝisoro * [[Tibor Sárai]], [[komponisto]] * [[Aladár Sarbu]], altlerneja instruisto * [[Péter Sárfalvi]], moderna pentatlonisto * [[László Sári]], tibetologo * [[Aladár Sarkadi]], aktoro * [[Balázs Sarkadi]], biokemiisto * [[Miklós Sárkány]], akvopilkisto * [[György Sárközi]], [[poeto]] * [[Gyula Sárközi]], baletisto * [[Mátyás Sárközi]], verkisto * [[András Sárközy]], [[matematikisto]] * [[Gergely Sárközy]], komponisto * [[Tamás Sárközy]], juristo * [[István Sarlós]], ministro * [[Krisztián Sárneczky]], [[instruisto]] * [[Rezső Sárosdy]], aktoro * [[György Sárosi]], futbalisto * [[László Sárosi (akvopilkisto)]] * [[László Sárosi (futbalisto)]] * [[Andor Sárosy]], operkantisto * [[Mihály Sárossy]], esperantisto * [[Vilmos Sárvári]], gitaristo * [[Andor Sas]], historiisto * [[István Sas]], reklamisto * [[Tamás Sas]], reĝisoro * [[Peter Sasdy]], reĝisoro * [[Oszkár Sashegyi]], [[arkivisto]] * [[Sylvia Sass]], operkantisto * [[Sándor Sasvári]], muzikalkantisto * [[Erzsébet Schaár]], [[skulptisto]] * [[Zsuzsa Schaff]], [[kuracisto]] * [[Alfréd Schaffer]], futbalisto * [[Judit Schäffer]], kostumisto * [[Catherine Schell]], aktoro * [[Viktor Scheffer]], inĝeniero * [[Hugó Scheiber]], pentristo * [[Sándor Scheiber]], lingvisto * [[Gábor Schein]], verkisto * [[Gábor Scheiring]], ekonomo * [[András Schiff]], pianisto * [[András Schiffer]], advokato * [[Pál Schiffer]], reĝisoro * [[Emil Schimanek]], inĝeniero * [[György Schirilla (advokato)]] * [[György Schirilla (filo)]], kuristo * [[György Schirilla (patro)]], naĝisto * [[András Schlanger]], aktoro * [[Imre Schlosser]], futbalisto * [[Ádám Schmidt]], ekonomo * [[Egon Schmidt]], verkisto * [[Éva Schmidt]], lingvisto * [[Mária Schmidt]], historiisto * [[Zoltán Schmied]], aktoro * [[Pál Schmitt]], skermisto * [[Csilla Krisztina Schneider]], pentristo * [[Hédy Schneider]], pianisto * [[Zoltán Schneider]], aktoro * [[Ádám Schnell]], aktoro * [[Ervin Schőmer]], arkitekto * [[György Schöpflin]], historiisto * [[Gyula Schöpflin]], tradukisto * [[István Schrodt]], inĝeniero * [[Éva Schubert]], aktoro * [[Gabriella Schubert]], lingvisto * [[Tibor Schulek]], luterana pastro * [[Ödön Schulhof]], kuracisto * [[Vilmos Schulhof]], kuracisto * [[Imre Schuller]], kameraisto * [[Emil Schultheisz (ministro)]] * [[Lóránt Schuster]], muzikisto * [[Ila Schütz]], aktorino * [[András Bertalan Schwarz]], juristo * [[Pál Schweitzer (esteto)]] * [[Rosika Schwimmer]], feministo * [[Tibor Scitovsky]], ekonomikisto * [[Béla Scitovszky]], ministro * [[Georges Sébastian]], dirigento * [[Thomas Albert Sebeok]], lingvisto * [[Gusztáv Sebes]], trejnisto * [[Katalin Sebestény]], baletisto * [[Benedek Sebestyén]], skulptisto * [[János Sebestyén]], orgenisto * [[Mihály Sebestyén (aktoro)]] * [[Vilmos Sebők]], futbalisto * [[György Segesdi]], skulptisto * [[Mátyás Seiber]], komponisto * [[György Selmeczi]], arkitekto pri internaj spacoj * [[Roland Selmeczi]], [[voĉoaktoro]] * [[Judit Selymes]], reĝisoro * [[Zsolt Semjén]], ministro * [[Vera Sennyei]], aktoro * [[Márta Serák]], operkantisto * [[László Seregi]], koreografo * [[Zoltán Seregi]], reĝisoro * [[Ákos Seress]], matematikisto * [[Iván Seres]], matematikisto * [[Amrita Sérgil]], pentristo * [[Miklós Seszták]], ministro * [[Rezső Seress]], komponisto * [[Lajos Shvoy]], episkopo * [[Ferenc Sidló]], skulptisto * [[Ferenc Sidó]], tablotenisisto * [[Sándor Silló]], dramaturgo * [[Endre Sík]], ministro * [[Sándor Sík]], poeto * [[István Síklaki]], psikologo * [[Albert Siklós]], komponisto * [[Csaba Siklós]], ministro * [[Mihály Simai]], ekonomikisto * [[Imre Simay]], pentristo * [[Sándor Simó]], reĝisoro * [[Bea Simóka]], moderna pentatlonisto * [[András Simon]], grafikisto * [[István Simon (biofizikisto)]] * [[Jolán Simon]], deklamisto * [[Miklós Simonovits]], matematikisto * [[Erzsébet Simonyi]], bestkuracisto * [[András Simor]], bankisto * [[Erzsi Simor]], aktoro * [[Ottó Simor]], aktoro * [[Olivér Sin]], pentristo * [[Vilma Singhoffer]], operkantisto * [[György Sinkó]], operkantisto * [[László Sinkó]], aktoro * [[József Géza Sinkovics]], kuracisto * [[András Sinkovits-Vitay]], aktoro * [[Imre Sinkovits]], aktoro * [[Jenő Sipőcz]], urbestro * [[András Sipos (reĝisoro)]] * [[Csaba Sipos]], [[inspektoro]] * [[Ete Álmos Sipos]], kalvinana pastro * [[Ferenc Sipos (futbalisto)]] * [[József Sipos]], produktoro * [[András Sirák]], [[ĝenerala kuracisto]] * [[Zoltán Siroki]], botanikisto * [[György Skardelli]], arkitekto * [[Árpád Skrabski]], informadikisto * [[Fruzsina Skrabski]], ĵurnalisto * [[Pál Sohár]], kemiisto * [[Anni Soltész]], aktoro * [[Iván Soltész]], biologo * [[Katalin Soltész]], lingvisto * [[Miklós Soltész]], [[subministro]] * [[Georg Solti]], dirigento * [[Gizella Solti]], gobelinisto * [[János Solti]], drumisto * [[László Solti]], bestkuracisto * [[Ottó Solymosi]], reĝisoro * [[Ottó Solymosi]], baletisto * [[Zoltán Solymosi]], baletisto * [[Janka Sólyom]], aktoro * [[Katalin Sólyom]], aktoro * [[Lajos Som]], gitaristo * [[Dávid Somfai Kara]], mongolisto * [[István Somkúti]], kameraisto * [[Ádám Somlai-Fischer]], arkitekto * [[Artúr Somlay]], aktoro * [[Ferenc Somló (pli aĝa)]], aktoro * [[Mária Somló]], aktoro * [[Tamás Somló]], ŝlagromuzikisto * [[Tamás Somló (kameraisto)]] * [[Ervin Somogyi]] ([[lutieristo]]) * [[Győző Somogyi]], pentristo * [[László Somogyi (dirigento)]] * [[Nusi Somogyi]], operkantisto * [[Pál György Somogyi]], arkitekto pri internaj spacoj * [[Rudolf Somogyvári]], aktoro * [[Enikő Somorjai]], kemiisto * [[Gábor Árpád Somorjai]], baletisto * [[Ferenc Soós]], tablotenisisto * [[Péter Soós]], reĝisoro * [[Andrea Söptei]], aktoro * [[Sándor Sörös]], aktoro * [[Ágnes Sós]], reĝisoro * [[Vera T. Sós]], matematikisto * [[Péter Sótonyi]], kuracisto * [[Antal Spányi]], episkopo * [[Miklós Spányi]], klavicenisto * [[Pater Sparrow]], reĝisoro * [[András Spät]], kuracisto * [[Beáta Sperlágh]], kuracisto * [[Klára Spilák]], aktoro * [[György Spiró]], dramisto * [[György Springer]], inĝeniero * [[Antal Stark]], ekonomikisto * [[Tibor Stark (trumpetisto)]] * [[János Starker]], violonĉelisto * [[Gábor Staudt]], politikisto * [[Imre Stefániai]], pianisto * [[Angéla Stefanovics]], aktoro * [[Péter Stefanovits]], grafikisto * [[Lilly Steinschneider]], piloto * [[Kristóf Steiner]], aktoro * [[Ádám Steinmetz]], akvopilkisto * [[Barnabás Steinmetz]], akvopilkisto * [[János Steinmetz]], akvopilkisto * [[Gábor Stépán]], inĝeniero * [[László Sterbinszky]], baletisto * [[Ágnes Stiller-Luzsicza]], pentristo * [[Gabriella Stimácz]], baletisto * [[András Stipsicz]], matematikisto * [[Kálmán Stoll]], epidemiologo * [[Botond Storcz]], kajakisto * [[Natasa Stork]], aktoro * [[Dezső Straub]], aktoro * [[Péter Straub]], aktoro * [[János Strausz]], juĝisto * [[Aurél Stromfeld]], generalo * [[Balázs Sudár]], turkologo * [[Mária Sudlik]], operkantisto * [[Attila Sudár]], akvopilkisto * [[Károly Sugár]], aktoro * [[Lajos Sugár]], aktoro * [[Miklós Sugár]], komponisto * [[Rezső Sugár]], komponisto * [[Jenő Sujánszky]], kemiisto * [[Mihály Sükösd]], verkisto * [[Béla Sulyok]], bankisto * [[Imre Sulyok (komponisto)]] * [[Géza Supka]], arkeologo * [[Magdolna Supka]], arthistoriisto * [[Erzsébet Surány]], grafikisto * [[György Surányi]], bankestro * [[János Surányi (matematikisto)]] * [[Tivadar Surányi-Unger]], ekonomikisto * [[Enikő Sütő]], [[manekeno]] * [[József Sütő]], kemiisto * [[Lajos Sütő]], gitaristo * [[Gyula Sváb]], arkitekto * [[Sándor Svéd]], operokantisto * [[Vilmos Szabadi]], violonisto * [[Veronika Szabady]], skulptisto * [[György Szabados]], pianisto, komponisto * [[Miklós Szabados]], tablotenisisto * [[Ferenc Szablya-Frischauf]], pentristo * [[János Szablya]], inĝeniero * [[Ádám Szabó]], akordionisto * [[Ágnes Szabó (1995)]], kajakisto * [[András György Szabó]], filozofo * [[Árpád Szabó (filologo)]] * [[Attila Szabó]], kemiisto * [[Bence Szabó]], skermisto * [[Dezső Szabó (kemiisto)]] * [[Éva Zsuzsanna Szabó]], psikologo * [[Ferenc Szabó]], komponisto * [[Gábor Szabó (gitaristo)]] * [[Gabriella Szabó (kajakisto)]] * [[Gyula Szabó (pentristo)]] * [[Ildikó Szabó]], reĝisoro * [[Ilonka Szabó]], operkantisto * [[István Szabó (arkitekto)]] * [[István Szabó (filmreĝisoro)]] * [[István Szabó (kajakisto)]] * [[Iván Szabó (skulptisto)]] * [[János Szabó (arkitekto)]] * [[József Szabó (dentkuracisto)]] * [[József Szabó (naĝisto)]] * [[Katalin Szabó (kegloludisto)]] * [[Kinga Szabó (ceramikisto)]] * [[László Szabó (reĝisoro)]] * [[Lujza Szabó]], operkantisto * [[Marianne Szabó]], tekstilartisto * [[Rebeka Szabó]], politikisto * [[Sándor Szabó (aktoro)]] * [[Szilvia Szabó]], kajakisto * [[Tamás Szabó (skulptisto)]] * [[Zoltán Szabó (botanikisto)]] * [[Zoltán Szabó (matematikisto)]] * [[Zoltán Szabó (politikisto)]] * [[Zoltán Szabó (verkisto)]] * [[Barnabás Szabó Sipos]], aktoro * [[Alajos Szabóky]], statistikisto * [[Ernő Szabolcs]], aktoro * [[Bence Szabolcsi]], muzikhistoriisto * [[Lajos Szabolcsi]], literaturhistoriisto * [[Miklós Szabolcsi]], literaturhistoriisto * [[László Szacsvay]], aktoro * [[Györgyi Szakács]], kostumisto * [[Hajnalka Szakács]], aktoro * [[Gábor Szakácsi]], gitaristo * [[Sándor Szakácsi]], aktoro * [[Ágnes Szakály]], zimbalonisto * [[Béla Szakcsi Lakatos]], pianisto * [[Károly Szakonyi]], dramisto * [[Ádám Szalai]], futbalisto * [[Júlia Szalai]], sociologo * [[Sándor Szalai]], sociologo * [[Tamás Szalai (kajakisto)]] * [[Zoltán Szalai]], germanisto * [[Karola Szalay]], baletisto * [[Krisztina Szalay]], aktoro * [[Marianna Szalay]], aktoro * [[Miklós Szalay (inĝeniero)]] * [[Kristóf Szalay-Bobrovniczky]], ministro * [[Ági Szalóki]], popolkantisto * [[Ferike Szalontay]], operetkantisto * [[Elza Szamosi]], operkantisto * [[Judit Szamosi (baletisto)]] * [[Judit Szamosi (koreografo)]] * [[Zsófia Szamosi]], aktoro * [[Anna Szandtner]], aktoro * [[Enid Szánthó]], operkantisto * [[Erika Szántó]], dramaturgo * [[György Szántó (kuracisto)]] * [[Iván Szántó]], iranologo * [[Rudolf Szántó]], ĵurnalisto * [[Tibor Szanyi]], politikisto * [[Pál Szapáry]], politikisto * [[György Száraz]], verkisto * [[Félix Szarvas]], obstetrikisto * [[Klári Szarvas]], harpisto * [[Anna Mária Szász]], instruisto * [[Domokos Szász (matematikisto)]] * [[Emese Szász]], skermisto * [[János Szász (reĝisoro)]] * [[Pál Szász (matematikisto)]] * [[Péter Szász]], reĝisoro * [[István Szászy]], juristo * [[Ödön Szatala (biologo)]] * [[Eörs Szathmáry]], biologo * [[László Szathmáry]], kemiisto * [[Attila Szatmári]], aktoro * [[István Szatmári]], aktoro * [[Jenő Szatmári]], ĵurnalisto * [[Marianna Szatmári]], internisto * [[Tibor Szatmári]], pianisto * [[József Szauder]], literaturhistoriisto * [[Nándor Száva]], kemiisto * [[János Szávai]], literaturisto * [[Lajos Szávay]], aktoro * [[Győző Szebehely]], astronomo * [[András Szebeni]], fotisto * [[Károly Széchy (arkitekto)]] * [[Ágnes Széchenyi]], literaturhistoriisto * [[Margit Szécsi]], poeto * [[Zoltán Szécsi]], akvopilkisto * [[Irén Szecsődi]], operkantisto * [[Miklós Szedő]], operkantisto * [[Tibor Szedő]], naĝisto * [[Anikó Szegedi]], pianisto * [[Erika Szegedi]], aktoro * [[Márió Szegedy]], matematikisto * [[Mihály Szegedy-Maszák]], literaturhistoriisto * [[Géza Szegedi Molnár (filo)]], parodiisto * [[Elemér Szeghalmi]], ĵurnalisto * [[Sándor Szeghő]], dirigento * [[György Szegő (arkitekto)]] * [[Miklós Szegő]], kemiisto * [[Katalin Szegvári]], redaktoro * [[András Székely]], geografo * [[Arnold Székely]], pianisto * [[Bulcsú Székely]], akvopilkisto * [[Edgár Székely]], pulmonologo * [[Éva Székely]], naĝisto * [[György Székely (historiisto)]] * [[György Székely (kemiisto)]] * [[György Székely (teatrohistoriisto)]] * [[Hugó Székely]], arkitekto * [[István Székely (reĝisoro)]] * [[János Székely (scenaristo)]] * [[János Székely (episkopo)]] * [[Júlia Székely]], verkisto * [[László Székely (dekoraciisto)]] * [[Lujza Székely]], aktoro * [[Magda Székely]], poeto * [[Miklós Székely B.]], aktoro * [[Orsolya Székely (reĝisoro)]] * [[Tamás Székely]], ministro * [[Vladimír Székely]], inĝeniero * [[Endre Szekér]], instruisto * [[Eszter Szekeres]], matematikisto * [[György Szekeres]], matematikisto * [[Ilona Szekeres]], aktoro * [[Pál Szekeres]], skermisto * [[Tamás Szekeres]], gitaristo * [[Gyula Szekfű]], historiisto * [[József Székhelyi]], aktoro * [[Attila Széki]], futbalisto * [[Attila Szekrényessy (historiisto)]] * [[Mária Szekula]], [[speleologo]] * [[Antal Széky]], bestokuracisto * [[Ágoston Szél]], kuracisto * [[Tamás Széles]], aktoro * [[György Széll]], dirigento * [[Zita Szeleczky]], aktoro * [[Ferenc Szelényi]], agronomo * [[Iván Szelényi]], sociologo * [[Jenő Széll]], politikisto * [[Alice Szellay]], aktoro * [[György Szemadám]], pentristo * [[Vera Szemere]], aktoro * [[Endre Szemerédi]], matematikisto * [[Marianne Szemes]], reĝisoro * [[Mihály Szemes]], reĝisoro * [[Imre Szemethy]], grafikisto * [[Tibor Szemző]], komponisto * [[Tamás Szén Molnár]], arkitekto pri internaj spacoj * [[Géza Szénási]], prokuroro * [[Béla Szende (inĝeniero)]] * [[Béla Szende (patologo)]] * [[Ilona Szendrey]], aktoro * [[Károly Szendy]], inĝeniero * [[László Szendrey-Karper]], gitaristo * [[József Szendrő]], aktoro * [[Andor Szenes]], libretisto * [[Andrea Szenes]], prezentisto * [[Árpád Szenes]], pentristo * [[Béla Szenes]], verkisto * [[Hanna Szenes]], poeto * [[István Szenes]], arkitekto pri internaj spacoj * [[Iván Szenes]], komponisto * [[Zsuzsa Szenes]], grafikisto * [[Lajos Szeniczei]], inĝeniero * [[Jenő Szenkár]], dirigento * [[András József Szennay]], ĉefabato * [[György Szennik]], pentristo * [[János Szentágothai]], kuracisto * [[István Szentandrássy]], pentristo * [[András Szente]], kajakisto * [[Lajos Szente]], entreprenisto * [[András Szent-Györgyi]], biokemiisto * [[Kornél Szentgyörgyi]], pentristo * [[Miklós Szenthelyi]], violonisto * [[Zoltán Szentirmai]], skulptisto * [[Zsolt Szentirmai]], aktoro * [[Béla Szentiványi]], aktoro * [[Gyula Szentiványi]], arthistoriisto * [[József Szent-Ivány]], entomologo * [[Miklós Szentkuthy]], verkisto * [[Aladár Szentmártony]], inĝeniero * [[Tibor Szentmártony]], matematikisto * [[Gábor Szentmihályi]], drumisto * [[Péter Szentmiklósi]], farmaciisto * [[Olga Szentpál]], instruisto * [[Mária Szepes]], verkisto * [[György Szepesi]], raportisto * [[Nikolett Szepesi]], naĝisto * [[Antal Szerb]], verkisto * [[János Szerb]], tibetologo * [[Béla Szerednyey]], aktoro * [[Éva Szerencsi]], aktoro * [[Gyula Szersén]], aktoro * [[Péter Szervánszky]], violonisto * [[Valéria Szervánszky]], pianisto * [[Péter Sziámi Müller]], ŝlagrokantisto * [[János Szidarovszky]], lingvisto * [[Gábor Szigethy]], historiisto * [[Ferenc Szigeti]], komponisto * [[György Szigeti (budhisto)]] * [[József Szigeti (violonisto)]] * [[Zoltán Szigeti]], kajaisto * [[József Szijj]], ornitologo * [[Szeréna Sziklai]], operkantisto * [[János Szikora]], reĝisoro * [[József Szikra]], aktoro * [[János Sziládi]], verkisto * [[Zoltán Szilády]], entomologo * [[Ákos Szilágyi]], poeto * [[András Szilágyi (vitroartisto)]] * [[Áron Szilágyi]], skermisto * [[Géza Szilágyi]], poeto * [[László Szilágyi]], scenaristo * [[Liliána Szilágyi]], naĝisto * [[Tibor Szilágyi]], aktoro * [[Zoltán Szilágyi (naĝisto)]] * [[Zsófia Szilágyi]], reĝisoro * [[Jenő Szilárd]], geografo * '''[[Leó Szilárd]],''' fizikisto * [[Béla Szilárdi]], grafikisto * [[József Szili]], esteto * [[Géza Szilvay]], violonisto * [[Kornél Szilvay]], inĝeniero * [[György Szilvásy]], ministro * [[Margit Szilvitzky]], tekstilartisto * [[Kálmán Szily (inĝeniero)]] * [[Pál Szily]], kuracisto * [[Oszkár Szimán]], kemiisto * [[Jenő Szimon]], pentristo * [[Miklós Szinetár]], reĝisoro * [[Gyula Szini]], verkisto * [[Ferenc Szinnyei]], literaturhistoriisto * [[Jenő Szinyei Merse]], ministro * [[József Szinnyei (kuracisto)]] * [[Gábor Szinte (pentristo)]] * [[Pál Szinvai]], skulptisto * [[Tamás Szirányi]], elektroinĝeniero * [[Albert Szirmai]], komponisto * [[Imre Szirmai]], aktoro * [[László Szirmay-Kalos]], informadikisto * [[Ági Szirtes]], aktoro * [[George Szirtes]], poeto * [[János Szirtes]], pentristo * [[Tamás Szirtes]], reĝisoro * [[András Szitányi]], reĝisoro * [[Károly Szittya]], akvopilkisto * [[Balázs Sziva]], gitaristo * [[István Szívós]], kuracisto, sportisto * [[Endre Szkárosi]], poeto * [[Alexa Szlávics]], pentristo * [[László Szlávics (pli juna)]], skulptisto * [[István Szlávik (radiologo)]] * [[Thomas Alexander Szlezák]], klasika filologo * [[Boldizsár Szmrecsányi]], skulptisto * [[István Szőcs (inventisto)]] * [[Miklós Szőcs TUI]], skulptisto * [[Lajos Szodoray]], haŭtkuracisto * [[Chaim Szófér]], rabeno * [[László Szögi]], bibliotekisto * [[Kató Szőke]], naĝisto * [[Olivér Szőke]], gitaristo * [[Balázs Szokolay]], pianisto * [[Olly Szokolay]], operkantisto * [[Ágnes Szokolszky]], psikologo * [[János Szolcsányi]], kuracisto * [[Imre Szöllősi]], [[kajakisto]] * [[Rita Szöllősi]], juvelisto * [[Enikő Szöllőssy]], skulptisto * [[Irén Szöllősy]], pupteatristo * [[Tibor Szolnoki]], aktoro * [[Tamás Szombathelyi]], pentatlonisto * [[György Szomjas]], reĝisoro * [[Éva Szonda]], operkantisto * [[Péter Szondi]], literaturhistoriisto * [[Ferenc Szontágh]], kuracisto * [[Erzsébet Szőnyi]], komponisto * [[Kató Szőnyi]], pupisto * [[Nóra Szőnyi]], baletisto * [[Olga Szőnyi]], operkantisto * [[Zsuzsa Szőnyi]], radioparolisto * [[Éva Szörényi]], aktorino * [[László Szörényi (kritikisto)]] * [[Szabolcs Szörényi]], gitaristo * [[Ágnes Sztankay]], restaŭristo * [[István Sztankay]], aktoro * [[Viktor Sztankovics]], anoncisto * [[Gábor Sztehlo]], luterana pastro * [[Pál Sztrókay]], inĝeniero * [[Adolf Szücs]], matematikisto * [[András Szűcs]], ministro * [[Antal Gábor Szűcs]], gitaristo * [[Erika Szűcs]], matematikisto * [[Judith Szűcs]], ŝlagrokantisto * [[Lajos Szűcs (defendisto)]] * [[Lajos Szűcs (politikisto)]] * [[László Szűcs (operkantisto)]] * [[Loránt Szűcs]], pianisto * [[Norbert Szűcs]], komponisto * [[Sándor Szűcs]], aktoro * [[Kálmán Szügyi]], operkantisto * [[Balázs Szuhay]], komikisto * [[Andrea Szulák]], ŝlagrokantisto * [[Géza Szüllő]], politikisto * [[Angéla Szuly]], pentristo * [[József Szurcsik]], grafikisto * [[Miklós Szurdi]], reĝisoro * [[Szabolcs Szuromi]], pastro * [[Ferenc Szusza]], futbalisto * [[Gyula Szutrély]], kuracisto * [[Wanda Szyksznian]], grafikisto {{Div col end}} == T == {{Div col|cols = 3}} * [[Ágnes T. Czene]], pentristo * [[László Tabi]], verkisto * [[Márta Taby]], aktoro * [[Károly Tagányi (anestezisto)]] * [[László Tahi Tóth]], aktoro * [[Anna Mária Tahy]], aktoro * [[József Takács (futbalisto)]] * [[Károly Takács]], pafisto * [[Katalin Takács]], aktoro * [[László Kristóf Takács]], imunologo * [[Marianna Takács]], arthistoriisto * [[Marika Takács]], televidparolisto * [[Margit Takács]], aktoro * [[Paula Takács]], operkantisto * [[Gábor Takács-Nagy]], violonisto * [[Mihály Takaró]], poeto * [[Előd Takáts]], bankisto * [[Tamás Takáts]], gitaristo * [[Gyula Tálos]], arkitekto pri internaj spacoj * [[Nikolett Tamási]], voĉaktoro * [[Éva Tamássy]], operkantisto * [[Frigyes Tanay]], aktoro * [[Gábor Tánczos (instruisto)]] * [[Gábor Tánczos (oficiro)]] * [[Dezső Tandori]], poeto * [[Harald Tangl]], kuracisto * [[Ilona Tanner]], poeto * [[Gergely Tapolczai]], politikisto * [[Gyula Tapolczai]], aktoro * [[Béla Tardos]], komponisto * [[Éva Tardos]], matematikisto * [[Gábor Tardos]], matematikisto * [[Márton Tardos]], ekonomikisto * [[János Tardy]], geografo * [[Gábor Tari (pentristo)]] * [[Sándor Tarics]], arkitekto * [[Tibor Tarits]], pafisto * [[Ferenc Tarján]], instruisto * [[György Tarján]], obstetrikisto * [[Györgyi Tarján]], aktoro * [[Róbert Tarján]], kuracisto * [[Tamás Tarján]], kritikisto * [[Vilmos Tarján]], ĵurnalisto * [[Ida Tarjáni Tóth]], zimbalonisto * [[Bálint Tárkány-Kovács]], zimbalonisto * [[Balázs Taróczy]], tenisisto * [[György Tarr]], restaŭristo * [[Zoltán Tarr]], kalvinana pastro * [[András Tasnádi Kubacska]], geologo * [[András Tasnádi Nagy]], ministro * [[Csaba Tasnádi]], reĝisoro * [[Edit Tasnádi]], turkologo * [[Ilona Tasnádi]], aktoro * [[Tibor Tátrai]], gitaristo * [[Emeric Tauss Torday]], pentristo * [[Éva Tauszk]], kuracisto * [[Bálint Telegdi]], fizikisto * [[Károly Telegdi-Róth]], geologo * [[Géza Teleki (geografo)]] * [[Mihály Teleki (ministro)]] * [[Mária Telkes]], kemiisto * [[Edward Teller]] (1908), armilsciencisto * [[Hédi Temessy]], aktoro * [[Andrea Temesvári]], tenisisto * [[Béla Ternovszky]], [[animaciisto]] * [[Pál Tétényi]], kemiisto * [[Béla Tettamanti (pedagogo)]] * [[Jenő Tettamanti]], inĝeniero * [[Ede Theiss]], statistikisto * [[Tivadar Thienemann]], literaturhistoriisto * [[Viola Thirring]], aktoro * [[Lajos Thury]], ĵurnalisto * [[Zoltán Thury (ĵurnalisto)]] * [[Zsuzsa Thury]], verkisto * [[Zdenka Ticharich]], komponisto * [[Lajos Tichy]], futbalisto * [[Lajos Tihanyi]] pentristo en [[1885]] * [[László Tihanyi]], komponisto * [[Miklós Tihanyi (pli juna)]], aktoro * [[Endre Tilli]], skermisto * [[István Tímár]], kajakisto * [[József Tímár]], aktoro * [[József Tímár (patologo)]] * [[Péter Tímár]], reĝisoro * [[Imre Timkó (episkopo)]] * [[Barnabás Timon]], voĉaktoro * [[László Tisza]], fizikisto * [[Zoltán Toborffy]], kemiisto * [[Can Togay]], reĝisoro * [[Ferenc Tőkei]], filozofo * [[László Tokody]], mineralogo * [[László Tolcsvay]], komponisto * [[Gábor Tolcsvai Nagy]], lingvisto * [[Béla Tolcsvay]], gitaristo * [[Géza Toldi]], futbalisto * [[Mária Toldy]], ŝlagrokantisto * [[Zoltán Tölg-Molnár]], pentristo * [[Gyula Tolmár]], astronomo * [[Miklós Tolnai]], aktoro * [[Klári Tolnay]], aktorino * [[Lajos Tolnay (arkitekto)]] * [[Lajos Tolnay (meteologiisto)]] * [[Attila Tomaji]], poeto * [[Jenő Tomasz]], kemiisto * [[Pál Tomcsányi]], inĝeniero * [[Rusi Tomcsányi]], aktoro * [[Vilmos Pál Tomcsányi]], ministro * [[Iván Tomits]], fizikisto * [[Béla Tompa]], aktoro * [[Ferenc Tompa]], arkeologo * [[Géza Tompai]], urbanizisto * [[Kátya Tompos]], aktoro * [[Rudolf Tomsits]], trumpetisto * [[Tibor Toncz]], karikaturisto * [[László Tora]], biokemiisto * [[Bence Tordai]], politikisto * [[Ildikó Tordasi]], skermisto * [[Ottó Torday]], aktoro * [[Géza Tordy]], aktoro * [[Zsuzsa Töreky]], aktoro * [[Sándor Torghelle]], futbalisto * [[Csaba Tőri]], dirigento * [[Július Torma]], boksisto * [[András Törőcsik]], futbalisto * [[Franciska Törőcsik]], aktoro * [[Ádám Török (ekonomikisto)]] * [[Ádám Török (muzikisto)]] * [[Ákos Török]], geologo * [[Béla Török]], kuracisto * [[Ferenc Török (arkitekto)]] * [[Ferenc Török (reĝisoro)]] * [[István Török (kuracisto)]] * [[János Török (ornitologo)]] * [[László Török (historiisto)]] * [[Péter Török (pejzaĝarkitekto)]] * [[Gyula Toronyi (pli juna)]], operkantisto * [[György Tory]], naĝisto * [[Jenő Törzs]], aktoro * [[András Tóth (genetikisto)]] * [[Andrien Tóth]], modelo * [[Attila Tóth]], aktoro * [[Béla Lajos Tóth]], bestokuracisto * [[Dávid Tóth]], skulptisto * [[Dezső Tóth]], literaturhistoriisto * [[Endre Tóth (politikisto)]] * [[Imre Tóth (akvopilkisto)]] * [[Judit Tóth]], aktoro * [[Krisztina Tóth (poeto)]] * [[Mihály Tóth (prokuroro)]] * [[Miklós Tóth (biologo)]] * [[Péter Tóth]], skermisto * [[Tamás Tóth (naĝisto)]] * [[Zoltán Tóth]], historiisto * [[István Tóth Potya]], futbalisto * [[Máté Tóth-Tahi]], aktoro * [[Béla Töttössy]], ginekologo * [[Csaba Töttössy]], filologo * [[Sándor Trauner]], dekoraciisto * [[Rezső Trautmann]], ministro * [[György Tréfás]], operokantisto * [[Imre Trencsényi-Waldapfel]] * [[Mátyás Triznya]], pentristo * [[László Trócsányi]], ministro * [[Árpád Trummer]], hidrologo * [[Tamás Sándor Tuboly]], virusologo * [[László Turán]], pianisto * [[Pál Turán]], matematikisto * [[Csongor Turáni]], violonisto * [[Árpád Turcsányi]], skulptisto * [[Tamás Turgyán]], bestokuracisto * [[Attila Turi]], arkitekto * [[Endre Turi]], kajakisto * [[Judit Turóczy]], naĝisto * [[Erzsébet Tusa]], pianisto * [[Anna Tüskés]], literaturhistoriisto * [[Attila Tyll]], aktoro * [[Bence Tuzson]], ministro {{Div col end}} == U == {{Div col|cols = 2}} * [[Tibor Udvardy]], operkantisto * [[Béla Udvaros]], reĝisoro * [[Dorottya Udvaros]], aktoro * [[Teodóra Uhrik]], baletisto * [[Dénes Ujlaki]], aktoro * [[Gábor Ujváry]], historiisto * [[Andrea Ulbrich]], pentristo * [[Mónika Ullmann]], aktoro * [[Géza Ulrich]], pentristo * [[Anikó Ungár]], iluziisto * [[Imre Ungár]], pianisto * [[Judit Ungárné Komoly]], instruisto * [[Júlia Ungár]], dramaturgo * [[Klára Ungár]], politikisto * [[Péter Ungár]], politikisto * [[Emil Unger]], zoologo * [[Pálma Unger]], aktoro * [[Tamás Ungvári]], literaturisto * [[Krisztián Ungváry]], historiisto * [[László Ungváry]], aktoro * [[Rudolf Ungváry]], informatikisto * [[Tibor Upor]], dekoraciisto * [[László Urai]], angiologo * [[Géza Uray]], orientalisto * [[Andrea Urbán]], aktoro * [[József Urbán]], monaĥo * [[Lajos Urbán]], ministro * [[Diána Ürge-Vorsatz]], fizikisto * [[Imre Ürmössy]], operkantisto * [[Endre Ütő]], operkantisto {{Div col end}} == V == {{Div col|cols = 3}} * [[Péter Vácz]], reĝisoro * [[Ninetta Vad]], kajakisto * [[György Vadász]], arkitekto * [[Miklós Vadász]], grafikisto * [[Bence Vági]], koreografo * [[Artúr Vágó]], inĝeniero * [[Nelly Vágó]], operkantisto * [[Pierre Vago]], arkitekto * [[Pál Vágó (inĝeniero)]] * [[Károly Vagyóczky]], grafikisto * [[Szabolcs Vajay]], heraldikisto * [[Gergely Vajda]], dirigento * [[György Vajda]], inĝeniero * [[György Vajda (arabisto)]] * [[Imre Vajda]], ekonomikisto * [[Károly Vajda (filologo)]] * [[László Vajda (aktoro)]] * [[László Vajda (etnologo)]] * [[László Vajda (filo)]], reĝisoro * [[Mihály Vajda]], filozofo * [[Károly Vajda]], aktoro * [[Milán Vajda]], aktoro * [[Pál Vajda]], verkisto * [[Zsuzsanna Vajda]], psikologo * [[Andrew George Vajna]], negocisto * [[László Vajta]], kemiisto * [[Dezső Váli]], pentristo * [[Gábor Váli]], meteologo * [[László Valiszka]], aktoro * [[István Pál Valkó]], inĝeniero * [[Péter Vallai]], aktoro * [[Dezső Valló]], ginekologo * [[Péter Valló]], reĝisoro * [[Ferenc Valter]], operkantisto * [[Rusztem Vámbéry]], juristo * [[Ágnes Vámos]], operkantisto * [[Endre Vámos]], kemiisto * [[György Vámos]], koreografo * [[László Vámos]], reĝisoro * [[Márton Vámos]], akvopilkisto * [[Tamás Vámos]], reĝisoro * [[Tibor Vámos]], inĝeniero * [[Gyula Vancsó]], kemiisto * [[Margit Vanek]], triatlonisto * [[Éva Vándor]], aktoro * [[Ferenc Vándor]], kuracisto * [[József Vándor (aktoro)]] * [[Gusztáv Vándory]], aktoro * [[Gyula Vangel]], futbalisto * [[Aranka Váradi]], aktoro * [[Katalin Váradi]], dirigento * [[Szabolcs Várady]], poeto * [[Aurél Varannai]], ĵurnalisto * [[István Varannai]], advokato * [[Attila Varga (ekonomikisto)]] * [[Bálint Varga (maŝininĝeniero)]] * [[Benedek Varga]], muzeestro * [[István Varga (ekonomikisto)]] * [[Dániel Varga]], akvopilkisto * [[Dénes Varga]], akvopilkisto * [[József Varga (ministro)]] * [[Károly Varga (aktoro)]] * [[Károly Varga (sportpafisto)]] * [[Kata Varga]], aktoro * [[Katalin Varga (psikologo)]] * [[Katalin Varga (verkisto)]] * [[Krisztina Varga]], aktoro * [[Lajos Varga (episkopo)]] * [[László Varga (politikisto)]] * [[Lili Varga]], aktoro * [[Mátyás Varga]], grafikisto * [[Miklós Varga (kantisto)]] * [[Tamás Varga (aktoro)]] * [[Tamás Varga (skulptisto)]] * [[Zsolt Varga (1972)]], akvopilkisto * [[András Vargha]], statistikisto * [[Balázs Vargha (grafikisto)]] * [[Gábor Vargyas]], etnografo * [[Péter Vargyas]], [[asirologo]] * [[Lajos Vargyas]], muzikologo * [[Éva Várhegyi]], ekonomikisto * [[Teréz Várhegyi]], aktoro * [[Éva Várhelyi]], operkantisto * [[Attila Vári (akvopilkisto)]] * [[Zsófia Vári]], pentristo * [[Dénes Várjon]], pianisto * [[Gábor Várkonyi (reĝisoro)]] * [[László Várkonyi]], tablotenisisto * [[Mátyás Várkonyi]], komponisto * [[Péter Várkonyi]], ministro * [[Zoltán Várkonyi]], aktoro, reĝisoro * [[Ildikó Várnagy]], skulptisto * [[György Várnai]], karikaturisto * [[Xavér Varnus]], orgenisto * [[György Varsányi]], kemiisto * [[Károly Várszegi]], kameraisto * [[Imre Vas]], advokato * [[István Vas]], poeto * [[Judit Vas]], reĝisoro * [[Zoltán Vas]], politikisto * [[Péter Vas-Zoltán]], ekonomikisto * [[Henrik Vasbányai]], kanuisto * [[Ernő Vashegyi]], baletisto * [[György Vashegyi]], dirigento * [[Éva Vass]], aktoro * [[Károly Vass (kameraisto)]] * [[Zoltán Vass (psikologo)]] * [[Éva Vastagh]], skulptisto * [[László Vastagh]], skulptisto * [[Bence Vaszkó]], aktoro * [[Pál Vasvári (gitaristo)]] * [[Péter Vasvári]], grafikisto * [[Gábor Vaszary]], verkisto * [[János Vaszary (reĝisoro)]] * [[Piri Vaszary]], aktorino * [[Viktor Vaszy]], komponisto * [[Géza Vasy]], literaturhistoriisto * [[Béla Vavrinecz]], komponisto * [[Ilus Vay]], aktorino * [[Lajos Vayer]], arthistoriisto * [[Ádám Vázsonyi]], hidrologo * [[Endre Vázsonyi]], matematikisto * [[János Vázsonyi]], advokato * [[Miklós Vecsei H.]], aktoro * [[Elvira Vécsey]], baletisto * [[Ferenc Vecsey]], violonisto * [[György Vedres]], arkitekto * [[Rezső Végvári]], koreografo * [[Tamás Végvári]], aktoro * [[Imre Vejkey]], advokato * [[Tamás Vekerdy]], psikologo * [[István Velenczey]], aktoro * [[Vera Venczel]], aktorino * [[Pál Venetianer]], biokemiisto * [[Ilona Vera]], baletisto * [[Iván Verebély]], aktoro * [[László Verebélÿ]], inĝeniero * [[Tibor Verebélÿ]], kuracisto * [[István Verebes]], aktoro * [[Ákos Vereckei]], kajakisto * [[Miklós Veress (ceramikisto)]] * [[Margit Verő]], aktoro * [[Dávid Verrasztó]], naĝisto * [[Evelyn Verrasztó]], naĝisto * [[Zoltán Verrasztó]], naĝisto * [[András Vértes]], ekonomikisto * [[András O. Vértes]], lingvisto * [[György Vértes]], karikaturisto * [[Lajos Vértes]], aktoro * [[Jenő Vértesy]], bibliotekisto * [[Frigyes Verzár]], kuracisto * [[Gábor Véssey]], pentristo * [[András Veszelinov]], drumisto * [[Endre Vészi]], poeto * [[Miklós Vető]], historiisto * [[Szilvia Vetter]], [[proparolanto]] * [[Erzsébet Vezér]], literaturhistoriisto * [[Tamás Vicsek]], fizikisto * [[János Victor]], pastro * [[Máté Victor]], komponisto * [[Ágnes Vida]], psikologo * [[Gábor Vida (biologo)]] * [[Emil Vidéky]], inĝeniero * [[Charles Vidor]], reĝisoro * [[Ferike Vidor]], aktoro * [[Mihály Víg]], gitaristo * [[Tommy Vig]], drumisto * [[Andrea Vigh]], harpisto * [[Judit Vihar]], poeto * [[András Vikár]], arkitekto * [[Gyula Vikidál]], ŝlagrokantisto * [[Tibor Vilt]], skulptisto * [[Balázs Vincze]], baletisto * [[Imre Vincze (fizikisto)]] * [[Jenő Virágh]], komikisto * [[Péter Virágvölgyi]], tipografo * [[Beatrix Visy]], kritikisto * [[Dávid Vitézy]], subministro * [[László Vitézy]], reĝisoro * [[Tamás Vitray]], ĵurnalisto * [[László Viz]], publikigisto * [[E. Szilveszter Vizi]], kuracisto * [[György Vízvári]], akvopilkisto * [[Mariska Vízváry]], aktoro * [[Márton Vizy]], komponisto * [[Edit Vlahovics]], aktoro * [[Ági Voith]], aktoro * [[Erzsébet Vojnich]], pentristo * [[Katalin Volf]], baletisto * [[Ferenc Völgyesi]], neŭrologo * [[Lajos Völgyesi]], geofizikisto * [[Attila Vörös]], geologo * [[Imre Vörös (juristo)]] * [[István Vörös (poeto)]] * [[Mihály Vuk]], kemiisto * [[György Vukán]], pianisto {{Div col end}} == W == {{Div col|cols = 2}} * [[János Wagner (pentristo)]] * [[János Wagner (zoologo)]] * [[Lilla Wagner]], psikologo * [[András Wahorn]], pentristo * [[Eszter Waldapfel]], bibliotekisto * [[József Waldapfel]], literaturhistoriisto * [[Imre Waldbauer]], violonisto * [[Lajos Walko]], ministro * [[Katalin Walter]], entreprenisto * [[Rózsi Walter]], operkantistino * [[Lili Walters]], aktoro * [[Lívia Warga]], operkantistino * [[Kata Wéber]], aktoro * [[Róbert Wegenast]], dekoraciisto * [[Leó Weiner]], komponisto * [[Tibor Weiner]], arkitekto * [[Emília Weiss]], juristo * [[Béla Weissmahr]], jezuito * [[Richárd Weisz]], luktisto * [[Sándor Wekerle (1878)]], ministro * [[Andor Wellisch]], arkitekto * [[Imre Wellmann]], historiisto * [[Attila Wendler]], operkantisto * [[Lajos Werkner]], skermisto * [[Vilmos Wessetzky]], historiisto * [[Tamás Wichmann]], kanuisto * [[Eugene Paul Wigner]], fizikisto * [[István Winkler]], psikologo * [[Péter Wintermantel]], diplomato * [[Zsolt Wintermantel]], urbestro * [[Aurél Wintner]], matematikisto * [[Teréz Virág]], psikologo * [[Gyula Wojtilla]], hindologo * [[Emil Wolf]], kemiisto * [[Ervin Wolfram]], kemiisto * [[Sándor Wolsky]], biologo * [[István Vörös (gitaristo)]] * [[Sándor Wrabel]], pentristo * [[Arisztid Würtzler]], harpisto {{Div col end}} == X == * [[Barbara Xantus]], aktoro * [[János Xantus (reĝisoro)]] * [[Géza Xeravits]], teologo == Z == {{Div col|cols = 2}} * [[György Z. Gács]], vitralisto * [[Gábor Záborszky]], pentristo * [[János Záborszky]], inĝeniero * [[Kálmán Záborszky]], dirigento * [[László Záborszky]], biologo * [[Alfréd Zách]], meteologo * [[János Zách]], aktoro * [[Imre Zachár]], naĝisto * [[Pál Zacher]], patologo * [[Gyöngyi Zádor]], aktoro * [[Mária Zakariás]], kajakisto * [[György Zala (kanuisto)]] * [[Antal Zalai]], violonisto * [[Ernő Zalai]], ekonomikisto * [[Sarolta Zalatnay]], kantisto * [[Lajos Zalaváry]], arkitekto * [[Gergely Attila Zaránd]], fizikisto * [[Sarolta Zárda]], komputikisto * [[Imre Zárday]], kuracisto * [[Kálmán Zátony]], aktoro * [[Péter Závada]], poeto * [[Alfréd Zawadowski (fizikisto)]] * [[Edit Zeke]], kostumisto * [[Mária Zempléni]], operkantisto * [[Szabolcs Zempléni]], kornisto * [[Anna Zentai]], aktorino * [[Ferenc Zigány]], matematikisto * [[Irén Zilahy]], aktoro * [[Magdolna Zimányi]], komputikisto * [[Ferenc Zipernovszky]], [[inĝeniero]] * [[Mária Zipernovszky]], violonisto * [[János Zlinszky]], advokato * [[István Znamenák]], aktoro * [[Gábor Zoboki]], arkitekto * [[László Zolnay]], arkeologo * [[Pál Zolnay]], reĝisoro * [[Vilmos Zolnay]], vortaristo * [[Zsuzsa Zolnay]], aktoro * [[Imre Zoltán]], ginekologo * [[László Zoltán]], kuracisto * [[András Zólyomi]], akvopilkisto * [[Zoltán Zubornyák]], aktoro * [[Károly Zsák]], futbalisto * [[Sándor Zsarnay]], juristo * [[Zoltán Zsebők]], kuracisto * [[Imre Zsellér]], vitralisto * [[Ildikó Zsemlye]], skulptisto * [[Ágnes Zsinka]], agronomo * [[Viktor Zsitva]], glacihokeisto * [[Gyula Zsivótzky]], martelĵetisto * [[Andor Zsoldos]], scenaristo * [[Árpád Zsoldos (ornitologo)]] * [[Attila Zsoldos]], historiisto * [[Imre Zsoldos]], trumpetisto * [[Márton Zsoldos]], ilustristo * [[Hédi Zsolnai]], aktorino * [[János Zsombolyai]], kameraisto * [[Sándor Zsótér]], aktoro * [[Éva Zsurzs]], reĝisoro * [[Kati Zsurzs]], aktoro {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == * [[Listo de famuloj mortintaj en Budapeŝto (A-F)]] * [[Listo de famuloj mortintaj en Budapeŝto (G-K)]] * [[Listo de famuloj mortintaj en Budapeŝto (L-R)]] * [[Listo de famuloj mortintaj en Budapeŝto (S-Z)]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Budapeŝto| ]] [[Kategorio:Listoj de homoj|Budapeŝtanoj]] dzr5xm6y4e7lauivojnpjbprm360cp0 0 812052 9483046 8984119 2026-09-28T08:13:05Z CommonsDelinker 2357 [[c:File:Googleplexsouthsidesecondangle.jpg|Googleplexsouthsidesecondangle.jpg]] estas anstataŭigita per [[c:File:View_of_the_south_side_of_the_Googleplex_from_Charleston_Road_in_2006.jpg|View_of_the_south_side_of_the_Googleplex_from_Charleston_Road_in_20 9483046 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto | nomo = {{paĝonomo}} | emblemo = {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} | formo = {{#invoke:Wikidata|claim|P1454}} | fondo = <!--enpreniĝas aŭtomate--> | sidejo = [[Sunnyvale]] | estro = {{#invoke:Wikidata|claim|P169}} | dungitaro = | spezo = | bilanco = | kampo = {{#invoke:Wikidata|claim|P1056}} | ISIN-kodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P946}} | malfondo = | ttt = {{oficiala retejo}} }} '''{{paĝonomo}}''', mallongigo '''sgi''', estis [[usona]] [[Softvaro|softvara]] kaj [[komputiko|komputika]] firmao, produktante komputilan aparataron kaj programaron. Fondite en [[Mountain View]], Kalifornio en novembro 1981 fare de ''Jim Clark'', ĝia komenca merkato estis komputilaj laborstacioj por tridimensiaj grafikaĵoj, sed ĝiaj produktoj, strategioj kaj merkatopozicioj evoluis signife dum la tempo, ĝis ĝi estis malfondita en aprilo 2009. Ĉefsidejo de la firmao ekde decembro 2006 ĝis aprilo 2009 estis en [[Sunnyvale]] ([[Kalifornio]]). La urbo [[Sunnyvale]] estas parto de la tiel nomata [[Silicia Valo]], kaj la firmao ''Silicon Graphics'' dum sia ekzistotempo do ankaŭ estis parto de ĝi. {{Projektoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{en}}) {| |[[Dosiero:View of the south side of the Googleplex from Charleston Road in 2006.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la ĉefsidejo en [[Sunnyvale]] pli poste iĝis parto de la ĉefsidejo de la firmao ''[[Google]]''}}]] |} {{Ĝermo|komputiko}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Usonaj firmaoj]] [[Kategorio:Firmaoj pri programaro]] [[Kategorio:Firmaoj pri komputiko]] 3weg4y1cf1ttrm1biwzt2l4875bmolp 0 813298 9483025 9395097 2026-09-28T06:07:44Z Tirolischleioans 254019 /* Adapto por televido, teatro kaj kino */ 9483025 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} [[Dosiero:Walter_Trier_Erstens_Emil_persönlich_1931.jpg|eta|"Primare: Emil en sia propra honoro kaj rajto" (la unua bildo en la verko, ilustrita fare de Walter Trier)]] '''''Emil kaj la detektivoj''''' ({{lang-de|Emil und die Detektive}}) estas [[Porinfana literaturo|infanverko]] de [[Erich Kästner]] verkita en 1929, kaj ilustrita de la [[ilustristo]] [[Walter Trier]]. Tiu ĉi [[romano]] estas konsiderata unu el la ĉefverkoj kaj de la aŭtoro, kaj ĝenerale de porinfana literaturo. Kiel porinfana romano ĝi estis, kaj post jarcento ankoraŭ estas, nekutima kompare kun aliaj infanverkoj, kaj precipe siatempaj, eble ĉefe ĉar ĝia intrigo inkluzivas dubindajn [[rolulo]]jn kiuj agas en malamikeca medio de grandurbo, male al imaga kaj senzorga mondo, kiu estas konsiderata pli taŭga "kadro" por legi pri la mondo kaj kompreni ĝin por pli junaj infanoj. Krome, la verko ankaŭ ne prezentas eksplicitan [[moralo]]n, sed prefere lasas la agojn de la roluloj paroli por si mem. Ek de sia publikigo kaj dum multaj jaroj poste la roamano fariĝis [[furorlibro]] kaj ĝuis sukcesegon. Laŭ iuj ĝi fariĝis kultura simbolo de siaj epoko kaj loko, nome la [[Vajmara Respubliko]]. Post la okazaĵoj de [[Bruligo de libroj en Nazia Germanio|amasa bruligo de libroj]] en [[1933]], tiu ĉi verko estis la nura el la verkoj de Kästner kiu ne estis kondamnita por esti bruligita fare de la [[nazioj]] kaj ne estis metita en la liston de "malpermesitaj verkoj". Tamen en [[1936]], ankaŭ ĝi estis metita en "nigran liston" de verkoj, kies legado, vendado aŭ instruado estis malpermesitaj {{Refn|Surbaze de tiu ĉi informo: Karsten Brandt: Die Dissoziation eines Schriftstellers in den Jahren 1934–1936: Ödön von Horváth und H.W. Becker}}. [[Edith Jacobsohn]], la vidvino de [[Siegfried Jacobsohn]] (kaj la eldonisto de ''[[Die Weltbühne]]'' post lia morto) instigis Kästner, kiu estis ĵurnalisto kaj publikigis verkon de poezio antaŭe, eldoni la verkon. La verko estas [[Duonaŭtobiografio|duonaŭtobiografia]], kaj do kelkaj el la detaloj en la intrigo estas desegnitaj el la realo. La meza nomo de Kästner estas "Emil" kaj li ankaŭ estis filo de patrino malriĉa laboristino. Kiel infano, li helpis sian patrinon, kiu laboris kiel barbirino, trovi trompanton kiu trompis ŝin. La rakonto de la okazaĵo en la banko kaj la rabo estas verŝajne bazitaj sur la intrigoj de la Sass-fratoj, paro de berlinaj bankrabistoj kiuj agitis Berlinon en la [[1920-aj jaroj]]. Dum la paso de la jaroj la verko estis tradukita en dekojn da lingvoj kaj daŭriga verkaĵo estis verkita al la verko nomita ''[[Emil kaj la tri ĝemeloj]]'' kiu laŭ sia intriga tempo okazas du jarojn post la intrigo de tiu ĉi verko. == Intrigo == Emil Tischbein estas malriĉa knabo kies patro mortis, kaj kiu vivas kun sia patrino, [[barbiro|barbirino]]. Lia patrino sendas lin al [[Berlino]] al la onklino kaj avino de Emil dum [[ferio]], kaj donas al li 140 [[Germana marko|markojn]] por sia avino, sed dum lia trajnveturado li estas prirabita fare de trajnoŝtelisto portanta nigran [[bulĉapelo]]n dum li dormas. Bonŝance, li renkontas grupon de infanoj kiuj helpas al li kapti la ŝteliston, kaj inter ili estas Gustavo kaj la profesoro. La bando postkuras la ŝteliston kun la nigra ĉapelo en [[Taksio|taksioj]], ĉe la Europa Hotelo kie Gustavo alivestas sin kiel liftoknabo por sekvi la ŝteliston kaj ĉe la banko, kie la ŝtelisto estas kaptita. En la banko, Emil kaj liaj amikoj sukcesas aresti la ŝteliston, kaj kun la helpo de la identigmarko de la [[Monbileto|monbiletoj]] (malgranda truo en la angulo de ĉiu bileto, kreita kiam Emil uzis [[pinglo]]n por alkroĉi la biletojn al sia [[mantelo]] dum la vojaĝo) li ricevas la monon reen, kaptas Max Grundeis (la ŝteliston), aperas en [[gazeto]] kaj ricevas premion de mil markoj. == Adapto por televido, teatro kaj kino == La rakonto estis filmigita kaj dramigita plurajn fojojn. Unua versio estis produktita en 1931, laŭ scenaro verkita fare de [[Billy Wilder]], kaj estis komerca sukceso. La sama scenaro estis reproduktita en Britio en 1935 kaj en 1954 en Germanio. Alia versio estis produktita en [[Usono]] en 1964 fare de [[Walt Disney Company|Walt Disney Studios]] kaj alia versio en 2001 en Germanio. Ankaŭ, 3-parta [[televidserio]] estis produktita en Britio en 1952. En multaj landoj kaj lingvoj, la intrigo estis adaptita por enscenigi kiel teatraĵo. La produktadoj faris ŝanĝojn al la intrigo: en kelkaj el ili la roluloj iĝis usonanoj; en la germana versio de 2001, la rakonto estis adaptita al la tiama nuntempo: en la originala verko, kiu okazas en Berlino en 1929, nur kelkaj el la infanoj havis [[Telefono|telefonon]] hejme, kaj unu el ili laboras en [[telefoncentralo]] dum la tuta intrigo, kaj ege frustriĝas ke li maltrafis la tutan ekscitigan okazaĵon. En la moderna filmo ĉiuj infanoj havas [[poŝtelefono]]n, kaj ili uzas ĝin vaste. Ankaŭ en la verko estas dirite ke lia patro mortis kaj ke li iras al sia onklino kaj avino, dum en la filmo li iras al familio pri kiu li ne konas ion ajn, kaj tio helpas al membro de la bando maskiĝi kiel li kaj helpi Emil kapti la ŝteliston. Krome, en la filmo lia patro estis vundita kaj lia patrino enmigris al [[Usono]]. Sekvante sian vundon, la patro de Emil perdas sian laboron ĉar lia ŝoforlicenco estas revokita. Emil provas falsi lian licencon kaj kiel rezulto li ekhavas eĉ pli da problemoj. En 2026 estis farita en Germanujo nova filmigo [[Emil und die Detektive (filmo 2026)|Emil und die Detektive (2026)]]. == Emil kaj Emil == En la [[1960-aj jaroj]], alia Emilo estis aperonta en Germanio: [[Emilo de Smolando]] de [[Astrid Lindgren]]. Por eviti konfuzon pri du samnomaj infanlibraj herooj, oni decidis alinomi la svedan knabon en la germana traduko, do li eknomiĝis ''Michel aus Lönneberga'' en Germanio. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.zlb.de/projekte/kaestner/start.htm ''{{Lang|de|Emil und die Detektive}}''] projekto ĉe la Zentral- und Landesbibliothek Berlino (Centra kaj Ŝtata Biblioteko) {{de}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1929]] [[Kategorio:Porinfanaj libroj]] [[Kategorio:Erich Kästner]] [[Kategorio:Fikciaj infanoj]] [[Kategorio:Fikciaj germanoj]] [[Kategorio:Fikciaj detektivoj]] [[Kategorio:Berlino en romanoj]] h0dzvgw784g1llnpjany1v5wvtkfk4l 0 820487 9482897 9303437 2026-09-27T19:43:21Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482897 wikitext text/x-wiki {{vidu ankaŭ|Dubutila tritiokarbonato}} {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: yellow; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font face="Arial" color="blue"><span style="font-size:200%;">Izobutila karbonotrioato</span></span> |- ||[[Kemia formulo]]||<center><span style="font-size:300%;"> <span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font face="Trebuchet MS" color="blue">'''C₉H₁₈S₃'''</font></span></span></center> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Isobutyl trithiocarbonate 2D.png|300px|Izobutila tritiokarbonato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<center>'''Plata kemia strukturo de la <br>Izobutila karbonotrioato'''</center> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Isobutyl trithiocarbonate 3D.png|300px|Izobutila tritiokarbonato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<center>'''Tridimensia kemia strukturo de la Izobutila karbonotrioato'''</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Tritiokarbonato de izobutilo * Metilpropila tritiokarbonato |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=26329-70-4 26329-70-4]<br> |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.62911378.html 62911378] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/348936585 348936585] {{404|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||blanka aŭ flava solidaĵo |- |[[Molmaso]]||222,43992g mol⁻¹ |- |[[Denseco]]||1,098 g/cm⁻³ |- |[[Bolpunkto]]||328,3°C |- |[[Refrakta indico]]||{{refraktindico|T=20|λ=761|k=4.0|1.5480}} |- |[[Ekflama temperaturo]]||152,3°C |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:<1 x 10^-3 g/L |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||>2000 mg/kg (buŝe) |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']] |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|02|07}} |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Damaĝa substanco |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|317|318}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|264+265|272|280|302+352|305+354+338|317|321|333+313|362+364|501}} |-style="background: yellow;color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br>(25 °C kaj 100 kPa)</small></center> |} <big>'''Izobutila tritiokarbonato'''</big> aŭ <big>'''izobutila karbonotrioato'''</big> estas organika kombinaĵo rezultanta el interagado de la [[izobutanolo]] kaj [[tiokarbonata acido|tritiokarbonata acido]]. Ĝi estas blanka aŭ flava solidaĵo, nesolvebla en akvo. Izobutila tritiokarbonato posedas 9 karbonatomojn, 18 hidrogenatomojn, kaj 3 sulfuratomojn. Izobutila tritiokarbonato uzatas en kemiaj sintezoj kaj en la preparado de tritiokarbonataĵoj kaj izobutilaj derivaĵoj. == Sintezoj == === Sintezo 1 === * Preparado per agado de '''tiofosgeno''' kaj '''izobutila merkaptano''': {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 align=center | [[Dosiero:Thiophosgene-3D-vdW.png|90px|tiofosgeno]]+[[Dosiero:Flower pattern numbers 2.png|numero 2|50px]][[Dosiero:Thioisobutanol 3D-balls.png|120px|tioizobutanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isobutyl trithiocarbonate 3D.png|240px|izobutila tritiokarbonato]]+[[Dosiero:Flower pattern numbers 2.png|numero 2|50px]][[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|70px|klorida acido]] |} === Sintezo 2 === * Preparado per traktado de ''tiokarbonata anhidrido'' kaj '''izobutila merkaptano''': {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 align=center | [[Dosiero:Carbon-disulfide-3D-vdW.png|120px|karbona dusulfido]]+[[Dosiero:Flower pattern numbers 2.png|numero 2|50px]][[Dosiero:Thioisobutanol 3D-balls.png|120px|tioizobutanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isobutyl trithiocarbonate 3D.png|240px|izobutila tritiokarbonato]]+[[Dosiero:Hydrogen sulfide 3D.png|sulfida acido|120px]] |} === Sintezo 3 === * Preparado per reakcio de [[tiokarbonata acido]] kaj ''izobutila klorido'': {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 align=center | [[Dosiero:Thiocarbonic acid 3D.png|150px|tritiokarbonata acido]]+[[Dosiero:Flower pattern numbers 2.png|numero 2|50px]][[Dosiero:Isobutyl chloride3D.png|90px|kloroizobutano]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isobutyl trithiocarbonate 3D.png|240px|izobutila tritiokarbonato]]+[[Dosiero:Flower pattern numbers 2.png|numero 2|50px]][[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|70px|klorida acido]] |} === Sintezo 4 === * Preparado per interagado de [[natria tiokarbonato]] kaj ''izobutila klorido'': {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 align=center | [[Dosiero:Natria trithiocarbonate 3D.png|120px|natria tritiokarbonato]]+[[Dosiero:Flower pattern numbers 2.png|numero 2|50px]][[Dosiero:Isobutyl chloride3D.png|90px|kloroizobutano]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Isobutyl trithiocarbonate 3D.png|240px|izobutila tritiokarbonato]]+[[Dosiero:Flower pattern numbers 2.png|numero 2|50px]][[Dosiero:Formula chimica del cloruro di sodio.png|90px|natria klorido]] |} ===Sintezo 5=== * Preparado de la '''duizobutila tritiokarbonato''' per traktado de '''dutiokloroformiata acido''', '''tioetanolo''' kaj [[kloroetano]]: {| style = "margin:0.3em auto 0.3em auto; border:5px solid #000000;" | [[Dosiero:Dithiochloroformic acid 3D.png|dutiokloroformiata acido|120px]] +[[Dosiero:Isobutyl chloride3D.png|120px|kloroizobutano]]+[[Dosiero:Thioisobutanol 3D-balls.png|120px|tioetanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Isobutyl trithiocarbonate 3D.png|240px|izobutila tritiokarbonato]] +[[Dosiero:Flower pattern numbers 2.png|numero 2|50px]][[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|klorida acido|90px]] |- |} ==Vidu ankaŭ== * [[Tiokarbonato#Kelkaj Tiokarbonatoj|Tiokarbonatoj]] [[Kategorio:Izobutilaj kombinaĵoj|Tiokarbonatoj]] [[Kategorio:Tiokarbonatoj]] jg82zs57lzbma47en1v16vv4ufcx88c 0 820858 9482914 8896813 2026-09-27T21:11:30Z ~2026-50835-38 263657 9482914 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''MTV3''' estas finna komerca televida kanalo. Ĝia antaŭuloj estis ''Mainostelevisio'', kies programoj estis sendita en la kanaloj de [[Yleisradio]] ekde 1957 kaj la kanalo ''Kolmostelevisio'', en 1986–1992 aginta kanalo, kiu ankaŭ sendis programojn de Yleisradio. ''Mainostelevisio'' kaj ''Kolmostelevisio''estis unuigita, kaj tial kanalo MTV3 fariĝis kaj la kanalo ''Kolmostelevisio'' estis nuligita la 1-an de januaro 1993. La kanalo estas vere populara. La escepte popularaj programoj estis ekzemple Tenavatähti, Karpolla on asiaa, Salatut elämät kaj Kymmenen uutiset. Antaŭe la kanalo sendis ankaŭ ''Haluatko miljonääriksi?'', finna versio de ''Who wants to be a millionaire?'' Laŭ esploro en 2000-aj jaroj la kanalo estis la plej populara kanalo en la lando. La plej konata ĝia redaktoro estas verŝajne Hannu Karpo. {{ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Televidkanaloj en Finnlando]] b82sj5djg5hiwzo3fuz1v4r9miyz2fa 9482915 9482914 2026-09-27T21:14:20Z ~2026-50835-38 263657 9482915 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''MTV3''' estas finna komerca televida kanalo. Ĝia antaŭuloj estis ''Mainostelevisio'', kies programoj estis sendita en la kanaloj de [[Yleisradio]] ekde 1957 kaj la kanalo ''Kolmostelevisio'', en 1986–1992 aginta kanalo, kiu ankaŭ sendis programojn de Yleisradio. ''Mainostelevisio'' kaj ''Kolmostelevisio'' estis unuigita, kaj tial kanalo MTV3 fariĝis kaj la kanalo ''Kolmostelevisio'' estis nuligita la 1-an de januaro 1993. La kanalo estas vere populara. La escepte popularaj programoj estis ekzemple Tenavatähti, Karpolla on asiaa, Salatut elämät kaj Kymmenen uutiset. Antaŭe la kanalo sendis ankaŭ ''Haluatko miljonääriksi?'', finna versio de ''Who wants to be a millionaire?'' Laŭ esploro en 2000-aj jaroj la kanalo estis la plej populara kanalo en la lando. La plej konata ĝia redaktoro estas verŝajne [[Hannu Karpo]]. {{ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Televidkanaloj en Finnlando]] i329r4hcj4ic123zkf80gh7nyjoo1te 9482916 9482915 2026-09-27T21:15:58Z ~2026-50835-38 263657 9482916 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''MTV3''' estas finna komerca televida kanalo. Ĝiaj antaŭuloj estis ''Mainostelevisio'', kies programoj estis sendita en la kanaloj de [[Yleisradio]] ekde 1957 kaj la kanalo ''Kolmostelevisio'', en 1986–1992 aginta kanalo, kiu ankaŭ sendis programojn de ''Mainostelevisio''. ''Mainostelevisio'' kaj ''Kolmostelevisio'' estis unuigita, kaj tial kanalo MTV3 fariĝis kaj la kanalo ''Kolmostelevisio'' estis nuligita la 1-an de januaro 1993. La kanalo estas vere populara. La escepte popularaj programoj estis ekzemple Tenavatähti, Karpolla on asiaa, Salatut elämät kaj Kymmenen uutiset. Antaŭe la kanalo sendis ankaŭ ''Haluatko miljonääriksi?'', finna versio de ''Who wants to be a millionaire?'' Laŭ esploro en 2000-aj jaroj la kanalo estis la plej populara kanalo en la lando. La plej konata ĝia redaktoro estas verŝajne [[Hannu Karpo]]. {{ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Televidkanaloj en Finnlando]] g6b8o2i6mfjkapdvosepsvjpxanr40s 9482917 9482916 2026-09-27T21:31:53Z ~2026-50835-38 263657 9482917 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} MTV3 estas finna komerca televida kanalo. Ĝia antaŭo estis ''Kolmostelevisio'', kiu agis en 1986–1993- Ekde 1957 ekzistis ''Mainostelevisio'', kiu sendis programojn en kanaloj de [[Yle]] kaj en ''Kolmostelevisio''. La moderna MTV3 iĝis la 1-an de januaro 1993, kiam nomo de ''Kolmostelevisio'' iĝis MTV3, ''Mainostelevisio'' estis nuligita kaj ĝiaj programoj, kiu estis sendita en kanaloj de Yle, movis al MTV3. La kanalo estas vere populara. La escepte popularaj programoj estis ekzemple Tenavatähti, Karpolla on asiaa, Salatut elämät kaj Kymmenen uutiset. Antaŭe la kanalo sendis ankaŭ ''Haluatko miljonääriksi?'', finna versio de ''Who wants to be a millionaire?'' Laŭ esploro en 2000-aj jaroj la kanalo estis la plej populara kanalo en la lando. La plej konata ĝia redaktoro estas verŝajne [[Hannu Karpo]]. {{ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Televidkanaloj en Finnlando]] nl1guw23z0azrttvccxbiq4p901zplj 9482918 9482917 2026-09-27T21:35:47Z ~2026-50835-38 263657 [[Uzanto:ThomasPusch]], legu. 9482918 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''MTV3''' estas finna komerca televida kanalo. Ĝia antaŭo estis ''Kolmostelevisio'', kiu agis en 1986–1993- Ekde 1957 ekzistis ''Mainostelevisio'', kiu sendis programojn en kanaloj de [[Yle]] kaj en ''Kolmostelevisio''. La nuna MTV3 iĝis la 1-an de januaro 1993, kiam nomo de ''Kolmostelevisio'' ŝanĝiĝis al MTV3, ''Mainostelevisio'' estis nuligita kaj ĝiaj programoj, kiu estis sendita en kanaloj de Yle, transiris al MTV3. La kanalo estas vere populara. La escepte popularaj programoj estis ekzemple Tenavatähti, Karpolla on asiaa, Salatut elämät kaj Kymmenen uutiset. Antaŭe la kanalo sendis ankaŭ ''Haluatko miljonääriksi?'', finna versio de ''Who wants to be a millionaire?'' Laŭ esploro en 2000-aj jaroj la kanalo estis la plej populara kanalo en la lando. La plej konata ĝia redaktoro estas verŝajne [[Hannu Karpo]]. {{ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Televidkanaloj en Finnlando]] f5oyixrz0t4tz8gmzk5d4c1g1f08f15 0 822841 9483074 9447382 2026-09-28T09:44:38Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9483074 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Jürgen MAYER''' ([[Stuttgart]], 30-a de oktobro [[1965]]) estas germana [[arkitekto]]. == Kariero == [[Dosiero:Espacio Parasol Sevilla.jpg|maldekstra|eta|250px|[[Metropol Parasol]], konata kiel ''La Fungoj'', de Jürgen Mayer, en [[Sevilo]].]] [[Dosiero:AdA101.jpg|eta|260px|''An der Alster 1'', oficejaro de [[Hamburgo]].]] Li studis [[arkitekturo]]n en la [[Universitato de Stutgarto]] kie li diplomiĝis en 1986. Li ampleksigis sian lernadon en la [[Universitato Princeton]], en kiu li profesoris de 1994 ĝis 2004. Lian verkon karakterizas la uzado de [[teknologio]] por krei novajn formojn. Li imagas strangajn kaj sugestivajn arkitekturaĵojn kiuj foje similas al strukturoj de vivaj estaĵoj kaj rememorigas iagrade kreitaĵojn de prestiĝaj arkitektoj kiel Toyō Itō kaj Herzog & de Meuron kiu estis la desegnisto de la [[Nacia stadiono de Pekino]] de la [[Somera Olimpiko 2008]]. Krom arkitekturajn projektojn, li desegnis ankaŭ internaĵojn kaj [[meblo]]jn. Jürgen Mayer instruis en la Universitato de Artoj (Berlino), la ''Architectural Association'' (Londono), la [[Universitato Kolumbio]] (Novjorko) kaj la [[Universitato de Toronto]]. Liaj desegnoj estis ekspoziciitaj en nombraj landoj kaj formas parton de la kolekto de la [[Muzeo de Moderna Arto de Novjorko]].<ref>''España, nuevas culturas urbanas'', Berlino, 2010, informa flugfolio. Konsultita la 14an de aprilo 2011.</ref><ref> ''Diseño y arquitectura: Arquitectos: Jürgen Mayer''. Konsultita la 14an de aprilo 2011.</ref><ref>[https://www.german-architects.com/en/j-mayer-h-und-partner-architekten-mbb-berlin Porträt german architects.] Konsultita la 14an de aprilo 2011.</ref><ref>[https://www.moma.org/collection/ MOMA: The collection. Architecture and Design With Images.] Konsultita la 14an de aprilo 2011.</ref><ref>José Luis Pereyra: [https://web.archive.org/web/20101210231806/http://www.revistainfotigre.com.ar/2009/08/18/metropol-parasol-una-idea-para-sevilla-jurgen-mayer-arup/ Metropol Parasol, una idea para Sevilla, Jürgen https://web.archive.org/web/20101210231806/http://www.revistainfotigre.com.ar/2009/08/18/metropol-parasol-una-idea-para-sevilla-jurgen-mayer-arup/ Revuo infoTigre, 18an de aŭgusto 2009. Konsultita la 14an de aprilo 2011.</ref><ref> Diseño y arquitectura: [https://www.disenoyarquitectura.net/2011/04/mensa-karisruhe-de-jurgen-mayer.html Mensa Karisruhe de Jürgen Mayer.] Konsultita la 14an de aprilo 2011.</ref><ref> Wikiarquitectura: Casa Dupli. Konsultita la 14an de aprilo 2011.</ref><ref>[http://es.urbarama.com/project/ada-1 Urbarama: Atlas of architecture.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230519123400/http://es.urbarama.com/project/ada-1 |date=2023-05-19 }} Konsultita la 14an de aprilo 2011.</ref><ref> Ursicino Endaman Nsé: [https://www.experimenta.es/noticias/arquitectura/arquitectura-innovadora-para-un-aeropuerto-de-montana-2743/ Arquitectura innovadora para un aeropuerto de montaña.] Konsultita la 14an de aprilo 2011.</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.disenoyarquitectura.net/2010/09/arquitectos-jurgen-mayer.html Biografio kaj kelkaj projektoj] * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Jürgen Mayer|revizio=149208215}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Germanaj arkitektoj]] c3tx9q5dffz42av3qpnu3df7f6ue1p5 0 829959 9482967 8926826 2026-09-28T03:27:22Z CommonsDelinker 2357 Forigis la dosieron [[commons:File:Esuni.GIF|Esuni.GIF]] forigitan el la Komunejo de [[commons:User:Krd|Krd]]: No permission since 20 September 2026 9482967 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |bildopriskribo= |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |moto = |lando = Hispanio |situo = |establita = |speco = |gvidanto = |nombro de studentoj = |nombro de kunlaborantoj= |regiono-ISO = ES-VC |situo sur mapo=Valencio |zomo = 13 |retejo = }} [[Dosiero:Universitat_valència_vella.jpg|dekstra|eta|Historia klostro de konstruaĵo ''la Nau'']] [[Dosiero:Edifici_de_La_Nau_des_de_la_Plaça_del_Patriarca_València.JPG|eta|La Universitato de Valencia Historia Konstruaĵo]] La '''Universitato de Valencio''' (en [[Valencia lingvo|valencia]] '''Universitat de València''' [univeɾsiˈtad de vaˈlensia]; mallongigita '''UV'''), estas publika universitato fondita en la jaro [[1499]] en [[Valencio]] sub la nomo ''Estudi General'' (Ĝenerala Studo), kiu estas unu el la plej malnovaj universitatoj en la [[Valencia Komunumo]], kaj tial inter tiuj kun la plej longa tradicio en [[Hispanio]]. Ĝi estas organizita ĉirkaŭ tri kampusoj situantaj en Blasco Ibañez-strato, Tarongers-strato kaj Burjassot. Ekzistas ankaŭ la universitata lernejo de instruado, kaj aliaj centroj kiel ekzemple ĉe [[Ontinyent]] kaj Gandia. La universitato estas orientita al instruado kaj esplorado en preskaŭ ĉiuj scifakoj. La nuna rektoro estas profesoro María Vicenta Mestre Escrivá, elektita en marto 2018, iĝante la unua virino elektita rektoro de launiversitato. La universitata biblioteko, kun 1.392.793 volumoj, estas la kvara plej granda universitata biblioteko en Hispanio post la [[Komplutensa Universitato de Madrido]] kaj la bibliotekoj de la [[Universitato de Barcelono]] kaj la [[Universitato de Sevilo]] <ref name="lostmemoryunesco2">[http://www.unesco.org/webworld/mdm/administ/pdf/LOSTMEMO.PDF LOST MEMORY - LIBRARIES AND ARCHIVES DESTROYED IN THE TWENTIETH CENTURY]( {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120905000000/https://web.archive.org/web/20120905105742/http://www.unesco.org/webworld/mdm/administ/pdf/LOSTMEMO.PDF |date=2012-09-05 }})</ref>. == Fakultatoj == La universitato ofertas la eblecon de edukado ene de dek sep fakultatoj. === Kampuso Burjasot-Paterna === * Supera Teknika Lernejo de Inĝenierio * fakultato de Biologiaj Sciencoj * fakultato de Matematikaj Sciencoj * fakultato de Apoteko * fakultato de Fiziko * fakultato de Kemio ; Avenuo Blasco Ibáñez Kampuso * fakultato de Fizioterapio * fakultato de Flego kaj Podologio * fakultato de Sportaj Sciencoj kaj Fizika Eduko * fakultato de Filologio, Tradukado kaj Komunikado * fakultato de Filozofio kaj Edukado * fakultato de Geografio kaj Historio * fakultato de Medicino kaj Dentokuracado * fakultato de Psikologio ; Kampuso Tarongers * fakultato de Sociaj Sciencoj * fakultato pri ekonomio * jurstudo * fakultato de Instruista Trejnado (Magistero) ; Kampuso de Ontenyent * fakultato pri ekonomio * fakultato de Instruista Trejnado (Magistero) == Honordoktoroj == La unua persono aljuĝita honordoktoreco estis fizikisto José María Otero de Navascues en 1967. La unuaj virinoj investitaj estis serba homarajtaj aktivulo [[Nataša Kandić]] kaj usona biologo [[Lynn Margulis]] en 2001. Ĝis 2018, honordoktoroj estis aljuĝitaj al 91 viroj kaj 9 virinoj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} (angla) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Lernejoj fonditaj en la 15-a jarcento]] [[Kategorio:Koordinatoj sur Vikidatumoj]] [[Kategorio:Valencio]] [[Kategorio:Universitatoj en Hispanio]] 4rq0p3dak0ga4uiaobj7rfrkbw85bus 1 842583 9482842 8442904 2026-09-27T14:53:50Z Sj1mor 12103 /* larĝtrajte */ nova sekcio 9482842 wikitext text/x-wiki La interna ligilo [[latina]] en ekzemple la vorto "[[latina]]j gentoj" de la artikolo [[Alba Longa]] estas problema. En multaj lingvoj, ankaŭ en la latina, la vorto "latina" ankaŭ estas adjektivo por ĉio rilata al la regiono [[Latio]] (en Esperanto tio estus adjektivo "latia" sen n), sed en nuntempa lingvouzo de Esperanto la adjektivo [[latina]] nur rilatas al la [[latina lingvo]], metafore eble ankaŭ al "latinaj ritoj" de la romkatolika eklezio, kiu ja forte ligiĝas al la latina lingvo, kaj tio ne estas la sama ol la antikvaj gentoj de "latinoj" (kies nomon, dua signifo de latin', ja ankaŭ konfirmas PIV). Do la vorto ""latinaj gentoj" en si mem ne malĝustas, sed la interna ligilo "[[latina]]j gentoj" estas. Sed en Vikipedio jam ekzistas artikolo pri la antikva etno [[Latianoj]] ([[latine]] ''latini''). Do ne necesas komenci de nulo. Mi simple alvokas eviti la adjektivon "latina", kaj ĉiukaze la internan ligilon [[latina]] (!), '''en etna antikva senco''', kaj uzi la adjektivon [[Latianoj|latiana]] pli konkrete kaj nemiskompreneble. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:36, 9 nov. 2023 (UTC) == larĝtrajte == ? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 14:53, 27 sep. 2026 (UTC) 04ukowmpnr3puru3yeop99urjygfvdo 9482843 9482842 2026-09-27T14:54:12Z Sj1mor 12103 /* larĝtrajte */ 9482843 wikitext text/x-wiki La interna ligilo [[latina]] en ekzemple la vorto "[[latina]]j gentoj" de la artikolo [[Alba Longa]] estas problema. En multaj lingvoj, ankaŭ en la latina, la vorto "latina" ankaŭ estas adjektivo por ĉio rilata al la regiono [[Latio]] (en Esperanto tio estus adjektivo "latia" sen n), sed en nuntempa lingvouzo de Esperanto la adjektivo [[latina]] nur rilatas al la [[latina lingvo]], metafore eble ankaŭ al "latinaj ritoj" de la romkatolika eklezio, kiu ja forte ligiĝas al la latina lingvo, kaj tio ne estas la sama ol la antikvaj gentoj de "latinoj" (kies nomon, dua signifo de latin', ja ankaŭ konfirmas PIV). Do la vorto ""latinaj gentoj" en si mem ne malĝustas, sed la interna ligilo "[[latina]]j gentoj" estas. Sed en Vikipedio jam ekzistas artikolo pri la antikva etno [[Latianoj]] ([[latine]] ''latini''). Do ne necesas komenci de nulo. Mi simple alvokas eviti la adjektivon "latina", kaj ĉiukaze la internan ligilon [[latina]] (!), '''en etna antikva senco''', kaj uzi la adjektivon [[Latianoj|latiana]] pli konkrete kaj nemiskompreneble. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:36, 9 nov. 2023 (UTC) == larĝtrajte == " La urbo situis proksimume 20 km sudoriente de la Romo sur bordo de Albana Lago, larĝtrajte en loko de la moderna urbo Castel Gandolfo." ? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 14:53, 27 sep. 2026 (UTC) qz3fhfrgowyxut1ar93a8stu5o7vond 0 846916 9483041 9466561 2026-09-28T08:02:58Z Sj1mor 12103 9483041 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |bildo_priskribo = |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}}<!--ĉikaze koordinatoj de la ĉefa sidejo--> |longitudo ={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=RU-MOW |situo sur mapo= |zomo=13 }} '''Pionira Organizaĵo Vladimir Iljiĉ Lenin''' ({{lang-ru|'''Всесою́зная пионе́рская organizáция и́мени В.И.Ле́нина'''|t=Vsesojuznaja pionerskaja organizatsija imeni VL Lenina}}, ankaŭ konata kiel '''Unio de Pioniroj de Sovetunio''') estis amasorganizaĵo por infanoj kaj junularoj en [[Sovetunio]]. La organizaĵo estis malĉefa al la [[Komsomolo]] ("Junulara Komunista Unio") kaj inkludis infanojn de dek ĝis dek kvin jaroj. Ĝi estis establita en 1922 kaj ĉesis en 1990. La celo estis, interalie, instrui la infanojn pri [[Marksismo-leninismo|marksisma-leninismo]]. == Celo == La ĉefa celo de la organizaĵo estis trejni junajn batalantojn, pionirojn, por la [[Komunista Partio de Sovetunio]]. La slogano estis "Pioniroj; prepariĝu por batali por la Komunista Partio de Sovetunio ", kaj la respondo de la pioniroj estis; "Ni ĉiam estas pretaj" <ref>Sebastian Waack: ''Lenins Kinder: Zur Genealogie der Pfadfinder und Pioniere in Russland 1908–1924''. wvb, Berlin 2008. {{ISBN|978-3-86573-356-6}}</ref>. La ĉefcelo de la organizaĵo estis kreskigi laboremajn, produktivajn junajn leninistojn kiuj evoluus kaj konservus socialisman vivon, protektus la sovetian [[patrujo]]<nowiki/>n, kaj estus engaĝitaj al proleta, socialisma internaciismo kaj komunista ideologio <ref>Lewis Stegelbaum and Andrei Sokolov, ''Stalinism As A Way Of Life'', p. 374 {{ISBN|0-300-08480-3}}</ref>. Pioniroj estis trejnitaj surbaze de labordisciplino, diversaj distraj kaj edukaj ludoj, amo por unu la alian kaj la mondo, kaj socialigprincipoj. La Organizaĵo de Pioniroj poste alvokis ĉiujn landojn de la mondo starigi la Mondan Organizaĵon pri Skoltaj Fratoj. La establado de la pionira organizaĵo ekestis de certaj bezonoj. Ĝi estis celita por la sana evoluo de infanoj, ilia edukado kun komunista filozofio, la evoluo de iliaj praktikaj kapabloj kaj ilia kontribuo al la konstruado de la lando. Kun tiuj celoj, raporto titolita Komsomol kaj Infanoj estis ellaborita fare de la edzino de Lenin [[Nadeĵda Krupskaja]], skoltaj metodoj estis determinitaj kaj decido estis farita por establi la Komunistan Infanskoltan Organizaĵon. La vestaĵoj de la skoltoj, kiuj estis nomitaj Pioniroj, estis determinitaj kiel ruĝa koltuko sur blanka ĉemizo kaj laŭvola Pilotka ĉapelo. Kun la establado de la Unio, tri generacioj aperis: Pioniroj, Komsomoloj kaj Komunistoj, kiuj formus la bazon de la Komunista Partio. La slogano de la skoltoj estis determinita kiel "Pretiĝu batali por la liberigo de la laboristoj kaj kamparanoj de la mondo" <ref>{{cite book|last=Spring|first=Joel|title=Pedagogies of Globalization: The Rise of the Educational Security State|year=2012|publisher=Routledge|isbn=978-1136502552}}</ref>. == Historio == [[Dosiero:RIAN_archive_793152_U.S._girl_Samantha_Smith_in_Artek.jpg|dekstra|eta|250x250ra|[[Samantha Smith]] kun Junaj Pioniroj, 1983]] [[Dosiero:1972_CPA_4123.jpg|eta|Poŝtmarko eldonita por la 50-a Datreveno de la Pioniroj, 1972]] [[Dosiero:Pioneers_100th_anniversary_2022_stamp_(Russia).jpg|eta|poŝtmarko eldonita je la 100a datreveno de la Juna Pionira organizo, 2023.]] Kun la komenco de [[Dua Mondmilito]], pioniroj provis helpi [[Partizano|partizanojn]] kaj subterajn plenkreskulojn en la batalo kontraŭ la malamiko. Ĝi havis grandajn avantaĝojn en aferoj kiel municiosendaĵo kaj komunikado. Al pioniroj estis premiitaj miloj da medaloj por sia heroeco en batalo. Lena Golikov, Zina Portnov, Marat Kazey kaj Valya Kotik, kiuj perdis siajn vivojn en la milito, poste estis premiitaj la Sovetunia Heroismo-Premio. Listo de pioniraj herooj ankaŭ estis preparita por la perditaj pioniroj. Post la milito, pioniroj partoprenis en kolektado de rubpapero kaj rubmetalo en kamparaj lokoj kaj verdigado de naturo. Post 1955, la nomoj de la plej bonaj pioniroj komencis esti registritaj en dediĉita festa libro. En 1958, la trejnado de pioniroj estis determinita kiel tri stadioj. En la unuaj sep jaroj, plenkreskuloj ricevus help-orientitan edukadon. En la pli posta periodo, klopodoj estus faritaj por evoluigi la pionirojn laŭ ambaŭ akirado de praktikaj laborkapabloj kaj komprenado de la graveco de komuna laboro. Post 1962, estis decidite havi la profilon de Lenin sur la oficiala emblemo. En la sama jaro, al la Pionira Organizaĵo estis premiita la [[Ordeno de Lenin]] por siaj atingoj en la kampo de socialisma eduko. En 1970, ekzistis 23 milionoj da pioniroj aligitaj kun 118 mil Pioniroj en la Pionira Organizaĵo. En 1990 kaj kiel rezulto de la profundaj ŝanĝoj suferitaj de Sovetunio, la organizo ĉesis ekzisti. == Organizo == [[Dosiero:Музей_истории_и_развития_Донецкой_Железной_дороги._Пионерская_форма.jpg|eta|Pionira [[uniformo]] kun [[bandoliero]], [[:en:Side_cap|boatĉapo]] kaj [[koltuko]] ruĝa sur ekrano ĉe la fervojmuzeo en [[Donecko]], [[Ukrainio]]]] Ĝi estis strukturo simila al la [[skoltismo]] en la [[Okcidenta civilizo|Okcidento]]. Ekzistis 75 000 membroj meze de 1923, 161 000 komence de 1924, 2 milionoj en 1926, 13,9 milionoj en 1940 kaj 25 milionoj en 1974 [mankas fonto]. Ekde 1923, la Pionira Organizaĵo, aldone al la Komsomolo, antaŭenigis [[Legopovo|legopovon]]. Ĝis 1942, la baza grupo de la organizaĵo estis la ''pionira taĉmento'' kiu estis formita kun infanoj kiuj apartenis al la sama lernejo. Ekde tiu jaro, la ''taĉmento'' konsistis el infanoj de la sama grado de malsamaj lernejoj. Estis kategoriigo laŭ aĝo: 10-jaraj infanoj estis nomataj pioniroj de la unua grado, 11 ĝis 12 jaroj estis pioniroj de la dua grado, kaj 13 ĝis 15 estis pioniroj de la tria grado. De tiu aĝo ili povis aliĝi al la [[Komsomolo]]. Nacia gvidado akordiĝis kun la Centra Soveto de la organizaĵo, kiu konservis konstantan kunordigon kun la Komsomola gvidado. Same, kaj kiel ĉi-lasta, ĝi havis gazeton, la Pionérskaya Pravda. La organizaĵo havis Pioniraj Palacoj kiuj funkciis kiel civitandomoj por infanoj, kun manlibroj, sportoj kaj distraj agadoj. Same, la ''Pioniraj Tendaroj'' estis starigitaj kie agadoj kiuj estis aranĝitaj dum somero kaj ferioj. Ambaŭ specoj de centroj estis liberaj, kun la sovetia registaro kaj la sindikatoj prizorgante ilian prizorgadon. La plej fama el tiuj tendaroj estis tiu de [[Arteko]]. Ties oficiala organo estis ''Pionerskaija Pravda''. == Galerio == <gallery mode="nolines" widths="240"> Dosiero:Hammond_Slides_Central_Asia_Unlabeled_69.jpg|Junaj pioniroj, 1987, [[Rostovo ĉe Dono]], [[Rusa SFSR]] Dosiero:RIAN_archive_712594_17th_Young_Communist_League_Congress.jpg|Pioniroj salutanta partoprenantojn de Juna Komunista Ligo Kongreso, 1974 Dosiero:СССР,_1989,_Аше,_Пионерский_лагерь_Утро,_Pioneer_Camp,_Soviet_Union.jpg|Pionira Tendaro, 1989, Nigra Maro, Rusio, Sovetunio Dosiero:RIAN_archive_665535_Young_Pioneer_induction_ceremony_held_at_Moscow's_Red_Square.jpg|[[Komunista Partio de Rusia Federacio|Komunista Partio de la rusa Federacio]] Junaj Pioniroj ĉe la Ruĝa Kvadrato en Moskvo, 2010 Dosiero:Palace_of_pioneers_in_Tpgliatti,_Photo_2.JPG|ekzemplo de Pionira Palaco, ankaŭ konata kiel palacoj de infanoj kaj junulara kreivo en [[Toljatti]], Rusio. </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Pavel Morozov]], junpioniro mortigita 13-jara per sia avo kaj onklo kaj heroigita per la pionira organizaĵo == Eksteraj ligiloj == * (ruse) [https://web.archive.org/web/20050128015833/http://pages.marsu.ru/iac/resurs/istory/istpionerii.html kronologio] * (ruse) [http://www.just-so-site.com/archive/pioneer/pion_songs.htm Fotoj, simboloj, kantoj kaj personaj rakontoj de travivaĵoj] * [http://histclo.com/Youth/youth/org/pio/pioneer.htm Junaj Pioniroj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130901050831/http://histclo.com/youth/youth/org/pio/pioneer.htm |date=2013-09-01 }} – Ĉi tiu retejo havas informon pri la Pionira movado en Sovetio tiel kiel en aliaj Komunistaj landoj {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Organizaĵoj malfonditaj en 1991]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1922]] [[Kategorio:Junularaj movadoj]] ftg7lty4lceoifs55do1v7ik7iy8z1h 0 848533 9483165 9413074 2026-09-28T11:47:22Z Sj1mor 12103 9483165 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto|priskribo=}} Grafino '''Mathilde von FREYTAG-LORINGHOVEN''' (naskiĝinta la {{daton|30|10|1860}} en [[Kopenhago]], mortinta en decembro 1941 en [[Vajmaro]]) estis [[Germanio|germana]] pentristino, grafikistino, artkritikistino kaj ĵurnalistino [[File:Mathilde Freiin von Freytag-Loringhoven - Fischernetze am Baltischen Strand.jpg|thumb|maldekstre|''Fischernetze am Baltischen Strand'']] == Vivo== Estante filino de la diplomato Carl Gottlob von Freytag-Loringhoven <ref>Ernst Rudolf Huber: ''Deutsche Verfassungsgeschichte seit 1789.'' Vol. 5: ''Weltkrieg, Revolution und Reichserneuerung 1914–1919.'' W. Kohlhammer, Stuttgart 1957, ISBN 3-17-001055-7, p. 198.</ref> ŝi studis de 1879 je [[Grandduka saksia artlernejo]] ĉe [[Theodor Hagen]], [[Max Thedy]] kaj [[Leopold von Kalckreuth]]. Si estis la unusola disĉiplo de [[Karl Buchholz]] kiu restis fidela al la malfrua [[impresionismo]]. Kiel felietona redaktistino kaj ĉefino de la priarta komisiono de la urba konsilio ŝi troviĝis inter la plej akraj malamikoj de la movado de [[Bauhaus]] kaj de la avangardistoj vajmaraj. Neĉiutaga historio estis la laŭdire elstaraj talentoj de ŝia hundo [[Kurwenal (hundo)|Kurwenal]] (1929–1937) rilate al kapabloj komunikaj kaj kalkulaj; similon regis ŝia hundino Isolde. == Ekspozicioj (elekto) == * 2019/2020: [[Urbomuzeo de Vajmaro]]<ref>[https://stadtmuseum.weimar.de/index.php?id=311 priskribo de la eksponitaĵoj]</ref><ref>Christiane Weber: [https://www.thueringer-allgemeine.de/regionen/weimar/weimar-entdeckt-eine-bemerkenswerte-kuenstlerpersoenlichkeit-wieder-id227333339.html "Weimar entdeckt eine bedeutende Künstlerpersönlichkeit wieder."] - Ĉe: ''[[Thüringer Allgemeine]]'', 11.10.2019.</ref> == Literaturo == * Éva Forgács: ''The Bauhaus idea and Bauhaus politics.'' Central European University Press, New York 1995, p. 41-42 * Cornelia Schimpf: ''Versagen einer Zufluchtsstadt. Kulturpolitik in der Weimarer Republik am Beispiel des Staatlichen Bauhauses in Weimar von 1919 bis 1925'' (=Region - Nation – Europa, 52). LIT Verlag, Münster 2008. * Ulrich Völkel [eld.]: ''Kleines Lexikon Weimarer Persönlichkeiten.'' wtv, Weimar 2009. * Antje Neumann-Golle, Jens Riederer und Uta Junglas: ''Mathilde von Freytag-Loringhoven. 1860-1941. Malerin - Tierpsychologin - Kritikerin des Bauhauses'', Begleitbuch zur Sonderausstellung, Weimar Stadtmuseum, 12. Oktober 2019 bis 12. Januar 2020, Weimar 2019 (speciala ekspozicikatalogo) == Eksteraj ligiloj== {{Commonscat}} * [http://www.artnet.com/artists/mathilde-freiin-von-freytag-loringhoven/ Mathilde Freiin von Freytag-Loringhoven] ĉe Artnet * [https://rkd.nl/en/explore/artists/Freytag-Loringhoven%2C%20Mathilde%20von Mathilde von Freytag-Loringhoven] ''RKD – Instituto pri arta historio de Nederlando'' * [https://haab-digital.klassik-stiftung.de/viewer/sammlung_freytag-loringhoven/ privataj bibliotekoj de Mathilde kaj Maria von Freytag-Loringhoven] * [https://www.klassik-stiftung.de/forschung/sammlungen-bestaende/sammlung/freytag-loringhoven/ kolektoj de Mathilde kaj Maria von Freytag-Loringhoven] == Notoj== <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:FreytagLoringhoven, Mathilde Freiin von}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] [[Kategorio:Germanaj grafikistoj]] [[Kategorio:Germanaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Virinoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1860]] [[Kategorio:Mortintoj en 1941]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Weimar]] [[kategorio:Konservativistoj]] [[kategorio:Bauhaus]] 97hotcgf1rh1pxe226bn6tmfhb7cije 0 848617 9482928 8938282 2026-09-27T22:44:00Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482928 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[file:LafittesCarriage1May2004.jpg|thumb|la domo de Jean Laffite, Bourbon-strato je Nov-Orleano, kiun konstruis [[Jean-Louis Dolliole]]]] '''Jean LAFFITE''', ankaŭ ''Lafitte'', (naskiĝinta ĉ. [[1780]] en [[Franclando]], mortinta en [[1826]] en [[Usono]] aŭ [[Jukatanio]]) estis [[francio|franca]] [[filibustro]] kaj komercisto per sklavoj . == Vivo== Lia nobela familio fuĝis dum la [[franca Revolucio de 1789|Franca Revolucio]] al [[Hispaniolo]] kie ankaŭ estis ribeloj kaj internaj milito. Post la proklamo de la ŝtato [[Haitio]] en 1804 la fratoj Jean kaj Pierre elmigris al Usono. Jam kvar jaroj pli malfrue ili - kiuj estis judoj - taksiĝis [[bukaneroj|bukanero]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.wir-juden.com/piraten |titolo="Rühmlich oder nicht." - pri judaj piratoj en la historio |alirdato=2023-12-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20231128184120/https://www.wir-juden.com/piraten |arkivdato=2023-11-28 }}</ref> minacante sur la [[Kariba Maro]] amerikajn, britajn kaj hispanajn komercŝipojn. La ŝtelitaĵoj estis kaŝe transportitaj disde la insulo [[Grande-Terre]] al [[Nov-Orleano]]. La klopodoj de guberniestro [[William C. C. Claiborne]] haltigi tion ne sukcesis. Kiam tiu ĉi por la informo pri Laffite aŭ por kapto/murdo de Laffite publike ofertis 750 dolarojn la pirato mem duobligis la premion por Claiborne. La de Laffite planitan etendigon de la influzono ĉe la marbordo de [[Teksaso]] haltigis la atako de la [[britoj]] je la malsupra regiono de [[misisipo (rivero)|Misisipo]]. Laffite batalis en 1815 por generalo [[Andrew Jackson]] en la batalo de Nov-Orleano kaj perdis sekve sian kontraŭleĝan staton. Sed post kiam [[vaŝingtono|Vaŝingtone]] neniu pretis redoni la konfiskitajn aferojn al Laffite li revenis en 1816 al Nov-Orleano kaj ree fariĝis kontraŭleĝulo. Li eĉ intencis instali havenon por pirataj ŝipoj ĉe la marbordo teksasa. En 1817 li forpelis la fifaman piraton [[Louis Michel Aury]] disde [[Galveston]]-insulo kiu poste iĝis centro de kontrabando, piratumo kaj komercado per sklavoj. En 1818 [[George Graham]] petis la fratojn Laffite, laŭ komisio de prezidanto [[James Monroe]], helpi forpeli francojn kaj hispanojn el Teksaso. Sed ili rifuzis kaj Teksaso iĝis parto de [[Meksiko]]. Ĉirkaŭ 1820 forlasis la du fratoj la insulon, ĉar la intrigoj de Jean ŝokis la amikojn kaj la laboro de Pierre ne plu valoris por la hispana kaŝpolico. Post bruligo de Galveston ili ekloĝos sur Mujeres-insulo ([[Quintana Roo]]) kie Jean ĝismorte (1825) flegis surprize ataki boate veturantojn. Kvankam Pierre estis ne nur la pli maljuna kaj pli lerta rilate al negocoj estis lia frato Jean kiu estiĝis heroo de multaj legendoj kaj rakontoj. ==Filmoj, libroj kaj honoroj== *En la filmo ''The Buccaneer'' temigis oni en 1938 la menciitan batalon, denove en 1958 (kun [[Yul Brynner]] en la rolo de Laffite). Ĉe ''Last of the Buccaneers'' (1950) [[Paul Henreid]] rolumis por Laffite. Ankaŭ la filmfiguro [[Jack Sparrow]] de ĉe [[Pirates of the Caribbean]] ĉerpis el la vivo de Laffite. *La usona komiksa eldonejo Boom! ([[Los-Anĝeleso]]) publikigis serion nome ''Galveston'' de Johanna Stokes kun Jean Lafitte Jim Bowie kiel kamaradoj (intrigo el la 1817-a jaro). Faklibron pri Laffite verkis [[Stanley Clisby Arthur]].<ref>1952: Jean Laffite, Gentleman Rover. Nov-Orleano: Harmanson</ref> *En [[Luiziano]] apud Chalmette (bataloloko) ekzistas la aventurejo ''Jean Lafitte National Historical Park and Preserve''. == Eksteraj ligiloj== {{commonscat|Jean Lafitte}} * {{DNB-Portal|129283355}} *[https://web.archive.org/web/20231230191702/http://www.sonofthesouth.net/texas/jean-lafitte.htm "The History of Texas: Jean Lafitte."] - Ĉe: Son of the South, 25.5.2018 * [https://www.nps.gov/jela/index.htm pri Laffite ĉe ''National Historical Park and Preserve Louisiana''] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Laffite, Jean}} [[Kategorio:Usonanoj]] [[Kategorio:Korsaroj]] [[Kategorio:Soldatoj]] [[Kategorio:Komercistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 18-a jarcento]] [[Kategorio:Mortintoj en 1825]] [[kategorio:Francaj judoj]] [[Kategorio:Nov-Orleano]] awoe8kysnja4ybfv6gr8lrsi9eppl6s 0 853098 9483005 9055265 2026-09-28T06:05:43Z Sj1mor 12103 9483005 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzeo |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = BR-RJ | tersituo = Centra Rio-de-Ĵanejro/Brazilo Rio-de-Ĵanejro |tipo1 = reliefo |zomo=13 |estro= |vizitantoj= }} [[Dosiero:Rio,_museo_di_belle_arti,_galleria_04.JPG|eta|200x200ra|La kolekto de plastraj kopioj de antikvaj statuoj de la Nacia Muzeo de Belartoj.]] [[Dosiero:MNBA_Museu_Nacional_de_Belas_Artes_03.jpg|dekstra|eta|200x200ra|Ekspozicia ĉambro kun brazilaj pentraĵoj de la konstanta kolekto.]] La '''Nacia Muzeo de Belartoj''' ({{lang-pt|'''Museu Nacional de Belas Artes'''}}, akronime '''MNBA''') estas brazila muzeo en [[Rio-de-Ĵanejro]] <ref name="EICAV MNBA2">{{Cite web|title=National Museum of Fine Arts|publisher=Encyclopaedia Itaú Cultural – Visual Arts|url=http://www.itaucultural.org.br/aplicexternas/enciclopedia_ic/index.cfm?fuseaction=marcos_texto_ing&cd_item=10&cd_idioma=28556&cd_verbete=4257|accessdate=2010-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120311032347/http://www.itaucultural.org.br/aplicexternas/enciclopedia_ic/index.cfm?fuseaction=marcos_texto_ing&cd_item=10&cd_idioma=28556&cd_verbete=4257|archivedate=2012-03-11}}</ref>. La artmuzeo estis fondita en 1937 per iniciato de la ministro pri edukado Gustavo Capanema. En 1938 la muzeo estis inaŭgurita de brazila prezidanto [[Getúlio Vargas]]. La Nacia Muzeo de Belartoj de Brazilo estas unu el la plej gravaj kulturaj institucioj en Brazilo, kaj unu el la plej gravaj artmuzeoj en Brazilo, precipe ĝia kolekto de pentraĵoj kaj skulptaĵoj de la 19-a jarcento. La kolekto inkludas pli ol 20,000 verkojn, inkluzive de pentraĵoj, skulptaĵoj, desegnaĵoj kaj presaĵoj, de brazilaj kaj internaciaj artistoj, intervalante de la [[Frua Mezepoko]] ĝis [[nuntempa arto]]. Ĝi ankaŭ enhavas malgrandajn arojn de elementoj de [[Dekoraj artoj|dekoraciaj artoj]], [[folkloro]] kaj [[afrika arto]]. La biblioteko de la muzeo havas kolekton de proksimume 19,000 libroj. En 1973 la konstruaĵo estis nomumita parto de la nacia heredaĵo de Brazilo <ref name="IPHAN MNBA">{{Cite web|title=Museu Nacional de Belas Artes|publisher=Instituto do Patrimônio Histórico e Artístico Nacional ([[:pt:IPHAN|IPHAN]])|url=http://portal.iphan.gov.br/portal/montarDetalheConteudo.do?id=12821&sigla=Institucional&retorno=detalheInstitucional|accessdate=2010-08-08|language=pt}}</ref>. == Historio == La kolekto estas bazita sur la fuĝo de la portugala reĝo [[Johano la 6-a (Portugalio)|Johano la 6-a]] de [[Lisbono]] kaj prenante partojn de la portugala artkolekto al Rio-de-Ĵanejro en 1807. Tiuj artaĵoj estis postlasitaj en Brazilo kiam Johano la 6-a revenis al Portugalio. Poste tiuj verkoj estis parto de la ''[[:pt:Escola_Nacional_de_Belas_Artes|Escola Nacional de Belas Artes]]'', instituto de la ''[[Universidade Federal do Rio de Janeiro]]''. Kiam la Nacia Muzeo estis fondita en 1937, la artaĵkolekto estis enhavita en la universitatkonstruaĵo konstruita en 1908. La muzeokonstruaĵo estis dezajnita fare de la arkitekto ''Adolfo Morales de los Rios'' (1858-1928) <ref name="EICAV MNBA">{{Cite web|title=National Museum of Fine Arts|publisher=Encyclopaedia Itaú Cultural – Visual Arts|url=http://www.itaucultural.org.br/aplicexternas/enciclopedia_ic/index.cfm?fuseaction=marcos_texto_ing&cd_item=10&cd_idioma=28556&cd_verbete=4257|accessdate=2010-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120311032347/http://www.itaucultural.org.br/aplicexternas/enciclopedia_ic/index.cfm?fuseaction=marcos_texto_ing&cd_item=10&cd_idioma=28556&cd_verbete=4257|archivedate=2012-03-11}}</ref>. La muzeo estas unu el la plej gravaj kulturaj institucioj en Brazilo. En la kampo de arto, ĝi estas unu el la plej gravaj muzeoj de brazila arto, precipe kun pentraĵoj kaj skulptaĵoj el la 19-a jarcento. La artaĵkolekto enhavas pli ol 16 000 aĵojn, inkluzive de pentraĵoj, skulptaĵoj, desegnaĵoj kaj presaĵoj de brazilaj kaj internaciaj artistoj de la Mezepoko ĝis moderna arto. La muzeobiblioteko konsistas el pli ol 19,000 titoloj. En majo 1973, la Nacia Muzeo estis aldonita al la listo de brazilaj kulturaj havaĵoj ĉe numero 860 kiel parto de ensemblo de konstruaĵoj sur Avenida Central, nun Avenida Rio Branco. La direktoro estas la kuratoro Monica Figueiredo Braunschweiger Xexéo (Monica Xexéo). == Galerio: elektaĵaro el la permanenta kolekto == <gallery> Dosiero:Frans Post - Olinda (MNBA).jpg|[[Frans Post]], ''Olinda'', 17-a jarcento Dosiero:Giovanni Lanfranco - Angélica e Medoro.jpg|[[Giovanni Lanfranco]], ''Angelica kaj Medoro'', 1633–1634 Dosiero:Corrado Giaquinto - Apoteose de São Nicolau.jpg|[[Corrado Giaquinto]], ''Apoteozo de Sankta Nikolaso'', 1733 Dosiero:Francesco Guardi - Veneza, c. 1760-1773.jpg|[[Francesco Guardi]], ''Venecio'', 1760–1773 Dosiero:Nicolas-Antoine Taunay 03.jpg|[[Nicolas-Antoine Taunay]], ''Mozeo savita el la akvo'', ĉ. 1827 Dosiero:Ultimo tamoio 1883.jpg|[[Rodolfo Amoedo]], ''La lasta tamojo'', 1883 Dosiero:Belmiro de Almeida - Arrufos, 1887.jpg|[[Belmiro de Almeida]], ''La kverelo'', 1887 Dosiero:Alfred Sisley - Ventania, 1897.jpg|[[Alfred Sisley]], ''Ventostormo'', 1897 Dosiero:Bruno Lechowski - Rio de Janeiro, Capital da Beleza.jpg|[[Bruno Lechowski]] – ''Rio de Janeiro, Ĉefurbo de beleco'', 1939 Dosiero:Joos van Cleve - Santa Clara.jpg|[[Joos van Cleve]] (atrib.), ''Sankta Clare'', 15-a jarcento. Dosiero:Francisco de Holanda - A Ceia do Senhor.jpg|[[Francisco de Holanda]] (atrib.), ''The Lord's Supper'', 16-a jarcento. Dosiero:Bartolomeo Passarotti - Retrato de homem com espadão.JPG|[[Bartolomeo Passarotti]], ''Portreto de homo kun glavo'', 1565–1570 Dosiero:Michiel Mierevelt - Retrato de nobre holandesa.jpg|[[Michiel Jansz. van Mierevelt]], ''Portreto de nederlanda noblino'', 17-a jarcento Dosiero:Tiepolo - São Caetano de Tiene.jpg|[[Giovanni Battista Tiepolo]], ''Sankta Cajetan'', 1710–1736 Dosiero:Jean-Baptiste Marie Pierre - Leda e o Cisne.jpg|[[Jean-Baptiste Marie Pierre]], ''Leda kaj la Swan'', 18-a jarcento Dosiero:Cunha-conceicao-mnba.jpg|[[Manuel da Cunha]], ''Our Sinjorino de Koncipo'', 1780–1800 Dosiero:Almeida Júnior - O Derrubador Brasileiro.jpg|[[José Ferraz de Almeida Júnior]], ''The Brazilian Lumberjack'', 1875 </gallery> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Arta Muzeo de San-Paŭlo|São Paulo Muzeo de Arto]] * [[Pinakoteko de Ŝtato de San-Paŭlo]] * [[Arta Muzeo de Suda Rio-Grando]] == Eksteraj ligiloj == {{Komunejokat}} * [https://www.gov.br/museus/pt-br/museus-ibram/mnba MNBA retejo] * [https://artsandculture.google.com/partner/museu-nacional-de-belas-artes?hl=en Virtuala travojaĝo de la Museu Nacional de Belas Artes] provizita de Google Arto & Kulturo {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Muzeoj en Rio-de-Ĵanejro]] [[Kategorio:Koordinatoj sur Vikidatumoj]] [[Kategorio:Artaj muzeoj kaj galerioj]] [[Kategorio:Naciaj muzeoj]] [[Kategorio:Muzeoj fonditaj en la 20-a jarcento]] qahsbpcc9nm5ovi9jdhx37ki5j65jo1 0 855393 9483007 8631701 2026-09-28T06:05:55Z Sj1mor 12103 9483007 wikitext text/x-wiki '''Svatý Mikuláš''' estas ĉefe nomo de persono markanta [[Nikolao de Mira|episkopon de Mira]]. Pluaj signifoj: == Personoj == * [[Nikolao de Mira|sankta Nikola de Mira]] (fino de la 3-a – duono de la 4-a jarcento), episkopo * [[Nikolao la 1-a (papo)|sankta Nikolao la 1-a Granda]] (9-a jarcento), papo * [[Mikuláš Tavelič|sankta Nikolao Tavelič]] (14-a jarcento – 1391), kroata franciskana papo, martiro * [[Nikolaos Kabasilas|sankta Nikolao Kabasilas]] (14-a jarcento – 1391), bizanca laika teologo * [[Nikolao de Flüe|sankta Nikolao de Flüe]] (1417–1487), ermito * [[Nikolao Japana|sankta Nikolao Kasatkin]] (1836–1912), episkopo * [[Nikolao de Tolentino|sankta Nikolao de Tolentino]] (1246–1305), aŭgustiniana monaĥo * [[Nikolao la 2-a (Rusio)|sankta Nikolao la 2-a]] (1868–1918), lasta rusa caro, martiro == Municipoj kaj partoj de municipoj == * [[Svatý Mikuláš]] – municipo en [[distrikto Kutná Hora]] * [[Svatý Mikuláš (Vysočina)]] – parto de municipo [[Vysočina]] en [[distrikto Chrudim]] * [[Svatý Mikuláš (Vraclav)]] – parto de municipo [[Vraclav]] en [[distrikto Ústí nad Orlicí]] * Svatý Mikuláš estis konsisto de historia nomo de urbo [[Liptovský Mikuláš]] ''(Liptovský Svätý Mikuláš)'' == Filmo == * ''[[Svatý Mikuláš (filmo)]]'' – ĉeĥa filmo ([[2015]]) ==Vidu ankaŭ== * [[Sankta Nikolao (apartigilo)]] == Eksteraj ligiloj == * {{Commonscat linio}} {{apartigilo}} hlkw1427vwzonf7qzzunuur5u2m0js8 0 855953 9483147 8718122 2026-09-28T11:33:52Z Roberto 609 /* 20-a jarcento */ 9483147 wikitext text/x-wiki [[dosiero:Vortaroj.jpg|maldekstre|160ra]][[dosiero:Vortaroj.jpg|dekstre|160ra]] == Ĉi tiu paĝo listigas '''[[vortaro]]jn''' kiuj tradukas el la [[nederlanda lingvo]] al [[Esperanto]] kaj inverse == {{-}} [[Dosiero:1952 Meulenhoff Esperanto.jpg|eta|maldekstre|130ra|{{centre|la Meulenhoff-vortaro de 1952}}]] == 20-a jarcento == *''Woordenboek Nederlandsch-Esperanto'' (Vortaro Nederlanda-Esperanto), eldonita de la Rotterdam Esp. Unuiĝo „Merkurio“. 302 paĝoj. * ''Schidlof's zakwoordenboekje.'' Redaktoro: [[C.L. De Veer]]. 1926/1931. Poŝvortaro. [[Dosiero:1987 Nederlands Esperanto.jpg|eta|dekstre|140ra|{{centre|[[Nederlands-Esperanto-Nederlands]]}}]] * ''Woordenboek van Straaten.'' Redaktoro: [[Antonius Gerardus Johannis van Straaten|A.G.J. van Straaten]]. 1933. Pionira tradukvortaro. * ''[[Meulenhoff's zakwoordenboekje]].'' Redaktoro: [[G.J. Teunissen]]. 1952. Poŝvortaro (revizio de Schidlof's zakwoordenboekje). * ''[[Nederlands-Esperanto-Nederlands]]'' [[Adriana J. Middelkoop|A.J. Middelkoop]]. Utrecht, Antwerpen, 1971/1986. 428p. 18cm. Ampleksigita eldono de la iama plej fidinda vortaro por nederlandlingvanoj. == 21-a jarcento == * [https://uea.org/dokumentoj/bib/nederlanda.html Vortaroj en la nederlanda] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100613065202/http://uea.org/dokumentoj/bib/nederlanda.html |date=2010-06-13 }} en Ockey, Edward; Sutton, Geoffrey. Bibliografio de Vortaroj kaj Terminaroj en Esperanto 1887-2002. Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio 2003. * ''Nederlands-Esperanto-Nederlands Woordenboek.'' Eldonisto [[Flandra Esperanto-Ligo]]. [[Antverpeno]], 2004. 576p. 21cm. ISBN 90-77066-12-8. Ĉefredaktoro: [[Petro De Smedt]]. Tute nova ampleksa vortaro riĉa je esprimtradukoj. * ''Zakwoordenboekje / Poŝvortareto''. Eldonisto [[Flandra Esperanto-Ligo]]. [[Antverpeno]], 2005. 124p. DIN A6. ISBN 90-77066-16-0. Ĉefredaktoro: [[Petro De Smedt]]. * ''PIV-ido / Vasta vortaro / Uitgebreid woordenboek Esperanto-Nederlands.'' Eldonisto [[Flandra Esperanto-Ligo]]. [[Antverpeno]], 2020. 1040p. ISBN 978-90-77066-65-2. Ĉefredaktoro: [[Petro De Smedt]]. Kontribuinto: [[Rob Moerbeek]]. <!-- == Referencoj == {{referencoj}} --> == Vidu ankaŭ == * [[listo da Esperanto-vortaroj]] {{-}} {{Dulingvaj Esperanto-vortaroj}} [[Kategorio:Esperanto-vortaroj|nederlanda]] 7cqh54cglkc7t9c2wl2hjndmijmk15f 9483160 9483147 2026-09-28T11:46:02Z Roberto 609 /* 20-a jarcento */ 9483160 wikitext text/x-wiki [[dosiero:Vortaroj.jpg|maldekstre|160ra]][[dosiero:Vortaroj.jpg|dekstre|160ra]] == Ĉi tiu paĝo listigas '''[[vortaro]]jn''' kiuj tradukas el la [[nederlanda lingvo]] al [[Esperanto]] kaj inverse == {{-}} [[Dosiero:1952 Meulenhoff Esperanto.jpg|eta|maldekstre|130ra|{{centre|la Meulenhoff-vortaro de 1952}}]] == 20-a jarcento == *''Woordenboek Nederlandsch-Esperanto'' (Vortaro Nederlanda-Esperanto), eldonita de la Rotterdam Esp. Unuiĝo „Merkurio“. 1917(?) 302 paĝoj. * ''Schidlof's zakwoordenboekje.'' Redaktoro: [[C.L. De Veer]]. 1926/1931. Poŝvortaro. [[Dosiero:1987 Nederlands Esperanto.jpg|eta|dekstre|140ra|{{centre|[[Nederlands-Esperanto-Nederlands]]}}]] * ''Woordenboek van Straaten.'' Redaktoro: [[Antonius Gerardus Johannis van Straaten|A.G.J. van Straaten]]. 1933. Pionira tradukvortaro. * ''[[Meulenhoff's zakwoordenboekje]].'' Redaktoro: [[G.J. Teunissen]]. 1952. Poŝvortaro (revizio de Schidlof's zakwoordenboekje). * ''[[Nederlands-Esperanto-Nederlands]]'' [[Adriana J. Middelkoop|A.J. Middelkoop]]. Utrecht, Antwerpen, 1971/1986. 428p. 18cm. Ampleksigita eldono de la iama plej fidinda vortaro por nederlandlingvanoj. ===Recenzoj=== {{citaĵo|La "Woordenboek Nederlandsch Esperanto" eldonita de la Rotterdama Esperantista Societo "Merkurio" havas allogan aspekton; la presliteroj de la tiea presejo Cordati estas belaj kaj klaraj. Mi ne pretendas esti kom petenta kritikanto de vortaroj, sed [[lingvostudado]] postulas travidi tiom multe da vortaroj, ke oni laste povas iom jugi pri la pratika valoro de tia verko. La dirita libro estas pli [[vortlisto]] ol [[vortlibro]]; la aŭtoroj ne sekvis la kutiman manieron. Prave oni povas diri, ke ili dedicis tre multan penadon al la listo de tridek mil vortoj. Tamen malgraŭ la vortriĉeco troviĝas ne malgravaj mankoj, kion mi alskribas al la fakto, ke la aŭtoroj, estante tre kapablaj lingvistoj, ne estas verkistoj laŭmetie; ili liveris bonegan, rekomendindan, utilan amatorlaboron. Ili jam konsentis tion en la antaŭparolo de la [[vortaro]], dirante: "Se ni estus povintaj supozi, ke la al tiu ĉi laboro kunigantaj malfaciloj estus tiel multaj, verŝajne ni estus abandonintaj nian intencon." Estu rimarkite, ke troviĝas tro multe da preseraroj krom la [[erararo]] ĉe la fino de la verko; eĉ tie oni renkontas ilin. Stranga estas la intersanĝo ĉe la fino de la H ; la 54 vorto j inter "Hulp-kantoor" (fino de paĝo 97) kaj "Hysterisch" devas sekvi la lastan [[vorto]]n "Huurder", do la lasta vorto devas esti "Hysterisch". Plue estu rimarkite, ke „ignori“ signifas ne scii; la nederlanda vorto ignoreeren signifas ne voli koni aŭ rekoni; ne voli scii (vidu N. J. Koenen, Verklarend Handwoordenboek), sekve „ignoreeren“ ne estas ignori. „Prulschryver“ ne estas verkaĉisto, sed fiverkisto. Post „Dryven“ oni trovas „drivi“. Mia opinio estas, ke la vortaro plialtigos sian valoron, kiam ĉe la sekvanta eldono la korektado estos pli bone prizorgita.|G. Altenstadt. Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917}} == 21-a jarcento == * [https://uea.org/dokumentoj/bib/nederlanda.html Vortaroj en la nederlanda] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100613065202/http://uea.org/dokumentoj/bib/nederlanda.html |date=2010-06-13 }} en Ockey, Edward; Sutton, Geoffrey. Bibliografio de Vortaroj kaj Terminaroj en Esperanto 1887-2002. Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio 2003. * ''Nederlands-Esperanto-Nederlands Woordenboek.'' Eldonisto [[Flandra Esperanto-Ligo]]. [[Antverpeno]], 2004. 576p. 21cm. ISBN 90-77066-12-8. Ĉefredaktoro: [[Petro De Smedt]]. Tute nova ampleksa vortaro riĉa je esprimtradukoj. * ''Zakwoordenboekje / Poŝvortareto''. Eldonisto [[Flandra Esperanto-Ligo]]. [[Antverpeno]], 2005. 124p. DIN A6. ISBN 90-77066-16-0. Ĉefredaktoro: [[Petro De Smedt]]. * ''PIV-ido / Vasta vortaro / Uitgebreid woordenboek Esperanto-Nederlands.'' Eldonisto [[Flandra Esperanto-Ligo]]. [[Antverpeno]], 2020. 1040p. ISBN 978-90-77066-65-2. Ĉefredaktoro: [[Petro De Smedt]]. Kontribuinto: [[Rob Moerbeek]]. <!-- == Referencoj == {{referencoj}} --> == Vidu ankaŭ == * [[listo da Esperanto-vortaroj]] {{-}} {{Dulingvaj Esperanto-vortaroj}} [[Kategorio:Esperanto-vortaroj|nederlanda]] d8z5dsyhmo8ko16ghbxz732g2zranty 0 857115 9482989 9233202 2026-09-28T05:32:47Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482989 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Juliette LEWIS''' ([[Los-Anĝeleso]], [[Kalifornio]]; 21a de junio 1973) estas usona aktorino kaj kantistino. ==Kariero== En 1991 ŝi famiĝis pro la [[filmo]] ''[[Cape Fear (1991)|Cape Fear]]'', [[Refilmado|refilmaĵo]] fare de [[Martin Scorsese]], per kiu ŝi ricevis nomumon al premioj [[Ora Globo]] kaj al [[Oskar-premio]] en la kategorio de plej bona duaranga aktorino. Ĝi estis la komenco de longa kinkariero en kiu elstaras fimoj kiel ''Kalifornia''; ''Husbands and Wives'' de [[Woody Allen]]; ''Natural Born Killers'' de [[Oliver Stone]]; la futurisma ''Strange Days'', reĝisorita de [[Kathryn Bigelow]] kaj produktorita de [[James Cameron]]; kaj ''From Dusk Till Dawn'', de [[Robert Rodriguez]]. Krome ŝi formis rok-bandon nomitan ''Juliette and the Licks'', kies kantistino kaj foje kantoverkisto ŝi estas. ==Filmoj== {| class="wikitable" | | style="background:#ffc;"| | |} {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |- ! scope="col" | Jaro ! scope="col" | Titolo ! scope="col" | Rolo ! scope="col" class="unsortable" width="38%" | Notoj ! scope="col" class="unsortable" | Referenco |- ! scope="row" |1988 | ''[[My Stepmother Is an Alien]]'' | Lexie | | style="text-align:center;"| <ref name=tvg>[https://www.tvguide.com/celebrities/juliette-lewis/credits/159428/ "Juliette Lewis Credits".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190929041523/https://www.tvguide.com/celebrities/juliette-lewis/credits/159428/ |date=2019-09-29 }} [[TV Guide]]. Alirira la 29an de Septembro, 2019.</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 1989 | ''[[National Lampoon's Christmas Vacation]]'' | Audrey Griswold | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/2814247/juliette-lewis-christmas-vacation/|work=[[MTV]]|title=Before They Were Famous: Juliette Lewis in 'Christmas Vacation'|date=25a de Decembro, 2012|last=Durand|first=Elizabeth|archive-url=https://archive.today/20190929041428/http://www.mtv.com/news/2814247/juliette-lewis-christmas-vacation/|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Meet the Hollowheads]]'' | Cindy Hollowhead | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-12-01-ca-47-story.html|work=[[Los Angeles Times]]|date=1a de Decembro, 1989|title=MOVIE REVIEW : 'Meet the Hollowheads' Goes Underground for a Few Laughs|author=Thomas, Kevin|author-link=|archive-url=https://archive.today/20190929043527/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-12-01-ca-47-story.html|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''[[The Runnin' Kind]]'' | Amy Curtis | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|work=[[Rotten Tomatoes]]|title=The Runnin' Kind (1989)|url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_runnin_kind|archive-url=https://archive.today/20190929044014/https://www.rottentomatoes.com/m/the_runnin_kind|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1991 | ''[[Cape Fear (1991)|Cape Fear]]'' | Danielle Bowden | Nomumoj al premioj Ora Globo kaj al Oskar-premio en la kategorio de plej bona duaranga aktorino. | style="text-align:center;"| <ref>{{cite web|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1992/all#category-1891|title=Best Performance by an Actress in a Supporting Role in any Motion Picture (1992)|website=[[Golden Globe Award]]s|access-date=29a de Septembro, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190515125844/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1992/all#category-1891|archivedate=2019-05-15}}</ref> |- | ''[[Crooked Hearts]]'' | Cassie | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-11-20-ca-228-story.html|work=[[Los Angeles Times]]|date=20a de Novembro, 1991|title=Playing the End of Innocence|author=Cerone, Daniel|archive-url=https://archive.today/20190929044139/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-11-20-ca-228-story.html|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live|access-date=29a de Septembro, 2019}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1992 | ''[[Husbands and Wives]]'' | Rain | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/husbandsandwivesrkempley_a0a2e3.htm|title='Husbands and Wives'|date=18a de Septembro, 1992|last=Kempley|first=Rita|archive-url=https://archive.today/20190929044443/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/husbandsandwivesrkempley_a0a2e3.htm|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''[[That Night]]'' | Sheryl O'Connor | | style="text-align:center;"|<ref>Travers, Peter [https://www.rollingstone.com/movies/movie-reviews/that-night-125913/ That Night] gazeto [[Rolling Stone]], 27a de Aŭgusto, 1993, alirita la 29an de Septembro, 2019.</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 1993 | ''[[What's Eating Gilbert Grape]]'' | Becky | | style="text-align:center;"| <ref name=gilbert>{{cite web|work=[[Chicago Tribune]]|title=A Twisted Sensibility Elevates 'Gilbert Grape'|author=Siskel, Gene|author-link|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1994-03-04-9403040211-story.html|date=4a de Marto, 1994|archive-url=https://web.archive.org/web/20181014214629/http://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1994-03-04-9403040211-story.html|archive-date=14 de Oktobro, 2018}}</ref> |- | ''[[Romeo Is Bleeding]]'' | Sheri | | style="text-align:center;"| <ref name=romeo>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/romeo-is-bleeding-1994|work= Chicago Sun-Times |author=Ebert, Roger|author-link=Roger Ebert|title=''Romeo Is Bleeding''|date=4a de Februaro, 1994|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716123238/https://www.rogerebert.com/reviews/romeo-is-bleeding-1994|archive-date=16a de Julio, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Kalifornia]]'' | Adele Corners | | style="text-align:center;"| <ref name=kalifornia>{{cite web|author=Ebert, Roger|author-link=Roger Ebert|title=''Kalifornia''|url=https://www.rogerebert.com/reviews/kalifornia-1993|date=3a de Septembro, 1993|archive-url=https://archive.today/20190311011214/https://www.rogerebert.com/reviews/kalifornia-1993|archive-date=11a de Marto, 2019|work= Chicago Sun-Times ]}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1994 | ''[[Natural Born Killers]]'' | Mallory Knox | | style="text-align:center;"|<ref> [[Entertainment Weekly]], Young, Josh [https://ew.com/article/1999/08/06/natural-born-killers-creates-controversy/ 'Natural Born Killers' creates controversy] 6a de Aŭgusto, 1999, arkivita en [https://web.archive.org/web/20151221032427/https://ew.com/article/1999/08/06/natural-born-killers-creates-controversy/] la 21an de Decembro, 2015. </ref> |- | ''[[Mixed Nuts]]'' | Gracie Barzini | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/mixed-nuts-1994|author=Ebert, Roger|author-link=Roger Ebert|title=Mixed Nuts|work= Chicago Sun-Times |archive-url=https://archive.today/20190929050042/https://www.rogerebert.com/reviews/mixed-nuts-1994|archive-date=29a de Septembro, 2019|date=21a de Decembro, 1994|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1995 | ''[[Strange Days (filmo)|Strange Days]]'' | Faith Justin | | style="text-align:center;"| <ref>{{Cite book |title=The Cinema of Kathryn Bigelow: Hollywood Transgressor |author1=Deborah Jermyn |author2=Sean Redmond |date=Januaro 2003 |publisher= Wallflower Press |location=London, England |isbn=978-1-903-36442-0 |chapter=Rescuing Strange Days: Fan Reaction to a Critical and Commercial Failure |pages=198–219 |url=https://books.google.com/books?id=PtShseOVCe4C}}</ref> |- | ''[[The Basketball Diaries (filmo)|The Basketball Diaries]]'' | Diane Moody | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/basketballdiariesrhinson_c011af.htm|title='Basketball Diaries'|date=21a de Aprilo, 1995|last=Hinson|first=Hal|archive-url=https://archive.today/20190929050529/https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/basketballdiariesrhinson_c011af.htm|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live|access-date=29a de Septembro, 2019}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1996 | ''[[The Evening Star]]'' | Melanie Horton | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|work= The Austin Chronicle |title=The Evening Star|author=Davis, Steve|date=27a de Decembro, 1996|archive-url=https://archive.today/20190929050707/https://www.austinchronicle.com/events/film/1996-12-27/142972/|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=|url=https://www.austinchronicle.com/events/film/1996-12-27/142972/}}</ref> |- | ''[[From Dusk till Dawn]]'' | Katherine Fuller | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/fromdusktilldawn.htm|title=Quentin's 'Dusk': Hurry Up Dawn|author=Howe, Desson|date=19a de Januaro, 1996|archive-url=https://archive.today/20190929024644/https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/fromdusktilldawn.htm|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row"| 1998 | ''[[Some Girl]]'' | April | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|work=[[Variety]]|title=Some Girl|url=https://variety.com/1998/film/reviews/some-girls-2-1200453326/|date=22a de Aprilo, 1998|last=Lowenstein|first=Lael}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1999 | ''[[The Other Sister]]'' | Carla Tate | | style="text-align:center;"| <ref>{{cite web|work=[[The New York Times]]|title=FILM REVIEW; The Odds May Be Long, but You Can Bet on Love|last=Holden|first=Stephen|author-link=Stephen Holden|date=26a de Februaro, 1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20150527105036/https://www.nytimes.com/1999/02/26/movies/film-review-the-odds-may-be-long-but-you-can-bet-on-love.html|archive-date=May 27, 2015|url-status=live|url=https://www.nytimes.com/1999/02/26/movies/film-review-the-odds-may-be-long-but-you-can-bet-on-love.html}}</ref> |- | ''[[The 4th Floor (1999)|The 4th Floor]]'' | Jane Emelin | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|work=[[TV Guide]]|url=https://www.tvguide.com/movies/the-4th-floor/135848/|title=The 4th Floor|archive-url=https://archive.today/20190929051252/https://www.tvguide.com/movies/the-4th-floor/135848/|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live|access-date=29a de Septembro, 2019}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2000 | ''Room to Rent'' | Linda | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|work=[[The Guardian]]|author=Bradshaw, Peter|author-link= |title=Room to Rent|date=22a de Junio, 2001|url=https://www.theguardian.com/film/2001/jun/22/culture.reviews1|archive-url=https://archive.today/20190929051527/https://www.theguardian.com/film/2001/jun/22/culture.reviews1|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live|access-date=29a de Septembro, 2019}}</ref> |- | ''[[The Way of the Gun]]'' | Robin | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-way-of-the-gun-2000|work=Chicago Sun-Times|date=8a de Septembro, 2000|author=Ebert, Roger|author-link=Roger Ebert|title=The Way of the Gun|archive-url=https://archive.today/20190929051905/https://www.rogerebert.com/reviews/the-way-of-the-gun-2000|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2001 | ''[[Picture Claire]]'' | Claire Beaucage | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/arts/autopsy-of-a-film-that-tanked/article18289269/|work=[[The Globe and Mail]]|title=Autopsy of a film that tanked|author1=Caldwell, Rebecca|author2=MacDonald, Gayle|date=6a de Septembro, 2002|access-date=29a de Septembro, 2019}}</ref> |- | ''[[Gaudi Afternoon]]'' | April | | style="text-align:center;"| <ref name=gaudi>{{cite web|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2003/03/21/movies/film-in-review-gaudi-afternoon.html|title=FILM IN REVIEW; 'Gaudi Afternoon'|author=A. O. Scott|date=21a de Marto, 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20180104211950/http://www.nytimes.com/2003/03/21/movies/film-in-review-gaudi-afternoon.html|archive-date=4a de Januaro, 2018}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2002 | ''[[Enough (filmo)|Enough]]'' | Ginny | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2002-05-24-0205240342-story.html|work=[[Chicago Tribune]]|title=J-Lo isn't 'Enough' to keep predictable story real|date=245a de Majo, 2002|last=Wilmington|first=Michael|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929024928/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2002-05-24-0205240342-story.html|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Armitage: Dual Matrix]]'' | Naomi Armitage | English dub | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|work=[[Rotten Tomatoes]]|title=Armitage: Dual Matrix|url=https://www.rottentomatoes.com/m/armitage_dualmatrix|archive-date=29a de Septembro, 2019|archive-url=https://archive.today/20190929083839/https://www.rottentomatoes.com/m/armitage_dualmatrix|url-status=live|access-date=29a de Septembro, 2019}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2003 | ''[[Cold Creek Manor]]'' | Ruby Ferguson | | style="text-align:center;"|<ref name=ccm>{{cite web|work=[[Chicago Sun-Times]]|author=Ebert, Roger|author-link=Roger Ebert|url=https://www.rogerebert.com/reviews/cold-creek-manor-2003|title=Cold Creek Manor|date=19a de Septembro, 2003}}</ref> |- | ''[[Old School (filmo)|Old School]]'' | Heidi | | style="text-align:center;"|<ref name=duedate>{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2010/10/mike-tyson-returns-for-hangover-2-juliette-lewis-reprises-role-from-old-school-in-due-date-122073/|work= IndieWire |title=Mike Tyson Returns For 'Hangover 2,' Juliette Lewis Reprises Role From 'Old School' In 'Due Date'|last=Jagernauth|first=Kevin|date=28a de Oktobro, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20190928223105/https://www.indiewire.com/2010/10/mike-tyson-returns-for-hangover-2-juliette-lewis-reprises-role-from-old-school-in-due-date-122073/|archive-date=28a de Septembro, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2004 | ''[[Blueberry (filmo)|Blueberry]]'' (aka ''Renegade'') | Maria Sullivan | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/3675387/In-pictures-Juliette-Lewis.html?image=5|title=In pictures: Juliette Lewis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929012430/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/3675387/In-pictures-Juliette-Lewis.html?image=5|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live|quote=More recently, she made more questionable cinematic choices: after appearing in a number of uninspired thrillers, she starred in Blueberry, Jan Kounen's poorly-received futuristic French western}}</ref> |- | ''[[Starsky & Hutch (filmo)|Starsky & Hutch]]'' | Kitty | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2004-07-18-0407180240-story.html|work=[[Chicago Tribune]]|title=Starsky & Hutch|date=18a de Julio, 2004|archive-url=https://archive.today/20190929025339/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2004-07-18-0407180240-story.html|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2005 | ''[[Daltry Calhoun]]'' | Flora Flick | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|work= The Austin Chronicle|date=23a de Septembro, 2005|title=Daltry Calhoun|url=https://www.austinchronicle.com/events/film/2005-09-23/292392/|archive-url=https://archive.today/20190929025922/https://www.austinchronicle.com/events/film/2005-09-23/292392/|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live|author=Savlov, Marc}}</ref> |- | ''[[Aurora Borealis (filmo)|Aurora Borealis]]'' | Kate | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=The Cure for a Cold Heart|url=https://www.nytimes.com/2006/09/15/movies/15auro.html|work=[[The New York Times]]|date=15a de Septembro, 2006|archive-url=https://archive.today/20190929030447/https://www.nytimes.com/2006/09/15/movies/15auro.html|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live|author=Lee, Nathan}}</ref> |- | ''[[Grilled (filmo)|Grilled]]'' | Suzanne | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|work=[[Rotten Tomatoes]]|title=Grilled (2006)|url=https://www.rottentomatoes.com/m/grilled|archive-url=https://archive.today/20190929030545/https://www.rottentomatoes.com/m/grilled|archive-date=September 29, 2019|access-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row"| 2006 | ''[[The Darwin Awards (filmo)|The Darwin Awards]]'' | Joleen | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/darwin_awards|work=[[Rotten Tomatoes]]|title=The Darwin Awards (2006)|archive-url=https://archive.today/20190929030805/https://www.rottentomatoes.com/m/darwin_awards|archive-date=29a de Septembro, 2019}}</ref> |- ! scope="row"| 2007 | ''[[Catch and Release (2006)|Catch and Release]]'' | Maureen | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2007/01/26/movies/26catc.html|date=January 26, 2007|author=Holden, Stephen|work=[[The New York Times]]|access-date=29a de Septembro, 2019|title=A Rocky Mountain Road to Happily Ever After}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2009 | ''[[Whip It!]]'' | Iron Maven | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|work=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=113397903|title='Whip It' Star Juliette Lewis, The 'Iron Maven'|date=1a de Oktobro, 2009|archive-url=https://archive.today/20190929031908/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=113397903|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Metropia (filmo)|Metropia]]'' | Nina | Voice | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/review/metropia-film-review-93454|work=[[The Hollywood Reporter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929034053/https://www.hollywoodreporter.com/review/metropia-film-review-93454|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live|title=Metropia -- Film Review|author=Senjanovich, Natasha|date=3a de Septembro, 2009}}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | 2010 | ''[[Sympathy for Delicious]]'' | Ariel Lee | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|work= Collider|url=https://collider.com/orlando-bloom-juliette-lewis-interview-sympathy-for-delicious/|title=Orlando Bloom and Juliette Lewis Interview SYMPATHY FOR DELICIOUS|date=25a de Aprilo, 2011|last=Radish|first=Christina|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320023124/http://collider.com/orlando-bloom-juliette-lewis-interview-sympathy-for-delicious/|archive-date=March 20, 2015|url-status=live}}</ref> |- | ''[[The Switch (2010)|The Switch]]'' | Debbie Epstein | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.austinchronicle.com/events/film/2010-08-20/the-switch/|work= The Austin Chronicle |date=20a de Aŭgusto, 2010|title=The Switch|author=Savlov, Marc|archive-url=https://archive.today/20190928220823/https://www.austinchronicle.com/events/film/2010-08-20/the-switch/|archive-date=28a de Septembro, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Conviction (2010)|Conviction]]'' | Roseanna Perry | | style="text-align:center;"| <ref name=wsjconviction>{{cite web|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://blogs.wsj.com/speakeasy/2010/10/14/conviction-juliette-lewis-on-her-short-sharp-role/|date=14a de Oktobro, 2010|title='Conviction': Juliette Lewis on Her Short, Sharp Role|author=Singer, Paola|archive-url=https://archive.today/20190928221326/https://blogs.wsj.com/speakeasy/2010/10/14/conviction-juliette-lewis-on-her-short-sharp-role/|archive-date=28a de Septembro, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Due Date]]'' | Heidi | | style="text-align:center;"|<ref name=duedate/> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2011 | ''[[Hick (filmo)|Hick]]'' | Tammy Cutter-McMullen | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|work=[[IndieWire]]|url=https://www.indiewire.com/2011/03/juliette-lewis-joins-hick-with-chloe-moretz-signs-on-for-thriller-single-shot-119900/|title=Juliette Lewis Joins 'Hick' With Chloe Moretz & Blake Lively; Signs On For Thriller 'Single Shot'|last=Jagernauth|first=Kevin|date=8a de Marto, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929034558/https://www.indiewire.com/2011/03/juliette-lewis-joins-hick-with-chloe-moretz-signs-on-for-thriller-single-shot-119900/|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Foreverland (filmo)|Foreverland]]'' | Vicky | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|work= The Hollywood Reporter|date=27a de Januaro, 2011|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/juliette-lewis-thomas-dekker-star-89646|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711165527/http://www.hollywoodreporter.com/news/juliette-lewis-thomas-dekker-star-89646|archive-date=11a de Julio, 2017|url-status=live|title=Juliette Lewis, Thomas Dekker to Star in 'Foreverland' Feature|last=Vlessing|first=Etan}}</ref> |- ! scope="row"| 2012 | ''[[Open Road (2012)|Open Road]]'' | Jill | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|work=[[Rotten Tomatoes]]|url=https://www.rottentomatoes.com/m/open_road_2014|title=Open Road (2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20190922031030/https://www.rottentomatoes.com/m/open_road_2014|archive-date=22a de Septembro, 2019}}</ref> |- ! scope="row"| 2013 | ''[[August: Osage County (filmo)|August: Osage County]]'' | Karen Weston | | style="text-align:center;"|<ref name=august>{{cite web|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2013/09/august-osage-county-juliette-lewis|work=[[Vanity Fair (gazeto)|Vanity Fair]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151013042226/https://www.vanityfair.com/hollywood/2013/09/august-osage-county-juliette-lewis|archive-date=13a de Oktobro, 2015|url-status=live|title=Juliette Lewis on Playing House with Meryl Streep and Julia Roberts in August: Osage County|author=Miller, Julie|date=10a de Septembro, 2013}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2014 | ''[[Hellion (filmo)|Hellion]]'' | Pam | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|work=[[Deadline Hollywood]]|url=https://deadline.com/2013/09/aaron-paul-juliette-lewis-starring-in-indie-drama-hellion-585789/|date=12a de Septembro, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924145804/https://deadline.com/2013/09/aaron-paul-juliette-lewis-starring-in-indie-drama-hellion-585789/|archive-date=24a de Septembro, 2019|url-status=live|title=Aaron Paul, Juliette Lewis Starring In Indie Drama 'Hellion'|author=''Deadline'' Staff}}</ref> |- | ''[[Kelly & Cal]]'' | Kelly | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|work= IndieWire |url=https://www.indiewire.com/2014/09/review-jen-mcgowans-kelly-cal-starring-juliette-lewis-jonny-weston-272864/|title=Review: Jen McGowan's 'Kelly & Cal' Starring Juliette Lewis & Jonny Weston|last=Perez|first=Rodrigo|date=4a de Septembro, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929035421/https://www.indiewire.com/2014/09/review-jen-mcgowans-kelly-cal-starring-juliette-lewis-jonny-weston-272864/|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row"| 2015 | ''[[Jem and the Holograms (filmo)|Jem and the Holograms]]'' | Erica Raymond | | style="text-align:center;"|<ref name=jem>{{Cite web|title = This movie did so terribly that Universal has pulled it from over 2,000 theaters|url = http://www.businessinsider.com/box-office-jem-and-the-holograms-did-universal-yanked-it-after-two-weeks-2015-11?r=UK&IR=T|website = Business Insider |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512052155/https://www.businessinsider.com/box-office-jem-and-the-holograms-did-universal-yanked-it-after-two-weeks-2015-11?r=UK&IR=T|archive-date=12a de Majo, 2019}}</ref> |- ! scope="row"| 2016 | ''[[Nerve (2016)|Nerve]]'' | Nancy Delmonico | | style="text-align:center;"|<ref name=ya>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/juliette-lewis-joins-ya-adaptation-anthem-992120|work= The Hollywood Reporter|title=Juliette Lewis Joins YA Adaptation 'Anthem' (Exclusive)|last=Ford|first=Rebecca|date=7a de Aprilo, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018181159/https://www.hollywoodreporter.com/news/juliette-lewis-joins-ya-adaptation-anthem-992120|archive-date=18a de Oktobro, 2017}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2018 | ''[[Back Roads (2018)|Back Roads]]'' | Bonnie Altmyer | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2017/08/back-roads-alex-pettyfer-juliette-lewis-movie-hyde-park-takes-foreign-1202155355/|work= Deadline Hollywood |title=Snapped Up By Hyde Park|date=24a de Aŭgusto, 2017|last=D'Alessandro|first=Anthony|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507021336/http://deadline.com/2017/08/back-roads-alex-pettyfer-juliette-lewis-movie-hyde-park-takes-foreign-1202155355/|archive-date=7a de Majo 2018|url-status=live}}</ref> |- | ''[[A Million Little Pieces (filmo)|A Million Little Pieces]]'' | Joanne | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/films/0/million-little-pieces-review-addiction-memoir-may-pack-lies/|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|date=29a de Aŭgusto, 2019|title=A Million Little Pieces, review: this addiction 'memoir' may be a pack of lies, but at least they're stylishly told|author=Robey, Tim|archive-url=https://archive.today/20190929040518/https://www.telegraph.co.uk/films/0/million-little-pieces-review-addiction-memoir-may-pack-lies/|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan=2 scope="row"| 2019 | ''[[Ma (2019)|Ma]]'' | Erica Thompson | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|work= Screen Rant |url=https://screenrant.com/ma-movie-juliette-lewis-diana-silvers-interview/|title=Juliette Lewis & Diana Silvers Interview: Ma|archive-url=https://archive.today/20190929040131/https://screenrant.com/ma-movie-juliette-lewis-diana-silvers-interview/|archive-date=29a de Septembro, 2019|url-status=live|author=Deckelmeier, Joe|date=31a de Majo, 2019}}</ref> |- | ''[[Dreamland (2019)|Dreamland]]'' | The Countess | | style="text-align:center;"| <ref>Alex Rose, [https://cultmtl.com/2020/05/bruce-mcdonald-dreamland-is-a-totally-gonzo-film-stephen-mchattie-henry-rollins-juliette-lewis-tomas-lemarquis-review/ "Bruce McDonald’s totally gonzo new movie Dreamland needs to be seen"]. ''Cult MTL'', 29a de Majo, 2020.</ref> |- ! rowspan="3" scope="row"|2021 | scope="row"| ''[[Music (2021)|Music]]'' | Evelyn | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|url=https://variety.com/2020/film/global/sia-music-kate-hudson-hanway-1234801228/|title=Sia's 'Music,' Starring Kate Hudson, Begins Global Sales Journey With HanWay Films|website=Variety|first=Naman|last=Ramachandran|date=12a de Oktobro, 2020|accessdate=12a de Oktobro, 2020}}</ref> |- | scope="row" | ''[[Mayday (2021)|Mayday]]'' | June/Bathroom Attendant | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2019/11/juliette-lewis-grace-van-patten-mia-goth-mayday-karen-cinorre-1202783931/|title=Juliette Lewis, Grace Van Patten, Mia Goth Star In 'Mayday' Movie From Karen Cinorre|website=Deadline Hollywood|first=Amanda|last=N'Duka|date=12a de Novembro, 2019|accessdate=29a de Marto, 2020}}</ref> |- | scope="row" | ''[[Breaking News in Yuba County]]'' | Gloria Michaels | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2019/06/breaking-news-yuba-county-first-look-allison-janney-mila-kunis-regina-hall-matthew-modine-1202628666/|work= Deadline Hollywood |archive-url=https://archive.today/20190929040158/https://deadline.com/2019/06/breaking-news-yuba-county-first-look-allison-janney-mila-kunis-regina-hall-matthew-modine-1202628666/|archive-date=September 29, 2019|url-status=live|date=7a de Junio, 2019|last=Wiseman|first=Andreas|title='Breaking News In Yuba County': First Look At Allison Janney, Mila Kunis, Regina Hall; Matthew Modine Joins Cast}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2"| TBA | scope="row" | ''[[The Thicket (filmo)|The Thicket]]'' | Cut Throat Bill | Post-production | style="text-align:center;" |<ref>[https://deadline.com/2023/03/peter-dinklage-juliette-lewis-lead-dark-western-thriller-the-thicket-tubi-1235277057/ Peter Dinklage & Juliette Lewis To Lead Dark Western Thriller ‘The Thicket’ For Tubi]</ref> |- | scope="row" | ''[[Opus (filmo)|Opus]]'' | TBA | Post-production | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web |url=https://deadline.com/2023/11/opus-movie-ayo-edebiri-john-malkovich-murray-bartlett-1235597407/ |title=Ayo Edebiri & John Malkovich To Topline A24 Horror ''Opus''; Murray Bartlett, Amber Midthunder & Others Also Aboard, With Juliette Lewis In Talks |first=Matt |last=Grobar |website= Deadline Hollywood |date=8a de Novembro, 2023 |access-date=8a de Novembro, 2023}}</ref> |} ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Juliette Lewis}} *{{Official website}} {{Bibliotekoj}} {{-}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Juliette Lewis|revizio=1211469787}} [[Kategorio:Usonaj aktoroj]] [[Kategorio:Usonaj kantistoj]] bvu8n4y6v0zk9n8bkqb918uwqrg9tj6 0 857466 9483008 8652504 2026-09-28T06:05:59Z Sj1mor 12103 9483008 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | municipo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Miskovice | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-de|Miskowitz}} | kategorio = municipo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Miskovice | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Miskovice - rybník u hasičárny, za ním zadní trakty chalup v okolí čp. 75 a 76.jpg | dosiero_priskribo = Fiŝlageto ĉe fajroestingista armilejo <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flag of Miskovice.svg | blazono = Miskovice KH CZ CoA.jpg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Ĉeĥio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Mezbohemia regiono | distrikto = Distrikto Kutná Hora | municipo = Kutná Hora | municipo_tipo = Administra municipo | histregiono = Bohemio | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = | rivero_tipo = | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵoj | memorindaĵo = | memorindaĵo_noto = | ŝoseo = | montaro = Suprasazava montetaro <!-- *** Situo *** --> | situo = Miskovice | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 363 | lat_d = 49 | lat_m = 56 | lat_s = 46 | lat_NS = N | long_d = 15 | long_m = 12 | long_s = 17 | long_EW = E <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 19.21 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1131 | establita_tipo = Unua skribmencio | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 284 01, 285 01 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = CZ020 | kodo_tipo = [[NUTS|NUTS 3]] | kodo1 = CZ0205 | kodo1_tipo = [[NUTS|NUTS 4]] | kodo2 = CZ0205 534200 | kodo2_tipo = [[NUTS|NUTS 5]] <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = 5 | libera_tipo = Katastraj teritorioj | libera1 = 5 | libera1_tipo = Partoj de municipo | libera2 = 5 | libera2_tipo = Bazaj setlejunuoj <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Ĉeĥio | mapo_lokumilo = Ĉeĥio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.miskovice-kh.cz/ www.miskovice-kh.cz] | commons = Miskovice | portalo = Ĉeĥio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Miskovice''' ({{Lang-de|Miskowitz}}) estas municipo en [[Ĉeĥio]] situanta en [[distrikto Kutná Hora]] proksimume 4,5 km okcidente de urbo [[Kutná Hora]]. Vivas ĉi tie {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} ({{WikidataLoĝantaroDato}}). {{Najbaraj municipoj}} == Historio == La unua skribmencio pri la vilaĝo estas el la jaro [[1131]]. == Loĝantaro == {{Grafikaĵo de nombro de loĝantoj|tabelo=sub|rompi=6}} ==Partoj de municipo== * Miskovice * [[Bylany (Miskovice)|Bylany]] * [[Hořany (Miskovice)|Hořany]] * [[Mezholezy (Miskovice)|Mezholezy]] * [[Přítoky]] ==Memorindaĵoj== * [[Kalkofarejoj Miskovice|Kalkofarejo]] el komenco de la 19-a jarcento * Belvedero sur monteto [[Vysoká (Suprasazava montetaro)|Vysoká]] (471&nbsp;m) * Agrikultura korto kun loĝdomo kaj mastruma konstruaĵo, garbejo, pordego kaj pordeto n-ro 1 == Pluaj fotoj == <gallery> Miskovice 2022 (4).jpg|Ŝoseo I/2 cyxe aŭtobusa haltejo en la centro de Miskovice Vysoka_471_m_from_E_026.jpg|Vido al monteto Vysoká kun belvedero de oriento, el kampo inter Bylany kaj Miskovice Mezholezy_KH_CZ_from_Vysoka_lookout_tower_037.jpg|Vido el belvedero Vysoká Miskovice_S01._Šachtová_vápenka,_celek.jpg|Ŝakta kalkofarejo: unu el [[Kalkofarejoj Miskovice|kvar kalkofarejoj ĉe Miskovice]] Miskovice - dvůr čp. 1 (stav leden 2023) (1).jpg|Memorige protektata agrikultura korto n-ro 1 Kaplicka Markovicky 1.jpg|Dia torturo en loka parto Bylany-Markovičky </gallery> {{Miskovice}} {{Municipoj de Mezbohemia regiono|Distrikto Kutná Hora}} [[Kategorio:Miskovice| ]] [[Kategorio:Municipoj en distrikto Kutná Hora]] [[Kategorio:Vilaĝoj en distrikto Kutná Hora]] [[Kategorio:Setlejoj en Suprasazava montetaro]] 4nj4ig492edfec0co4ujfrga5mpbthe 0 873606 9483173 9405730 2026-09-28T11:50:16Z Sj1mor 12103 9483173 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Christiane SCHMIDT-ROSE''' (naskiĝinta en [[1959]] en [[Olpe]]) estas [[germanio|germana]] politikistino de [[kristandemokrata Unio de Germanio|CDU]] kaj de 2018 landa konsilistino por [[distrikto Weimarer Land]]. De novembro 2023 estas ŝi krome ĉefino de la distrikta CDU-partifilio. == Vivo == Schmidt-Rose estas diplomiĝinta ĝardenfakulino. En 1994 ŝi sekvis la edzon, kiu estis karieronta en la ministerio pri financoj de [[turingio|Turingujo]]. Kelkajn jarojn deĵoris ŝi kiel memstara konsilistino pri hortikulturo antaŭ ol labori kiel sekciestrino je ''Lehr- und Versuchsanstalt Erfurt'' apud [[Krämpfer-ĝardenoj]].<ref>[https://www.mdr.de/nachrichten/thueringen/mitte-thueringen/apolda-weimarer-land/landrat-wahl-schmidt-rose-dressel-100.html "Landrats-Wahl 2024 im Weimarer Land: Diese Kandidaten treten an"] - ĉe: Mdr.de, 5.6.2014</ref> === Politikista kariero === Schmidt-Rose regionpolitikiste jam pli malfrue aktivis. Okaze de la balotadoj por landa konsilistado de 2006 ŝi nesukcese kandidatis kontraŭ [[Hans-Helmut Münchberg]]. Ĝis elektiĝo je edukadkomisiono en 2013 ŝi gvidis la financan komisionon de distrikto Weimarer Land. Kvin jarojn ŝi sekve respondecis gvide pri lernejara administrado. En 2018 okazis la dua kandidatiĝo pri landdistrikta konsilisteco. Kun 60,4 elcentoj ŝi klare venkis kaj iĝis sekvanto de Münchberg.<ref>[https://wahlen.thueringen.de/datenbank/wahl1/WAHL.asp?wahlart=LR&wJahr=2018&zeigeErg=WK&auswertung=1&wknr=071&gemnr=&terrKrs=&gemteil=000&buchstabe=&Langname=&wahlvorschlag=&druck=&XLS=&anzahlH=0&Nicht_existierende=&optik=&aktual= "Wahlen in Thüringen"]</ref> En julio 2023 estis anoncita ŝi denovan sinpretigon por la sama ofico.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.cdu-weimarerland.de/pressemitteilung/2023/cdu-weimarer-land-klaert-kandidatenpaket-fuer-das-wahljahr-2024 |titolo="CDU Weimarer Land klärt Kandidatenpaket für das Wahljahr 2024 |alirdato=2024-06-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20250116005017/https://www.cdu-weimarerland.de/pressemitteilung/2023/cdu-weimarer-land-klaert-kandidatenpaket-fuer-das-wahljahr-2024 |arkivdato=2025-01-16 }}</ref> En la 4.11.2023 posteulis ŝi [[Mike Mohring]] kiel distriktan partiestron.<ref>[https://www.zeit.de/news/2023-11/04/schmidt-rose-neue-cdu-kreisvorsitzende-im-weimarer-land "Parteien: Schmidt-Rose neue CDU-Kreisvorsitzende im Weimarer Land"] - ĉe: ''Die Zeit'', 4.11.2023</ref> En la 9.6.2024 ŝi estis je dispono je elektiĝo kune kun [[Dirk Geyer]] de [[alternativo por Germanio|AfD]] por nova periodo kiel supera konsilisto de la distrikto Weimarer Land. 58,6 elcentoj de la voĉdonintaj manifestis la volon ke ŝi daŭrigu sian laboron.<ref>[https://www.mdr.de/nachrichten/thueringen/mitte-thueringen/apolda-weimarer-land/landratswahl-stichwahl-schmidt-rose-geyer-102.html "Stichwahl im Weimarer Land: Amtsinhaberin bleibt Landträtin"] - Ĉe: mdr.de, 9.6.2024</ref> Schmidt-Rose havas du plenkreskulajn infanojn. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.cdu-weimarerland.de/kreisverband/landraetin Landrätin - CDU Weimarer Land] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20241012011525/https://www.cdu-weimarerland.de/kreisverband/landraetin |date=2024-10-12 }} * Klaus Jäger: [https://www.thueringer-allgemeine.de/regionen/apolda/article224068313/Christiane-Schmidt-Rose-hat-die-Wahl-angenommen.html "Christiane Schmidt-Rose hat die Wahl angenommen"] - ĉe: TA . 16.4.2018 * Sascha Margon: [https://www.thueringer-allgemeine.de/politik/article224042581/Landratswahl-Christiane-Schmidt-Rose-verweist-auf-viele-Jahre-in-der-Kommunalpolitik.html "Landratswahl: Christiane Schmidt-Rose verweist auf viele Jahre in der Kommunalpolitik"] - ĉe: TA, 12.4.2018 == Referencoj == {{Referencoj}} {{Vivtempo|SchmidtRose, Christiane}} [[Kategorio:Germanaj politikistoj]] [[Kategorio:Virinoj]] [[Kategorio:Konservativistoj]] [[Kategorio:Distrikto Weimarer Land]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1959]] [[Kategorio:Hortikulturo]] ixzgz908vl7g8j31ta8u6hwnuecdq3w 0 874685 9483073 9268728 2026-09-28T09:36:50Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9483073 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Jörn LUTHER''' (naskiĝinta la {{daton|9|3|1966}} en [[Vajmaro]]) estas [[germanio|germana]] historiisto, germanisto kaj verkisto; ĝis aŭtuno 1989 li estis [[disidento]]. [[File:Timur und sein Trupp, 2022.jpg|thumb|Luther en 2022 (dua de dekstre)]] == Vivo == Trejniĝis Luther inter 1982 kaj 1984 kiel zoologia teknikisto en [[Gotao]] post relegacio disde gimnazio kaj enkarceriĝo. Sekvis aliaj ŝtate ordonitaj okupoj (meblotransportisto, stokejisto, varliferanto, hejtigisto); post [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] li trapasis la abiturientan ekzamenon en la 1992-a jaro kaj studis [[germanistiko]]n, filozofion kaj historion en [[Jena]], [[halle (Saale)|Halle]] kaj [[Berlino]]. Inter 1994 kaj 1997 li moderigis kun aliaj kunvenon de junaj verkistoj en Turingujo. En 1997/98 li organizis Berline la literatur-spektaklon ''Sklavenmarkt''. Krome li respondecis pri sukcesa paso de diversaj [[slamo (poezio)|slamoj]]. Vivas li Berline. Siajn travivaĵojn dum la reĝimo de la [[komunismo|komunistoj]] li ankaŭ literature temigis. Luther estas fondomembro de la bando ''Timur und sein Trupp'' kiu ekde 1988 ofertas miksaĵojn de [[punko|punka]] ŝlagro kaj popmuzika punko. === Disidenteco en GDR=== Luther opoziciis komunismon en [[GDR]] kaj konatiĝis kiel ''[[sprajilo|sprajisto]] de Vajmaro'' tiel esprimante siajn opiniojn nekonformajn al komunisma propagandaĉo.<ref>[https://www.welt.de/politik/gallery13638097/Fahndungsfotos-der-Sprueher-von-Weimar.html "Fahndungsfotos der Sprüher von Weimar"] (policaj fotoj de la grafitifarintoj)</ref> De ili konserviĝis policaj fotoj el priesploraj demandoj revideblaj titolpaĝe de libro de [[Holm Kirsten]], [[Ulrich Jadke]]<ref>https://www.thueringer-literaturrat.de/autorenlexikon/jadke-ulrich/</ref>, Jörn Luther kaj [[Thomas Onißeit]]<ref>https://www.thueringer-literaturrat.de/autorenlexikon/onisseit-thomas/</ref> ''Macht aus dem Staat Gurkensalat'' (de 2011). Ĉiuj partoprenintaj sprajintoj estis kondamnitaj al malliberejo. [[Grafitio]]j iliaj enhavis i.a. la sekvajn devizojn: ''Wehr dich'' (defendu vin), ''Schlag zurück'' (rebatu), ''Macht aus dem Staat Gurkensalat'' (estigu la ŝtaton kukumsalato). Ili aperis en oktobro 1983 sur kadukaj fasadoj vajmaraj. Luther pro tio suferis plurajn monatojn da mallibereco en la fifama [[Memorigloko Andreasstraße (Erfurto)|Stasi-prizono erfurta]].<ref>[https://www.thueringer-allgemeine.de/kultur/article223827507/Gefaengnis-fuer-Graffiti.html "Gefängnis für Graffiti"] - ĉe: TA</ref><ref>[https://books.google.de/books?id=HCiSjXdSAQYC&pg=PA493&dq=J%C3%B6rn+Luther&hl=de&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi74Y_X3I6FAxVci_0HHSn0DLAQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=J%C3%B6rn%20Luther&f=false Ehrhard Neubert: ''Geschichte der Opposition in der DDR 1949-1989'', Verlag Ch. Links, Berlin 1998, p. 493]</ref> == Verkoj == * ''Reiner reine, lirum, larum, Ged.'', kun [[Frank Willmann]], Berlin 1990. * ''Über dem kaukasus lag dein blauer – ein hansheinzewersroman'', kun Frank Willmann, Köln 1992. * ''Reality l.i.t. Abreißblock'', kun Frank Willmann u. a., Mainz 1993. * ''Roman der 6'', mit Frank Willmann u a., Köln 1996. * ''Sag mal A'', Rudolstadt 1996. * ''Ab & zu möchte ich was ganz anderes'', Berlin 1997. * ''Neun Märchen, die Bengta Bischoff nicht schrieb'', Halle/Saale 1998. * ''Und niemals vergessen – Eisern Union!'', kun Frank Willmann, Berlin 2000. * ''Die Idioten, Roman'', kun Frank Willmann, Mainz 2002. * ''BFC Dynamo – Der Meisterclub'', kun Frank Willmann, Berlin 2003. * ''Tindbad, der Teefahrer'', 2010. * ''Macht aus dem Staat Gurkensalat'', kun Ulrich Jadke, Holm Kirsten kaj Thomas Onißeit, Berlin 2011. [https://www.youtube.com/watch?v=rOX_Xn_r71M eltiraĵo jutube] * Alles, Berlin 2012. == Eksteraj ligiloj == * [https://www.thueringer-literaturrat.de/autorenlexikon/luther-joern/ Thüringer Literaturrat] * [https://www.freitag.de/autoren/joern-luther biografio ĉe ''freitag.de''] *[https://web.archive.org/web/20240619131548/https://www.nordhausen.de/news/news_lang.php?ArtNr=18348 "Lesung am 5. Oktober in der Flohburg: Macht aus dem Staat Gurkensalat - Eine andere Jugend. Weimar 1979–1989"] - ĉe: nordhausen.de, 27.9.2012 (anononco de laŭtlegado en Nordhausen; kun foto de la grafitioj vajmaraj) *[https://timurundseintrupp.bandcamp.com/ hejmpaĝo de la de Luther fondita bando ''Timur und sein Trupp''] == Notoj == <References /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Luther, Jorn}} [[Kategorio:Viktimoj de komunismo]] [[Kategorio:Germanaj historiistoj]] [[Kategorio:Opoziciuloj en GDR]] [[Kategorio:Germanaj muzikistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1966]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Weimar]] [[Kategorio:Germanistoj]] [[kategorio:Muzikaj subkulturoj]] hsbe5869l3aaik9o6pl32k0d9jn5bn1 0 875199 9483114 9400954 2026-09-28T11:24:14Z Sj1mor 12103 9483114 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto|priskribo=}} '''Gerard RICHTER''' (naskiĝis la {{daton|9|februaro|1932}}) estas [[germanoj|germana]] [[Pentrado|pentristo]]. Richter vivas kaj laboras en [[Kolonjo]]. Li estas unu el la vivantaj artistoj kun la plej internacia rekono kaj kiuj atingas la plej altajn prezojn sur la arta merkato. ==Biografio== Ekde la komenco de la sesdekaj jaroj, Richter esploris la pentrarton kun ampleksa vario de lingvoj (kiel realismo kaj abstrakta ekspresionismo) kaj temoj (portretoj, pejzaĝoj, mortvivaĵoj, geometrioj). Richter estis edukita en la [[Orienta Germanio|Germana Demokratia Respubliko]] sub la dogmoj de [[socialisma realismo]]. Lia restado ĉe Documenta II en [[Kaselo]] en 1959 prezentis lin al la abstrakta laboro de [[Jackson Pollock]] kaj [[Lucio Fontana]] kaj igis lin decidi translokiĝi al la Okcidento, al [[Duseldorfo]], en 1961. Li studis ĉe la Duseldorfa Artakademio, kio permesis al li veni en kontakton kun la [[Fluxus]]-grupo kaj kun artistoj kiel ekzemple Blinky Palermo kaj Sigmar Polke. En 1962, Richter kunfandis pentradon kaj fotarton en siaj bonkonataj "fotopentraĵoj". La unua estis ''Tisch'' (Tablo) (1962), oleo-pentrado de gazetara bildo. Per tiu ĉi laboro li komencis la Atlas-arkivon, tre ampleksan indekson kie la artisto konservas ĉiujn bildojn kiuj havis ian rilaton al liaj verkoj, precipe ĉar ili estis liaj fontoj. Per fotografia pentrado, Richter tradukas amatoran fotarton en pentraĵon kaj plue subfosas nociojn de persona aŭ unuopa stilo. La uzo de seka peniko sur la malseka surfaco de la kanvaso servas por krei neklaran kaj efemeran efikon, kiu ligas al la historia kondiĉo de ambaŭ amaskomunikiloj: la travidebleco de fotarto kaj la mem-referenco de pentraĵo. La griza tono kontrastas kun la elekto de intimaj temoj aŭ ligita al la problemo de historia reprezentado. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.artcyclopedia.com/artists/richter_gerhard.html Gerhard Richter ĉe Artikoloj (angla)] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Richter, Gerhard}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] j6sarzeuf9012zqc9w80gnv21j0rw6l 0 877163 9482870 9309043 2026-09-27T16:14:30Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482870 wikitext text/x-wiki {{Informkesto Olimpikoj Irlando |ludoj=Somera Olimpiko 2024 |konkurantoj= '''134''' |sportaj disciplinoj= '''15''' |flagportisto= ''Shane Lowry'' kaj ''Sarah Lavin'' (inaŭguro)<br /> ''Fintan McCarthy'' kaj ''Mona McSharry'''' (fermo) |oro= 4 |arĝento= 0 |bronzo= 3 |rango= 19 }} [[dosiero:Irlanda Olimpika Komitato.png|maldekstre|190ra]] [[Dosiero:2022-08-21 European Championships 2022 – Women's 100 Metres Hurdles by Sandro Halank–020.jpg|eta|maldekstra|220ra|{{centre|la [[atletino]] ''Sarah Lavin'' (jen en 2022) estis la ina teama [[flagoportanto]] en la inaŭgura ceremonio}}]] La sportista teamo de '''[[Irlando]]''' konkurencis en la '''[[Somera Olimpiko 2024]]''' de la 26-a de julio ĝis la 11-a de aŭgusto 2024 en [[Parizo]], [[Francio]], [[Eŭropa Unio]]. Temis pri la entute 27-a partopreno en [[Someraj Olimpikoj]]. La teamon organizis la [[Olimpika Federacio de Irlando]], ekde 2018 {{lang-en|Olympic Federation of Ireland}} aŭ OFI, {{lang-ga|Cónaidhm Oilimpeach na hÉireann}}. Konkuris sume 134 norvegaj atletoj en 15 sportaj disciplinoj. Antaŭ la evento la nacia komitato anoncis, ke la teamaj [[flagoportanto]]j en la inaŭgura ceremonio estas la [[golfisto]] ''Shane Lowry'' kaj la [[atletino]] ''Sarah Lavin'' specialiĝinda pri [[hurdokuro]].<ref>[https://stillmed.olympics.com/media/Documents/News/2024/07/paris-2024-flagbearers.pdf listo de la la teamaj flagoportantoj laŭ la stato de 2024 07 26] (en formato [[Portebla dokumentformo|PDF]], {{en}})</ref> En la solena fermo la teamaj flagoportanto estis la [[remisto]] ''Fintan McCarthy'' kaj la [[naĝistino]] ''Mona McSharry''. La teamo sume atingis 7 medalojn, 4 orajn kaj 3 bronzajn (do neniun arĝentan), kaj sekve ricevis la 19-an rangon. == Medalistoj == {| class="wikitable sortable" |- ! Medalo ! Nomo ! Disciplino ! Evento ! Dato |- | {{ora medalo}} || ''Daniel Wiffen'' || [[naĝado]] || vira 800-metra liberstila naĝado|| 30-a de julio |- | {{ora medalo}} || ''Fintan McCarthy<br/>Paul O'Donovan'' || [[remado]] || vira malpeza duopa kvarremila konkurso || 2-a de aŭgusto |- | {{ora medalo}} || ''Rhys McClenaghan'' || [[gimnastiko]] || vira "ĉevalo" || 3-a de aŭgusto |- | {{ora medalo}} || ''Kellie Harrington'' || [[boksado]] || ina malpeza boksado || 6-a de aŭgusto |- | {{bronza medalo}} || ''Mona McSharry'' || [[naĝado]] || ina 100-metra brustostila naĝado || 29-a de julio |- | {{bronza medalo}} || ''Daire Lynch<br/>Philip Doyle'' || [[remado]] || vira duopa kvarremila konkurso || 1-a de aŭgusto |- | {{bronza medalo}} || ''Daniel Wiffen'' || [[naĝado]] || vira 800-metra liberstila naĝado || 4-a de aŭgusto |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://olympics.ie/ oficiala retejo] de la [[Olimpika Federacio de Irlando]] ({{en}} kaj aŭtomatigite ankaŭ [https://web.archive.org/web/20240814195638/https://olympics-ie.translate.goog/latest-news/all-news/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=ga irlande]) * [https://olympics.com/cio/irlande paĝo en la retejo de la Internacia Olimpika Komitato] ({{fr}} kaj {{en}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] {{Projektoj}} --> <br/> [[Dosiero:2024 Summer Olympics text logo.svg|200ra|centre]] {{Ĝermo|sporto}} <!--{{Irlanda olimpika teamo}}--> {{Landoj en la Somera Olimpiko 2024}} [[Kategorio:Landoj en la Somera Olimpiko 2024]] [[Kategorio:Irlando en Someraj Olimpikoj|#]] [[Kategorio:2024 en Irlando|Somera Olimpiko]] qyoyliyrrv466pg8o1hqmwp5c8k1r39 0 878574 9482847 9437943 2026-09-27T15:00:31Z Sj1mor 12103 9482847 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Boudatvrz.jpg|thumb|Ĉeĥoslovaka enireja objekto en fuortaro [[Bouda (artileria fuortaro)|Bouda]]]] '''Enireja objekto''' estas [[ferbetono|ferbetona]] objekto enkadre de [[Ĉeĥoslovakaj antaŭmilitaj fortikaĵoj|ĉeĥoslovakaj fortikaĵoj]]. Ĝi servis kiel ĉefa enirejo en [[artileria fuortaro|artileriajn fuortarojn]]. Ĝi estis konstruita en kovrita loko en enlando ekster la ĉefa defenda posteno pro celo de sekurigo de senproblema provizado de la fuortaro eĉ en tempo de bataloj. == Armilaro == La objektoj havis por ronda defendo en la plafono duopon de [[Plafonaj blendaj elementoj en la ĉeĥoslovakaj fortikaĵoj#Infanteriaj kloŝoj|blendaj kloŝoj]], en kiuj estis lokigitaj [[Malpeza maŝinpafilo mod. 26|malpezaj maŝinpafiloj]]. En [[porpafista ĉambro|porpafistaj ĉambroj]] estis laŭ konfigurado de tereno uzataj malpezaj kaj [[Peza maŝinpafilo mod. 37|pezaj maŝinpafiloj]] aŭ [[4cm kanono modelo 36|kontraŭtankaj kanonoj mod. 36]]. Plua [[Embrazuro (fortikaĵo)|pafejo]] por maŝinpafilo estis instalita en la unua blenda pordego. Okaze de eksplodo de batalo dum ĝia malfermita pozicio anstataŭigis ĝin plua pafejo en la unua rompo de la enveturejo. == Teknika solvo de eniroj == La konstruo de objektoj ebligis enveturi al ŝarĝaŭtomobilo ĝis spaco de [[transmetejo]], kie oni transmetis la ŝarĝon en veturilojn de fortikaĵa [[Etŝpura fervojo|mallarĝtraka fervojo]] kun ŝpuro 600 mm, kiu estis diskondukita en pluajn lokojn de la subtera sistemo de la fuortaro. Apud la enveturejo por ŝarĝaŭtomobiloj ĉiam troviĝis enirejo por piedirantoj. En la franca [[Maginot-linio]] tiu ĉi komuna solvo estis uzata sole ĉe malpli grandaj fuortaroj. Ĉe pli grandaj la eniro por piediranta garnizono estis konstruita memstara objekto. La enveturejo por aŭtomobiloj estis ŝirmita per dualaj kradaj [[pordego]]j, kiuj pezis kun ĉiu apartenaĵo proksimume unu tunon. Tuj malantaŭ la krada pordego estis lokigita unuala elŝovanta gas-izola pordego, kiu pezis preskaŭ ses tunojn. En la fermita pozicio la pordego malebligis enpenetron de venenaj materioj en la objekton. Kontraŭpezo instalita en la suba etaĝo de la objekto ebligis al la pordego vertikalan movon. Malantaŭ tiu ĉi pordego la koridoro estis arke rompita pro celo malebligi pafadon en la internon de la fuortaro. Malantaŭ la arkita parto de la koridoro estis lokigita la tria blenda pordego, kiu ankaŭ estis gas-izola kaj komune kun la antaŭa pordego kreis kontraŭgasan antaŭĉambron servanta por malinfestigi veturilojn atakitaj per [[Kemia armilo|batalgasoj]]. Per tre simila maniero, eĉ kiam en malpli granda mezurilo, estis solvita ankaŭ eniro por la piedirantoj. == Transmetejo == Malantaŭ la lasta pordego troviĝis spaco de [[transmetejo]]. La dimensioj de transmetejo estis derivataj de kvanto de [[municio]], kiu estis por batalkapablon alveturigi en la fuortaron. Konstruitaj estis du variantoj. En la fuortaroj kun bezono de municio malpli granda ol 100 tunoj por du tagoj estis uzita transmetejo longa 11 metroj, te. por unu granda aŭ du malgrandaj ŝarĝaŭtomobiloj. En la fuortaroj kun bezono de municio super 100 tunoj por du tagoj la transmetejo estis je kvin metroj pli longa kaj ĝi ebligis enveturon de du grandaj aŭ tri malgrandaj ŝarĝaŭtomobiloj. Konsisto de la transmetejo estis ankaŭ komenca stacio de mallarĝtraka fortikaĵa fervojo servanta por disveturigi la materialon tra la fuortaro. == Konekto de la fuorto al la subtera sistemo == Laŭ abrupteco de la ĉirkaŭa deklivo diferenciĝis ankaŭ maniero de konekto de la fuorto al la subtera sistemo de la fuortaro. Estis necese konservi super la subtera sistemo preskribitan potencon de supermetaĵo pro kaŭzo de sekurigo de ĝia ŝirmo. Se la fuorto estis lokigita en sufiĉe abrupta deklivo, povis esti uzita rekta galerio (ekz. fuortaro [[Smolkov (artileria fuortaro)|Smolkov]], [[Adam (artileria fuortaro)|Adam]], [[Jírová hora (artileria fuortaro)|Jírová hora]] aŭ [[Stachelberg (artileria fuortaro)|Stachelberg]]). Okaze de milda deklivo povis esti uzita oblikva rela deklivaĵo (ekz. fuortaro [[Hůrka (artileria fuortaro)|Hůrka]], [[Bouda (artileria fuortaro)|Bouda]] kaj [[Dobrošov (artileria fuortaro)|Dobrošov]]), kiu estis konstruita en kliniĝo 25%. La tria maniero uzita ĉe objektoj konstruitaj preskaŭ en ebenaĵa tereno estis konstruado de vertikala ŝtupareja kaj lifta ŝakto kun duopo de ŝarĝliftoj. Tiu ĉi maniero estis malavantaĝa pro kaŭzo de duobla transmetado, do ĝi estis uzata kiel eble plej minimume (fuortaro [[U Orla (artileria fuortaro)|Orel]], [[Šibenice (artileria fuortaro)|Šibenice]] kaj [[Hanička (artileria fuortaro)|Hanička]]). == Enirejaj objektoj de la ĉeĥoslovakaj fortikaĵoj == {| class="wikitable" |+ !fuortaro !nomo de la objekto !tipo !stato |- |[[U Orla (artileria fuortaro)|Orel]] |[[MO-Or-S 20e]] |lifto |nekomisiita |- |[[Smolkov (artileria fuortaro)|Smolkov]] |[[MO-Sm-S 41 Nad Valchou]] |egala galerio |konstruita, alikonstruita post la milito |- |[[Šibenice (artileria fuortaro)|Šibenice]] |[[OP-Š-S 35a Divá Hůra]] |lifto |elfosaĵo, surŝutita |- |[[Milotický vrch (artileria fuortaro)|Milotický vrch]] |[[OP-MV-S 62a]] |? |nuligita |- |[[Kronfelzov (artileria fuortaro)|Kronfelzov]] |[[StM-Kv-S 46a]] |deklivaĵo |nuligita |- |[[Hůrka (artileria fuortaro)|Hůrka]] |[[K-Bg-S 12a U rybníčka]] |deklivaĵo |konstruita, alikonstruita post la milito, parte rekonstruita |- |[[Bouda (artileria fuortaro)|Bouda]] |[[K-Ba-S 22a Krok]] |deklivaĵo |konstruita, post la milito la antaŭa parto forpafita kaj laŭ devenaj planoj denove betonigita |- |[[Adam (artileria fuortaro)|Adam]] |[[K-Am-S 43a Na sekyře]] |egala galerio |konstruita, alikonstruita post la milito |- |[[Hanička (artileria fuortaro)|Hanička]] |[[R-H-S 79a U silnice]] |lifto |konstruita, alikonstruita post la milito |- |[[Skutina (artileria fuortaro)|Skutina]] |[[N-Sk-S 52a V lese]] |egala galerio |elfosaĵo |- |[[Dobrošov (artileria fuortaro)|Dobrošov]] |[[N-D-S 77a Portál]] |deklivaĵo |elfosaĵo, provizora enirejo surŝutita |- |[[Jírová hora (artileria fuortaro)|Jírová hora]] |[[T-JH-S 14a]] |egala galerio |nekomisiita |- |[[Poustka (artileria fuortaro)|Poustka]] |[[T-Pa-S 50a]] |egala galerio |nekomisiita |- |[[Stachelberg (artileria fuortaro)|Stachelberg]] |[[T-St-S 80a U kanceláře]] |egala galerio |elfosaĵo |} == Eksteraj ligiloj == *[http://www.zelpage.cz/clanky/pevnostni-zeleznice-na-delostrelecke-tvrzi-bouda Fortikaĵa fervojo en fuortaro Bouda] {{Ĉeĥoslovakaj fortikaĵoj}} [[Kategorio:Enirejaj fuortoj| ]] [[Kategorio:Ĉeĥoslovakaj pezaj fortikaĵoj]] kvkrtbxlykfgc6mfobk71v1u56sc4mu 0 884372 9482955 9079590 2026-09-28T02:24:14Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482955 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''John Betjeman''' (naskiĝis la 28-an de aŭgusto 1906 en [[Londono]] - mortis la 19-an de majo 1984 en Trebetherick en [[Cornwall]]) estis angla poeto, literaturrecenzisto kaj dissendanto, konata ankaŭ pro sia elsenda prezentado kaj kiel scienculo pri [[arkitekturo]]. Li estis unu el la fondintoj de la Viktoria Societo ({{Lang-en|The Victorian Society}}). == Vivo == Li kreskis en la Londona antaŭurbo de [[Highgate]]. Li studis en [[Universitato Oksfordo|Oksfordo]], sed ĉar li neglektis siajn studojn li neniam akiris akademian gradon. En ''Summoned by Bells'' (1960) li skribis pri sia [[infanaĝo]] kaj liaj studentaj tagoj. Bentjeman laboris en instruado kaj poste kiel [[ĵurnalisto]]. Li ankaŭ okupiĝis pri [[spionado]] dum la [[Dua Mondmilito]] <ref>{{Cite news|last=Thompson|first=Johnathan|date=13 August 2006|title=Betjeman Poet, hero of Middle England & a very bad boy|work=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/betjeman-poet-hero-of-middle-england-amp-a-very-bad-boy-411661.html|access-date=1 December 2015}}</ref>. Betjeman ne prenis sin tro serioze kaj lia poezio estas tre alirebla. Li verkis personajn, foje lirikajn, sed ankaŭ humurajn kaj satirajn poemojn – en simpla lingvaĵo. Lia poezio estis renkontita kun intereso de larĝa spektantaro kaj li ankaŭ iĝis populara televida personulo. Karakterizaĵo de lia poezio estas ke en preskaŭ ĉiuj liaj poemoj li rilatas al loko; ofte [[vilaĝo]], aŭ foje specifa [[konstruaĵo]] <ref name="patr_Angl">{{Cite web|title=Anglican spirituality and poetry: John Betjeman (1906–1984)|last=Comerford|first=Patrick|work=patrickcomerford.com|date=5 December 2015|access-date=8 August 2019|url=http://www.patrickcomerford.com/2015/12/anglican-spirituality-and-poetry-2-john.html}}</ref> <ref name="Gardner2006">{{cite book|last=Gardner|first=Kevin J.|title=Faith and Doubt of John Betjeman: An Anthology of his Religious Verse|url={{google books|id=VKW6BwAAQBAJ|plainurl=yes|keywords=high church|page=xxi}}|date=30 August 2006|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4411-5354-8}}</ref>. Betjeman ankaŭ estis aŭtoritato pri brita arkitekturo kaj provis pliigi intereson en arkitekturaj aferoj <ref>{{cite book|last=Clark|first=Kenneth|author-link=Kenneth Clark|year=1983|title=The Gothic Revival: An Essay in the History of Taste|oclc=1072302955|publisher=John Murray (eldonejo)|location=London|isbn=978-0-7195-3102-6}}</ref>. En 1969 li estis nobeligita kiel [[Siro]]. En 1972 li ricevis la honoran [[Poetokronado|Poeto-premiito]] de Britio. Post lia morto, li estis sukcedita kiel poetpremiito fare de [[Ted Hughes]] <ref name="BBC2023">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-66224984|work=[[BBC News]]|title=No 10 turned down Larkin, Auden and other poets for laureate job|date=19 July 2023|first=Sanchia|last=Berg}}</ref>. Betjeman mortis pro [[Parkinsona malsano|Parkinson-malsano]] en 1984. == Verkaro == === poeziaj kolektoj === * Mount Zion (1932) * Continual Dew (1937) * Old Lights For New Chancels (1940) * New Bats In Old Belfries (1945) * A Few Late Chrysanthemums (1954) * Poems In The Porch (1954) * Summoned By Bells (1960) * High and Low (1966) * A Nip In The Air (1974) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://www.bbc.co.uk/programmes/p025jt33 Betjeman dokumentarioj] sur BBC iPlayer * [http://www.betjemanpoetrycompetition.com/ Retejo de la John Betjeman Poezia Konkurso por Junuloj] * [http://voyager.library.uvic.ca/vwebv/holdingsInfo?bibId=2016033 John Betjeman fondumoj] ĉe Universitato de Viktorio, Specialaj Kolektoj * [http://spcoll.library.uvic.ca/Digit/Betjeman/webcon/wholeweb/framconc.htm John Betjeman Konkordanco] ĉe Universitato de Viktorio, Specialaj Kolektoj * [http://www.betjemansociety.com La Betjemana Societo] * [http://www.poetryfoundation.org/bio/john-betjeman Profilo de la poezia fonduso] * [https://web.archive.org/web/20120327162849/http://www.bbc.co.uk/bbcfour/audiointerviews/profilepages/betjemanj1.shtml BBC4 aŭdiaj intervjuoj de ''Homoj Hodiaŭ'' 24 decembro 1959 Hejma Servo] * [http://searcharchives.bl.uk/IAMS_VU2:IAMS032-001965920 Betjeman Arkivo]{{404|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ĉe la [[brita Biblioteko]] * [https://www.imdb.com/name/nm0079216/?ref_=nv_sr_srsg_0 John Betjeman] ĉe [[Interreta filma datumbazo|IMDb]] * [[hdl:10079/fa/beinecke.betjeman|Kolekto John Betjeman]]. Ĝenerala Kolekto, Beinecke Rara Libro kaj Manuskripta Biblioteko, [[Universitato Yale]]. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Anglaj verkistoj pri arkitekturo]] [[Kategorio:Anglaj anglikanoj]] [[Kategorio:Komandoroj de la Ordeno de la Brita imperio]] [[Kategorio:Anglikanaj poetoj]] [[Kategorio:Mortintoj en 1984]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1906]] [[Kategorio:GLAT-verkistoj]] 2zq00gf8g4phhdc4kqtzw7zeq5y2b5a 0 886408 9483022 9220137 2026-09-28T06:07:21Z Sj1mor 12103 9483022 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo |dosiero = St. Gertrud Nivelles.jpg }} '''Sankta Gertruda''' (n. en 626 kaj m. en 659), estis [[frankoj|franka]] nobelino kaj kristana monaĥino, kiu oficis kiel abatino de franka abatejo en loko, ĉirkaŭ kiu poste kreskis urbo nun nomata france [[Nivelles]] kaj nederlande ''Nijvel'' en [[Belgio]]. De ŝi diferencigendas la same kristane sanktigita [[Gertruda la Granda]] (n. en 1256 kaj m. en 1302, do vivinta 6 jarcentojn pli poste), [[germanoj|germana]] [[mistikismo|mistikulino]] en la klostro de [[Eisleben|Eisleben-Helfta]]. La Gertruda de la 7-a jarcento estis filino de la [[frankoj|franka]] nobelo [[Pepino de Landen]] kaj lia edzino ''Iduberga'' kaj tial estis parencino de [[Karlo la Granda]]. La patro Pepino de Landen oficis kiel [[majordomo]] de tri reĝoj el la dinastio de [[merovidoj]] en la regnoparto [[Aŭstrazio]] kaj estis historie aparte kerna persono en la [[mezepoko]] de [[Germanlingvio]]: Li estas la prapatro de la dinastio de [[Pipinidoj]], kaj pere de sia filino ''Begga'' li iĝis prapatro de la pli posta imperiestra dinastio de [[Karolidoj]]. En la aĝo de 14 jaroj Gertruda eniris la abatejon fondita fare de sia patrino Iduberga. En la mezo de la 7-a jarcento, Gertruda fondis la [[benediktanoj|benediktanan]] abatejon en [[Karlstadt|Karlstadt-Karlburg]] en [[Malsupra Frankonio]]. La abatejo estis unu el la unuaj monaĥejoj en la Frankonia areo ĉirkaŭ la fluo de la rivero [[Majno (rivero)|Majno]], kiu precipe zorgis pri malriĉuloj, malsanuloj kaj maljunuloj.<ref>Christine Jeske: [http://www.mainpost.de/news/culture/culture;art3809,4680531 artikolo ''Als Karlburg noch Königshof war'' ("Kiam Karlburg estis ankoraŭ reĝa kortego"]{{404|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} en la gazeta retejo ''mainpost.de'' la 7-an de septembro 2008 ({{de}})</ref> Laŭ iuj mezepokaj fontoj aŭ legendoj, eĉ en [[Karlstadt|Karlstadt-Karlburg]] naskiĝis la franka majordomo [[Karolo Martelo]] kaj lia nepo [[Karolo la Granda]], do la loĝloko en la 7-a kaj 8-a jarcento estos centra loko en la regno. Post la morto de ŝia patrino en 652, Gertrud definitive revenis al Lotaringio la administris la abatejon de sia patrino kiel abatino, ĝis ŝi mem mortis en 659. Gertrud estis tre klera kaj rekomendis ke knabinoj ankaŭ devus legi la [[Biblio]]n - tio kondiĉigas ke knabinoj entute devus povi legi. Krom prizorgado de malsanuloj, ŝi ankaŭ donis manĝaĵon al vojaĝantaj studentoj kaj vojaĝistoj. Ŝi konstruigis hospitalon por la irlandaj vagantaj [[monaĥo]]j kiujn ŝi vokis al sia monaĥejo. Gertrud baldaŭ iĝis konata kiel la "patrono de la landvojo". Iu fantazia legendo tekstas, ke ŝipvojaĝantoj, kiuj estis en la mezo de la maro, estis minacataj de mara monstro, kaj petis helpon de sankta Gertruda en preĝo. La monstro tiam laŭ la legendo malaperis. Libervola mem == Fonto == * La unua versio de tiu-ĉi teksto ekestis surbaze de la germana koresponda vikipedia artikolo laŭ la stato de la 16-a de oktobro 2024. == Referencoj == {{Referencoj}} <br/> {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Karolidoj]] tefj53x96jp8p0hr1lipgoshyo52ofc 0 887737 9482994 9157624 2026-09-28T05:52:24Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482994 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} La '''Forumo de Junaj Tutmondaj Gvidantoj''' ({{Lang-en|Forum of Young Global Leaders}}) aŭ '''Junaj Tutmondaj Gvidantoj''' (akronime '''YGL''') estas [[neprofitcela organizaĵo]]. La organizaĵo estis kreita de Klaus Schwab, fondinto de la [[Monda Ekonomia Forumo]] kaj estas administrita de [[Ĝenevo]], [[Svislando]], sub la kontrolado de la svisa registaro. Ĝi estas administrita de la Monda Ekonomia Forumo. ''[[BusinessWeek]]'' priskribas la organizaĵon kiel "la plej ekskluzivan privatan [[Socia reto (sociologio)|socian reton]] de la mondo", dum la organizaĵo mem priskribas ĝiajn membrojn kiel "la voĉon de la estonteco kaj la espero de la venonta generacio." <ref>{{Citation|year=2009|title=Next–Generation Leadership|publisher=Harvard: John F. Kennedy School of Government|url=https://www.hks.harvard.edu/news-events/publications/harvard-kennedy-school-magazine/archives/summer-2009/next-generation-leadership|archive-url=https://web.archive.org/web/20090907022046/https://www.hks.harvard.edu/news-events/publications/harvard-kennedy-school-magazine/archives/summer-2009/next-generation-leadership|archive-date=7 September 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation|last=Nussbaum|first=Bruce|year=2008|title=Young Global Leaders: Anderson Cooper and Leonardo DiCaprio Are In The Most Exclusive Private Social Network In The World|publisher=BusinessWeek|url=http://www.businessweek.com/stories/2008-03-17/young-global-leaders-anderson-cooper-and-leonardo-dicaprio-are-in-the-most-exclusive-private-social-network-in-the-world-dot|archive-url=https://archive.today/20141016131101/http://www.businessweek.com/stories/2008-03-17/young-global-leaders-anderson-cooper-and-leonardo-dicaprio-are-in-the-most-exclusive-private-social-network-in-the-world-dot|url-status=dead|archive-date=October 16, 2014}} {{404|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Historio == En 2005, la forumo lanĉis la ''Young Global Leaders'' (YGL) komunumon.  Ĝi estas organizita kiel svisa fondaĵo kaj estas gvidita fare de 14-membra estraro de kuratoraro (inter ili: [[Rania de Jordanio|Rania al-Abdullah]] , [[Regno de Jordanio|Reĝino de Jordanio]], Marissa Mayer, direktoro de [[Yahoo]]! ", [[Jimmy Wales]], kunfondinto de [[Vikipedio]]). Ĝia antaŭelo estas la komunumo '''Tutmondaj Gvidantoj de Hieraŭ''' ({{Lang-en|Global Leaders of Tomorrow}}), kiu ekzistis de 1993 ĝis 2003 <ref>{{cite web|title=THE WORLD ECONOMIC FORUM A Partner in Shaping History|url=https://www3.weforum.org/docs/WEF_A_Partner_in_Shaping_History.pdf|website=WE Forum|access-date=4 March 2022|ref=page 131|archive-date=1 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301143134/https://www3.weforum.org/docs/WEF_A_Partner_in_Shaping_History.pdf|url-status=live}}</ref>. En 2014, la ''Junaj Tutmondaj Gvidantoj'' havis pli ol 900 membrojn. Eminentaj ''Junaj Tutmondaj Gvidantoj'' estis la antaŭa kanceliero [[Angela Merkel]] (daŭre kiel ''Tutmonda Gvidanto de Morgaŭ'' ), la antaŭaj Federaciaj Sanministroj [[Andrea Fischer]], [[Daniel Bahr]], [[Philipp Rösler]] kaj [[Jens Spahn]] same kiel la antaŭa Federacia Prezidanto de la Verda Partio kaj Ministro pri Eksteraj Aferoj [[Annalena Baerbock]], same kiel la televida ĵurnalistino Sandra Maischberger.  La Prezidanto de Francio, [[Emmanuel Macron]], la aktuala Ĉefministro de Belgio, [[Alexander De Croo]], la aktuala Ĉefministro de Irlando [[Leo Varadkar]], la antaŭa Ĉefministro de la Respubliko de Finnlando, [[Sanna Marin]], la iamaj Prezidantoj de la [[EK-­Komisiono|EU-Komisiono]] [[Jean-Claude Juncker]] kaj [[José Manuel Barroso]], iama brita ĉefministro [[Tony Blair]], eksa aŭstra kanceliero [[Sebastian Kurz]], iama dana ministro pri medio Ida Auken, eksa novzelanda ĉefministro [[Jacinda Ardern]], kanada ĉefministro [[Justin Trudeau]] kaj Ska Keller, gvidanto de la parlamenta grupo La Verduloj/EFA kaj MEP estis ankaŭ membroj de la ''Junaj Tutmondaj Gvidantoj''. == Elekto kaj eksiĝo == "Junaj Tutmondaj Gvidantoj" el 70 landoj estas nomumitaj de diplomiĝintoj por sesjara provperiodo kaj estas submetataj al [[vetoo]] dum la elektprocezo. Kandidatoj devas esti malpli ol 38 jarojn en la momento de la akcepto kaj devas esti tre sukcesaj en siaj fakoj <ref>{{Cite news|title=Lista iz Davosa|url=https://www.vreme.com/cms/view.php?id=1103618|work=[[Vreme|Nedeljnik Vreme]]|accessdate=2018-10-27|lang=en|archivedate=2018-10-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181027143209/https://www.vreme.com/cms/view.php?id=1103618}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.weforum.org/about/nominate-a-young-global-leader|title=Nominate a Young Global Leader|publisher=World Economic Forum|accessdate=2018-10-27|lang=en|archive-date=2018-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820074529/https://www.weforum.org/about/nominate-a-young-global-leader|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wiwo.de/erfolg/management/serie-tickets-zur-macht-iv-wo-die-junge-elite-zusammenkommt/7969206.html|title=Serie Tickets zur Macht IV: Wo die junge Elite zusammenkommt|author=Tim Rahmann, Meike Lorenzen, Rebecca Eisert, Lin Freitag|publisher=www.wiwo.de|lang=de|accessdate=2018-10-27|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809054109/https://www.wiwo.de/erfolg/management/serie-tickets-zur-macht-iv-wo-die-junge-elite-zusammenkommt/7969206.html|deadlink=no}}</ref>. Membroj konservas la ''Iniciaton 2030'', kiu celas krei agadplanon por realigi la vizion de ideala mondo en 2030.  Novaj membroj estas nomumitaj ĉiujare. La membroj de YGL estas junaj manaĝeroj kiuj apartenas al larĝa gamo de [[Ekonomiaj sektoroj|sektoroj]] kaj disciplinoj kaj venas de ĉiuj partoj de la mondo. Oni estos nomumita por periodo de ses jaroj kaj ne devas esti atinginta la aĝon de 40 en la momento de via nomumo.  Post kiam ilia YGL-membreco eksvalidiĝas, membroj povas aliĝi al la ''YGL Alumni Community.'' == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://www.younggloballeaders.org/ Oficiala retejo] [[Kategorio:Internaciaj premioj]] 4ygmdrnl5ejyl2c1erlq4oxun0g0uj7 0 888845 9482858 9295233 2026-09-27T15:30:06Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482858 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |regiono-ISO=SE |zomo=13 }} La '''Upsalo Internacia Mallonga Filmfestivalo''' ({{Lang-sv|Uppsala Internationella Kortfilmfestival}}) estas internacia [[filmfestivalo]] de [[Mallonga filmo|mallongaj filmoj]] fondita en 1982 kaj okazigita ĉiujare en oktobro en la sveda urbo [[Upsalo]] <ref name="imdb">[https://www.imdb.com/Sections/Awards/Uppsala_International_Short_Film_Festival/ IMDb entry on Uppsala International Short Film Festival] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060317090453/http://imdb.com/Sections/Awards/Uppsala_International_Short_Film_Festival/ |date=2006-03-17 }}, retrieved on 11 February 2010.</ref>. == Priskribo == La Upsalo Internacia mallongfilma festivalo, unu el la plej malnovaj filmfestivaloj de Svedio, estis fondita fare de grupo gvidita fare de Lars Hedenstedt. La unua eldono de la festivalo malfermiĝis la 1-an de septembro 1982 kun projekcio de la filmo ''La alveno de trajno ĉe la stacidomo en La Ciotat'' de la fratoj Lumière. Proksimume 60 mallongaj filmoj, plejparte de Svedio kaj Danio, estis montritaj al proksimume 1,000 spektantoj. Ĉe la venonta festivaleldono en 1983, mallongaj filmoj de la Ĉina Popola Respubliko kaj Ĉeĥoslovakio estis inkluditaj en la programo por la unuan fojon. De nun, Upsalo faris nomon por si prezentante filmojn de preter la Fera Kurteno kiuj alie malofte vidiĝas en la Okcidento. En 1984 la festivalo okazis unuafoje en oktobro. Aparta porinfana filmfestivalo estas parto de la programo ekde 1985 kaj ankaŭ plenlongaj filmoj estis montritaj ĝis 1992. La festivalo de 1993 finiĝis en financa katastrofo, tial nur 50 filmoj estis montritaj en 1994. Dum la nombro da filmoj montritaj pliiĝis konstante, la festivalo ankaŭ akiris kreskantan internacian rekonon. En 1997, la Upsalo Internacia Mallonga Filmo-Festivalo iĝis la nura filmfestivalo en la nordiaj landoj estanta rekonita fare de la Akademio de Filmartoj kaj Sciencoj. Estas proksima kunlaboro kun la Sveda Filminstituto ekde 2000. Mallongaj filmoj de Svedio montritaj ĉe la festivalo estas selektitaj por la Guldbagge nacia filmpremio, kiu estas aljuĝita fare de la Filminstituto. En 2004, speciala programo de la Hamburga Lesba Geja Filmfestivalo estis montrita en Upsalo <ref name="imdb" />. == Ĉiujara gajninto de la Grandpremio == La Upsalo Grandpremio estas la ĉefa premio de la festivalo kaj estis aljuĝita ekde 1999. {| class="wikitable" !Jaro !titolo !Reĝisoro !Lando |- |1999 |''El paraíso perdido (Paradise Lost)'' |Jaime Marques |Hispanio |- |2000 |''Home'' |Morag McKinnon |Unuiĝinta Reĝlando |- |2001 |''La pomme, la figue et l'amande (The Apple, the Fig and the Almond)'' |Joël Brisse |Francio |- |2002 |''Comme un Seul Homme (All For One)'' |Jean-Louis Gonnet |Francio |- |2003 |''Fast Film'' |Virgil Widrich |Aŭstrio |- |2004 |''Russelltribunalen (The Russell Tribunal)'' |Staffan Lamm |Svedio |- |2005 |''El otro sueño americano'' |Enrique Arroyo |Meksiko |- |2006 |''Medianeras'' |Gustavo Taretto |Argentino |- |2007 |''Lampa cu caciula (The Tube with a Hat)'' |Radu Jude |Rumanio |- |2008 |''Jos Kaadun (If I Fall)'' |Hannaleena Hauru |Finnlando |- |2009 |''Elefantenhaut'' |Severin Fiala und Ulrike Putzer |Aŭstrio |- |2010 |''Colivia (The Cage)'' |Adrian Sitaru |Rumanio |- |2011 |''Miten marjoja poimitaan (How to Pick Berries)'' |Elina Talvensaari |Finnlando |- |2012 |''House Party'' |Adrian Sitaru |Rumanio |- |2013 |''Khaterate Enghelabe Bahman Asheghe Leila'' (Revolutionary memories of Bahman who loved Leila) |Farahnaz Sharifi |Irano |- |2014 |''Mondial 2010 <ref>{{Cite web|title=33rd Uppsala International Short Film Festival announces winners|url=https://shorts.cineuropa.org/sh.aspx?t=article&t2=news&did=265401|access-date=2021-11-04|website=Cineuropa Shorts|language=en}}{{404|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>'' |Roy Dib |Libano |- |2015 |''Over'' |Jörn Threlfall |Unuiĝinta Reĝlando |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.shortfilmfestival.com/ Retejo de la Upsala Internacia Mallongfilma Festivalo] [[Kategorio:Upsalo]] [[Kategorio:Mallongaj filmoj]] [[Kategorio:Filmfestivaloj en Svedio]] [[Kategorio:Oktobraj eventoj]] cpb3yosa3obnf41judj62fodespk19d 0 891949 9483016 8963544 2026-09-28T06:06:35Z Sj1mor 12103 9483016 wikitext text/x-wiki [[File:Luisenthal Burg Schwarzwald 01.jpg|thumb|Schwarzwald-burgo rande de Luisenthal]] '''Kastelo Schwarzwald''' (germane ankaŭ: ''Käfernburg'') troviĝas en la samnoma kvartalo de [[Luisenthal]], Germanujo. Tri partoj konsistigas la komplekson: post la unua foso troviĝas bone konserviĝinta [[belfrido]] (20 metroj; la enirejo havas altecon de 8 metroj) por defendo de la ĉefa atakflanko, datumante el la 14-a jarcento. Aliaj burgaj partoj nur tre ruinaj konserviĝetis (t.e. kelkaj ringmuraj restoj kaj malaltigaĵoj/fosaĵeroj). La unua mencio estis en 1290. Ĝia funkcio estis kontroli gravaj [[intermonto]] disde [[Gotha]] ĝis [[Oberhof]] kaj la valo de rivero [[Werra]]. Konstruigis ĝin la grafoj de [[käfernburg (Arnstadt)|Käfernburg]] kiuj posedantis ĝin ĝis 1302 posteulite de la grafoj de [[Orlamünde]] respektive de la grafoj de [[Schwarzburg]]. Sekvis administrado fare de la markgrafoj de [[Meißen]] (ili estis ankaŭ [[landgraflando Turingio|turingiaj landgrafoj]]; en havaĵregistro de 1379 legeblas pri certa ''Swarcwalde castrum'') respektive de la grafoj de [[kasteloj Tri Gleichen|Gleichen]] (1470–1535). La [[dinastio Wettin|Wettin-oj]] decidis ne plu uzi ĝin en la 1642-jaro kaj ekigis tiel kadukiĝon. Fine de la 19-a jarcento oni starigis monumenton en la okcidenta areoparto por falintoj de dum la [[Francia-Prusia Milito]]. En 1907 komenciĝis saviĝo de la belfredo kion oni daŭrigis en 1935. ==Literaturo== * Michael Köhler: ''Schwarzwald, Käfernburg – Thüringer Burgen und befestigte vor- und frühgeschichtliche Wohnplätze'', Jenzig-Verlag, Jena 2001, ISBN 3-910141-43-9, p. 230 * Thomas Bienert: ''Ruine Käfernburg, auch Schwarzwald – Mittelalterliche Burgen in Thüringen'', Wartberg Verlag, Gudensberg-Gleichen 2000, ISBN 3-86134-631-1, p. 80-81 * Paul Lehfeldt: ''Schwarzwald (=Bau- und Kunstdenkmäler Thüringens. Herzogthum Sachsen-Coburg und Gotha. Landrathsamtsbezirk Ohrdruf), Verlag Gustav Fischer, Jena 1898, p. 115–116 ==Eksteraj ligiloj== {{Commonscat}} *[https://www.tourismus-thueringer-wald.de/burgen-und-schloesser/burgruine-schwarzwald porturistaj informoj] [[kategorio:Kasteloj en Distrikto Gotha|Schwarzwald]] t0c9u4is2vaar39svnckum5t7dxn7h7 0 893490 9482913 8966909 2026-09-27T21:10:35Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482913 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''James David RODRÍGUEZ RUBIO''' ( [ˈxamez roˈðɾiɣes] ; naskita la 12-an de julio 1991 en [[Cúcuta]]) estas kolumbia [[futbalisto]], ataka [[mezulo]], kapitano de la [[Kolombia nacia teamo de futbalo|kolombia nacia teamo]]. Ludanto de la hispana klubo [[Rayo Vallecano]]. Plejgolinto kaj membro de la simbola teamo de la Monda Pokalo 2014 kaj gajnis la titolon de la elstara poentinto de la pokalo kiam li finis kun ses goloj trafitaj en ĉiu el la matĉoj de la teamo, io kiu ne okazis ekde [[Jairzinho]] en la 1970-datita Mondo-pokalo, kaj kondukis Kolombion al la kvaronfinalo, ĝia plej bona atingo en la historio <ref name="fifa.com">{{cite news|url=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2014/m=7/news=messi-heralded-as-brazil-2014-s-best-2404615.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715211938/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2014/m=7/news=messi-heralded-as-brazil-2014-s-best-2404615.html|url-status=dead|archive-date=15 July 2014|title=Messi, Neuer heralded as Brazil 2014's best|publisher=[[FIFA]]|date=13 July 2014|access-date=9 April 2018}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140715211938/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2014/m=7/news=messi-heralded-as-brazil-2014-s-best-2404615.html |date=2014-07-15 }}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/statistics/castrol-index/top11.html|title=2018 FIFA World Cup Russia|publisher=FIFA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219115801/http://www.fifa.com/worldcup/statistics/castrol-index/top11.html|archive-date=19 December 2014}}</ref> <ref>8.8.14 FIFA.com [http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2014/m=8/news=james-receives-his-adidas-golden-boot-2418027.html James ricevas sian adidas Oran Boton] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170415013921/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2014/m=8/news=james-receives-his-adidas-golden-boot-2418027.html |date=2017-04-15 }}</ref>. Li estas gajninto de la " FIFA Ferenc Puskás Award " por la plej bona celo de 2014. Plej bona ludanto de la [[Amerika Pokalo]] 2024 <ref name="fifa">{{cite news|url=https://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/news/newsid=1683480/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829062219/http://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/news/newsid=1683480/index.html|url-status=dead|archive-date=29 August 2012|title=Rodriguez: I've got a lot to learn|publisher=[[FIFA]]|date=20 August 2012|access-date=19 January 2013}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140708200606/http://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/news/newsid=1683480/index.html |date=2014-07-08 }}</ref><ref name="Colombia face Uruguay">{{cite web|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/world-cup-2014/world-cup-2014-chief-conductor-3778954|title=World Cup 2014: Chief conductor James Rodriguez looking to lead as Colombia face Uruguay|website=The Mirror|date=28 June 2014|access-date=9 April 2018|first=Alex|last=Richards}}</ref>. Li ludis por argentina futbala klubo [[Klubo Atlético Banfield|Banfield]], portugala klubo [[FC Porto|Porto]], [[AS Monako FK|Monako]], [[Real Madrid]] <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/0/football/28418131|title=James Rodriguez: Real Madrid sign Monaco forward|website=BBC Sport|date=2 July 2014|access-date=9 April 2018}}</ref>, [[Bayern München]], [[Everton FC|Everton]] <ref name=":0">{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/53992937|title=James Rodriguez: Everton sign Colombia attacking midfielder from Real Madrid|website=BBC Sport|date=7 September 2020}}</ref> kaj la brazila [[São Paulo Futebol Clube|Sao Paulo]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://www.rayovallecano.es/jugadores/james-rodriguez Profilo] ĉe la Rayo Vallecano retejo {{Bibliotekoj}}{{Vivtempo|Rodríguez, James}} [[Kategorio:Kolombiaj futbalistoj]] [[Kategorio:Kolombiaj kristanoj]] [[Kategorio:Futbalistoj de la klubo Real Madrid]] [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1991]] [[Kategorio:Paĝoj kun nereviziitaj tradukoj]] 6nojk5sbegb2i65llxxv5fi6gax4lri 0 895409 9482958 9373615 2026-09-28T02:41:29Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482958 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto}} '''John Howard NORTHROP''' (naskiĝis la 5-an de julio [[1891]] en [[Yonkers]], [[Novjorkio]] - mortis la 27-an de majo [[1987]] en Wickenburg, [[Arizono]]) estis usona [[bioĥemiisto]], profesoro pri [[bakteriologio]] kaj [[biofiziko]] ĉe la [[Universitato de Kalifornio ĉe Berkeley]] kaj [[nobelpremiito]] <ref>{{Cite web|url=http://content.cdlib.org/xtf/view?docId=hb967nb5k3&doc.view=frames&chunk.id=div00041&toc.depth=1&toc.id=|title=University of California: In Memoriam, 1988}}</ref><ref>{{cite web|title=John H. Northrop – Biographical|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1946/northrop-bio.html|publisher=Nobel Foundation|access-date=April 29, 2017}}</ref>. Li estas gajninto de la [[Nobel-premio pri ĥemio]] por [[1946]] (kune kun [[Wendell Meredith Stanley]] kaj kune kun [[James Batchelor Sumner]]). La premio estis aljuĝita al sciencistoj pro "la izolado, formuliĝo kaj esplorado de [[Enzimo|enzimoj]], [[Proteino|proteinoj]] kaj [[Viruso|virusoj]]" <ref>{{cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1946 – Preparing Pure Proteins|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1946/speedread.html|access-date=December 14, 2008}}</ref>. == Vivo == Northrop estis naskita al John la 1-a, kiu estis [[zoologo]] kaj [[instruisto]] en [[Universitato Kolumbio]]. Lia patrino, Alice R. Northrop, estis instruisto de botaniko en Hunter College. John la 1-a mortis pro laboratoria eksplodo du semajnojn antaŭ ol lia filo naskiĝis. John Howard studis en [[Universitato Kolumbio]], kie li doktoriĝis pri [[ĥemio]] en 1915. Dum la [[Unua Mondmilito]] li faris esplorojn por la ''US Army Chemical Warfare Service'' sur la produktado de [[acetono]] kaj [[etanolo]] per [[fermentado]] <ref>{{Cite web|date=December 14, 2016|title=Alexander Hamilton Medal|url=https://www.college.columbia.edu/alumni/about/honors/alexander-hamilton-medal|access-date=2022-06-24|website=Columbia College Alumni Association|language=en}}</ref>. En 1929, Northrop izolis [[Pepsino|pepsinon]]. kaj atribuis ĝin al la [[Proteino|proteinoj]] <ref>{{Citation|author=Northrop, J. H.|title=Crystalline Pepsin|journal=Science|year=1929|volume=69|page=580|doi=10.1126/science.69.1796.580|pmid=17758437|issue=1796|bibcode=1929Sci....69..580N}}</ref>. En 1938, li estis la unua se temas pri izoli kaj karakterizi [[Bakteriofago|bakteriofagojn]] kaj nomi ilin kiel nukleoproteinojn. Northrop plu izolis kaj kristaligis pepsinogenon (la proenzimo de pepsino), [[Tripsino|tripsinon]], [[Kimotripsino|kimotripsinon]] kaj [[Karboksipeptidazo|karboksipeptidazon]]. En 1932 li estis elektita membro de la [[Leopoldina (akademio)|Leopoldina]]. Por lia 1939 libro ''Crystalline Enzymes: The Chemistry of Pepsin, Trypsin, and Bacteriophage,'' Northrop ricevis la Daniel Giraud Elliot Medalon de la [[Usona Nacia Akademio de Sciencoj]]), de kiu li estis membro ekde 1934 <ref>{{Cite web|title=John H. Northrop|url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/52078.html|access-date=2023-05-19|website=www.nasonline.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220705191353/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/52078.html|archivedate=2022-07-05}}</ref><ref name="Elliot">{{cite web|title=Daniel Giraud Elliot Medal|url=http://www.nasonline.org/site/PageServer?pagename=AWARDS_elliot|publisher=National Academy of Sciences|access-date=February 16, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229194403/http://www.nasonline.org/site/PageServer?pagename=AWARDS_elliot|archive-date=December 29, 2010}}</ref>. Li estis elektita membro de la [[Usona Filozofia Societo]] ekde 1938 <ref>{{Cite web|title=APS Member History|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=John+Northrop&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|access-date=2023-05-19|website=search.amphilsoc.org}}</ref>. En 1949 li estis akceptita en la [[Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] <ref name="AAAS">{{cite web|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter N|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterN.pdf|publisher=American Academy of Arts and Sciences|access-date=April 15, 2011}}</ref>. Northrop estis dungita ĉe la [[Universitato Rockefeller|Rockefeller Institute for Medical Research]] en [[Novjorko]] de [[1916]] ĝis [[1961]]. En 1949 li iĝis profesoro pri [[bakteriologio]] ĉe la [[Universitato de Kalifornio ĉe Berkeley]] kaj poste profesoro pri [[biofiziko]]. En 1917, Northrop geedziĝis kun Louise Walker, kun kiu li havis du infanojn. Ilia filo Johano iĝis [[oceanografo]], dum ilia filino Alice geedziĝis kun nobelpremiito [[Frederick C. Robbins]]. Northrop faris [[Sinmortigo|sinmortigon]] en Wickenberg, Arizono en 1987. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.nobelprize.org/laureate/205 John Howard Northrop] ĉe Nobelprize.org inkluzive de la Nobel prelego je la 12an de decembro 1946 ''The Preparation of Pure Enzymes and Virus Proteins'' {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Northrop, John Howard}} [[Kategorio:Membroj de la Usona Nacia Akademio de Sciencoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] [[Kategorio:Germanaj usonanoj]] [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri kemio]] [[Kategorio:Usonaj Nobel-premiitoj]] [[Kategorio:Honordoktoroj de Universitato Princeton]] [[Kategorio:Usonaj biokemiistoj]] e6d3mg6a0mwnpjp2natlqqcso6frvlt 0 895546 9483038 9464462 2026-09-28T07:48:00Z Baba79 118684 9483038 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Ana Brnabiĉ''' ({{Lang-sr|Ана Брнабић}}; naskiĝis la 28-an de septembro [[1975]] en [[Beogrado]], [[Socialisma Respubliko Serbio|SR Serbio]], [[SFR Jugoslavio]], hodiaŭ [[Serbio]]) estas serba [[politikisto]] kaj [[ŝtatisto]], manaĝero kaj [[ekonomikisto]]. La 27-an de septembro 2026, post la eksiĝo de [[Aleksandar Vučić]], ŝi iĝis Prezidanto de [[Serbio]]. Ŝi estis Prezidanto de la Nacia Asembleo de Serbio ekde la 20-a de marto [[2024]] <ref name=":0">{{Cite web|title=Ana Brnabić izabrana za predsednicu Skupštine Srbije|url=https://n1info.rs/vesti/ana-brnabic-izabrana-za-predsednicu-skupstine-srbije/|access-date=20 March 2024|website=N1|date=20 March 2024|language=sr}}</ref>. Antaŭe, ŝi estis [[Ĉefministro de Serbio]] de la 29-a de junio [[2017]] ĝis la 20-a de marto [[2024]], Ministro de Ŝtato kaj Loka Aŭtonomio en la registaro de [[Aleksandar Vučić]] - [[Ivica Dačić]] en 2016-2017, kaj estas membro de la [[Serba Progresa Partio]] (SNS) ekde 201[[9]] <ref>{{cite web|url=http://www.srbija.gov.rs/vlada/ministri.php#338|title=Потпредседници и министри|website=www.srbija.gov.rs|access-date=30 June 2017|language=sr}}</ref>. Post kiam Vučić estis elektita [[Prezidanto de Serbio]] la 31-an de majo 2017, li rekomendis Baranović kiel sia posteulo kiel ĉefministro <ref>{{cite web|url=http://rs.n1info.com/a276314/Vesti/Vesti/Ana-Brnabic-nova-premijerka.html|title=Ana Brnabić mandatarka za sastav nove Vlade|publisher=N1|date=15 June 2017|access-date=16 June 2017|archive-date=13 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713103235/http://rs.n1info.com/a276314/Vesti/Vesti/Ana-Brnabic-nova-premijerka.html|url-status=dead}}</ref>. Brnavic estras [[Koalicia registaro|koalician registaron]], kiu ricevis la aprobon de la Nacia Asembleo de Serbio la 29-an de junio 2017 kun plimulto de 157 voĉoj el la 250 membroj de la domo. Barnaviĉ estas la unua virino kiu funkciis kiel Ĉefministro de Servbio kaj la kvina malkaŝe [[GLAT]]-persono estanta elektita kiel [[registarestro]] en la mondo, post precedencoj en [[Islando]], [[Belgio]], [[Luksemburgio]] kaj [[Irlando]] <ref name="Surk">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/06/28/world/europe/serbia-ana-brnabic-prime-minister.html|title=Serbia Gets Its First Female, and First Openly Gay, Premier|last=Surk|first=Barbara|date=28 June 2017|work=[[The New York Times]]|access-date=30 June 2017|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|date=2024-02-06|title=Ana Brnabić najduže na funkciji premijera u istoriji Srbije, pretekla i Marjanovića i Pašića - Politika - Dnevni list Danas|work=gazeto {{Q|Q1232928}}, literatura periodaĵo el [[Mostar]]|url=https://www.danas.rs/vesti/politika/ana-brnabic-premijer-srbije-marjanovic/|access-date=6 February 2024|language=sr}}</ref>. Ŝi ankaŭ estas la unua ĉefministro en [[Balkano]] landoj kiuj kuraĝis ĉeesti ĉe la [[fiera parado]] en la ĉefurbo (la 17-an de septembro 2017). Barnaviĉ estas [[ekonomikisto]] kaj [[ekspertizo]] pri [[komerca administrado]] kaj serbo kun kroataj radikoj flanke de ŝia patro. <ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/power-women/#4abaf3665e25|title=The World's Most Powerful Women in 2019|work=[[Forbes]]|access-date=22 December 2018}}</ref><ref>{{cite news|title=The Most Powerful Women In Politics 2019: Merkel, Pelosi And The Women Running The World|url=https://www.forbes.com/sites/nicolettejones/2019/12/12/the-most-powerful-women-in-politics-2019/#3e1ab204117a|work=[[Forbes]]|access-date=22 December 2018}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.srbija.gov.rs/vlada/predsednik.php Ĉefministro de Serbia] ({{PlurajLingvokodoj|sr}}) {{Bibliotekoj}}{{Vivtempo|Brnabic, Ana}}{{DEFAULTSORT:Brnabic, Ana}} [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1975]] [[Kategorio:Serbaj politikistoj]] [[Kategorio:GLAT-politikistoj]] [[Kategorio:Samseksemulinoj]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Serbio]] [[Kategorio:Prezidantoj de Serbio]] g2lz8n7urshupt4yu1b63vju7u1uftn 0 903848 9482878 9042204 2026-09-27T17:51:15Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482878 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = {{Paĝonomo}} |naskonomo = }} '''[[Stefano|István]] [[Karolo|Károly]] [[Horváth]]''' [iŝtvAn kAroj horvAt], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Horváth István Károly''' estis [[Hungario|hungara]] [[Klasika Filologio|klasika filologo]], [[tradukisto]], altlerneja [[instruisto]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM58530 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=672210&date=2025-03-10 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1931|7|12}} en [[Sárvár]], li mortis {{mortotago|1966|8|29}} en [[Szeged]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} maturiĝis en [[gimnazio]] en [[Szombathely]] en 1950, poste li akiris pedagogian diplomon en [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] en [[1954]]. Post la diplomo li estis [[asistanto]] jaron samloke, poste aspiranto 3 jarojn ĉe [[Imre Trencsényi-Waldapfel]]. En 1958 li kandidatiĝis antaŭ la [[Hungara Scienca Akademio]], poste li estis [[lektoro]] (1958–1962), poste kaj [[docento]] ĝis sia frua morto en [[Scienca Universitato de Szeged|Scienca Universitato Attila József]]. Intertempe li ankaŭ tradukis. Lia edzino naskis filinon. == Elektitaj kontribuoj == * ''A „szépséges rossz” mítosza.'' (1955) * ''Catullus.'' ([[disertaĵo]], 1957) * ''Ovidius számkivetéséről.'' (1958) * ''Az etruszk saeculum-számítás továbbélése a rómaiaknál.'' (1967) == Elektitaj tradukaĵoj == * Petronius Arbiter: ** ''Trimalchio lakomája.'' (parto, 1958) ** ''Trimalchio lakomája.'' (parto, 1970) * [[Eŭripido]]: ''Hekabé.'' (1961, denove 1984) * ''Catullus versei.'' (kuntradukisto, 1978) * ''Quintus Horatius Flaccus legszebb versei.'' (kuntradukisto, 1993) * [[Publius Ovidius Naso]]: ''Szerelmek.'' (kuntradukisto, 1998). == Fontoj == * [http://staticweb.bibl.u-szeged.hu/webmuzeum/evfordulo/horvathik/horvath.htm biografio hungare kun foto] {{404|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://nadasdymuzeum.hu/horvath-istvan-karoly-dr-2014-09-25 biografio hungare kun foto] * [https://klasszika.hu/imagines-maiorum/horvath-istvan-karoly/ biografio hungare kun foto] * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-eletrajzi-lexikon-7428D/h-75B54/horvath-istvan-karoly-75E7E/ biografio hungare] * [https://www.nevpont.hu/palyakep/horvath-istvan-karoly-f30a3 biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Horvath Istvan Karoly}} [[Kategorio:Hungaraj klasikaj filologoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Hungaraj tradukistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} iwxpqbm0izu36hyaixqz6u0hlp7vcbw 0 905964 9482851 9063847 2026-09-27T15:09:18Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482851 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=DE|situo sur mapo=Berlino|zomo=13}} La '''Internacia Teatra Instituto''' (akronime '''ITI''', {{Lang-en|International Theatre Institute}}, {{Lang-fr|Institut international du théâtre}}) estas la la plej granda [[internacia organizaĵo|organizaĵo]] pri prezentartoj en la mondo, fondita en 1948 de [[teatro]] kaj [[Danco|dancaj]] spertuloj kaj estas partnera organizaĵo de [[Unesko]] <ref>{{cite web|last1=Awde|first1=Nick|title=ITI Congress, Segovia: Britain returns to the fold of world theatre|url=https://www.thestage.co.uk/features/2017/iti-congress-segovia/|website=The Stage|access-date=2018-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180918054523/https://www.thestage.co.uk/features/2017/iti-congress-segovia/|archivedate=2018-09-18}}</ref>. Ĝi servas la reciprokan interŝanĝon de teatroprofesiuloj kaj la pli bonan komprenon de kulturoj. Ĝi estas nuntempe reprezentita en 86 landoj kun naciaj centroj. La Ĝenerala Sekretariejo de ITI situas en [[Parizo]] kaj [[Ŝanhajo]]. ITI organizas la Mondan Tagon pri Danco (okazigita en [[Kubo]] unufoje en 2018) <ref>{{cite web|title=In Cuba International Dance Day global celebration|date=30 April 2018|website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|url=http://www.unesco.org/new/en/havana/about-this-office/single-view-havana/news/en_cuba_celebracion_global_del_dia_internacional_de_la_dan/|access-date=13 December 2021}}</ref> kaj la [[Monda Tago pri Teatro|Mondan Teatran Tagon]] <ref>{{cite web|title=World Theatre Day|website=International Theatre Institute ITI|date=27 March 1962|url=https://www.iti-worldwide.org/worldtheatreday.html|access-date=13 December 2021}}</ref>, ĉiun la 27-an de marto (ekde 1961), je kiu dato ĝi komisias kaj distribuas internacian [[Manifesto|manifeston]], kiu estas legata tra la tuta mondo. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo|https://www.iti-worldwide.org/}} * {{DNB|1020310-2}} [[Kategorio:Lernejoj fonditaj en 1948]] [[Kategorio:Teatraj organizaĵoj]] dtvcbp9hc935bmgzbopmxr3guukfj25 0 907243 9483146 9435564 2026-09-28T11:33:40Z Sj1mor 12103 9483146 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Summary_of_major_environmental-change_categories_expressed_as_a_percentage_change_(red)_relative_to_baseline_-_fcosc-01-615419-g001.jpg|eta|Resumo de ĉefaj ekologi-ŝanĝaj kategorioj, kiuj kaŭzas perdon de biodiverseco. Datenoj estas esprimitaj kiel procento de hom-rilata ŝanĝo (ruĝe) relative al bazlinio (blua), aktuale en 2021. Ruĝa indikas la procenton de la kategorio kiu estas degradita, perdita aŭ alie trafita, dum blua indikas la procenton kiu estas sendifekta, restanta, aŭ alie netuŝita.<ref name="Bradshaw-2021"/>]] '''Perdo de biodiverseco''' okazas kiam specioj de vivantaj organismoj tute malaperas de la [[Tero]] ([[formorto]]) aŭ kiam estas malkresko aŭ malapero de specioj en specifa areo. Perdo de biodiverseco signifas ke estas redukto en [[Biodiverseco|biologia diverseco]] en difinita areo. La malkresko povas esti provizora aŭ konstanta. Ĝi estas provizora se la kaŭzo de la perdo estas returnebla en tempo, ekzemple tra [[Ekologia restaŭro|ekologia restarigo]]. Se tio ĉi ne eblas, tiam la malkresko estas konstanta. La kaŭzo de plejparto de la perdo de biodiverseco estas, ĝenerale, homaj agadoj kiuj puŝas la planedajn limojn tro ege.<ref name="Bradshaw-2021">{{Citaĵo el gazeto|volumo=1}}</ref><ref>{{Citaĵo el gazeto|volumo=67|aŭtoro=Ripple WJ|kunaŭtoroj=Wolf C, Newsome TM, Galetti M, Alamgir M, Crist E, et al.|publikaĵo=BioScience|doi=10.1093/biosci/bix125|jaro=2017|numero=12|paĝoj=1026-1028|titolo=World Scientists' Warning to Humanity: A Second Notice|lingvo=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el gazeto|volumo=97|aŭtoro=Cowie RH|kunaŭtoroj=Bouchet P, Fontaine B|jaro=2022|titolo=The Sixth Mass Extinction: fact, fiction or speculation?|publikaĵo=Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society|numero=2|paĝoj=640-663|doi=10.1111/brv.12816}}</ref> Tiuj agadoj inkluzivas [[Habitatodetruo|habitatodetruon]]<ref name="CBD-2010">Secretariat of the Convention on Biological Diversity (2010) Global Biodiversity Outlook 3. (en) Montréal, 94 pages. https://web.archive.org/web/20220523065629/https://www.cbd.int/doc/publications/gbo/gbo3-final-en.pdf </ref> (ekzemple [[senarbarigo]]) kaj intensan [[Teruzado|teruzadon]] (ekzemple [[Unukultivo|unukultiva]] agrikulturo).<ref name="Kehoe-2017">{{Citaĵo el gazeto|url=http://www.nature.com/articles/s41559-017-0234-3|lingvo=en|volumo=1|aŭtoro=Kehoe L|kunaŭtoroj=Romero-Muñoz A, Polaina E, Estes L, Kreft H, Kuemmerle T|jaro=2017|titolo=Biodiversity at risk under future cropland expansion and intensification|publikaĵo=Nature Ecology & Evolution|numero=8|paĝoj=1129-1135}}</ref><ref name="Allan-2015">{{Citaĵo el gazeto|volumo=18|aŭtoro=Allan E|kunaŭtoroj=Manning P, Alt F, Binkenstein J, Blaser S, Blüthgen N, et al.|jaro=2015|titolo=Land use intensification alters ecosystem multifunctionality via loss of biodiversity and changes to functional composition|publikaĵo=Ecology Letters|lingvo=en|doi=10.1111/ele.12469|numero=8|paĝoj=834-843}}</ref> Aliaj faktoroj kontribuantaj al perdo de biodiverseco estas [[poluado]], [[troekspluatado]], [[invadaj specioj]]<ref name="Walsh-2016">{{Citaĵo el gazeto|volumo=113|aŭtoro=Walsh JR|kunaŭtoroj=Carpenter SR, Vander Zanden MJ|jaro=2016|titolo=Invasive species triggers a massive loss of ecosystem services through a trophic cascade|publikaĵo=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|lingvo=en|numero=15|paĝoj=4081-4085|doi=10.1073/pnas.1600366113}}</ref> kaj [[klimata ŝanĝo]].<ref name="CBD-2010" /> La daŭranta tutmonda perdo de biodiverseco estas nomita la ''[[Holocena amasa formorto]]'' aŭ ''sesa amasa formorto''. Multaj sciencistoj, kune kun la ''Tutmonda Taksa Raporto pri Biodiverseco kaj Ekosistemaj Servoj'', opinias ke la ĉefa kaŭzo por perdo de biodiverseco estas [[Loĝantarkresko|kreskanta homa loĝantaro]], kiu kondukas al [[troloĝiĝo]] kaj trokonsumado.<ref name="Pimm2014">{{Citaĵo el gazeto|aŭtoro=Stokstad E|titolo=Landmark analysis documents the alarming decline of nature|publikaĵo=ScienceInsider|lingvo=en|url=https://www.science.org/content/article/landmark-analysis-documents-alarming-global-decline-nature|dato=6 Mayo 2019|doi=10.1126/science.aax9287}}</ref><ref name="Cafaro2022">{{Citaĵo el gazeto|url=|volumo=344|aŭtoro=Pimm SL|kunaŭtoroj=Jenkins CN, Abell R, Brooks TM, Gittleman JL, Joppa LN, et al.|titolo=The biodiversity of species and their rates of extinction, distribution, and protection|publikaĵo=Science|numero=6187|doi=10.1126/science.1246752}}</ref><ref name="Crist2017">{{Citaĵo el gazeto|url=https://www.sustainable.soltechdesigns.com/Overpopulation-and-biodiversty-loss(2022).pdf|volumo=272|aŭtoro=Cafaro P|kunaŭtoroj=Hansson P, Götmark F|publikaĵo=Biological Conservation|lingvo=en|doi=doi.org/10.1016/j.biocon.2022.109646|jaro=2022|titolo=Overpopulation is a major cause of biodiversity loss and smaller human populations are necessary to preserve what is left}}</ref><ref>{{Citaĵo el gazeto|volumo=356|aŭtoro=Crist E|kunaŭtoroj=Mora C, Engelman R|jaro=2017|titolo=The interaction of human population, food production, and biodiversity protection|publikaĵo=Science|lingvo=en|numero=6335|doi=10.1126/science.aal2011}}</ref> Aliaj malkonsentas, dirante ke habitatodetruo estas kaŭzita plejparte de "la kresko de krudvaroj por eksporto" kaj ke populacigrandeco havas malmulte da rilato kun totala konsumo. Pli gravaj estas riĉegalecoj inter kaj ene de landoj.<ref name="Hughes-2023">Hughes-2023, volumo 277, ISSN = 0006-3207</ref> Tamen, ĉiuj nuntempa perdo de biodiverseco estis atribuita al homaj agadoj.<ref>Phoebe [https://www.theguardian.com/environment/2025/mar/26/human-link-biodiversity-loss-species-ecosystems-climate-pollution-eawag-study-nature-aoe]</ref> Klimata ŝanĝo estas alia minaco al tutmonda biodiverseco.<ref name="IPCC-2005">[http://www.ipcc.ch/pdf/technical-papers/climate-changes-biodiversity-en.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180205010427/http://www.ipcc.ch/pdf/technical-papers/climate-changes-biodiversity-en.pdf |date=2018-02-05 }} arkivita la 5an de Februaro 2018</ref><ref name="Kannan2009"> [http://www.tropecol.com/pdf/open/PDF_50_1/05Kannan.pdf|volumo=50]</ref> Ekzemple, [[Korala rifo|koralaj rifoj]] —kiuj estas biodiversecaj riĉaĵejoj— estos perditaj de la jaro 2100 se [[tutmonda varmiĝo]] daŭras laŭ la nuna indico.<ref name="wwf">[http://wwf.panda.org/what_we_do/where_we_work/coraltriangle/problems/climatechangecoraltriangle/ wwf.panda.org] arkivita la 2an de Majo, 2018]</ref><ref name="Aldred-2014"> Jessica, ''The Guardian'', [https://www.theguardian.com/environment/2014/jul/02/caribbean-coral-reef-lost-fishing-pollution-report] arkivita la 290an de Oktobro, 2022</ref> Tamen, la ĝenerala habitatodetruo (ofte por vastigo de agrikulturo), ne klimata ŝanĝo, estas nuntempe la pli granda faktoro de perdo de biodiverseco.<ref name="Ketcham-2022"> Christopher [https://theintercept.com/2022/12/03/climate-biodiversity-green-energy/] arkivita la 18an de Februaro, 2024</ref> Invadaj specioj kaj aliaj damaĝoj fariĝis pli oftaj en arbaroj en la lastaj pluraj jardekoj. Ĉi tiuj emas esti rekte aŭ nerekte konektita al klimata ŝanĝo kaj povas kaŭzi plimalboniĝon de arbaraj ekosistemoj.<ref name="Bank-2022-2"> European Investment [https://www.eib.org/en/publications/20220173-forests-at-the-heart-of-sustainable-development] ISBN = 978-92-861-5403-4</ref><ref name="Finch 2021">ISBN = 978-3-030-45367-1</ref> Grupoj kiuj prizorgas pri la medio estis laborantaj dum multaj jaroj por haltigi la perdon de biodiverseco. Nuntempe, multaj tutmondaj politikoj inkluzivas agadojn por haltigi perdon de biodiverseco. Ekzemple, la [[Interkonsento pri Biologia Diverseco|UNa Interkonsento pri Biologia Diverseco]] celas malhelpi perdon de biodiverseco kaj konservi [[Sovaĝejo|sovaĝejojn]]. Tamen, raporto de la [[Mediprogramo de Unuiĝintaj Nacioj]] de 2020 trovis, ke la plej multaj el tiuj klopodoj ne sukcesis atingi siajn celojn.<ref> United Nations Environment Programme</ref> Ekzemple, de la 20 Biodiversecaj Celoj fiksitaj en la [[Interkonsento pri Biologia Diverseco|Aiĉi Biodiversecaj Celoj]] en 2010, nur ses estis "parte atingitaj" ekde 2020.<ref name="Convention on Biological Diversity"> Convention on Biological Diversity, arkivita la 6an de Oktobro, 2021</ref> == Tutmondaj taksoj de perdo de biodiverseco tra ĉiuj specioj == [[Dosiero:IUCN_Kategorien_Rote_Liste.svg|eta|[[Internacia Ruĝa Listo de Endanĝeritaj Specioj|Ruĝa-Listo-]]<nowiki/>kategorioj de la [[Internacia Unio por la Konservo de Naturo]]]] La nuna indico de tutmonda perdo de biodiverseco estas taksita esti 100 al 1000 fojoj pli alta ol la (nature okazanta) fona formorta indico, pli rapida ol en ajna alia tempo en homa historio kaj estas atendita pliiĝi en la venotaj jaroj.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/feb/02/economics-of-biodiversity-review-what-are-the-recommendations|arkivdato=May 24, 2022}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|aŭtoroligilo=Partha Dasgupta|date=2021|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/957629/Dasgupta_Review_-_Headline_Messages.pdf|retejo=|arkivdato=May 20, 2022}}</ref><ref>{{Citaĵo el gazeto|volumo=1}}</ref><ref>{{Citaĵo el gazeto|url=https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/98443/1/Conservation_Biology_2014_early-view.pdf|volumo=29}}</ref><ref>{{Citaĵo el gazeto|volumo=117}}</ref> La rapide kreskanta formortajn tendencojn de diversaj bestgrupoj kiel mamuloj, birdoj, reptiloj, amfibioj, kaj fiŝoj igis sciencistojn deklari biodiversecan krizon en kaj landaj kaj oceanaj ekosistemoj.<ref>{{Citaĵo el gazeto|volumo=6}}</ref> En 2006, multaj pli da specioj estis formale klasifikitaj kiel [[Rara specio|rara]], minacitaj, aŭ [[Minacata specio|endanĝeritaj]]; plie, sciencistoj taksis ke milionoj pli da specioj estas en risko kiuj ne estis formale rekonitaj.<ref>{{Citaĵo el gazeto|url=http://dx.doi.org/10.1038/nature11148|volumo=486|doi=10.1038/nature11148|issn=0028-0836}}</ref> Senarbarigo ankaŭ ludas grandan rolon en perdo de biodiverseco. Tropikaj [[Pluvarbaro|pluvarbaroj]] subtenas pli ol duonon de la monda biodiverseco.<ref>{{Citaĵo el gazeto|unua=Xingli|lingvo=en|volumo=114|issn=0027-8424}}</ref> Regionoj kun signifa biodiverseco kiuj estas perhome endanĝerigataj estas referitaj kiel [[Biodiverseco-riĉaĵejo|biodiverseco-riĉaĵejoj]]. Ekde 1988, la kvantoj de riĉaĵejoj pliigitas de 10 al 34. De la totala 34 nuntempaj riĉaĵejoj, 16 el ili estas en tropikaj regionoj (kiel de 2006).<ref>{{Citaĵo el gazeto|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1523-1739.2006.00398.x|lingvo=en|volumo=20|issn=0888-8892}}</ref> Biodiverseco-riĉaĵejoj gastigas neproporcian kvanton de la monda biodiverseco; esploristoj rimarkis en 2006, ke, dum riĉaĵejoj kovras nur 2.3% de la mondo, ili gastigas 50% de [[Vaskula planto|vaskulaj plantaj]] specioj.<ref>{{Citaĵo el gazeto|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1523-1739.2006.00398.x|lingvo=en|volumo=20|issn=0888-8892}}</ref> En 2021, proksimume 28% de la 134,400 specioj taksitaj laŭ la Ruĝa-Listo-kriterioj nun estas listigitaj kiel minacitaj kun formorto—totalo de 37,400 specioj komparite kun 16,119 minacitaj specioj en 2006.<ref name="iucnredlist.org">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.iucnredlist.org/en|retejo=IUCN Red List of Threatened Species|arkivdato=March 4, 2020}}</ref> 2022 studo kiu alenketis pli ol 3,000 fakuloj trovita ke "tutmonda perdo de biodiverseco kaj ties efikoj povas esti pli grandaj ol antaŭe pensita" kaj taksita ke proksimume 30% de specioj "estis tutmonde minacitaj aŭ formortintaj ekde la jaro 1500."<ref>{{Citaĵo el novaĵo|unua=Gianna|url=https://thehill.com/changing-america/sustainability/environment/3565945-threat-of-global-extinction-may-be-greater-than-previously-thought-study-finds/|arkivdato=July 19, 2022}}</ref><ref>{{Citaĵo el gazeto|volumo=21}}</ref> Esploro eldonita en 2023 trovis ke, el 70,000 specioj, proksimume 48% alfrontas malpliiĝantajn populaciojn pro homaj agadoj, dum nur 3% vidas pliiĝojn en populacioj.<ref>{{Citaĵo el gazeto|url=|volumo=98}}</ref><ref>{{Citaĵo el novaĵo|unua=Laura|url=https://www.cnn.com/2023/05/22/world/wildlife-crisis-biodiversity-scn-climate-intl/index.html|arkivdato=May 25, 2023}}</ref> == Metodoj kvantigi perdon == Biologoj difinas ''biodiversecon'' kiel la "tuta de [[Geno|genoj]], [[Specio|specioj,]] kaj [[Ekosistemo|ekosistemoj]] de regiono".<ref name="Larsson2001">{{Citaĵo el libro|aŭtoro=Tor-Björn Larsson|url={{google books |plainurl=y |id=zeTU8QauENcC|page=178}}|ISBN=978-87-16-16434-6}}</ref><ref name="Davis">{{Citaĵo el libro|aŭtoro=Davis|url={{google books |plainurl=y |id=n0FvYeoHtAIC|page=40}}|ISBN=978-0-07-067117-1}}</ref> Por mezuri indicojn de perdon de biodiverseco por specifa loko, sciencistoj registras la specioriĉecon kaj ĝian varion dum tempo en tiu areo. En [[ekologio]], loka abundo estas la relativa reprezentado de specio en aparta [[ekosistemo]].<ref name="Preston-1948">{{Citaĵo el gazeto|unua=F.W.|url=http://www.bgu.ac.il/desert_agriculture/Vegecology/Papers/Preston48.pdf|volumo=29}}</ref> Ĝi estas kutime mezurita kiel la nombro de individuoj trovita per specimeno. La rilatumo de abundo da unu specio al unu aŭ pluraj aliaj specioj loĝantaj en ekosistemo nomiĝas relativa specioabundo.<ref name="Preston-1948" /> Ambaŭ indikiloj estas gravaj por komputado de biodiverseco. Estas multaj malsamaj indeksoj de biodiverseco.<ref name="cardinale2012">{{Citaĵo el gazeto|url=https://pub.epsilon.slu.se/10240/7/wardle_d_etal_130415.pdf|volumo=486}}</ref> Tiuj esploras malsamajn skalojn kaj tempoperiodojn.<ref name="tagliapietra">{{Citaĵo el libro|url=http://www.unige.ch/sciences/near/pdf/Tagliapietra%20and%20Sigovini%202010.pdf|ISBN=978-2-940153-87-9|volumo=88}}</ref> Biodiverseco havas diversajn skalojn kaj subkategoriojn (ekz. filogenetika diverseco, [[Specidiverseco|speciodiverseco]], [[genetika diverseco]], nukleotiddiverseco).<ref name="tagliapietra" /> == Referencoj == {{Referencoj|2}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Nutra sekureco]] [[Kategorio:Formorto]] [[Kategorio:Biogeografio]] [[Kategorio:Biodiverseco]] fjlnr9v0wimh0wjdim6d5xum0efqxkc 0 908778 9482948 9084223 2026-09-28T01:03:34Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482948 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Joel BILLINGS''' estas [[Usono|usona]] [[videoludo|videoluda]] [[dezajnisto]] kaj [[produktoro]]. Li estas la fondinto de la komputil-luda kompanio [[Strategic Simulations]] (SSI).<ref>Jones, Stephen (30a de marto 1987). "A Video Game Comeback?", ''San Jose Business Journal'' '''4''' (49): 7.</ref> Li ankaŭ oficiis kiel la prezidanto de la kompanio.<ref name="PI">Seiken, Jeff (5a de julio 1990). "[https://web.archive.org/web/20120531072330/http://articles.philly.com/1990-07-05/entertainment/25896699_1_war-games-computer-war-action-stations Computer War Games Test Strategic Skills]", ''Philadelphia Inquirer''.</ref> == Kariero == Joel Billings volis kunlabori kun [[Avalon Hill]] por eldoni sian memdisvolvitan [[Militsimulada videoludo|komputilan militludon]] ''[[Computer Bismarck]]'', sed la firmao rifuzis lin, do li decidis fondi sian propran kompanion kaj eldoni la ludon mem.<ref name="designers">{{Cite book|author=Shannon Appelcline|title=Designers & Dragons|publisher=Mongoose Publishing|year=2011| isbn= 978-1-907702-58-7|pages=176}}</ref> Billings fondis SSI en [[1979]], tuj post sia universitata diplomitiĝo, kun komenca investo de {{US$|1000}}. La unua produkto estis ''Computer Bismarck'', kiun li kunverkis. Dezajnita por la komputiloj [[TRS-80]] kaj [[Apple II]], ĝi estas konsiderata la unua komputila militludo iam eldonita. Ĝi vendiĝis je 7000 ekzempleroj, kio estis konsiderata sufiĉe sukcesa por tiu epoko.<ref name="PI"/><ref>Seiken, Jeff (6a de oktobro 1990). "War simulations let you take charge", ''Austin American Statesman'', p. 22.</ref> La kompanio estis elstara en la industrio de militludoj kaj [[rolludo|komputilaj rolludoj]] dum pluraj jaroj. En [[1987]] Billings akiris la rajtojn de la [[rolludo]] ''[[Dungeons & Dragons]]'' fare de [[TSR, Inc.]], kio kondukis al la kreo de la serio da ludoj [[Gold Box]], unu el la plej sukcesaj videoludaj serioj de la 1980-aj kaj 1990-aj jaroj. Post jaro de financaj perdoj pro prokrastoj de sia nova ludmotoro ''Dark Sun'', Billings fine vendis la kompanion al [[Mindscape]] en [[1994]]. En [[2001]] Billings fondis novan videoludan kompanion nomatan [[2 By 3 Games]] kun la iama SSI-programisto [[Gary Grigsby]] kaj Keith Brors. En [[decembro]] [[2013]], Billings donacis plurajn videoludojn de [[Strategic Simulations|SSI]], kiel ekzemple ''Computer Bismarck'', inkluzive de la [[fontkodo]], cele al konservado .<ref name="ICHEGSSI">{{cite web |url=http://www.gamasutra.com/view/news/207137/Strategic_Simulations_Inc_founder_donates_company_collection_to_ICHEG.php |title=Strategic Simulations, Inc. founder donates company collection to ICHEG |date=2013-12-16 |first=Christian |last=Nutt |publisher=Gamasutra |accessdate=2013-12-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160730043828/http://www.gamasutra.com/view/news/207137/Strategic_Simulations_Inc_founder_donates_company_collection_to_ICHEG.php |archivedate=2016-07-30 }}</ref><ref name="ICHEGSSI2">{{cite web |url=http://www.icheg.org/blog/chegheads/2013/12/the-strategic-simulations-inc-collection/ |title=The Strategic Simulations, Inc. Collection |date=2013-12-16 |first=Jon-Paul C. |last=Dyson |publisher=International Center for the History of Electronic Games| |accessdate=2013-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224113227/http://www.icheg.org/blog/chegheads/2013/12/the-strategic-simulations-inc-collection/ |archive-date=2013-12-24 |url-status=dead }}</ref> == Referencoj == {{referencoj|2}} {{DEFAŬLTORDIGO:Billings, Joel}} [[Kategorio:Usonaj programistoj]] [[Kategorio:Dezajnistoj de videoludoj]] rvwshazpecbrtp3rhvmckyi1wh83egk 0 910282 9482787 9309210 2026-09-27T12:27:17Z Sj1mor 12103 9482787 wikitext text/x-wiki {{informkesto nacia himno | nomo = Pátria | transskribo = | eonomo = "Patrio" | flago = Flago-de-Orienta Timoro.svg | lando = {{ {{#invoke:Wikidata|claim|P17}} }} | kantoteksto = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P676|parameter=link}}'' | muziko = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P86|parameter=link}}'' | ekde = 20-a de majo 2002 | ĝis = | diversaĵoj = {{muzika ekzemplo|dosiero={{#invoke:Wikidata|claim|P51}}|titolo={{paĝonomo}}|formato=|tipo=kanto}} }} '''"Pátria"''' - {{l-pt|"Patrio"}} - estas la [[nacia himno]] de [[Orienta Timoro]]. Oni oficiale deklaris ĝin nacia himno de {{#invoke:Wikidata|claim|P17}} la 20-an de majo 2002. La teksto estas verkita de la poeto ''{{#invoke:Wikidata|claim|P676|parameter=link}}''. La muzikon komponis ''{{#invoke:Wikidata|claim|P86|parameter=link}}''. La himno kutime ludiĝas [[orkestro|orkestre]] en la [[tonalo]] {{#invoke:Wikidata|claim|P826}}. "Patrio" fariĝis la nacia himno la 28-an de novembro 1975, kiam Orienta Timoro unue proklamis sian sendependecon de Portugalio. Sed nur naŭ tagojn poste, [[Indonezio]] okupis la najbaran landon. Costa estis mortigita dum la invado, kaj Araújo estis kaptita kaj ekzekutita de la okupantoj en 1979. Post 24 jaroj da gerila milito kaj tri jaroj da transira administrado de [[Unuiĝintaj Nacioj]] por Orienta Timoro, la lando finfine akiris sian sendependecon la 20-an de majo 2002. La lando denove adoptis "Patrio" kiel sian himnon. Leĝo 02/2007 pri Naciaj Simboloj<ref>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2007/serie_1/serie1_no1.pdf Oficiala Gazeto de la Respubliko kun Leĝo 02/2007 - Naciaj Simboloj (portugale) de januaro 2007. arkivigite en marto 2016] (en formato [[Portebla dokumentformo|PDF]])</ref> kondiĉiĝas, ke la partituro sekvas la reviziitan instrumentadon de Paulo Pereira dos Santos kaj la frato de Afonso, Abílio Araújo. Teksto kaj notoj estas listigitaj en la leĝo.<ref>[https://www.mj.gov.tl/jornal/?q=node/883 Jornal da República: ''Lei do parlamento 2/2007 – símbolos nacionas'', sekcio III, artikolo 5, paragrafo 3], alirita la 21-an de oktobro 2007.</ref> Komence, ekzistis nur versio de la nacia himno en la portugala, kiu malofte estas uzata kiel gepatra lingvo en Orienta Timoro. Nur en sendependa Orienta Timoro estis publikigita versio en la [[tetuna]], la dua oficiala lingvo.<ref>Registaro de Orienta Timoro: [http://timor-leste.gov.tl/?p=34&lang=tp ''Símbolu Nasionál''], alirita la 9an de februaro 2022.</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} <!-- [[dosiero:{{#invoke:Wikidata|claim|P18}}|eta|maldekstra|300ra|{{centre|...}}]] --> {{Naciaj himnoj de Azio}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|{{#invoke:Wikidata|claim|P17}}}} [[Kategorio:Naciaj himnoj|{{#invoke:Wikidata|claim|P17}}]] [[Kategorio:Naciaj simboloj de {{#invoke:Wikidata|claim|P17}}]] [[Kategorio:{{#invoke:Wikidata|claim|P17}}]] dww8vijucv3dr03v4el6qz36r2iu75v 0 910339 9483121 9099216 2026-09-28T11:25:40Z Sj1mor 12103 9483121 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | vilaĝo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Hluboká u Borovan | devena_nomo = | alia_nomo = | kategorio = vilaĝo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Hluboká u Borovan | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Hluboká u Borovan (04).jpg | dosiero_priskribo = Hluboká u Borovan <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Ĉeĥio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Sudbohemia regiono | distrikto = [[Distrikto České Budějovice|České Budějovice]] | municipo = Borovany | municipo_tipo = Administra municipo | histregiono = Bohemio | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = | rivero_tipo = | memorindaĵo = | memorindaĵo_noto = | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵo | konstruaĵo = 173 | konstruaĵo_tipo = Domoj | konstruaĵo_noto = (2021) | ŝoseo = | orogenezo = Baseno Třeboň | orogenezo_tipo = Baseno <!-- *** Situo *** --> | situo = Hluboká u Borovan | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 48 | lat_m = 53 | lat_s = 54 | lat_NS = N | long_d = 14 | long_m = 40 | long_s = 52 | long_EW = E <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 7.73 | areo_rondumo = 2 | areo_tipo = Katastro | areo_noto = Hluboká u Borovan <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1357 | establita_tipo = Unua skribmencio | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 373 12 | areo_kodo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Ĉeĥio | mapo_lokumilo = Ĉeĥio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = Hluboká u Borovan | portalo = Ĉeĥio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Hluboká u Borovan''' estas vilaĝo en [[distrikto České Budějovice]] en [[Ĉeĥio]], parto de urbo [[Borovany]]. Ĝi troviĝas proksimume 2,8&nbsp;km oriente de Borovany. Kondukas tra ĉi tie [[fervojlinio České Budějovice – Gmünd]]. En la jaro {{WikidataLoĝantaroDato}} ĉi tie daŭre vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. '''Hluboká u Borovan''' estas ankaŭ nomo de katastra teritorio kun areo 7,73 km². == Historio == La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro [[1357]]. == Loĝantaro == {{Grafikaĵo de nombro de loĝantoj|tabelo=sub|rompi=6}} == Turismo == * Ĉasarbaro Nový dvůr (62 hektaroj), kiu estas post antaŭa interkonsento alirebla ankaŭ por publiko.<ref>{{Citaĵo el novaĵo | titolo = Ve výbězích u Nového Dvora pobíhají domácí zvířata, divočáci i daňci | novaĵo = Regiony | url = https://regiony.rozhlas.cz/ve-vybezich-u-noveho-dvora-pobihaji-domaci-zvirata-divocaci-i-danci-7434554 | eldondato = 2015-12-15 | lingvo = cs | alirdato = 2023-09-03 }}</ref> * Safari Parko<ref>{{Citaĵo el novaĵo | titolo = Zoo Safari Park | novaĵo = | url = https://www.safariresort.cz/safari-park/safari-park.html | alirdato = 2024-06-29 }}</ref> * Bike centro<ref>{{Citaĵo el novaĵo | titolo = Bike centrum | novaĵo = | url = https://www.safariresort.cz/safari-park/bike-centrum/prehled.html | alirdato = 2024-06-29 }}</ref> ==Pluaj fotoj== <gallery> Hluboká u Borovan, vesnice.jpg|Hluboká u Borovan Člověče nezlob se Hluboká.jpg|[[Homo, ne koleru!]], Hluboká u Borovan Hluboká u Borovan (03).jpg|Hluboká u Borovan </gallery> ==Referencoj== <references/> {{Borovany}} [[Kategorio:Borovany]] [[Kategorio:Vilaĝoj en distrikto České Budějovice]] [[Kategorio:Setlejoj en Baseno Třeboň]] [[Kategorio:Eksaj municipoj en Ĉeĥio]] 3gu7imt1qqdbcb83fx0vcrs9440nrne 0 910747 9483159 9153573 2026-09-28T11:43:06Z Sj1mor 12103 9483159 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Sigrid LÖFFLER''' (naskiĝinta la {{daton|26|6|1942}} en [[Ústí nad Labem]]) estas [[aŭstrio|aŭstra]] publicisto, kulturkorespondanto kaj literaturkritikisto. [[file:Sigrid Löffler Leipziger Buchmesse 2018.jpg|eta|Sigrid Löffler en 2018]] == Vivo == Pasigante la junulajn jarojn en [[Vieno]] ŝi studis ĉe la [[universitato de Vieno]] anglistiko, germanistikon, filozofion kaj pedagogion kaj magistriĝis. Post deĵoro mallonga kiel instruisto ŝi estis inter 1968 kaj 1972 politikredaktoro de la aŭstra taggazeto ''[[Die Presse]]''. Inter 1972 kaj 1993 ŝi anis en la redakcio de la aŭstra presita magazino "Profil" kie ŝi la lastan tempon estis vica ĉefredaktisto kaj estro de la kultursekcio. Krome verkis ŝi por diversaj germanlingvaj gazetoj (ekz. ''[[Süddeutsche Zeitung]]'', ''[[Die Zeit]]'', "Die Woche"), periodaĵoj kaj televidstacioj. Inter 1996 kaj 1999 ŝi respondecis pri la felietonoj de [[Die Zeit]]. Pro kvereloj kun ŝi la influa teatroredaktisto [[Benjamin Henrichs]] petis maldungiĝon en la 1997-a jaro..<ref>[[Oliver Gehrs]]: ''[https://www.berliner-zeitung.de/tiefe-graeben-bei-der-zeit-nach-der-kuendigung-des-theaterredakteurs-benjamin-henrichs-ist-nun-die-gesamte-redaktion-in-aufruhr-li.16667 "Tiefe Gräben bei der 'Zeit'. Nach der Kündigung des Theaterredakteurs Benjamin Henrichs ist nun die gesamte Redaktion in Aufruhr"] - ĉe: ''Berliner Zeitung,'' 18.9.1997''</ref> Inter 1988 kaj 2000 ŝi estis kutima partoprenanto de la kulturtelevidaĵo [[Das Literarische Quartett]] de [[ZDF]], kio ĉesis pro malakordo kun [[Marcel Reich-Ranicki]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=IFCSHEfQvY4 "Das literarische Quartett - der Krach"] - ĉe: Jutubo</ref> Tuj post tio ŝi fariĝis eldonisto de la fakmagazino "Literaturen". Tio ĉesis en septembro 2008 pro ne plua ŝato de la enhava direkto de la menciita gazeto kaj ties intencata banaligo.<ref>[https://web.archive.org/web/20081029203526/http://www.fr-online.de/in_und_ausland/kultur_und_medien/medien/1601894_Sigrid-Loeffler-kritisiert-Boulevardisierung.html "Sigrid Löffler kritisiert Boulevardisierung"] - ĉe: ''Frankfurter Rundschau''</ref> Ŝi ricevis akran kritikon pro sia ĵurianeco por [[Alfred Toepfer]], kiam si en 1991 - kune kun [[Gertrud Fussenegger]] – jesegis la aljuĝon de la Franz-Grillparzer-premio al [[Peter Handke]].<ref>[http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-13488553.html "Grillparzer-Preis"] - ĉe: ''Der Spiegel,'' 13.1.1991</ref><ref>[[Christian Michelides]]: ''Baroneß Münchhausen''. Zu Sigrid Löffler und Alfred C.Toepfer. Ĉe: FORVM 456, p. 9–63</ref> Löffler ankaŭ anas je la ĵurio de la literaturpremo de la [[Lepsika librofoiro]] kaj anis ĉe la premidistrubantoj de ''Heinrich-Heine-premio''. Kiam temis pri ebla aljuĝo de ĝi al Peter Handke 2006 ŝi kritikegis kalumniantojn de Handke kaj forlasis ĉi ĵurion.<ref>[http://www.sueddeutsche.de/kultur/handke-und-kein-ende-warum-wir-aus-der-jury-des-heinrich-heine-preises-austreten-1.428118 "Handke und kein Ende. Warum wir aus der Jury des Heinrich-Heine-Preises austreten"] - ĉe: ''Süddeutsche Zeitung,'' 2.6.2006</ref> Rilate al [[Martin Mosebach]], kiam li ricevis la [[premio Georg Büchner|Georg-Büchner-premion]], ŝi atentigis pri ties reaksiicmo.<ref>[http://www.dradio.de/dkultur/sendungen/kulturinterview/677424/ la opinio de Löffler pri Mosebach]</ref> Löffler ĵurianas por la furorlibra listo de [[Südwestrundfunk|SWR]] kaj kolumnisto ĉe la radiokanalo ''Bremen Zwei'' de [[Radio Bremen]]. == Honoroj kaj premioj == * 1974: Dr.-Karl-Renner-Publizistikpreis (Aŭstrujo) * 1991: Bayerischer Fernsehpreis (Germanujo) * 1992: Österreichischer Staatspreis für Kulturpublizistik (Aŭstrujo) * 2001: Preis der Stadt Wien für Publizistik (Vieno) * 2010: honora doktoreco en [[Bielefeld]] == Skribaĵoj (elekto) == * ''Kritiken, Portraits, Glossen''. Deuticke, Wien 1995, ISBN 3-216-30152-4. * ''Gedruckte Videoclips. Vom Einfluß des Fernsehens auf die Zeitungskultur''. (Wiener Vorlesungen im Rathaus, Bd. 54.) Picus, Wien 1997, ISBN 3-85452-353-X. * ''Gebrauchsanweisung für Österreich''. Piper, München 2001, ISBN * ''Die neue Weltliteratur und ihre großen Erzähler''. Verlag C.H.Beck, München 2014, ISBN 978-3-406-65351-3. ; kiel eldonisto: (2000–2008) * ''Literaturen. Das Journal für Bücher und Themen''. Friedrich Berlin Verlag/Ringier Verlag, Berlin, oktobro 2000 ĝis printempo 2015, ISSN 1616-3451. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * {{DNB-Portal|115595007}} * [http://www.spiegel.de/thema/sigrid_loeffler/ faktoj pri Sigrid Löffler] - ĉe: Spiegel-Online *[https://web.archive.org/web/20140117115438/http://cdn-storage.br.de/MUJIuUOVBwQIbtChb6OHu7ODifWH_-b6/_AJS/_yFd5Axf/da72cd80-b1aa-428a-a35b-af00aea249a0_2.mp3 intervjuo kun Norbert Joa] - ĉe: ''Eins zu Eins'' *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/115595007 ligiloj ĉe DDB] == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Loffler, Sigrid}} [[Kategorio:Aŭstraj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Virinoj]] [[Kategorio:Literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1942]] [[kategorio:Ústí nad Labem]] gvkbplrikyr11b9wcjbnnf6icnni5ru 0 911219 9483152 9107724 2026-09-28T11:37:38Z Sj1mor 12103 9483152 wikitext text/x-wiki {{Informkesto administra unuo2 | Esperanta nomo =Ĝamuo kaj Kaŝmiro | Origina nomo = जोम त् कशीर <br /> جۄم تہٕ کٔشِیر | Blazono = | Flago = | Blazon-priskribo = | Flag-priskribo = | Lando = | Himno = | Statuso = | Apartenas = [[Barato]] | Inkludas = | Ĉefurbo =[[Srinagaro]] kaj [[Ĝamuo]] | substrukturoj-nomo = | nombro de substrukturoj = | Grandega urbo = | Grandaj urboj = | Dato = | Estro = | Lingvo = [[Urdua lingvo|urdua]] | Lingvoj = | Loĝantaro ={{WikidataLoĝantaro}} | Censo-jaro = {{WikidataLoĝantaroDato}} | Loĝdenso = | Nacioj = | Konfesioj = | Areo = | Maksimuma alto = | Averaĝa alto = | Minimuma alto = | Mapo = Jammu and Kashmir in India (de-facto +claimed hatched) (disputed hatched).svg | Unuo-mapo = | Latitudo =32/42/0/N | Longitudo =74/54/0/E | Regiono-ISO=IN-JK | Situo sur mapo = Ĝamuo kaj Kaŝmiro | Situo sur mapo-priskribo = Situa mapo de Ĝamuo kaj Kaŝmiro | Hor-zono = | Estro = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}}<br> <small>(ekde {{#invoke:Wikidata|claim|P6|qualifier=P580}})</small> | zomo = 3 }} '''Ĝamuo kaj Kaŝmiro''' ekde oktobro 2019 estas nova [[unia teritorio de Barato]]. Antaŭe proksimume duoble granda areo de sama nomo [[Ĝamuo kaj Kaŝmiro (subŝtato)|Ĝamuo kaj Kaŝmiro]] estis la plej norda [[ŝtatoj de Barato|ŝtato respektive subŝtato de Barato]]. Plejparte lokita en la montaro [[Himalajo]], Ĝamuo kaj Kashmiro dividis limojn kun la gubernioj [[Himaĉal-Pradeŝo]] kaj [[Panĝabo]] (sude), [[aŭtonomeco|aŭtonoma teritorio]] en Pakistano polemike nomata [[Libera Kaŝmiro]] de [[Pakistano]] (okcidente), [[Gilgit-Baltilando]] de Pakistano (norde), kaj [[Popola Respubliko de Ĉinio]] (norde kaj oriente). La teritorio de Ĝamuo kaj Kaŝmiro estas disputata inter Barato, Ĉinio kaj Pakistano, kaj estas nomata de Pakistano "Barate okupita Kaŝmiro". Siaflanke Barato priskribas la regionon administratan de Pakistano "Pakistane okupita Kaŝmiro". Ĝamuo kaj Kaŝmiro laŭ la konsisto de antaŭ 2019 konsistis el tri regionoj: [[Ĝamuo]], la [[Kaŝmira Valo|valo]] [[Kaŝmiro]], kaj [[Ladako]]. En oktobro 2019 la teritorio dividiĝis al du novaj [[uniaj teritorioj de Barato]]: Ĝamuo kaj Kaŝmiro pli okcidente kaj la ekstreme maldense loĝata [[Ladako]] pli oriente. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la subŝtato vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². [[Srinagaro]] estas la somera ĉefurbo, kaj Ĝamuo ĝia vintra ĉefurbo. La kaŝmira valo, ofte nomata "Surtera paradizo", famiĝas pro la bela montara pejzaĝo, kaj la multegaj sanktejoj de Ĝamuo allogas ĉiujare dekmilojn da [[hinduismo|hinduaj]] kaj [[islamo|islamanaj]] [[Pilgrimado|pilgrimoj]]. [[Ladako]], kiu ankaŭ nomiĝas "[[Malgranda Tibeto]]", estas renoma pro sia montara beleco, kaj la [[budhismo|budhisma]] kulturo. [[Dosiero:Political map of India EN.svg|lang=eo|eta|330ra|maldekstra|{{centre|Mapo de la 28 ŝtatoj kaj 8 uniaj teritorioj de Barato, laŭ la stato de post 2020: Ĝamuo kaj Kaŝmiro estas kie en la mampo estas litero Ĉ, kaj [[Ladako]] tie kie estas litero D}}]] [[Kategorio:Uniaj teritorioj de Barato]] 7lwnrmoealmoyu96yeen1yatl9wt4o2 0 911971 9482833 9481721 2026-09-27T13:54:18Z Crosstor 3176 /* S */ 9482833 wikitext text/x-wiki Jen listo de elektitaj studentoj en [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] (nature la listo etendiĝas al pli fruaj nomoj de la universitato ekde la fondo): * Vi trovos la studentojn inter A-K en [[Listo de studentoj en Scienca Universitato Loránd Eötvös (A-K)]] *{{EnhavTabelo|alf=L}} == L == {{Div col|cols = 3}} * [[László L. Lőrincz]] * [[László L. Menyhért]] * [[Lajos Labádi]] * [[János Lackfi]] * [[Miklós Lackó]] * [[Dezső Laczkó]] * [[Miklós Laczkovich]] * [[Erzsébet Ladányi]] * [[László Ladányi (jezuito)]] * [[Sándor Ladányi]] * [[János Ladó]] * [[Gábor Lajta]] * [[László György Lajtha]] * [[Ferenc Lakits]] * [[János Lakos]] * [[Frigyes Lám]] * [[Kálmán Lambrecht]] * [[András Lánczi]] * [[Gyula Lánczy]] * [[Kornél Lánczos]] * [[Sándor Láng]] * [[Judit Lannert]] * [[Ede Jacobi Lányi]] * [[Viktor Géza Lányi]] * [[Károly Lassovszky]] * [[Lajos Lassú]] * [[Samu Lasz]] * [[Andor László]] * [[András László (budhisto)]] * [[Elek László]] * [[Géza László]] * [[János László]] * [[Sándor László-Bencsik]] * [[Lajos Latkóczy]] * [[Éva Lax]] * [[György Lázár (urbestro)]] * [[Lajos Lazarovits]] * [[Ágost Lechner]] * [[Gyula Lechner]] * [[Ferenc Ledényi]] * [[Béla Lederer]] * [[Emma Léderer]] * [[Miksa Léderer]] * [[Sándor Lederer (oficisto)]] * [[Béla Leffler]] * [[Béla Norbert Legányi]] * [[György Legeza]] * [[Erzsébet Légrády]] * [[Kálmán Lehoczky-Semmelweis]] * [[Joachim Leimdörfer]] * [[Ödön Lénárd]] * [[Antal Lepold]] * [[Ferenc Lénárd]] * '''[[Philipp Lenard]]''' * [[Ágota Lénárt]] * [[Adalbert Béla Lengyel]] * [[Árpád Lengyel]] * [[Árpád Lengyel (naĝisto)]] * [[Balázs Lengyel]] * [[Béla Lengyel (1844)]] * [[Emil Lengyel]] * [[József Lenhossék]] * [[Mihály Lenhossék]] * [[Mihály Ignác Lenhossék]] * [[Barnabás Lenkovics]] * [[József Lenz]] * [[Antal Leszler]] * [[Katalin Lévai]] * [[Imre Lévay]] * [[Ernő Levius]] * [[Esztella Levko]] * [[Lajos Lévy]] * [[István Lichteneckert]] * [[Mór Liebmann]] * [[Aurél Liffa]] * [[Lajos Ligeti]] * [[Arisztid Lindenmayer]] * [[Ildikó Lipcsey]] * [[István Lipka]] * [[Tamás Lipták]] * [[Pál Lipták (antropologo)]] * [[István Lipthay]] * [[Ödön Literáty]] * [[György Litván]] * [[Miklós Locsmándi]] * [[Alajos Loczka]] * [[József Loczka]] * [[Zoltán Lomnici (pli aĝa)]] * [[Menyhért Lónyay]] * [[Ferenc Lopussny]] * [[Barnabás Lőrincz]] * [[Zsuzsa Lőrincz]] * [[Lajos Lőrincze]] * [[Ernő Lorsy]] * [[József Lőte]] * [[Rozi Lovas]] * [[Gyula Lovass]] * [[Sándor Lovassy]] * [[László Lovász]] * [[Pál Lővei]] * [[József Lovrich]] * [[Lipót Lőw]] * [[Tibor Lőw]] * [[Sámuel Löwinger]] * [[Gyula Luckhaub]] * [[Döme Lugosi]] * [[Dénes Lukács (psikologo)]] * [[István Lukács]] * [[János Lukács (historiisto)]] * [[László György Lukács]] * [[László Lukács (monaĥo)]] * [[Tamás Lukács]] * [[János Lukácsy]] * [[Sándor Lumniczer]] * [[Tibor Lutter]] * [[Elvira Lux]] {{Div col end}} == M == {{Div col|cols = 3}} * [[Sándor M. Kiss]] * [[Klára M. Rásky]] * [[Béla Machik]] * [[Lukács Mácsay]] * [[Valér Ignác Maczki]] * [[Gyula Madarassy-Beck]] * [[János Madarassy]] * [[Imre Madarász (altlerneja instruisto)]] * [[Andor Máday]] * [[István Máday]] * [[Izidor Máday]] * [[Sándor Mágócsy-Dietz]] * [[Imre Magyar (kuracisto)]] * [[Bálint Magyar (teatrohistoriisto)]] * [[Elek Magyar]] * [[Gábor Magyar (piaristo)]] * [[Ince Magyarász]] * [[Zoltán Magyary]] * [[Antal Mailáth]] * [[György Mailáth (1854–1924)]] * [[István Majer]] * [[Balázs Major]] * [[Ervin Major]] * [[György Major]] * [[György Majtényi]] * [[László Majzon]] * [[Endre János Makai]] * [[Béla Makkai]] * [[Pál Makó]] * [[Ferenc Maksay]] * [[Mihály Malán]] * [[Elemér Mályusz]] * [[Gyula Mandello]] * [[György Mándy]] * [[Stefánia Mándy]] * [[Károly Mangold]] * [[Károly Mannheim]] * [[Károly Manherz]] * [[Vilmos Manninger]] * [[Sándor Marberger]] * [[Henrik Marczali]] * [[Csaba Marczinka]] * [[Veronika Marék]] * [[Ede Margalits]] * [[Antal Margittai]] * [[Tivadar Margó]] * [[István Margócsy]] * [[József Máriáss]] * [[Béla Máriássy]] * [[Sándor Máriássy]] * [[Miklós Marik]] * [[Vilmos Mariska]] * [[Tivadar Márk]] * [[Sámuel Márkfi]] * [[Hugó Márki]] * [[Dezső Markó]] * [[Jenő Markó]] * [[György Markos]] * [[Mátyás Antal Markovics]] * [[Pál Markovics]] * [[Györgyi Markovits]] * [[András Márkus (informatikisto)]] * [[Dezső Márkus]] * [[Gábor Márkus (kuracisto)]] * [[László Márkus (reĝisoro)]] * [[Károly Maróthy]] * [[Miklós Martin]] * [[Boldizsár Marcell Marton]] * [[Attila Marosvári]] * [[Jenő Márton]] * [[József Marton (pastro)]] * [[Lajos Márton (arkeologo)]] * [[Lajos Marton (teologo)]] * [[Miksa Marton]] * [[Ferenc Mártonfi]] * [[Ernő Massány]] * [[Endre Masznyik]] * [[Áron Máthé]] * [[Gábor Máthé]] * [[Károly Mathia]] * [[Elek Matolay]] * [[Miklós Matolcsy]] * [[Tamás Matolcsy]] * [[Jolán Mátrai]] * [[László Mátrai]] * [[Michal Matunák]] * [[Péter Matuska]] * [[Kasszián Kázmér Mattyasovszky]] * [[Béla Mauritz]] * [[Ferenc Kolos Mayer]] * [[Ferenc Mayer-Lambert]] * [[Mihály Mayer (akvopilkisto)]] * [[Engelbert Nándor Mázy]] * [[János Meczner]] * [[Ferenc Medgyessy]] * [[Pál Medgyessy (matematikisto)]] * [[László Medura]] * [[Endre Medvigy]] * [[Béla Meliórisz]] * [[Attila Menyhárd]] * [[Tibor F. Mérei]] * [[Gusztáv Merényi]] * [[Oszkár Merényi]] * [[István Méri]] * [[László Mérő]] * [[László Meskó]] * [[Endre Mester]] * [[Andor Mészáros (historiisto)]] * [[Gábor Mészáros (ginekologo)]] * [[Gyula Mészáros (turkologo)]] * [[Károly Mészáros (advokato)]] * [[Klára Mészáros]] * [[Tamás Meszerics]] * [[Artúr Meszlény]] * [[Barna Mezey]] * [[Ferenc Mezey]] * [[Iván Meznerics]] * [[Ferenc Mező (sporthistoriisto)]] * [[Béla Mihályffy]] * [[Sándor Mihalik]] * [[Antal Mihálka]] * [[Géza Mihalkovics]] * [[Lajos Mikes]] * [[László Miklós (ginekologo)]] * [[Ödön Miklós]] * [[Pál Miklós]] * [[Tibor Miklós]] * [[Ádám Miklósi]] * [[Zoltán Miklósy (arkivisto)]] * [[Zsuzsanna Mikó]] * [[Tibor Mikola]] * [[Jakab Ferdinánd Miller]] * [[Károly Minich]] * [[István Miskolczy]] * [[Attila Mispál]] * [[Miklós Mitrovits]] * [[Ferenc Mitták]] * [[Gusztáv Mödlinger]] * [[Lajos Mocsáry]] * [[László Móczár]] * [[Aladár Mód]] * [[Péter Módos (verkisto)]] * [[József Mogyoródi]] * [[Lívia Mohás]] * [[Sándor Mohay]] * [[Mária Mohayné Katanics]] * [[Gyula Mokos]] * [[Domokos Moldován]] * [[Ferenc Moldoványi]] * [[Ákos Molnár (advokato)]] * [[András Molnár (arkivisto)]] * [[Antal Molnár (eklezihistoriisto)]] * [[Attila Dávid Molnár]] * [[Csaba Molnár]] * [[Ferenc Molnár (subministro)]] * [[Gyula Molnár (advokato)]] * [[Imre Molnár (muzikologo)]] * [[Imre Molnár (sociologo)]] * [[János Molnár (apotekisto)]] * [[Jenő Molnár (advokato)]] * [[Jenő Molnár (ĵurnalisto)]] * [[László Molnár (aktoro)]] * [[Szulpic Dezső Molnár]] * [[Viktor Molnár (1850-1918)]] * [[Zsolt Molnár]] * [[István Monok]] * [[Sarolta Monspart]] * [[László Monszpart]] * [[Károly Móra]] * [[Edit Moravcsik]] * [[Ernő Emil Moravcsik]] * [[Géza Moravcsik]] * [[Virág Móricz]] * [[Zoltán Morlin]] * [[Mária Anna Móró]] * [[Emilián Pál Mórocz]] * [[Krisztina Morvai]] * [[Győző Morvay]] * [[Sándor Mozsonyi]] * [[Pál Mudrony]] * [[Soma Mudrony]] * [[András Muhi]] * [[Kálmán Müller (kuracisto)]] * [[Vilmos Müller]] * [[Ernő Munkácsi]] * [[Aurél Münnich]] * [[Károly Murai]] * [[Károly Muraközy]] * [[Viktor Mutschenbacher]] {{Div col end}} == N == {{Div col|cols = 3}} * [[László Nádasy]] * [[László Nádori]] * [[Alajos Nagy]] * [[Andor Nagy]] * [[Antun Nagy]] * [[Csongor István Nagy]] * [[István Nagy-Luttenberger]] * [[József Béla Nagy]] * [[Károly Nagy (fizikisto)]] * [[László Nagy (historiisto)]] * [[László Nagy (psikologo)]] * [[László Nagy (skoltestro)]] * [[Mária Nagy]] * [[Miklós Nagy (literaturhistoriisto)]] * [[Pál Nagy (kanoniko)]] * [[Péter Nagy (literaturhistoriisto)]] * [[Péter István Nagy]] * [[Péter Tibor Nagy]] * [[Sándor Nagy (bibliotekisto)]] * [[Sándor Nagy (kemiisto)]] * [[Tamás Nagy]] * [[Tamás Nagy (ekonomikisto)]] * [[Ernő Naményi]] * [[Lajos Naményi (psikiatro)]] * [[István Nánay]] * [[Miksa Natter-Nád]] * [[Tibor Navracsics]] * [[Ákos Navratil]] * [[Imre Navratil]] * [[György Nébald]] * [[János Nedeczey]] * [[László Négyesy]] * [[Lajos Nékám (1868)]] * [[Lajos Nékám (1909)]] * [[Sándor Nékám]] * [[Mária Neményi]] * [[Lívia Nemes]] * [[József Nemes-Nagy]] * [[János Nemeskéri]] * [[István Nemeskürty]] * [[Albert Németh]] * [[Antal Németh]] * [[Dezső Németh]] * [[György Amadé Németh]] * [[Gyula Németh]] * [[István Németh]] * [[István Németh (historiisto)]] * [[János Németh (konstitucia juĝisto)]] * [[Norbert Németh (tibetologo)]] * [[Romuáld János Németh]] * [[Ferenc Némethy]] * [[Katalin Némethy]] * [[József János Nemetz]] * [[Pál Nessi]] * [[Emil Neszmélyi]] * [[György Neubauer]] * [[Tibor Neugebauer]] * [[Ede Neumann]] * [[János Neumann]] * [[Károly Neumann]] * [[Kornél Neuschloss]] * [[Imre Niedermann]] * [[Gábor Nógrádi]] * [[Gergely Nógrádi]] * [[László Nógrády]] * [[Tibor Nónay]] * [[Jenő Noszky (1880)]] * [[Béla Novák]] * [[Eszter Novák]] * [[Zoltán Novotni]] * [[Antal Nyáry]] * [[Ferenc Nyáry]] * [[János Nyilasi]] * [[Judit Nyilassy]] * [[Géza Nyiredi]] * [[Ferencné Nyitrai]] * [[Gyula Nyúl]] * [[Éva Nyulásziné Straub]] {{Div col end}} == O == {{Div col|cols = 2}} * [[Gyula J. Obádovics]] * [[Ferenc Obál (pli aĝa)]] * [[Adolf Oberschall]] * [[Magda Oberschall]] * [[Teréz Oborni]] * [[Borbála Obrusánszky]] * [[Imre Ódor]] * [[Attila Oláh (psikologo)]] * [[Lajos Oláh]] * [[Lajos Olasz]] * [[Miklós Olgyay]] * [[János Ölvedi]] * [[Eszter Ónodi]] * [[Péter Oravecz]] * [[Balázs Orbán (politikisto)]] * [[György Orbán (fizikisto)]] * [[Viktor Orbán]] * [[Szilveszter Ördögh]] * [[Nándor Óriás]] * [[Ede Ormos]] * [[Balázs Orosz]] * [[László Orosz (biologo)]] * [[László Orosz (instruisto)]] * [[Szonja Oroszlán]] * [[László Őrsy]] * [[László Országh]] * [[Oszkár Országh]] * [[András Ortutay]] * [[Noémi Orvos-Tóth]] * [[Károly Orzovenszky]] * [[Csaba Őry]] * [[Ferenc Osvald]] * [[Andrea Osvárt]] * [[Péter Oszkó]] * [[Szilárd Oszlaczky]] * [[András Osztovits]] * [[László Ottlik]] * [[Ferenc Óvári]] * [[Kelemen Ováry]] * [[Pál Őz]] * [[Sándor Őze]] * [[Nóra Özer]] * [[Gábor Osváth (koreologo)]] * [[István Ozsváth]] {{Div col end}} == P == {{Div col|cols = 3}} * [[Péter P. Müller]] * [[Sándor P. Szabó]] * [[György Paál]] * [[János Pach]] * [[Péter Paczolay]] * [[Jenő Pacsu]] * [[Mihály Padisák]] * [[Alajos Paikert (politikisto)]] * [[Dezső Pais]] * [[Zsolt Pákay]] * [[András Pál (astronomo)]] * [[Csaba Pál (biologo)]] * [[Gyula Pál]] * [[Pál Palásthy]] * [[Géza Pálffy (historiisto)]] * [[György Pálinkás (juĝisto)]] * [[Károly Sándor Pallai]] * [[György Pallavicini]] * [[Sándor Palló]] * [[Endre Palócz]] * [[András Pálóczi Horváth]] * [[István Pálos (statistikisto)]] * [[Ervin Pamlényi]] * [[Miklós Páncsics]] * [[Kálmán Pándy]] * [[Leó Valentin Pantocsek]] * [[Dávid Pap]] * [[Gábor Pap (arthistoriisto)]] * [[János Dezső Pap]] * [[József Pap (advokato)]] * [[Melinda Pap]] * [[Miklós Pápa]] * [[Ferenc Papcsák]] * [[Gábor Zsigmond Papp]] * [[Ferenc Papp (geologo)]] * [[Sándor Papp (historiisto)]] * [[Zoltán Papp (politikisto)]] * [[Pál Pariss]] * [[János Parti]] * [[Béla Pártos]] * [[Ivan Paskvić]] * [[Iván Pasteiner]] * [[Edith Pásztor]] * [[Dóra Pásztory]] * [[Raphael Patai]] * [[Vidor János Pataki]] * [[Arnold Pataky]] * [[Márta Pataki]] * [[András Patay-Horváth]] * [[Erzsébet Patek]] * [[Ferenc Patek]] * [[Károly Patthy]] * [[Arnold Árpád Pauer]] * [[Ákos Pauler]] * [[Tivadar Pauler]] * [[Oszkár Paulinyi]] * [[Gábor Pávai Vajna]] * [[Dénes Pázmándy (1781–1854)]] * [[György Péczely]] * [[Gábor Péli]] * [[János Pelle (verkisto)]] * [[Dóra Perczel-Forintos]] * [[László Perédy]] * [[László Perendy]] * [[József Perényi]] * [[Mihály Perlaky]] * [[Géza Perneczky]] * [[Miklós Persányi]] * [[Ferenc Persay]] * [[Rezső Pertorini]] * [[Katalin Petényi]] * [[György Péter (statistikisto)]] * [[Rózsa Péter]] * [[Gábor Peterdy]] * [[Attila Péterfalvi]] * [[Károly Pétery]] * [[Imre Pethes]] * [[Iván Pető]] * [[József Petrétei]] * [[Lajos Petri]] * [[György Petrovics]] * [[Gedeon Petz]] * [[József Petzelt]] * [[Klára A. Pfeifer]] * [[Gyula Pikler]] * [[Judit Pinczési]] * [[Kálmán Pintér]] * [[Márta Zsuzsanna Pintér]] * [[Ignác Pivár]] * [[Ambrus Pleidell]] * [[Soma Plichta]] * [[Béla Plósz]] * [[István Pluhár]] * [[Éva Pócs]] * [[Lajos Pócs]] * [[Klára Póczy]] * [[Ödön Gábor Pogány]] * [[Zoltán Pogátsa]] * [[Judit Pojjákné Vásárhelyi]] * [[Attila Pók]] * [[József Pokoly]] * [[Zoltán Pokorni]] * [[Imre Polányi]] * [[Karl Polanyi]] * [[Anikó Polgár]] * [[István Polgár (obstetrikisto)]] * [[Tibor Polgár]] * [[János Pollák]] * [[Miksa Pollák]] * [[Ferenc Pollmann]] * [[László Pólos]] * [[Péter Polt]] * [[Jenő Pólya]] * [[Béla Pomogáts]] * [[Elemér Pongrácz]] * [[Kálmán Pongrácz]] * [[Emil Ponori Thewrewk]] * [[Ferenc Poór]] * [[Péter Popper]] * [[Péter Pór]] * [[Lajos Pósa (matematikisto)]] * [[Tivadar Posewitz]] * [[Ferenc Potzner]] * [[Károly Posztóczky]] * [[Árpád Prandler]] * [[György Pray]] * [[Mihály Praznovszky]] * [[Kornél Preisich]] * [[Hugó Preisz]] * [[Lajos Pressing]] * [[Marian Lajos Prikkel]] * [[Csilla Prileszky]] * [[János Prileszky]] * [[Pál Pritz]] * [[Artúr Probstner]] * [[János Probstner]] * [[Vilmos Pröhle (turkologo)]] * [[Sándor Prokopp]] * [[Antal Prónai]] * [[Dezső Prónay]] * [[Pál Pruzsinszky]] * [[Ferenc Puhr]] * [[Miklós Puky]] * [[István Pukli]] * [[Ágost Pulszky]] * [[Andor Pünkösti]] * [[Béla Purjesz]] * [[Zsigmond Purjesz (pli juna)]] * [[Zsigmond Purjesz (pli maljuna)]] * [[Ildikó Puskás]] * [[Árpád Pusztai]] * [[Gyula Putnoky]] * [[Jenő Putnoky]] {{Div col end}} == Q == * [[Pál Quittner]] == R == {{Div col|cols = 3}} * [[Imre Rábai]] * [[Jenő Rácskay]] * [[István Rácz (instruisto)]] * [[Jenő Radetzky]] * [[Andrej Ľudovít Radlinský]] * [[Béla Radnai (patologo)]] * [[Béla Radnai (stenografisto)]] * [[Aladár Radnóti]] * [[Mária Radnóti-Alföldi]] * [[Sándor Radnóti]] * [[Zsuzsa Radnóti]] * [[György Radó]] * [[István Radó]] * [[Sándor Radó (psikanalizisto)]] * [[Erzsébet Radó-Révész]] * [[Ignác Rados]] * [[Béla Radványi]] * [[Ferenc Raffay]] * [[János Rainer M.]] * [[Iván Raisz]] * [[Imre Rajczy]] * [[Kálmán Rajkai]] * [[Márton Rajki]] * [[Ferenc Rajna]] * [[András Rajnai]] * [[Sándor Rajki]] * [[István Rákóczi]] * [[Ferenc Rákos]] * [[Jenő Ranschburg]] * [[Pál Ranschburg]] * [[Rajmund Rapaics (kanoniko)]] * [[Vilmos Rappensberger]] * [[Károly Ráth (urbestro)]] * [[János Rathmann]] * [[István Ratkó]] * [[Nándor Ratkóczy]] * [[Benő Rátóti]] * [[László Rátz]] * [[Károly Rauss]] * [[Tamás Rávnay]] * [[Viktor Alfonz Récsei]] * [[Emil Récsi]] * [[Gyula Regöly-Mérei]] * [[Antal Reguly]] * [[Zsigmond Reichard]] * [[István Reiman]] * [[Béla Reinitz]] * [[János Reisinger]] * [[János Reisinger (piaristo)]] * [[Csaba Reisz T.]] * [[Gábor Reisz]] * [[Ede Reiszig (pli juna)]] * [[Lajos Rell]] * [[Antal Reményi]] * [[Zsuzsanna Renner]] * [[Kató Rényi]] * [[Béla Rerrich (pli juna)]] * [[Sándor Réső Ensel (pli juna)]] * [[Antal Réthly]] * [[Béla Réthy]] * [[Pál Réthy]] * [[József Révai (piaristo)]] * [[József Révay (filozofo)]] * [[Andor Révész]] * [[György Révész (reĝisoro)]] * [[Mihály T. Révész]] * [[Vidor Révész]] * [[Román Rezek]] * [[László Rhorer]] * [[Ferenc Ribáry]] * [[József Ribáry]] * [[Ede Richter]] * [[Gedeon Richter]] * [[Hugó Richter]] * [[Frigyes Riesz]] * [[Marcell Riesz]] * [[Gusztáv Rigler]] * [[Imre Ritter]] * [[Zoltán Rockenbauer]] * [[Mihály Racsmány]] * [[Zoltán Ripp]] * [[Tibor Riskó]] * [[Ferenc Rogács]] * [[Iván Rodé]] * [[Alajos Roder]] * [[Gedeon Róka]] * [[Pál Rókusfalvy (psikologo)]] * [[Beatrix F. Romhányi]] * [[János Romhányi]] * [[József Romhányi (kuracisto)]] * [[Erzsébet Róna]] * [[Éva Róna (altlerneja instruisto)]] * [[György Rónay]] * [[János Ranolder]] * [[Szilárd Rökk]] * [[Botond Roska]] * [[Lipót Rottenbiller]] * [[Lillian Rotter]] * [[József Rötth]] * [[Vitál János Rózsa]] * [[Pál Rubányi]] * [[András Rubovszky]] * [[György Rubovszky]] * [[Imre Ruff]] * [[Pál Ruffy]] * [[Jakab Rupp]] * [[Nepomuk János Rupp]] * [[István Rusznák]] * [[Ferenc Ruzsa]] * [[Imre Ruzsa]] {{Div col end}} == S == {{Div col|cols = 3}} * [[József S. Szabó]] * [[Margit S. Sárdi]] * [[Edit S. Vincze]] * [[Éva Saáry]] * [[József Sadler]] * [[Gyula Sághy]] * [[Marianne Sághy]] * [[Ágnes Ságvári]] * [[Károly Sajó]] * [[Pál Salacz]] * [[József Vazul Salamon]] * [[Konrád Salamon]] * [[László Salamon (konstitucia juĝisto)]] * [[Gergely Salát]] * [[Jakab Salgó]] * [[István Salusinszky]] * [[István Sályi]] * [[Mihály Samu]] * [[István Sándor (bibliografo)]] * [[János Sándor (fizikisto)]] * [[János Sándor (ministro)]] * [[Mátyás Sándor (imunologo)]] * [[Kamill Sándorfi]] * [[Imre Sárándi]] * [[Artúr Sarbó]] * [[Aladár Sarbu]] * [[Béla Sárfalvi]] * [[László Sári]] * [[János Sarkady]] * [[Miklós József Sárkány]] * [[Miklós Sárközy]] * [[Pál Endre Sárközy]] * [[Tamás Sárközy]] * [[Andor Sas]] * [[István Sas]] * [[Oszkár Sashegyi]] * [[Ignác Sauer]] * [[Ferenc Sávoly]] * [[Gábor Schein]] * [[András Schiffer]] * [[Ernő Schiffer]] * [[Károly Schilberszky]] * [[Bódog Schiller]] * [[Zsigmond Schiller]] * [[György Schirilla (advokato)]] * [[Aladár Schleicher]] * [[Ádám Schmidt]] * [[János György Schmidt]] * [[József Schmidt (politikisto)]] * [[Miklós Schneider]] * [[János Schnell]] * [[Aladár Schnierer]] * [[József Schnitzler]] * [[Miklós Schöffer]] * [[Alfréd Schőner]] * [[Gyula Schöpflin]] * [[György Schopper]] * [[Gábor Schreiber]] * [[Elemér Schulek]] * [[Tibor Schulek]] * [[Vilmos Schulek]] * [[Ödön Schulhof]] * [[Vilmos Schulhof]] * [[János Schuster]] * [[Konstantin Schuster]] * [[Antal Schütz]] * [[Ottó Schwartzer]] * [[Pál Schweitzer]] * [[Pál Schweitzer (esteto)]] * [[Ernő Schwimmer]] * [[Elemér Scipiades]] * [[Ferenc Sebes]] * [[Géza Sebestyén]] * [[Gyula Sebestény]] * [[Zsolt Semjén]] * '''[[Ignaz Semmelweis]]''' * [[Enikő Sereghyné Zengő]] * [[Jenő Serényi]] * [[László Serényi]] * [[Iván Seres]] * [[Ákos Seress]] * [[Miklós Seszták]] * [[Antal Sigray]] * [[István Síklaki]] * [[Ferenc Siklér]] * [[Albert Siklós]] * [[István Simicskó]] * [[György Simon]] * [[István Simon (biofizikisto)]] * [[Róbert Simon]] * [[Lajos Simonkai]] * [[Sándor Simonyi-Semadam]] * [[Jenő Sipőcz]] * [[Lajos Sipos]] * [[Csaba Skultéty]] * [[Lajos Smidt]] * [[Iván Soltész]] * [[Katalin Soltész]] * [[Ede Solymos]] * [[Sándor Sólymos]] * [[József Solymosi]] * [[Dávid Somfai Kara]] * [[Tamás Somló]] * [[Ádám Somorjai]] * [[Pál Somssich]] * [[Rezső Soó]] * [[Mihály Pál Soós]] * [[Péter Soós]] * [[László Solymosy]] * [[Katalin Sólyom]] * [[Sándor Somogyi]] * [[Aladár Sövény]] * [[Ferenc Sövényházy]] * [[Ervin Sövényi]] * [[Glicér Spányik]] * [[René Spitz]] * [[Andor Sponer]] * [[Ignác Stáhly]] * [[Gábor Staudt]] * [[Sarolta Steinberger]] (la unua ina studento-kuracisto en la universitato) * [[Xavér Ferenc Stéger]] * [[Miklós Hubert Steiner]] * [[Jakab Steinherz]] * [[Béla Stenczer]] * [[Ferdinánd Károly Stipsics]] * [[András Stipsicz]] * [[Tamás Stockinger]] * [[Béla Stoll]] * [[Kálmán Stoll]] * [[Adolf Strausz]] * [[Balázs Sudár]] * [[Ottó Süpek]] * [[Magdolna Supka]] * [[Antal Sujánszky]] * [[Enikő Sütő]] * [[Ilona Sz. Jónás]] * [[György Szabad]] * [[László Szabados (naĝisto)]] * [[Alajos Szabó]] * [[András Szabó (literaturisto)]] * [[Csaba Szabó (arkivisto)]] * [[Dezső Szabó (kemiisto)]] * [[Éva Zsuzsanna Szabó]] * [[Imre Flóris Szabó]] * [[József Szabó (dentkuracisto)]] * [[József Szabó (geologo)]] * [[Máté Dániel Szabó]] * [[Mária Szabó (orientalisto)]] * [[Miklós Szabó (operkantisto)]] * [[Rebeka Szabó]] * [[Róbert Szabó (astronomo)]] * [[Szabolcs Szabó]] * [[Tünde Szabó (naĝisto)]] * [[Zoltán Szabó (politikisto)]] * [[Zoltán Szabó (verkisto)]] * [[Zoltán Szabó G.]] * [[Alajos Szabóky]] * [[Anna Szabolcsi]] * [[Bence Szabolcsi]] * [[Lajos Szabolcsi]] * [[József Szájer]] * [[Ádám Szakál]] * [[Ágnes Szakály]] * [[Sándor Szakály]] * [[Péter Szakáts]] * [[Annamária Szalai]] * [[Emil Szalai]] * [[Tibor Szalai]] * [[Zoltán Szalai]] * [[Imre Szalay (muzeologo)]] * [[József Szalay (arkivisto)]] * [[József Szalay (juristo)]] * [[Miklós Szalay (inĝeniero)]] * [[Péter G. Szalay]] * [[István Szamota]] * [[Erika Szántó]] * [[György Szántó (kuracisto)]] * [[Iván Szántó]] * [[Tibor Szántó]] * [[Gyula Szapáry]] * [[Pál Szapáry]] * [[Manó Szaplonczay]] * [[István Szappanos]] * [[István Szára]] * [[Félix Szarvas]] * [[Pál Szarvas]] * [[Anna Mária Szász]] * [[Ottó Szász]] * [[Pál Szász (matematikisto)]] * [[Ödön Szatala (biologo)]] * [[Ödön Szatala (botanikisto)]] * [[Nándor Száva]] * [[János Szávai]] * [[József Száva-Kováts]] * [[Győző Szebehely]] * [[László Szebellédy]] * [[János Szeberényi]] * [[Ágnes Széchenyi]] * [[Andor Szécsény]] * [[Ferenc Szécsi]] * [[Noémi Szécsi]] * [[Rezső Szegedy]] * [[Elemér Szeghalmi]] * [[Katalin Szegvári]] * [[György Székely (arkeologo)]] * [[György Székely (historiisto)]] * [[György Székely (kemiisto)]] * [[György Székely (teatrohistoriisto)]] * [[István Székely (juristo)]] * [[Kinga Székely]] * [[Ottokár Lajos Székely]] * [[Endre Szekér]] * [[Gyula Szekfű]] * [[János Károly Széky]] * [[Péter Széky]] * [[Gusztáv Szelényi]] * [[Klára Széles]] * [[László Szelestei Nagy]] * [[László Szelestey]] * [[István Szeli]] * [[Ignác Széll]] * [[Jenő Széll]] * [[Kálmán Széll]] * [[László Szemere]] * [[Miklós Szemere (diplomato)]] * [[Endre Szemerédi]] * [[Réka Szemerkényi]] * [[Imre Szemes]] * [[György Szénás]] * [[Géza Szénási]] * [[Béla Szende]] * [[Gábor Szendi]] * [[Andor Szenes]] * [[Andrea Szenes]] * [[Béla Szenes]] * [[József Szendi]] * [[András József Szennay]] * [[Imre Szente]] * [[Lajos Szente]] * [[Anzelm Kálmán Szentes]] * [[Móric Szentkirályi]] * [[Albert Szent-Györgyi]] * [[András Szent-Györgyi]] * [[Márton Szentiványi (jezuito)]] * [[Géza Szentmártoni Szabó]] * [[Tibor Szentmártony]] * [[Márton Szentmiklósi]] * [[Péter Szentmiklósi]] * [[István Szentpáli]] * [[Imre Szentpétery]] * [[Győző Szépligeti]] * [[János Szerb]] * [[Zoltán Szerémy]] * [[Károly Szerencsés]] * [[Tibor Szervét]] * [[Péter Sziámi Müller]] * [[Archimédesz Szidiropulosz]] * [[Gábor Szigethy]] * [[András Szigeti]] * [[László Sziklay]] * [[Zoltán Szilády]] * [[Áron Szilágyi]] * [[Ferenc Szilágyi (literaturhistoriisto)]] * [[Gyula Szilágyi (kemiisto)]] * [[Márton Szilágyi]] * [[Béla Szilárd]] * [[Jenő Szilárd]] * [[László Szilassy]] * [[Jenő Szili]] * [[József Szili]] * [[Katalin Szili]] * [[György Szilvásy]] * [[Géza Szilvay]] * [[Pál Szily]] * [[József Szinnyei (lingvisto)]] * [[Oszkár Szimán]] * [[Jenő Szimon]] * [[Artúr Szirtes]] * [[Zsigmond Szirtes]] * [[Zoltán Szitnyai]] * [[Imre Szivák]] * [[Endre Szkárosi]] * [[István Szlávik (radiologo)]] * [[Miklós Szmrecsányi]] * [[Lajos Szodoray]] * [[László Szögi]] * [[Béla Szőke (arkeologo)]] * [[Béla Miklós Szőke]] * [[Ágnes Szokolszky]] * [[István Szokolszky]] * [[Hugó Szolcsányi]] * [[János Szolnoki]] * [[Lipót Szondi]] * [[Ottó Szőnyi]] * [[Zsuzsa Szőnyi]] * [[Tamás Szontagh]] * [[Miklós Szontagh (1882)]] * [[Pál Szontagh (entreprenisto)]] * [[György Endre Szőnyi]] * [[László Szörényi (kritikisto)]] * [[Viktor Sztankovics]] * [[Jenő Sztojanovits]] * [[Hiador Sztripszky]] * [[Kálmán Sztrókay]] * [[István Szűcs (piaristo)]] * [[Jenő Szűcs]] * [[Lajos Szűcs (politikisto)]] * [[László Szűcs (geografo)]] * [[Miklós Szuhay]] * [[Csaba Szummer]] * [[Gyula Szutrély]] * [[István György Szűts]] {{Div col end}} == T == {{Div col|cols = 3}} * [[József Takács]] * [[Lajos Takács (meteologiisto)]] * [[Marianna Takács]] * [[Marika Takács]] * [[Péter Takács (juristo)]] * [[Vera Takács]] * [[Barna Tálas]] * [[Miklós Tállyai Róth]] * [[Lajos Tamás]] * [[Gábor Tánczos (instruisto)]] * [[Harald Tangl]] * [[László Tápay-Szabó]] * [[Ferenc Tarányi]] * [[Éva Tardos]] * [[Gábor Tardos]] * [[János Tardy]] * [[Gábor Tari (geofizikisto)]] * [[György Tarján]] * [[Róbert Tarján]] * [[Tamás Tarján]] * [[Tibor Tarján]] * [[Csaba Tasnádi]] * [[Edit Tasnádi]] * [[András Tasnádi Kubacska]] * [[Ferenc Telbisz]] * [[Zsigmond Telegdi]] * [[Pál Teleki]] * [[Mária Telkes]] * [[Kálmán Tellyesniczky]] * [[Judit Temes]] * [[Rezső Temesváry]] * [[Győző Temesy]] * [[József Tersztyánszky]] * [[Teodóra Tomcsányi]] * [[Gyula Térfy]] * [[Lajos Terkán]] * [[Lajos Terray]] * [[Ödön Téry]] * [[Béla Tettamanti (pedagogo)]] * [[Lajos Thaisz]] * [[Károly Than]] * [[Gyula Theisz]] * [[Árpád Thewrewk]] * [[István Thomán]] * [[Lajos Thury]] * [[Antal Tibád]] * [[Mátyás Tibor]] * [[Miklós József Tihanyi]] * [[Imre Timkó (episkopo)]] * [[Imre Timkó (geologo)]] * [[Ákos Timon]] * [[István Tisza]] * [[László Tisza]] * [[Zoltán Toborffy]] * [[Can Togay]] * [[Zsolt Tokaji]] * [[Ferenc Toldy]] * [[Péter Tölgyessy]] * [[Gyula Tolmár]] * [[Gábor Tolnay]] * [[Attila Tomaji]] * [[Jenő Tomasz]] * [[András Tombor]] * [[Ádám Tomcsányi]] * [[Vince Tomek]] * [[Iván Tomits]] * [[Tamás Toót-Holló]] * [[Pál Tóth-Szabó]] * [[József Torgyán]] * [[József Törköly]] * [[Károly Tormay]] * [[Aurél Török]] * [[Béla Török]] * [[Ferenc Török (pentatlonisto)]] * [[János Török (ornitologo)]] * [[Lajos Török (kuracisto)]] * [[Bálint Tóth (poeto)]] * [[Endre Tóth (politikisto)]] * [[Endre Tóth (reĝisoro)]] * [[Géza Tóth]] * [[György Tóth (astronomo)]] * [[György Tóth (piaristo)]] * [[József Tóth (advokato)]] * [[Károly Tóth (juristo)]] * [[Ker. János Tóth]] * [[Krisztina Tóth (poeto)]] * [[László Tóth (historiisto)]] * [[Mihály Tóth (prokuroro)]] * [[Miklós Tóth (biologo)]] * [[Miklós Tóth (episkopo)]] * [[Rezső Tóth]] * [[Zoltán József Tóth]] * [[Zsigmond Tóth]] * [[Csaba Töttössy]] * [[Ernő Traeger]] * [[Ignác Tragor]] * [[Imre Trencsényi-Waldapfel]] * [[Balázs Trencsényi]] * [[József Trikál]] * [[László Tringer]] * [[Mátyás Triznya]] * [[László Trócsányi]] * [[Zoltán Trócsányi (lingvisto)]] * [[Zsolt Trócsányi]] * [[János Tüdős]] * [[Lajos Turczel]] * [[Béla Turpinszky]] * [[Sándor Kornél Tury]] * [[László Tüske]] * [[Anna Tüskés]] * [[Gábor Tüskés]] * [[Tibor Tüskés]] * [[Ödön Tuszkai]] * [[Bence Tuzson]] * [[György Tverdota]] {{Div col end}} == U == * [[Béla Udvaros]] * [[Ferenc Ugróczy]] * [[Jenő Uhlyárik]] * [[Károly Újhelyi]] * [[Mária Zsuzsanna Ujhelyi]] * [[Sándor Újhelyi]] * [[Gábor Ujváry]] * [[Júlia Ungár]] * [[Emil Unger]] * [[Tamás Ungvári]] * [[Krisztián Ungváry]] * [[László Urai]] * [[Géza Uray]] * [[Katalin Uray-Kőhalmi]] * [[József Urbán]] * [[Róbert Urbán]] * [[Diána Ürge-Vorsatz]] * [[Andor Urszinyi]] == V == {{Div col|cols = 3}} * [[Jenő Vácz]] * [[Elemér Vadász]] * [[Eszter Vágó]] * [[Ferenc Vágó]] * [[Szabolcs Vajay]] * [[György Vajda (arabisto)]] * [[György Mihály Vajda]] * [[Károly Vajda (filologo)]] * [[László Vajda (etnologo)]] * [[Zsuzsanna Vajda]] * [[Anna Valachi]] * [[Dezső Valló]] * [[Gábor Vályi]] * [[Endre Vámos]] * [[Péter Vámos]] * [[Ferenc Vámossy]] * [[László Vándorfi]] * [[Margit Vanek]] * [[Jenő Vángel]] * [[Károly Váradi]] * [[Imre Várady (literaturhistoriisto)]] * [[Imre Várady (politikisto)]] * [[Károly Várady (advokato)]] * [[László Várady (apotekisto)]] * [[László Várady (historiisto)]] * [[István Varannai]] * [[Béla Várdai]] * [[Bálint Varga (instruisto)]] * [[Andrea Varga-Damm]] * [[Benedek Varga]] * [[Edith Varga]] * [[Endre Gábor Varga]] * [[Ilona Varga (historiisto)]] * [[Ilona Varga (ĵurnalisto)]] * [[István Varga (ekonomikisto)]] * [[János Varga (advokato)]] * [[Katalin Varga (psikologo)]] * [[Katalin Varga (verkisto)]] * [[László Varga (piaristo)]] * [[László Varga (politikisto)]] * [[Rudolf Varga]] * [[Tamás Varga]] * [[Tibor Varga]] * [[Zsolt András Varga]] * [[András Vargha]] * [[Gábor Vargyas]] * [[Lajos Vargyas]] * [[Péter Vargyas]] * [[Béla Varjas]] * [[Hildebrand Dezső Várkonyi]] * [[Béla Varságh]] * [[Zoltán Vass (psikologo)]] * [[Asztrik Várszegi]] * [[Imre Vas (pulmonologo)]] * [[Miklós Vasvári]] * [[Ferenc Vasváry]] * [[Zsófia Vári]] * [[Judit Vas]] * [[Bertalan Vass]] * [[Géza Vasy]] * [[Endre Vázsonyi]] * [[János Vázsonyi]] * [[Tamás Vécsey]] * [[József Veczkó]] * [[István Vedres]] * [[Lajos Végvári]] * [[Imre Vejkey]] * [[Béla Vekerdi]] * [[Tamás Vekerdy]] * [[József Vekerdi]] * [[Gábor Vékony]] * [[János Veleczky]] * [[László Verebélÿ (kuracisto)]] * [[Tibor Verebélÿ]] * [[András Veres (literaturhistoriisto)]] * [[Gábor Verő]] * [[András O. Vértes]] * [[József O. Vértes]] * [[Károly Vértesi]] * [[Jenő Vértesy]] * [[Szilvia Vetter]] * [[Erzsébet Vezér]] * [[József Viber]] * [[Ágnes Vida]] * [[József Vida]] * [[Charles Vidor]] * [[József Vigh]] * [[Gyula Vigh]] * [[Károly Vigh]] * [[Judit Vihar]] * [[Szaniszló Béla Villányi]] * [[István Vincze]] * [[László Vinkler]] * [[Teréz Virág]] * [[Beatrix Visy]] * [[Aladár Visnya]] * [[Ferenc Viosz]] * [[Soma Visontai]] * [[Károly Vissy]] * [[Sándor Vitális]] * [[Miklós Vitéz]] * [[Imre Vízkelety]] * [[László Vízvári]] * [[Ferenc Völgyesi]] * [[Gabriella Völgyesi]] * [[Lajos Völgyesi]] * [[Pál Völner]] * [[Avgustin Ivanoviĉ Voloŝin]] * [[István Vörös (poeto)]] * [[Márton Vörös]] * [[Béla Vörösmarty]] * [[Mihály Vörösmarty]] * [[Éva Voszka]] {{Div col end}} == W == {{Div col|cols = 2}} * [[Dániel Wágner (1800)]] * [[Károly Wagner (jezuito)]] * [[Lajos Wagner]] * [[Mór Wahrmann]] * [[Eszter Waldapfel]] * [[János Waldapfel]] * [[Antal Wéber]] * [[Arthur Weber]] * [[Ármin Weisz]] * [[Sándor Wekerle]] * [[Béla Wenckheim]] * [[Emília Weiss]] * [[János Weiss]] * [[Ferenc Weiss]] * [[Gusztáv Wenzel]] * [[Tibor Verebélÿ]] * [[Adolf Vilmos Werner]] * [[Gyula Werner]] * [[Vilmos Wessetzky]] * [[Gyula Weszelszky]] * [[Ödön Weszely]] * [[József Weszerle]] * [[István Weiser]] * [[Salamon Widder]] * [[István Winkler]] * [[Lajos Winkler]] * [[Aurél Wintner]] * [[Péter Wintermantel]] * [[József Wodetzky]] * [[Gyula Wojtilla]] * [[Vilmos Wolf]] * [[Carl Wolff (bankisto)]] * [[Károly Wolff (politikisto)]] * [[Antal A. Wonaszek]] {{Div col end}} == Z == {{Div col|cols = 2}} * [[László Z. Karvalics]] * [[Alfréd Zách]] * [[Károly Zafféry]] * [[András Zakar (pastro)]] * [[Polikárp Ferenc Zakar]] * [[Béla Zalányi]] * [[Alajos Zambra]] * [[Gergely Attila Zaránd]] * [[Imre Zárday]] * [[András Zakar (psikologo)]] * [[Sámuel Zay]] * [[Péter Závada]] * [[Zsolt Zétényi]] * [[Edmund Zichy]] * [[Ferenc Zigány]] * [[Gyula Zimányi]] * [[Magdolna Zimányi]] * [[János Zlinszky]] * [[László Zolnay]] * [[Vilmos Zolnay]] * [[Imre Zoltán]] * [[László Zoltán]] * [[Irén Lajos Zoltvány]] * [[Vilmos Zorn]] * [[Sándor Zsarnay]] * [[Zoltán Zsebők]] * [[Dénes Zsigmondy]] * [[Péter Zsoldos]] * [[Zoltán Zubornyák]] * [[Aladár Zubriczky]] * [[Kázmér Antal Zsilinszky]] * [[Klára Zsindelyné Tüdős]] * [[Zsuzsanna Zsuráfszkyné Vincze]] {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == * [[Profesoroj de Universitato de Budapeŝto]] * [[Listo de studentoj, poste profesoroj en ELTE]] == Fontoj == * [http://www.elte.hu/dynpage6.fcgi?f=frame_scr&p1=b:Doc-1454] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150613042928/http://www.elte.hu/dynpage6.fcgi?f=frame_scr&p1=b:Doc-1454 |date=2015-06-13 }} * La listo estas elekto el datenoj de la [[biografio]]j en Vikipedio. [[Kategorio:Listoj de homoj]] [[Kategorio:Scienca Universitato Loránd Eötvös]] svddflz9joak2ujlbpmncnj8spvrviu 9482834 9482833 2026-09-27T13:58:13Z Crosstor 3176 /* S */ 9482834 wikitext text/x-wiki Jen listo de elektitaj studentoj en [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] (nature la listo etendiĝas al pli fruaj nomoj de la universitato ekde la fondo): * Vi trovos la studentojn inter A-K en [[Listo de studentoj en Scienca Universitato Loránd Eötvös (A-K)]] *{{EnhavTabelo|alf=L}} == L == {{Div col|cols = 3}} * [[László L. Lőrincz]] * [[László L. Menyhért]] * [[Lajos Labádi]] * [[János Lackfi]] * [[Miklós Lackó]] * [[Dezső Laczkó]] * [[Miklós Laczkovich]] * [[Erzsébet Ladányi]] * [[László Ladányi (jezuito)]] * [[Sándor Ladányi]] * [[János Ladó]] * [[Gábor Lajta]] * [[László György Lajtha]] * [[Ferenc Lakits]] * [[János Lakos]] * [[Frigyes Lám]] * [[Kálmán Lambrecht]] * [[András Lánczi]] * [[Gyula Lánczy]] * [[Kornél Lánczos]] * [[Sándor Láng]] * [[Judit Lannert]] * [[Ede Jacobi Lányi]] * [[Viktor Géza Lányi]] * [[Károly Lassovszky]] * [[Lajos Lassú]] * [[Samu Lasz]] * [[Andor László]] * [[András László (budhisto)]] * [[Elek László]] * [[Géza László]] * [[János László]] * [[Sándor László-Bencsik]] * [[Lajos Latkóczy]] * [[Éva Lax]] * [[György Lázár (urbestro)]] * [[Lajos Lazarovits]] * [[Ágost Lechner]] * [[Gyula Lechner]] * [[Ferenc Ledényi]] * [[Béla Lederer]] * [[Emma Léderer]] * [[Miksa Léderer]] * [[Sándor Lederer (oficisto)]] * [[Béla Leffler]] * [[Béla Norbert Legányi]] * [[György Legeza]] * [[Erzsébet Légrády]] * [[Kálmán Lehoczky-Semmelweis]] * [[Joachim Leimdörfer]] * [[Ödön Lénárd]] * [[Antal Lepold]] * [[Ferenc Lénárd]] * '''[[Philipp Lenard]]''' * [[Ágota Lénárt]] * [[Adalbert Béla Lengyel]] * [[Árpád Lengyel]] * [[Árpád Lengyel (naĝisto)]] * [[Balázs Lengyel]] * [[Béla Lengyel (1844)]] * [[Emil Lengyel]] * [[József Lenhossék]] * [[Mihály Lenhossék]] * [[Mihály Ignác Lenhossék]] * [[Barnabás Lenkovics]] * [[József Lenz]] * [[Antal Leszler]] * [[Katalin Lévai]] * [[Imre Lévay]] * [[Ernő Levius]] * [[Esztella Levko]] * [[Lajos Lévy]] * [[István Lichteneckert]] * [[Mór Liebmann]] * [[Aurél Liffa]] * [[Lajos Ligeti]] * [[Arisztid Lindenmayer]] * [[Ildikó Lipcsey]] * [[István Lipka]] * [[Tamás Lipták]] * [[Pál Lipták (antropologo)]] * [[István Lipthay]] * [[Ödön Literáty]] * [[György Litván]] * [[Miklós Locsmándi]] * [[Alajos Loczka]] * [[József Loczka]] * [[Zoltán Lomnici (pli aĝa)]] * [[Menyhért Lónyay]] * [[Ferenc Lopussny]] * [[Barnabás Lőrincz]] * [[Zsuzsa Lőrincz]] * [[Lajos Lőrincze]] * [[Ernő Lorsy]] * [[József Lőte]] * [[Rozi Lovas]] * [[Gyula Lovass]] * [[Sándor Lovassy]] * [[László Lovász]] * [[Pál Lővei]] * [[József Lovrich]] * [[Lipót Lőw]] * [[Tibor Lőw]] * [[Sámuel Löwinger]] * [[Gyula Luckhaub]] * [[Döme Lugosi]] * [[Dénes Lukács (psikologo)]] * [[István Lukács]] * [[János Lukács (historiisto)]] * [[László György Lukács]] * [[László Lukács (monaĥo)]] * [[Tamás Lukács]] * [[János Lukácsy]] * [[Sándor Lumniczer]] * [[Tibor Lutter]] * [[Elvira Lux]] {{Div col end}} == M == {{Div col|cols = 3}} * [[Sándor M. Kiss]] * [[Klára M. Rásky]] * [[Béla Machik]] * [[Lukács Mácsay]] * [[Valér Ignác Maczki]] * [[Gyula Madarassy-Beck]] * [[János Madarassy]] * [[Imre Madarász (altlerneja instruisto)]] * [[Andor Máday]] * [[István Máday]] * [[Izidor Máday]] * [[Sándor Mágócsy-Dietz]] * [[Imre Magyar (kuracisto)]] * [[Bálint Magyar (teatrohistoriisto)]] * [[Elek Magyar]] * [[Gábor Magyar (piaristo)]] * [[Ince Magyarász]] * [[Zoltán Magyary]] * [[Antal Mailáth]] * [[György Mailáth (1854–1924)]] * [[István Majer]] * [[Balázs Major]] * [[Ervin Major]] * [[György Major]] * [[György Majtényi]] * [[László Majzon]] * [[Endre János Makai]] * [[Béla Makkai]] * [[Pál Makó]] * [[Ferenc Maksay]] * [[Mihály Malán]] * [[Elemér Mályusz]] * [[Gyula Mandello]] * [[György Mándy]] * [[Stefánia Mándy]] * [[Károly Mangold]] * [[Károly Mannheim]] * [[Károly Manherz]] * [[Vilmos Manninger]] * [[Sándor Marberger]] * [[Henrik Marczali]] * [[Csaba Marczinka]] * [[Veronika Marék]] * [[Ede Margalits]] * [[Antal Margittai]] * [[Tivadar Margó]] * [[István Margócsy]] * [[József Máriáss]] * [[Béla Máriássy]] * [[Sándor Máriássy]] * [[Miklós Marik]] * [[Vilmos Mariska]] * [[Tivadar Márk]] * [[Sámuel Márkfi]] * [[Hugó Márki]] * [[Dezső Markó]] * [[Jenő Markó]] * [[György Markos]] * [[Mátyás Antal Markovics]] * [[Pál Markovics]] * [[Györgyi Markovits]] * [[András Márkus (informatikisto)]] * [[Dezső Márkus]] * [[Gábor Márkus (kuracisto)]] * [[László Márkus (reĝisoro)]] * [[Károly Maróthy]] * [[Miklós Martin]] * [[Boldizsár Marcell Marton]] * [[Attila Marosvári]] * [[Jenő Márton]] * [[József Marton (pastro)]] * [[Lajos Márton (arkeologo)]] * [[Lajos Marton (teologo)]] * [[Miksa Marton]] * [[Ferenc Mártonfi]] * [[Ernő Massány]] * [[Endre Masznyik]] * [[Áron Máthé]] * [[Gábor Máthé]] * [[Károly Mathia]] * [[Elek Matolay]] * [[Miklós Matolcsy]] * [[Tamás Matolcsy]] * [[Jolán Mátrai]] * [[László Mátrai]] * [[Michal Matunák]] * [[Péter Matuska]] * [[Kasszián Kázmér Mattyasovszky]] * [[Béla Mauritz]] * [[Ferenc Kolos Mayer]] * [[Ferenc Mayer-Lambert]] * [[Mihály Mayer (akvopilkisto)]] * [[Engelbert Nándor Mázy]] * [[János Meczner]] * [[Ferenc Medgyessy]] * [[Pál Medgyessy (matematikisto)]] * [[László Medura]] * [[Endre Medvigy]] * [[Béla Meliórisz]] * [[Attila Menyhárd]] * [[Tibor F. Mérei]] * [[Gusztáv Merényi]] * [[Oszkár Merényi]] * [[István Méri]] * [[László Mérő]] * [[László Meskó]] * [[Endre Mester]] * [[Andor Mészáros (historiisto)]] * [[Gábor Mészáros (ginekologo)]] * [[Gyula Mészáros (turkologo)]] * [[Károly Mészáros (advokato)]] * [[Klára Mészáros]] * [[Tamás Meszerics]] * [[Artúr Meszlény]] * [[Barna Mezey]] * [[Ferenc Mezey]] * [[Iván Meznerics]] * [[Ferenc Mező (sporthistoriisto)]] * [[Béla Mihályffy]] * [[Sándor Mihalik]] * [[Antal Mihálka]] * [[Géza Mihalkovics]] * [[Lajos Mikes]] * [[László Miklós (ginekologo)]] * [[Ödön Miklós]] * [[Pál Miklós]] * [[Tibor Miklós]] * [[Ádám Miklósi]] * [[Zoltán Miklósy (arkivisto)]] * [[Zsuzsanna Mikó]] * [[Tibor Mikola]] * [[Jakab Ferdinánd Miller]] * [[Károly Minich]] * [[István Miskolczy]] * [[Attila Mispál]] * [[Miklós Mitrovits]] * [[Ferenc Mitták]] * [[Gusztáv Mödlinger]] * [[Lajos Mocsáry]] * [[László Móczár]] * [[Aladár Mód]] * [[Péter Módos (verkisto)]] * [[József Mogyoródi]] * [[Lívia Mohás]] * [[Sándor Mohay]] * [[Mária Mohayné Katanics]] * [[Gyula Mokos]] * [[Domokos Moldován]] * [[Ferenc Moldoványi]] * [[Ákos Molnár (advokato)]] * [[András Molnár (arkivisto)]] * [[Antal Molnár (eklezihistoriisto)]] * [[Attila Dávid Molnár]] * [[Csaba Molnár]] * [[Ferenc Molnár (subministro)]] * [[Gyula Molnár (advokato)]] * [[Imre Molnár (muzikologo)]] * [[Imre Molnár (sociologo)]] * [[János Molnár (apotekisto)]] * [[Jenő Molnár (advokato)]] * [[Jenő Molnár (ĵurnalisto)]] * [[László Molnár (aktoro)]] * [[Szulpic Dezső Molnár]] * [[Viktor Molnár (1850-1918)]] * [[Zsolt Molnár]] * [[István Monok]] * [[Sarolta Monspart]] * [[László Monszpart]] * [[Károly Móra]] * [[Edit Moravcsik]] * [[Ernő Emil Moravcsik]] * [[Géza Moravcsik]] * [[Virág Móricz]] * [[Zoltán Morlin]] * [[Mária Anna Móró]] * [[Emilián Pál Mórocz]] * [[Krisztina Morvai]] * [[Győző Morvay]] * [[Sándor Mozsonyi]] * [[Pál Mudrony]] * [[Soma Mudrony]] * [[András Muhi]] * [[Kálmán Müller (kuracisto)]] * [[Vilmos Müller]] * [[Ernő Munkácsi]] * [[Aurél Münnich]] * [[Károly Murai]] * [[Károly Muraközy]] * [[Viktor Mutschenbacher]] {{Div col end}} == N == {{Div col|cols = 3}} * [[László Nádasy]] * [[László Nádori]] * [[Alajos Nagy]] * [[Andor Nagy]] * [[Antun Nagy]] * [[Csongor István Nagy]] * [[István Nagy-Luttenberger]] * [[József Béla Nagy]] * [[Károly Nagy (fizikisto)]] * [[László Nagy (historiisto)]] * [[László Nagy (psikologo)]] * [[László Nagy (skoltestro)]] * [[Mária Nagy]] * [[Miklós Nagy (literaturhistoriisto)]] * [[Pál Nagy (kanoniko)]] * [[Péter Nagy (literaturhistoriisto)]] * [[Péter István Nagy]] * [[Péter Tibor Nagy]] * [[Sándor Nagy (bibliotekisto)]] * [[Sándor Nagy (kemiisto)]] * [[Tamás Nagy]] * [[Tamás Nagy (ekonomikisto)]] * [[Ernő Naményi]] * [[Lajos Naményi (psikiatro)]] * [[István Nánay]] * [[Miksa Natter-Nád]] * [[Tibor Navracsics]] * [[Ákos Navratil]] * [[Imre Navratil]] * [[György Nébald]] * [[János Nedeczey]] * [[László Négyesy]] * [[Lajos Nékám (1868)]] * [[Lajos Nékám (1909)]] * [[Sándor Nékám]] * [[Mária Neményi]] * [[Lívia Nemes]] * [[József Nemes-Nagy]] * [[János Nemeskéri]] * [[István Nemeskürty]] * [[Albert Németh]] * [[Antal Németh]] * [[Dezső Németh]] * [[György Amadé Németh]] * [[Gyula Németh]] * [[István Németh]] * [[István Németh (historiisto)]] * [[János Németh (konstitucia juĝisto)]] * [[Norbert Németh (tibetologo)]] * [[Romuáld János Németh]] * [[Ferenc Némethy]] * [[Katalin Némethy]] * [[József János Nemetz]] * [[Pál Nessi]] * [[Emil Neszmélyi]] * [[György Neubauer]] * [[Tibor Neugebauer]] * [[Ede Neumann]] * [[János Neumann]] * [[Károly Neumann]] * [[Kornél Neuschloss]] * [[Imre Niedermann]] * [[Gábor Nógrádi]] * [[Gergely Nógrádi]] * [[László Nógrády]] * [[Tibor Nónay]] * [[Jenő Noszky (1880)]] * [[Béla Novák]] * [[Eszter Novák]] * [[Zoltán Novotni]] * [[Antal Nyáry]] * [[Ferenc Nyáry]] * [[János Nyilasi]] * [[Judit Nyilassy]] * [[Géza Nyiredi]] * [[Ferencné Nyitrai]] * [[Gyula Nyúl]] * [[Éva Nyulásziné Straub]] {{Div col end}} == O == {{Div col|cols = 2}} * [[Gyula J. Obádovics]] * [[Ferenc Obál (pli aĝa)]] * [[Adolf Oberschall]] * [[Magda Oberschall]] * [[Teréz Oborni]] * [[Borbála Obrusánszky]] * [[Imre Ódor]] * [[Attila Oláh (psikologo)]] * [[Lajos Oláh]] * [[Lajos Olasz]] * [[Miklós Olgyay]] * [[János Ölvedi]] * [[Eszter Ónodi]] * [[Péter Oravecz]] * [[Balázs Orbán (politikisto)]] * [[György Orbán (fizikisto)]] * [[Viktor Orbán]] * [[Szilveszter Ördögh]] * [[Nándor Óriás]] * [[Ede Ormos]] * [[Balázs Orosz]] * [[László Orosz (biologo)]] * [[László Orosz (instruisto)]] * [[Szonja Oroszlán]] * [[László Őrsy]] * [[László Országh]] * [[Oszkár Országh]] * [[András Ortutay]] * [[Noémi Orvos-Tóth]] * [[Károly Orzovenszky]] * [[Csaba Őry]] * [[Ferenc Osvald]] * [[Andrea Osvárt]] * [[Péter Oszkó]] * [[Szilárd Oszlaczky]] * [[András Osztovits]] * [[László Ottlik]] * [[Ferenc Óvári]] * [[Kelemen Ováry]] * [[Pál Őz]] * [[Sándor Őze]] * [[Nóra Özer]] * [[Gábor Osváth (koreologo)]] * [[István Ozsváth]] {{Div col end}} == P == {{Div col|cols = 3}} * [[Péter P. Müller]] * [[Sándor P. Szabó]] * [[György Paál]] * [[János Pach]] * [[Péter Paczolay]] * [[Jenő Pacsu]] * [[Mihály Padisák]] * [[Alajos Paikert (politikisto)]] * [[Dezső Pais]] * [[Zsolt Pákay]] * [[András Pál (astronomo)]] * [[Csaba Pál (biologo)]] * [[Gyula Pál]] * [[Pál Palásthy]] * [[Géza Pálffy (historiisto)]] * [[György Pálinkás (juĝisto)]] * [[Károly Sándor Pallai]] * [[György Pallavicini]] * [[Sándor Palló]] * [[Endre Palócz]] * [[András Pálóczi Horváth]] * [[István Pálos (statistikisto)]] * [[Ervin Pamlényi]] * [[Miklós Páncsics]] * [[Kálmán Pándy]] * [[Leó Valentin Pantocsek]] * [[Dávid Pap]] * [[Gábor Pap (arthistoriisto)]] * [[János Dezső Pap]] * [[József Pap (advokato)]] * [[Melinda Pap]] * [[Miklós Pápa]] * [[Ferenc Papcsák]] * [[Gábor Zsigmond Papp]] * [[Ferenc Papp (geologo)]] * [[Sándor Papp (historiisto)]] * [[Zoltán Papp (politikisto)]] * [[Pál Pariss]] * [[János Parti]] * [[Béla Pártos]] * [[Ivan Paskvić]] * [[Iván Pasteiner]] * [[Edith Pásztor]] * [[Dóra Pásztory]] * [[Raphael Patai]] * [[Vidor János Pataki]] * [[Arnold Pataky]] * [[Márta Pataki]] * [[András Patay-Horváth]] * [[Erzsébet Patek]] * [[Ferenc Patek]] * [[Károly Patthy]] * [[Arnold Árpád Pauer]] * [[Ákos Pauler]] * [[Tivadar Pauler]] * [[Oszkár Paulinyi]] * [[Gábor Pávai Vajna]] * [[Dénes Pázmándy (1781–1854)]] * [[György Péczely]] * [[Gábor Péli]] * [[János Pelle (verkisto)]] * [[Dóra Perczel-Forintos]] * [[László Perédy]] * [[László Perendy]] * [[József Perényi]] * [[Mihály Perlaky]] * [[Géza Perneczky]] * [[Miklós Persányi]] * [[Ferenc Persay]] * [[Rezső Pertorini]] * [[Katalin Petényi]] * [[György Péter (statistikisto)]] * [[Rózsa Péter]] * [[Gábor Peterdy]] * [[Attila Péterfalvi]] * [[Károly Pétery]] * [[Imre Pethes]] * [[Iván Pető]] * [[József Petrétei]] * [[Lajos Petri]] * [[György Petrovics]] * [[Gedeon Petz]] * [[József Petzelt]] * [[Klára A. Pfeifer]] * [[Gyula Pikler]] * [[Judit Pinczési]] * [[Kálmán Pintér]] * [[Márta Zsuzsanna Pintér]] * [[Ignác Pivár]] * [[Ambrus Pleidell]] * [[Soma Plichta]] * [[Béla Plósz]] * [[István Pluhár]] * [[Éva Pócs]] * [[Lajos Pócs]] * [[Klára Póczy]] * [[Ödön Gábor Pogány]] * [[Zoltán Pogátsa]] * [[Judit Pojjákné Vásárhelyi]] * [[Attila Pók]] * [[József Pokoly]] * [[Zoltán Pokorni]] * [[Imre Polányi]] * [[Karl Polanyi]] * [[Anikó Polgár]] * [[István Polgár (obstetrikisto)]] * [[Tibor Polgár]] * [[János Pollák]] * [[Miksa Pollák]] * [[Ferenc Pollmann]] * [[László Pólos]] * [[Péter Polt]] * [[Jenő Pólya]] * [[Béla Pomogáts]] * [[Elemér Pongrácz]] * [[Kálmán Pongrácz]] * [[Emil Ponori Thewrewk]] * [[Ferenc Poór]] * [[Péter Popper]] * [[Péter Pór]] * [[Lajos Pósa (matematikisto)]] * [[Tivadar Posewitz]] * [[Ferenc Potzner]] * [[Károly Posztóczky]] * [[Árpád Prandler]] * [[György Pray]] * [[Mihály Praznovszky]] * [[Kornél Preisich]] * [[Hugó Preisz]] * [[Lajos Pressing]] * [[Marian Lajos Prikkel]] * [[Csilla Prileszky]] * [[János Prileszky]] * [[Pál Pritz]] * [[Artúr Probstner]] * [[János Probstner]] * [[Vilmos Pröhle (turkologo)]] * [[Sándor Prokopp]] * [[Antal Prónai]] * [[Dezső Prónay]] * [[Pál Pruzsinszky]] * [[Ferenc Puhr]] * [[Miklós Puky]] * [[István Pukli]] * [[Ágost Pulszky]] * [[Andor Pünkösti]] * [[Béla Purjesz]] * [[Zsigmond Purjesz (pli juna)]] * [[Zsigmond Purjesz (pli maljuna)]] * [[Ildikó Puskás]] * [[Árpád Pusztai]] * [[Gyula Putnoky]] * [[Jenő Putnoky]] {{Div col end}} == Q == * [[Pál Quittner]] == R == {{Div col|cols = 3}} * [[Imre Rábai]] * [[Jenő Rácskay]] * [[István Rácz (instruisto)]] * [[Jenő Radetzky]] * [[Andrej Ľudovít Radlinský]] * [[Béla Radnai (patologo)]] * [[Béla Radnai (stenografisto)]] * [[Aladár Radnóti]] * [[Mária Radnóti-Alföldi]] * [[Sándor Radnóti]] * [[Zsuzsa Radnóti]] * [[György Radó]] * [[István Radó]] * [[Sándor Radó (psikanalizisto)]] * [[Erzsébet Radó-Révész]] * [[Ignác Rados]] * [[Béla Radványi]] * [[Ferenc Raffay]] * [[János Rainer M.]] * [[Iván Raisz]] * [[Imre Rajczy]] * [[Kálmán Rajkai]] * [[Márton Rajki]] * [[Ferenc Rajna]] * [[András Rajnai]] * [[Sándor Rajki]] * [[István Rákóczi]] * [[Ferenc Rákos]] * [[Jenő Ranschburg]] * [[Pál Ranschburg]] * [[Rajmund Rapaics (kanoniko)]] * [[Vilmos Rappensberger]] * [[Károly Ráth (urbestro)]] * [[János Rathmann]] * [[István Ratkó]] * [[Nándor Ratkóczy]] * [[Benő Rátóti]] * [[László Rátz]] * [[Károly Rauss]] * [[Tamás Rávnay]] * [[Viktor Alfonz Récsei]] * [[Emil Récsi]] * [[Gyula Regöly-Mérei]] * [[Antal Reguly]] * [[Zsigmond Reichard]] * [[István Reiman]] * [[Béla Reinitz]] * [[János Reisinger]] * [[János Reisinger (piaristo)]] * [[Csaba Reisz T.]] * [[Gábor Reisz]] * [[Ede Reiszig (pli juna)]] * [[Lajos Rell]] * [[Antal Reményi]] * [[Zsuzsanna Renner]] * [[Kató Rényi]] * [[Béla Rerrich (pli juna)]] * [[Sándor Réső Ensel (pli juna)]] * [[Antal Réthly]] * [[Béla Réthy]] * [[Pál Réthy]] * [[József Révai (piaristo)]] * [[József Révay (filozofo)]] * [[Andor Révész]] * [[György Révész (reĝisoro)]] * [[Mihály T. Révész]] * [[Vidor Révész]] * [[Román Rezek]] * [[László Rhorer]] * [[Ferenc Ribáry]] * [[József Ribáry]] * [[Ede Richter]] * [[Gedeon Richter]] * [[Hugó Richter]] * [[Frigyes Riesz]] * [[Marcell Riesz]] * [[Gusztáv Rigler]] * [[Imre Ritter]] * [[Zoltán Rockenbauer]] * [[Mihály Racsmány]] * [[Zoltán Ripp]] * [[Tibor Riskó]] * [[Ferenc Rogács]] * [[Iván Rodé]] * [[Alajos Roder]] * [[Gedeon Róka]] * [[Pál Rókusfalvy (psikologo)]] * [[Beatrix F. Romhányi]] * [[János Romhányi]] * [[József Romhányi (kuracisto)]] * [[Erzsébet Róna]] * [[Éva Róna (altlerneja instruisto)]] * [[György Rónay]] * [[János Ranolder]] * [[Szilárd Rökk]] * [[Botond Roska]] * [[Lipót Rottenbiller]] * [[Lillian Rotter]] * [[József Rötth]] * [[Vitál János Rózsa]] * [[Pál Rubányi]] * [[András Rubovszky]] * [[György Rubovszky]] * [[Imre Ruff]] * [[Pál Ruffy]] * [[Jakab Rupp]] * [[Nepomuk János Rupp]] * [[István Rusznák]] * [[Ferenc Ruzsa]] * [[Imre Ruzsa]] {{Div col end}} == S == {{Div col|cols = 3}} * [[József S. Szabó]] * [[Margit S. Sárdi]] * [[Edit S. Vincze]] * [[Éva Saáry]] * [[József Sadler]] * [[Gyula Sághy]] * [[Marianne Sághy]] * [[Ágnes Ságvári]] * [[Károly Sajó]] * [[Pál Salacz]] * [[József Vazul Salamon]] * [[Konrád Salamon]] * [[László Salamon (konstitucia juĝisto)]] * [[Gergely Salát]] * [[Jakab Salgó]] * [[István Salusinszky]] * [[István Sályi]] * [[Mihály Samu]] * [[István Sándor (bibliografo)]] * [[János Sándor (fizikisto)]] * [[János Sándor (ministro)]] * [[Mátyás Sándor (imunologo)]] * [[Kamill Sándorfi]] * [[Imre Sárándi]] * [[Artúr Sarbó]] * [[Aladár Sarbu]] * [[Béla Sárfalvi]] * [[László Sári]] * [[János Sarkady]] * [[Miklós József Sárkány]] * [[Miklós Sárközy]] * [[Pál Endre Sárközy]] * [[Tamás Sárközy]] * [[Andor Sas]] * [[István Sas]] * [[Oszkár Sashegyi]] * [[Ignác Sauer]] * [[Ferenc Sávoly]] * [[Gábor Schein]] * [[András Schiffer]] * [[Ernő Schiffer]] * [[Károly Schilberszky]] * [[Bódog Schiller]] * [[Zsigmond Schiller]] * [[György Schirilla (advokato)]] * [[Aladár Schleicher]] * [[Ádám Schmidt]] * [[János György Schmidt]] * [[József Schmidt (politikisto)]] * [[Mária Schmidt]] * [[Márton Schmidt]] * [[Miklós Schneider]] * [[János Schnell]] * [[Aladár Schnierer]] * [[József Schnitzler]] * [[Miklós Schöffer]] * [[Alfréd Schőner]] * [[Gyula Schöpflin]] * [[György Schopper]] * [[Gábor Schreiber]] * [[Elemér Schulek]] * [[Tibor Schulek]] * [[Vilmos Schulek]] * [[Ödön Schulhof]] * [[Vilmos Schulhof]] * [[János Schuster]] * [[Konstantin Schuster]] * [[Antal Schütz]] * [[Ottó Schwartzer]] * [[Pál Schweitzer]] * [[Pál Schweitzer (esteto)]] * [[Ernő Schwimmer]] * [[Elemér Scipiades]] * [[Ferenc Sebes]] * [[Géza Sebestyén]] * [[Gyula Sebestény]] * [[Zsolt Semjén]] * '''[[Ignaz Semmelweis]]''' * [[Enikő Sereghyné Zengő]] * [[Jenő Serényi]] * [[László Serényi]] * [[Iván Seres]] * [[Ákos Seress]] * [[Miklós Seszták]] * [[Antal Sigray]] * [[István Síklaki]] * [[Ferenc Siklér]] * [[Albert Siklós]] * [[István Simicskó]] * [[György Simon]] * [[István Simon (biofizikisto)]] * [[Róbert Simon]] * [[Lajos Simonkai]] * [[Sándor Simonyi-Semadam]] * [[Jenő Sipőcz]] * [[Lajos Sipos]] * [[Csaba Skultéty]] * [[Lajos Smidt]] * [[Iván Soltész]] * [[Katalin Soltész]] * [[Ede Solymos]] * [[Sándor Sólymos]] * [[József Solymosi]] * [[Dávid Somfai Kara]] * [[Tamás Somló]] * [[Ádám Somorjai]] * [[Pál Somssich]] * [[Rezső Soó]] * [[Mihály Pál Soós]] * [[Péter Soós]] * [[László Solymosy]] * [[Katalin Sólyom]] * [[Sándor Somogyi]] * [[Aladár Sövény]] * [[Ferenc Sövényházy]] * [[Ervin Sövényi]] * [[Glicér Spányik]] * [[René Spitz]] * [[Andor Sponer]] * [[Ignác Stáhly]] * [[Gábor Staudt]] * [[Sarolta Steinberger]] (la unua ina studento-kuracisto en la universitato) * [[Xavér Ferenc Stéger]] * [[Miklós Hubert Steiner]] * [[Jakab Steinherz]] * [[Béla Stenczer]] * [[Ferdinánd Károly Stipsics]] * [[András Stipsicz]] * [[Tamás Stockinger]] * [[Béla Stoll]] * [[Kálmán Stoll]] * [[Adolf Strausz]] * [[Balázs Sudár]] * [[Ottó Süpek]] * [[Magdolna Supka]] * [[Antal Sujánszky]] * [[Enikő Sütő]] * [[Ilona Sz. Jónás]] * [[György Szabad]] * [[László Szabados (naĝisto)]] * [[Alajos Szabó]] * [[András Szabó (literaturisto)]] * [[Csaba Szabó (arkivisto)]] * [[Dezső Szabó (kemiisto)]] * [[Éva Zsuzsanna Szabó]] * [[Imre Flóris Szabó]] * [[József Szabó (dentkuracisto)]] * [[József Szabó (geologo)]] * [[Máté Dániel Szabó]] * [[Mária Szabó (orientalisto)]] * [[Miklós Szabó (operkantisto)]] * [[Rebeka Szabó]] * [[Róbert Szabó (astronomo)]] * [[Szabolcs Szabó]] * [[Tünde Szabó (naĝisto)]] * [[Zoltán Szabó (politikisto)]] * [[Zoltán Szabó (verkisto)]] * [[Zoltán Szabó G.]] * [[Alajos Szabóky]] * [[Anna Szabolcsi]] * [[Bence Szabolcsi]] * [[Lajos Szabolcsi]] * [[József Szájer]] * [[Ádám Szakál]] * [[Ágnes Szakály]] * [[Sándor Szakály]] * [[Péter Szakáts]] * [[Annamária Szalai]] * [[Emil Szalai]] * [[Tibor Szalai]] * [[Zoltán Szalai]] * [[Imre Szalay (muzeologo)]] * [[József Szalay (arkivisto)]] * [[József Szalay (juristo)]] * [[Miklós Szalay (inĝeniero)]] * [[Péter G. Szalay]] * [[István Szamota]] * [[Erika Szántó]] * [[György Szántó (kuracisto)]] * [[Iván Szántó]] * [[Tibor Szántó]] * [[Gyula Szapáry]] * [[Pál Szapáry]] * [[Manó Szaplonczay]] * [[István Szappanos]] * [[István Szára]] * [[Félix Szarvas]] * [[Pál Szarvas]] * [[Anna Mária Szász]] * [[Ottó Szász]] * [[Pál Szász (matematikisto)]] * [[Ödön Szatala (biologo)]] * [[Ödön Szatala (botanikisto)]] * [[Nándor Száva]] * [[János Szávai]] * [[József Száva-Kováts]] * [[Győző Szebehely]] * [[László Szebellédy]] * [[János Szeberényi]] * [[Ágnes Széchenyi]] * [[Andor Szécsény]] * [[Ferenc Szécsi]] * [[Noémi Szécsi]] * [[Rezső Szegedy]] * [[Elemér Szeghalmi]] * [[Katalin Szegvári]] * [[György Székely (arkeologo)]] * [[György Székely (historiisto)]] * [[György Székely (kemiisto)]] * [[György Székely (teatrohistoriisto)]] * [[István Székely (juristo)]] * [[Kinga Székely]] * [[Ottokár Lajos Székely]] * [[Endre Szekér]] * [[Gyula Szekfű]] * [[János Károly Széky]] * [[Péter Széky]] * [[Gusztáv Szelényi]] * [[Klára Széles]] * [[László Szelestei Nagy]] * [[László Szelestey]] * [[István Szeli]] * [[Ignác Széll]] * [[Jenő Széll]] * [[Kálmán Széll]] * [[László Szemere]] * [[Miklós Szemere (diplomato)]] * [[Endre Szemerédi]] * [[Réka Szemerkényi]] * [[Imre Szemes]] * [[György Szénás]] * [[Géza Szénási]] * [[Béla Szende]] * [[Gábor Szendi]] * [[Andor Szenes]] * [[Andrea Szenes]] * [[Béla Szenes]] * [[József Szendi]] * [[András József Szennay]] * [[Imre Szente]] * [[Lajos Szente]] * [[Anzelm Kálmán Szentes]] * [[Móric Szentkirályi]] * [[Albert Szent-Györgyi]] * [[András Szent-Györgyi]] * [[Márton Szentiványi (jezuito)]] * [[Géza Szentmártoni Szabó]] * [[Tibor Szentmártony]] * [[Márton Szentmiklósi]] * [[Péter Szentmiklósi]] * [[István Szentpáli]] * [[Imre Szentpétery]] * [[Győző Szépligeti]] * [[János Szerb]] * [[Zoltán Szerémy]] * [[Károly Szerencsés]] * [[Tibor Szervét]] * [[Péter Sziámi Müller]] * [[Archimédesz Szidiropulosz]] * [[Gábor Szigethy]] * [[András Szigeti]] * [[László Sziklay]] * [[Zoltán Szilády]] * [[Áron Szilágyi]] * [[Ferenc Szilágyi (literaturhistoriisto)]] * [[Gyula Szilágyi (kemiisto)]] * [[Márton Szilágyi]] * [[Béla Szilárd]] * [[Jenő Szilárd]] * [[László Szilassy]] * [[Jenő Szili]] * [[József Szili]] * [[Katalin Szili]] * [[György Szilvásy]] * [[Géza Szilvay]] * [[Pál Szily]] * [[József Szinnyei (lingvisto)]] * [[Oszkár Szimán]] * [[Jenő Szimon]] * [[Artúr Szirtes]] * [[Zsigmond Szirtes]] * [[Zoltán Szitnyai]] * [[Imre Szivák]] * [[Endre Szkárosi]] * [[István Szlávik (radiologo)]] * [[Miklós Szmrecsányi]] * [[Lajos Szodoray]] * [[László Szögi]] * [[Béla Szőke (arkeologo)]] * [[Béla Miklós Szőke]] * [[Ágnes Szokolszky]] * [[István Szokolszky]] * [[Hugó Szolcsányi]] * [[János Szolnoki]] * [[Lipót Szondi]] * [[Ottó Szőnyi]] * [[Zsuzsa Szőnyi]] * [[Tamás Szontagh]] * [[Miklós Szontagh (1882)]] * [[Pál Szontagh (entreprenisto)]] * [[György Endre Szőnyi]] * [[László Szörényi (kritikisto)]] * [[Viktor Sztankovics]] * [[Jenő Sztojanovits]] * [[Hiador Sztripszky]] * [[Kálmán Sztrókay]] * [[István Szűcs (piaristo)]] * [[Jenő Szűcs]] * [[Lajos Szűcs (politikisto)]] * [[László Szűcs (geografo)]] * [[Miklós Szuhay]] * [[Csaba Szummer]] * [[Gyula Szutrély]] * [[István György Szűts]] {{Div col end}} == T == {{Div col|cols = 3}} * [[József Takács]] * [[Lajos Takács (meteologiisto)]] * [[Marianna Takács]] * [[Marika Takács]] * [[Péter Takács (juristo)]] * [[Vera Takács]] * [[Barna Tálas]] * [[Miklós Tállyai Róth]] * [[Lajos Tamás]] * [[Gábor Tánczos (instruisto)]] * [[Harald Tangl]] * [[László Tápay-Szabó]] * [[Ferenc Tarányi]] * [[Éva Tardos]] * [[Gábor Tardos]] * [[János Tardy]] * [[Gábor Tari (geofizikisto)]] * [[György Tarján]] * [[Róbert Tarján]] * [[Tamás Tarján]] * [[Tibor Tarján]] * [[Csaba Tasnádi]] * [[Edit Tasnádi]] * [[András Tasnádi Kubacska]] * [[Ferenc Telbisz]] * [[Zsigmond Telegdi]] * [[Pál Teleki]] * [[Mária Telkes]] * [[Kálmán Tellyesniczky]] * [[Judit Temes]] * [[Rezső Temesváry]] * [[Győző Temesy]] * [[József Tersztyánszky]] * [[Teodóra Tomcsányi]] * [[Gyula Térfy]] * [[Lajos Terkán]] * [[Lajos Terray]] * [[Ödön Téry]] * [[Béla Tettamanti (pedagogo)]] * [[Lajos Thaisz]] * [[Károly Than]] * [[Gyula Theisz]] * [[Árpád Thewrewk]] * [[István Thomán]] * [[Lajos Thury]] * [[Antal Tibád]] * [[Mátyás Tibor]] * [[Miklós József Tihanyi]] * [[Imre Timkó (episkopo)]] * [[Imre Timkó (geologo)]] * [[Ákos Timon]] * [[István Tisza]] * [[László Tisza]] * [[Zoltán Toborffy]] * [[Can Togay]] * [[Zsolt Tokaji]] * [[Ferenc Toldy]] * [[Péter Tölgyessy]] * [[Gyula Tolmár]] * [[Gábor Tolnay]] * [[Attila Tomaji]] * [[Jenő Tomasz]] * [[András Tombor]] * [[Ádám Tomcsányi]] * [[Vince Tomek]] * [[Iván Tomits]] * [[Tamás Toót-Holló]] * [[Pál Tóth-Szabó]] * [[József Torgyán]] * [[József Törköly]] * [[Károly Tormay]] * [[Aurél Török]] * [[Béla Török]] * [[Ferenc Török (pentatlonisto)]] * [[János Török (ornitologo)]] * [[Lajos Török (kuracisto)]] * [[Bálint Tóth (poeto)]] * [[Endre Tóth (politikisto)]] * [[Endre Tóth (reĝisoro)]] * [[Géza Tóth]] * [[György Tóth (astronomo)]] * [[György Tóth (piaristo)]] * [[József Tóth (advokato)]] * [[Károly Tóth (juristo)]] * [[Ker. János Tóth]] * [[Krisztina Tóth (poeto)]] * [[László Tóth (historiisto)]] * [[Mihály Tóth (prokuroro)]] * [[Miklós Tóth (biologo)]] * [[Miklós Tóth (episkopo)]] * [[Rezső Tóth]] * [[Zoltán József Tóth]] * [[Zsigmond Tóth]] * [[Csaba Töttössy]] * [[Ernő Traeger]] * [[Ignác Tragor]] * [[Imre Trencsényi-Waldapfel]] * [[Balázs Trencsényi]] * [[József Trikál]] * [[László Tringer]] * [[Mátyás Triznya]] * [[László Trócsányi]] * [[Zoltán Trócsányi (lingvisto)]] * [[Zsolt Trócsányi]] * [[János Tüdős]] * [[Lajos Turczel]] * [[Béla Turpinszky]] * [[Sándor Kornél Tury]] * [[László Tüske]] * [[Anna Tüskés]] * [[Gábor Tüskés]] * [[Tibor Tüskés]] * [[Ödön Tuszkai]] * [[Bence Tuzson]] * [[György Tverdota]] {{Div col end}} == U == * [[Béla Udvaros]] * [[Ferenc Ugróczy]] * [[Jenő Uhlyárik]] * [[Károly Újhelyi]] * [[Mária Zsuzsanna Ujhelyi]] * [[Sándor Újhelyi]] * [[Gábor Ujváry]] * [[Júlia Ungár]] * [[Emil Unger]] * [[Tamás Ungvári]] * [[Krisztián Ungváry]] * [[László Urai]] * [[Géza Uray]] * [[Katalin Uray-Kőhalmi]] * [[József Urbán]] * [[Róbert Urbán]] * [[Diána Ürge-Vorsatz]] * [[Andor Urszinyi]] == V == {{Div col|cols = 3}} * [[Jenő Vácz]] * [[Elemér Vadász]] * [[Eszter Vágó]] * [[Ferenc Vágó]] * [[Szabolcs Vajay]] * [[György Vajda (arabisto)]] * [[György Mihály Vajda]] * [[Károly Vajda (filologo)]] * [[László Vajda (etnologo)]] * [[Zsuzsanna Vajda]] * [[Anna Valachi]] * [[Dezső Valló]] * [[Gábor Vályi]] * [[Endre Vámos]] * [[Péter Vámos]] * [[Ferenc Vámossy]] * [[László Vándorfi]] * [[Margit Vanek]] * [[Jenő Vángel]] * [[Károly Váradi]] * [[Imre Várady (literaturhistoriisto)]] * [[Imre Várady (politikisto)]] * [[Károly Várady (advokato)]] * [[László Várady (apotekisto)]] * [[László Várady (historiisto)]] * [[István Varannai]] * [[Béla Várdai]] * [[Bálint Varga (instruisto)]] * [[Andrea Varga-Damm]] * [[Benedek Varga]] * [[Edith Varga]] * [[Endre Gábor Varga]] * [[Ilona Varga (historiisto)]] * [[Ilona Varga (ĵurnalisto)]] * [[István Varga (ekonomikisto)]] * [[János Varga (advokato)]] * [[Katalin Varga (psikologo)]] * [[Katalin Varga (verkisto)]] * [[László Varga (piaristo)]] * [[László Varga (politikisto)]] * [[Rudolf Varga]] * [[Tamás Varga]] * [[Tibor Varga]] * [[Zsolt András Varga]] * [[András Vargha]] * [[Gábor Vargyas]] * [[Lajos Vargyas]] * [[Péter Vargyas]] * [[Béla Varjas]] * [[Hildebrand Dezső Várkonyi]] * [[Béla Varságh]] * [[Zoltán Vass (psikologo)]] * [[Asztrik Várszegi]] * [[Imre Vas (pulmonologo)]] * [[Miklós Vasvári]] * [[Ferenc Vasváry]] * [[Zsófia Vári]] * [[Judit Vas]] * [[Bertalan Vass]] * [[Géza Vasy]] * [[Endre Vázsonyi]] * [[János Vázsonyi]] * [[Tamás Vécsey]] * [[József Veczkó]] * [[István Vedres]] * [[Lajos Végvári]] * [[Imre Vejkey]] * [[Béla Vekerdi]] * [[Tamás Vekerdy]] * [[József Vekerdi]] * [[Gábor Vékony]] * [[János Veleczky]] * [[László Verebélÿ (kuracisto)]] * [[Tibor Verebélÿ]] * [[András Veres (literaturhistoriisto)]] * [[Gábor Verő]] * [[András O. Vértes]] * [[József O. Vértes]] * [[Károly Vértesi]] * [[Jenő Vértesy]] * [[Szilvia Vetter]] * [[Erzsébet Vezér]] * [[József Viber]] * [[Ágnes Vida]] * [[József Vida]] * [[Charles Vidor]] * [[József Vigh]] * [[Gyula Vigh]] * [[Károly Vigh]] * [[Judit Vihar]] * [[Szaniszló Béla Villányi]] * [[István Vincze]] * [[László Vinkler]] * [[Teréz Virág]] * [[Beatrix Visy]] * [[Aladár Visnya]] * [[Ferenc Viosz]] * [[Soma Visontai]] * [[Károly Vissy]] * [[Sándor Vitális]] * [[Miklós Vitéz]] * [[Imre Vízkelety]] * [[László Vízvári]] * [[Ferenc Völgyesi]] * [[Gabriella Völgyesi]] * [[Lajos Völgyesi]] * [[Pál Völner]] * [[Avgustin Ivanoviĉ Voloŝin]] * [[István Vörös (poeto)]] * [[Márton Vörös]] * [[Béla Vörösmarty]] * [[Mihály Vörösmarty]] * [[Éva Voszka]] {{Div col end}} == W == {{Div col|cols = 2}} * [[Dániel Wágner (1800)]] * [[Károly Wagner (jezuito)]] * [[Lajos Wagner]] * [[Mór Wahrmann]] * [[Eszter Waldapfel]] * [[János Waldapfel]] * [[Antal Wéber]] * [[Arthur Weber]] * [[Ármin Weisz]] * [[Sándor Wekerle]] * [[Béla Wenckheim]] * [[Emília Weiss]] * [[János Weiss]] * [[Ferenc Weiss]] * [[Gusztáv Wenzel]] * [[Tibor Verebélÿ]] * [[Adolf Vilmos Werner]] * [[Gyula Werner]] * [[Vilmos Wessetzky]] * [[Gyula Weszelszky]] * [[Ödön Weszely]] * [[József Weszerle]] * [[István Weiser]] * [[Salamon Widder]] * [[István Winkler]] * [[Lajos Winkler]] * [[Aurél Wintner]] * [[Péter Wintermantel]] * [[József Wodetzky]] * [[Gyula Wojtilla]] * [[Vilmos Wolf]] * [[Carl Wolff (bankisto)]] * [[Károly Wolff (politikisto)]] * [[Antal A. Wonaszek]] {{Div col end}} == Z == {{Div col|cols = 2}} * [[László Z. Karvalics]] * [[Alfréd Zách]] * [[Károly Zafféry]] * [[András Zakar (pastro)]] * [[Polikárp Ferenc Zakar]] * [[Béla Zalányi]] * [[Alajos Zambra]] * [[Gergely Attila Zaránd]] * [[Imre Zárday]] * [[András Zakar (psikologo)]] * [[Sámuel Zay]] * [[Péter Závada]] * [[Zsolt Zétényi]] * [[Edmund Zichy]] * [[Ferenc Zigány]] * [[Gyula Zimányi]] * [[Magdolna Zimányi]] * [[János Zlinszky]] * [[László Zolnay]] * [[Vilmos Zolnay]] * [[Imre Zoltán]] * [[László Zoltán]] * [[Irén Lajos Zoltvány]] * [[Vilmos Zorn]] * [[Sándor Zsarnay]] * [[Zoltán Zsebők]] * [[Dénes Zsigmondy]] * [[Péter Zsoldos]] * [[Zoltán Zubornyák]] * [[Aladár Zubriczky]] * [[Kázmér Antal Zsilinszky]] * [[Klára Zsindelyné Tüdős]] * [[Zsuzsanna Zsuráfszkyné Vincze]] {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == * [[Profesoroj de Universitato de Budapeŝto]] * [[Listo de studentoj, poste profesoroj en ELTE]] == Fontoj == * [http://www.elte.hu/dynpage6.fcgi?f=frame_scr&p1=b:Doc-1454] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150613042928/http://www.elte.hu/dynpage6.fcgi?f=frame_scr&p1=b:Doc-1454 |date=2015-06-13 }} * La listo estas elekto el datenoj de la [[biografio]]j en Vikipedio. [[Kategorio:Listoj de homoj]] [[Kategorio:Scienca Universitato Loránd Eötvös]] jthcqerwj5c9tosfjqill0bv0vq64da 0 913030 9483111 9407512 2026-09-28T11:22:16Z Sj1mor 12103 9483111 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto|priskribo=}} '''Józef Oleszkiewicz''' (naskiĝis la 23-an de junio [[1777]] en [[Šiluva|Szydłowo]] en [[Ĵemajtio]], mortis la 5-an de oktobro [[1830]] en [[Sankt-Peterburgo|Peterburgo]]) – pola [[pentristo]]. Li kreis historiajn, religiajn, mitologiajn bildoj kaj portretojn. Li finis Fakultaton de [[Belartoj]] en [[Vilno]], kie studis en la jaroj 1798–1799 ĉe Franciszek Smuglewicz kaj Jan Rustem. Diplomito de [[Vilna Universitato|Vilna Ĉeflernejo]]. De 1803 ĝis 1806 studis en pariza [[Nacia Altlernejo de Belartoj|École des Beaux-Arts]], i.a. ĉe [[Jacques Louis David]]. Post reveno el eksterlando kreis en Vilno kaj [[Volinio]]. Post morto de Smuglewicz en 1807 li provis transpreni lian postenon en la [[universitato]]. Post malsukcesaj provoj setliĝis en 1810 [[Sankt-Peterburgo|Peterburgo]]. Tie li pentris i.a. portretojn de cara familio. En 1812 estis akceptita al tiea Akademio de Belartoj. Flanke de polaj ekzilitoj restadantaj en Peterburgo estis konsiderata eksterordinara kaj plena de [[virto]]j persono, kio respeguliĝas en fragmento de la tria parto de ''[[Dziady]]'' de [[Adam Mickiewicz]]. Li estis granda majstro de [[Loĝio (framasona)|Loĝio]] [[blazono de Pollando|Blanka Aglo]] en Peterburgo, kion aludis Mickiewicz en la vortoj ''Mi salutas vin per la signo de Aglo kaj Booz'', ŝanĝitaj poste al ''Mi salutas vin per la signo de [[Kruco]] kaj Pogoń''. ==Bibliografio== * ''Od starożytności do współczesności - Malarstwo i rzeźba'' (De antikveco ĝis nuntempo - [[Pentroarto]] kaj skulptarto), wydawnictwo PWN, 2006 ==Eksteraj ligiloj== * [https://artyzm.com/artysta.php?id=419 Józef Oleszkiewicz] - artyzm.com * [https://web.archive.org/web/20150204215753/http://www.magwil.lt/archiwum/2007/mag-12/gr-7.htm Artysta, nihilista, mistyk i prorok, bohater] (Artist, Nihilist, Mystic, Prophet, Hero) by Alwida Bajor. Oleszkiewicz and his relationship to Mickiewicz, from Magazyn Wileński. {{Projektoj}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1777]] [[Kategorio:Mortintoj en 1830]] [[Kategorio:Polaj pentristoj]] [[Kategorio:Polaj framasonoj]] [[Kategorio:Mistikuloj]] gmk9ckukxl3n7mh9ik8i24n4pjgsgin 0 913183 9482768 9479085 2026-09-27T12:13:41Z Sj1mor 12103 9482768 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |koloro = pink |nomo = Ruĝŝultra arao |dosiero = Diopsittaca nobilis -pet-2-4c.JPG | dosiero larĝo=250px |priskribo de dosiero = Arao de Hahn (''D. n. nobilis'') |regno = ''[[Animalia]]'', Bestoj |filumo = ''[[Chordata]]'', Ĥorduloj |klaso = ''[[Aves]]'', [[Birdoj]] |ordo = ''[[Psittaciformes]]'', Psitakoformaj |superfamilio = ''[[Psittacoidea]]'' |familio = ''[[Psittacidae]]'', [[Papagedoj]] |subfamilio = ''[[Arinae]]'' |tribo = ''[[Arini (tribo)|Arini]]'' |genro = ''[[Diopsittaca]]'' |genro aŭtoritato = [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1912 |specio = '''Ruĝŝultra arao''', ''D. nobilis'' |dunomo = ''Diopsittaca nobilis'' |dunomo aŭtoritato = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) |mapo de vivoteritorioj = Orthopsittaca manilatus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 250px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = [[Arealo]] |sinonimo = *''Ara nobilis'' {{small|(Linnaeus,&nbsp;1758)}} *''Psittacus nobilis'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Diopsittaca nobilis'' |volume=2016 |page=e.T61958763A95183956 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T61958763A95183956.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> | subdividoj = Subspecioj | subdividoj = ''D. n. cumanensis'' <small>(Lichtenstein 1823)</small><br> ''D. n. longipennis'' <small>Neumann 1931</small><br> ''D. n. nobilis'' <small>([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]])</small> }} La '''Ruĝŝultra arao''' ('''''Diopsittaca nobilis''''') estas mezgranda, ĉefe helverda [[arao]] de la [[genro]] ''[[Diopsittaca]]''. La nomo de tiu specio aludas al la ruĝaj flugilkovriloj, kiu aperas kiel ŝultro dum falditaj flugiloj. Ĝi estas la plej malgranda arao, estante 30–35 cm longa – similgrande al la papagoj de la genro ''[[Aratinga]]''. Ĝi etas indiĝena de tropikaj malaltaj teroj, savano, kaj marĉoj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.exoticbird.com/online_parrots/diopsittaca.html |titolo=Online Book of Parrots – Genus Diopsittaca<!-- Bot generated title --> |alirdato=2025-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110720141945/http://www.exoticbird.com/online_parrots/diopsittaca.html |arkivdato=2011-07-20 }}</ref> de [[Brazilo]], [[Gujanoj]], [[Bolivio]], [[Venezuelo]], kaj tiom for sudorienten ĝis [[Peruo]]. Estas tri subspecioj: nome la jenaj: '''nobla arao''' (''Diopsittaca nobilis cumanensis''), '''Arao de Hahn''' (''Diopsittaca nobilis nobilis''), kaj '''longflugila arao''' (''Diopsittaca nobilis longipennis''). La longflugila arao estas malriĉe diferenca tria subspecio kiu havas pli longajn flugilojn, sed alie simila al la nobla arao. La subspecio de Hahn ricevis nomon kiu aludas al germana zoologo Carl-Wilhelm Hahn, kiu en 1834 ekkompilis ''Ornithologischer Atlas oder naturgetreue Abbildung und Beschreibung der aussereuropäischen Vögel'' (Ornitologia Atlaso aŭ natura priskribo de birdoj ekstereŭropaj).<ref>{{Cite web|url=http://www.bluemacaws.org/en-gb/article/entry-on-hyacinthine-macaw-in-the-ornithologischer-atlas|title=Blue Macaws|website=www.bluemacaws.org}}</ref> Ruĝŝultraj araoj estas ofte breditaj en kaptiteco por la dorlotbesta komerco, kie ili foje estas priskribitaj kiel ''araetoj''. Kvankam naturaj populacioj de ruĝŝultraj araoj malpliiĝis loke pro [[habitatoperdo]], ili estas listigitaj kiel [[Malplej Zorgiga|Malplej Zorgigaj]] fare de IUCN. Ili estas listigitaj en Apendico II de [[CITES]], kiel komercolimigita. ==Taksonomio== La Ruĝŝultran araon [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1758 la sveda natursciencisto [[Carl Linnaeus]] en la 10a eldono de sia verko ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj papagoj en la [[genro]]n ''[[Psittacus]]'' kaj stampis la [[dunoma nomenklaturo|duvortan nomon]] ''Psittacus nobilis''.<ref>{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | author-link=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=97 | publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727004 }}</ref> La Ruĝŝultra arao estas nun la nura specio metita en la genron ''Diopsittaca'' kiun enkondukis en 1912 la usona ornitologo [[Robert Ridgway]].<ref>{{ cite journal | last=Ridgway | first=Robert | author-link=Robert Ridgway | year=1912 | title=Diagnoses of some new genera of American birds | journal=Proceedings of the Biological Society of Washington | volume=25 | pages=97–102 [99] | url=https://biodiversitylibrary.org/page/3337656 }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Januaro 2022 | title=Parrots, cockatoos | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=16a de Marto 2022 }}</ref> La genronomo kombinas la vortojn de [[Antikva greka]] ''dios'' kun la signifo "nobla" kun ''psittakē'' kun la signifo "papago". La specia epiteto ''noblilis'' estas [[Latina]] kun la signifo "nobla".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 136 kaj 273}}</ref> Estas du plej akceptitaj apartaj subspecioj, nome ''D. n. nobilis'' (Arao de Hahn) kaj ''D. n. cumanensis'' (nobla arao), kaj alia kun pli longaj flugiloj povus esti malbone diferencita subspecio, ''D. n. longipennis'', kiu koincidas kun ''D. n. cumanensis'' en centra [[Goiás]], Brazilo.<ref name="Forshaw (2006). plate 73.">Forshaw (2006). plate 73.</ref><ref name = zoonomen>{{Cite web| url =http://www.zoonomen.net/avtax/psit.html |title = Zoological Nomenclature Resource: Psittaciformes (Version 10.022) |date =29a de Aŭgusto 2010|publisher = zoonomen.net }}</ref> La specio estis foje enmetita en la genron ''[[Ara (genro)|Ara]]''.<ref>{{cite web |title=Taxonomic structure and notes: Family Psittacidae (Parrots) |url=http://www.hbw.com/our-taxonomy#Psittacidae |publisher=[[Handbook of Birds of the World|Handbook of Birds of the World Alive]] |website=hbw.com |access-date=23a de Julio 2017}}</ref> Taksonomio proponita de [[BirdLife International]] disigas la Ruĝŝultran araon en du specioj, nome la jenaj: * Norda ruĝŝultra arao (''Diopsittaca nobilis'')<ref name="birdlife1">{{cite web |title=Species factsheet: Diopsittaca nobilis. |url=http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/northern-red-shouldered-macaw-diopsittaca-nobilis |publisher=BirdLife International |access-date=15a de Marto 2021}}</ref> * Suda ruĝŝultra arao (''Diopsittaca cumanensis'')<ref name="birdlife2">{{cite web |title=Species factsheet: Diopsittaca cumanensis. |url=http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/southern-red-shouldered-macaw-diopsittaca-cumanensis |publisher=BirdLife International |access-date=15a de Marto 2021}}</ref> ==Aspekto== La ruĝŝultra arao, 30 cm longa kaj 165 g peza, estas la plej malgranda el ĉiuj araoj. Kiel ĉiuj araoj, ĝi havas longan mallarĝan voston kaj grandan kapon. Ĝi havas helverdajn plumojn sur la korpo, kun malhelbluaj aŭ ardezbluaj plumoj sur la kapo ĝuste super la beko. La flugiloj kaj vosto havas plumojn, kiuj estas helverdaj supre kaj olivecverdaj malsupre. La antaŭaj randoj de la flugiloj, precipe malsupre, estas ruĝaj. (Ĉi tiuj ruĝaj plumoj aperas dum pubereco.) Iliaj irisoj estas oranĝkoloraj, kaj la haŭto ĉirkaŭ la okuloj estas blanka sen plumoj, same kiel ĉe la pli grandaj araoj. Ĉi tiu nuda peco de vizaĝhaŭto estas pli malgranda proporcie al la kapo ol tiu vidata ĉe la plej multaj pli grandaj araoj. La Arao de Hahn kaj la nobla arao povas esti distingitaj per tio, ke la Hahn-a havas nigran supran mandiblon kaj la nobla havas pli helan, kornokoloran supran mandiblon. Iliaj naturaj voĉoj pli similas al kriegoj ol al fajfiloj.<ref>{{cite web|title=Red-shouldered Macaw|url=http://www.redorbit.com/education/reference_library/science_1/aves_birds/2582668/redshouldered_macaw/}}</ref> ==Kutimaro== Ruĝŝultraj araoj estas tre afablaj. Ilia personeco similas al tiu de grandaj araoj. ===Reproduktado=== [[File:Diopsittaca nobilis MHNT.ZOO.2010.11.148.25.jpg|thumb|upright=0.8|Ovo de ''Diopsittaca nobilis'' – [[MHNT]]]] La ruĝŝultra arao nestas en truo en arbo. Kutime estas tri aŭ kvar blankaj ovoj en ĉiu ovodemetado. La ino kovas la ovojn dum ĉirkaŭ 24 ĝis 26 tagoj, kaj la idoj elnestiĝas ĉirkaŭ 54 tagojn post eloviĝo.<ref name = "DA 2003">{{Cite book|first = David| last = Alderton | author-link= | title = The Ultimate Encyclopedia of Caged and Aviary Birds | isbn = 1-84309-164-X| publisher = Hermes House |location = London, England | year = 2003 |page= 237}}</ref> ==Bildaro== <gallery> Diopsittaca nobilis -Mato Grosso -Brazil -8.jpg|Ruĝŝultraj araoj en Mato Grosso, Brazilo Diopsittaca nobilis -two captive-8a.jpg|Paro de Ruĝŝultraj araoj en kaptiteco Diopsittaca nobilis -Parque das Aves, Foz do Iguacu, Brazil-8a.jpg|Ruĝŝultra arao ĉe [[Parque das Aves]], Foz do Iguaçu, Brazilo </gallery> == Referencoj == {{Referencoj|2}} * {{Cite book |first=Joseph M. |last=Forshaw |author-link=Joseph Forshaw |title=Parrots of the World; an Identification Guide |others=Illustrated by Frank Knight |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=0-691-09251-6 |year=2006 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/parrotsofworldid0000fors }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Diopsittaca nobilis}} {{Commons|Diopsittaca nobilis}} *[http://www.beautyofbirds.com/macawsinfo.htm AvianWeb - Konservostatuso de araoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210213223951/https://www.beautyofbirds.com/macawsinfo.htm |date=2021-02-13 }} *[http://www.wingscc.com/aps/CITES.htm CITES birdoregularo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051212173804/http://www.wingscc.com/aps/CITES.htm |date=2005-12-12 }} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Papagoj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] [[Kategorio:Birdoj de Venezuelo]] n5ptsvnaycp8olony8mr0b5dmzsmdp3 0 913629 9483080 9167459 2026-09-28T10:24:43Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9483080 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio | koloro = {{taksonomio/koloro|bestoj}} | nomo = Kakta konuro | dosiero = Aratinga cactorum -Brazil-8-2c.jpg | dosiero larĝo=250px | priskribo de dosiero = | regno = [[Bestoj]] ''Animalia'' | filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' | klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' | ordo = [[Papagoformaj]] ''Psittaciformes'' | superfamilio = [[Veraj papagoj]] ''Psittacoidea'' | familio = [[Papagedoj]] ''Psittacidae'' | subfamilio = [[Neotropisaj papagoj]] ''Arinae'' | tribo = ''[[Arini (tribo)|Arini]]'' | genro = [[Brungorĝaj aratingoj]] ''Eupsittula'' | genro aŭtoritato =[[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1853 | specio = '''Kakta konuro''' ''E. cactorum'' | dunomo = ''Eupsittula cactorum'' | dunomo aŭtoritato = ([[Heinrich Kuhl|Kuhl]], 1820) | statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Cactus Parakeet ''Eupsittula cactorum'' |volume=2016 |page=e.T22685748A93085356 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22685748A93085356.en |access-date=15a de Marto 2023}}</ref> | sinonimo = |mapo de vivoteritorioj = Eupsittula cactorum map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 250px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Proksimuma arealo }} '''Kakta konuro''' (''Eupsittula cactorum'') sed ankaŭ '''Kakta aratingo''' aŭ '''Kakta papago''' estas specio de birdoj en la subfamilio ''[[Arinae]]'' de la familio ''[[Psittacidae]]'', de afrikaj kaj amerikaj papagoj. Ĝi estas [[endemio]] de orienta [[Brazilo]].<ref name=IOC13.1>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/parrots/ |title=Parrots, cockatoos |website=IOC World Bird List |version =v 13.1 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Januaro 2023 |access-date=18a de Februaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Kakta konuro havas du subspeciojn, nome la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''E. c. cactorum'' ([[Heinrich Kuhl|Kuhl]], 1820) kaj ''E. c. caixana'' ([[Johann Baptist von Spix|Spix]], 1824).<ref name=IOC13.1/> La Kakta konuro kaj la [[Brungorĝa konuro]] (''E. pertinax'') formas [[Specikomplekso|speciparon]].<ref name="CAPA-BOW">Collar, N. kaj P. F. D. Boesman (2020). Cactus Parakeet (''Eupsittula cactorum''), versio 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.cacpar1.01] Alirita la 15an de Marto, 2023</ref> ==Aspekto== La Kakta konuro estas ĉirkaŭ 25 cm longa. Ambaŭ seksoj estas similaj. Plenkreskuloj de la [[nomiga subspecio]] havas palbrunajn antaŭkronon, vangojn, gorĝon, flankojn de la kolo kaj bruston. Nuda blankeca haŭto ĉirkaŭas iliajn okulojn. Ilia ventro kaj pugareo estas flav-oranĝaj. Iliaj nuko, orelkovriloj, supraj partoj kaj vosto estas verdaj. Iliaj flugiloj estas plejparte verdaj kun bluetaj flugilplumoj. Nematuraj birdoj similas al plenkreskuloj, sed havas tute verdan kronon kaj pli senbrilajn subajn partojn. Subspecio ''E. c. caixana'' havas la saman plumarbildon kiel la nomiga, sed estas ĝenerale pli pala.<ref name=CAPA-BOW/><ref name=vanPerlo>{{cite book | last =van Perlo | first = Ber| title =A Field Guide to the Birds of Brazil | publisher =Oxford University Press | date =2009 | location =New York | pages =124–125 | isbn =978-0-19-530155-7 }}</ref> ==Distribuado kaj habitato== La subspecio de la Kakta konuro nome ''E. c. caixana'' estas la plej norda el ambaŭ. Ĝi troviĝas en nordorienta Brazilo el [[Maranhão]] orienten ĝis la Atlantika Oceano kaj suden ĝis tiom for kiom ĝis nordokcidenta [[Bahia]]. La nomiga subspecio troviĝas en orient-centra Brazilo sude de [[Rivero São Francisco]] en Bahia kaj [[Minas Gerais]].<ref name=CAPA-BOW/> La specio loĝas en netuŝita kaj duakreska [[Caatinga|kaatingo]], seka pejzaĝo karakterizita per dorna vegetaĵaro, arbedoj kaj [[Sukulenta planto|sukulentoj]]. Ĝi ankaŭ troviĝas en ''cerado'' kaj pli humidaj arbaroj.<ref name=CAPA-BOW/><ref name=vanPerlo/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Kakta konuro ne havas konatajn movojn, sed probable ĝi faras lokajn movojn reage al la disponeblo de manĝo.<ref name=CAPA-BOW/> ===Manĝado=== La dieto de la Kakta konuro ne estis tute esplorita. Oni scias, ke ili manĝas fruktojn de figarboj (''[[Ficus]]''), kaktoj, kaj de kelkaj aliaj plantoj. Oni registris, ke ili manĝas florajn burĝonojn. Ili manĝas ankaŭ kultivaĵojn kiel rizo, maizo kaj sorgo.<ref name=CAPA-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Kakta konuro ne estas bone difinita, sed ŝajnas, ke ĝi estas ene de la periodo de aŭgusto ĝis marto. Ĝi tipe elfosas sian neston en arbaraj termitejoj. La teritorio de la ovodemetado en naturo ne estas konata kun certeco, sed nestoj kun ĝis ses ovoj estis trovitaj. En kaptiteco la tipa ovodemetado estas ses, la kovado estas almenaŭ de 16 tagoj, kaj [[elnestiĝo]] okazas ĉirkaŭ ses semajnojn post eloviĝo.<ref name=CAPA-BOW/> ==Referencoj== {{Referencoj}} * {{Cite book|last1=Juniper|first1= T.|first2= M. |last2=Parr |year=1998|title=A Guide to the Parrots of the World|publisher= Pica Press|location= East Sussex| isbn =1-873403-40-2}} * Juniper, T., & M. Parr (1998). ''A Guide to the Parrots of the World.'' Pica Press, East Sussex. {{ISBN|1-873403-40-2}} *{{cite journal |last1=Oliveira |first1=Maria Madalena S. |last2=Araújo |first2=Nayone L.L.C. |last3=Raposo |first3=Ana Cláudia S. |last4=Torezani |first4=Josiano C. |last5=Menezes |first5=Íris Daniela S. |last6=Oriá |first6=Arianne P. |title=Reference Values for Selected Ophthalmic Diagnostic Tests in the Caatinga Parakeet (''Eupsittula Cactorum'') and Yellow-Chevroned Parakeet (''Brotogeris Chiriri'') |journal=Avian Biology Research |date=27 February 2019 |volume=10 |issue=4 |pages=211–217 |doi=10.3184/175815617X14951979279286 |s2cid=90782607 }} *{{cite journal |last1=Martins |first1=Bruno Araujo |last2=Rodrigues |first2=Giovanna Soares Romeiro |last3=de Araújo |first3=Carlos Barros |title=Vocal dialects and their implications for bird reintroductions |journal=Perspectives in Ecology and Conservation |date=April 2018 |volume=16 |issue=2 |pages=83–89 |doi=10.1016/j.pecon.2018.03.005 |doi-access=free }} *{{cite journal |last1=de Oliveira |first1=Wallisson Sylas Luna |last2=de Faria Lopes |first2=Sérgio |last3=Alves |first3=Rômulo Romeu Nóbrega |title=Understanding the motivations for keeping wild birds in the semi-arid region of Brazil |journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |date=11 June 2018 |volume=14 |issue=1 |page=41 |doi=10.1186/s13002-018-0243-6 |pmid=29891010 |pmc=5996533 |doi-access=free }} ==Eksteraj ligiloj== *[http://www.parrots.org/index.php/encyclopedia/profile/cactus_conure/ World Parrot Trust] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120514050245/http://www.parrots.org/index.php/encyclopedia/profile/cactus_conure/ |date=2012-05-14 }} Parrot Encyclopedia - Species Profiles *[https://web.archive.org/web/20071227100933/http://www.birds-caatinga.com/species/aratinga_cactorum_00.html Cactus parakeet: Photos, sounds] from [https://web.archive.org/web/20160109154615/http://birds-caatinga.com/ ''The Birds of the Interior of Ceará, Brazil''] {{Commons category|Eupsittula cactorum}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Papagedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] 3egfmx78a5e4ibec4lig5npe1qzrft4 0 915420 9482871 9147982 2026-09-27T16:19:30Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482871 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Irving Grant THALBERG''' (n. la 30-a de majo 1899 en [[Broklino]], [[Novjorko]] ; m. la 14-a de septembro 1936 en [[Santa Monica]], [[Kalifornio]] ) estis usona [[filmproduktanto]] , kiu tiutempe estis konsiderata kaj kromnomita "[[mirinfano]]" de [[Holivudo]], pro lia speciala talento elekti la ĝustajn [[scenaro]]<nowiki/>jn, la ĝustajn [[aktoro]]<nowiki/>jn, kunmeti la plej bonan filmteamon kaj produkti biletvendan sukceson bazitan sur ĉi tiuj faktoroj. Ĝis sia frua morto, li respondecis pri multaj komerce kaj artiste sukcesaj produktadoj ĉe [[Metro-Goldwyn-Mayer]]. <ref>Vieira, Mark A. (2009). ''Irving Thalberg: boy wonder to producer prince''. Los Angeles: University of California Press. p. 178. ISBN 978-0-520-26048-1.</ref> Ekde 1937, la sianoma premio (Premio Irving Thalberg) estas prezentita al la plej talentaj produktoroj ĉe la Oskaroj -ceremonio. <ref name="Hoberman">[http://www.tabletmag.com/jewish-arts-and-culture/197790/irving-thalberg-award "Hollywood's Ultimate Honor Isn't the Oscar. It's the Irving."], ''Tablet Magazine'', February 24, 2016</ref> Transprenante ĉiujn aspektojn de produktado, en tempo kiam la [[reĝisoro]] ankoraŭ estis konsiderata la finfina aŭtoritato pri [[filmo]], Thalberg establis la rolon de produktanto. Inter liaj famaj filmoj estas ''[[:en:The_Hunchback_of_Notre_Dame_(1923_film)|The Hunchback of Notre Dame]]'' (1923), ''[[:en:Grand_Hotel_(1932_film)|Grand Hotel]]'', ''[[:en:China_Seas_(film)|China Seas]]'', ''[[:en:A_Night_at_the_Opera_(film)|A Night at the Opera]]'', ''[[:en:Mutiny_on_the_Bounty_(1935_film)|Mutiny on the Bounty]]'', ''[[:en:Camille_(1936_film)|Camille]]'' and ''[[:en:The_Good_Earth_(film)|The Good Earth]]''. Homo kun malforta sano, li mortus en la juna aĝo de 37, sed ne antaŭ ol ŝanĝi kaj por ĉiam plifirmigi la potencon de la produktanto, kiu rifuzas krediton sed estas la absoluta mastro de ĉiu aspekto de produktado. == Biografioj == * Bob Thomas, ''Thalberg: Life and Legend'', 1969 * Roland Flamini, ''Thalberg: The Last Tycoon and the World of M-G-M'', 1994 * Samuel Marx, ''Mayer and Thalberg: The Make-believe Saints'', 1975 == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{IMDb nomo|0856921}} * [https://web.archive.org/web/20201101105819/https://www.tcm.com/tcmdb/person/190595%7C73388/Irving-G.%20Thalberg#overview Irving Thalberg ĉe TCM] * [https://web.archive.org/web/20071023060513/http://www.eeweems.com/cinemagraphe/thalberg_book_flamini.html ''Cinemagraphe''] Revizio de la biografio de Roland Flamini pri Thalberg: ''The Last Tycoon and the World of MGM'' (La Lasta Magnato kaj la Mondo de MGM) * [http://www.virtual-history.com/movie/person/2382/irving-thalberg Irving Thalberg] ĉe Virtuala Historio * [http://www.oldmagazinearticles.com/article.php?Article_Summary=3146#.Xs6LuWhKizk Irving Thalberg profilita en la ''Revuo de Collier'' (1924)] {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Thalberg, Irving }} [[Kategorio:Usonaj kontraŭkomunistoj]] [[Kategorio:Usonaj produktoroj]] 7bd9gufgj3ctimuoaymjqs9s89puv68 0 916385 9482987 9461396 2026-09-28T05:20:05Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482987 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} [[Dosiero:Gold-michael.jpg|alternative=|eta|[[Michael Gold]] (1930aj jaroj), aŭtoro de ''Judoj sen mono'']] '''Judoj sen Mono''' (originale {{lang-en|Jews without Money}}) estas [[membiografia romano|duon-membiografia romano]] verkita de usona verkisto kaj politikisto [[Michael Gold]]. La unua eldono aperis en 1930 en la angla lingvo, kaj ĝia Esperanto-traduko, farita de [[Georgo Saville]], estis publikigita en 1938. La verko priskribas la malfacilan vivon de juda knabo kreskanta en la malriĉa juda enmigranta [[kvartalo]] (finomita "[[geto]]") de la Malsupra Orienta Flanko ([[Lower East Side]]) de [[Novjorko]] dum la malfruaj 19-a kaj fruaj 20-a jarcentoj. La verko estas grava pro sia aŭtentika bildigo de [[malriĉeco]], [[antisemitismo]], kaj la sociaj luktoj de [[enmigrinto]]<nowiki/>j, kombinante elementojn de [[fikcio]] kaj [[memuaro]]<nowiki/>j, kaj estas konsiderata kiel [[prototipo]] por la usona [[proletara literaturo]]. <ref name="Tuerk_article">{{cite journal|last=Tuerk|first=Richard|title='Jews Without Money' as a Work of Art|journal=Studies in American Jewish Literature|volume=7|number=1|date=Spring 1988|pages=67–79|url=https://www.jstor.org/stable/41205675|jstor=41205675}}</ref> == Superrigardo == La romano sekvas la vivon de Mikey Gold, la aŭtora [[Alter ego|alter-ego]], kiu kreskas en malriĉa juda kvartalo en Novjorko. La rakonto komenciĝas en la malfruaj [[1890-aj jaroj]] kaj priskribas la severajn realaĵojn de la vivo en la "geto", inkluzive de malriĉeco, [[krimo]], kaj antisemitismo. Publikigita en februaro 1930, baldaŭ post la [[Borsa Katastrofo de 1929|borsa kraŝo de oktobro 1929]] kaj la komenco de la [[Granda Depresio]], la verko resonancis kun legantoj pro sia kruda bildigo de la vivo en la slumoj. Ĝi rapide fariĝis [[furorlibro]], atingante dek unu eldonojn en sia unua jaro kaj estis tradukita en pli ol dek ses lingvojn, inkluzive de [[Esperanto]]. <ref name="Barry Gross">{{cite book|editor-last=Lauter|editor-first=Paul|last=Gross|first=Barry|title=The Heath Anthology of American Literature: Volume D: Modern Period (1910-1945)|edition=5th|isbn=978-0618533008|url=https://college.cengage.com/english/lauter/heath/4e/students/author_pages/modern/gold_mi.html|year=2005|chapter=Michael Gold (1893-1967)}}</ref><ref name="Balthaser_article">{{cite magazine|url=https://jacobin.com/2021/07/mike-gold-literature-jewish-american-proletariat-red-left|title=Mike Gold, the Writer Who Believed Workers Could Speak for Themselves|magazine=Jacobin|date=12 July 2021|last=Balthaser|first=Benjamin}}</ref> La patro de Mikey, estas pentristo suferanta pro [[plumbotoksiĝo]]. Li estis handikapita kiam li falis de [[skafaldo]] kaj ne plu povis labori. Lia [[Entrepreno|entrepreneto]] malsukcesis, kaj la familio estis devigita en malriĉecon. Lia edzino devis serĉi laboron en restoracio. Mikey estis inteligenta knabo, sed kiel junulo li decidis, ke li "devas forlasi la lernejon". En la finaj paĝoj de la libro, la malriĉa juda knabo preĝas por la alveno de [[Marksismo|marksisma]] proletara revolucio, kiu liberigus la [[Laborista klaso|laboristan klason]]. La verko temas pri la spertoj de Mikey kaj lia familio, kiuj alfrontas konstantajn ekonomiajn kaj sociajn defiojn. La patro de Mikey, Herman Gold, estas optimisma rakontisto kiu kredas je la [[usona revo]] de supra moviĝeblo, sed liaj revoj estas frakasitaj pro malsukcesoj kaj [[perfido]]. La patrino de Mikey, Katie, estas fortika figuro kiu laboras senlace por subteni la familion. La romano ankaŭ esploras temojn de religia [[hipokriteco]] kaj la efikoj de malriĉeco sur la komunumo, finante per espero pri socialisma revolucio. La stilo de Gold estas karakterizita per mallongaj, puŝaj frazoj kaj viglaj priskriboj, kiuj vivigas la kvartalon kaj ĝiajn loĝantojn. En la noto de la aŭtoro de la libro, Gold skribas: "Mi rakontis la historion de juda malriĉeco en unu novjorka geto . Simila historio povus esti rakontita en 100 aliaj getoj tra la mondo. Dum jarcentoj, judoj vivis en ĉi tiu universala geto." La Esperanto-traduko de ''Judoj sen Mono'' konservas la krudan energion de la originala teksto, kvankam ĝi adaptas kelkajn kulturajn nuancojn por la internacia legantaro. La verko estis laŭdita pro sia literatura kvalito kaj historia graveco, kvankam kelkaj kritikistoj notis, ke ĝia politika mesaĝo foje superas la literaturan kvaliton. Ĝi restas grava verko en la kanono de juda-usona literaturo, komparebla al ''[[:en:Call_It_Sleep|Call It Sleep]]'' de [[Henry Roth]] kaj ''[[:en:The_Rise_of_David_Levinsky|The Rise of David Levinsky]]'' de [[Abraham Cahan]]. == Listo de Roluloj == Ĉi-sube estas listo de kelkaj el la ĉefaj roluloj en ''Judoj sen mono'', kune kun mallongaj priskriboj: * '''Mikey Gold''': La ĉefa protagonisto kaj unuapersona rakontanto, juna juda knabo kreskanta en la Malsupra Orienta Flanko. Li observas la luktojn de sia familio kaj najbaroj, alfrontante malriĉecon kaj antisemitismon dum li provas kompreni sian identecon. * '''Herman Gold''': La patro de Mikey, rumania juda enmigrinto, kiu estas lerta rakontisto kaj kredas je la usona revo. Li spertas modestan sukceson en komerco, sed liaj revoj estas detruitaj kiam li estas trompita kaj poste handikapita pro falo de ŝtupetaro. * '''Katie Gold''': La patrino de Mikey, fortika kaj sindonema virino kiu laboras en kafejo por subteni la familion post la malsukcesoj de Herman. Ŝi estas kompatema figuro, ofte helpanta aliajn en la komunumo malgraŭ siaj propraj malfacilaĵoj. * '''Esther Gold''': La pli juna fratino de Mikey, kiu tragedie mortas en [[akcidento]], pliprofundigante la malesperon de la familio. Ŝia morto estas pivota momento en la rakonto, elstarigante la severajn realaĵojn de ilia vivo. * '''Sam Kravitz''': Kuzo de Herman, kiu perfidas lin ŝtelante lian parton en fabriko de [[ŝelko]]<nowiki/>j, kontribuante al la financa falo de la familio Gold. Li reprezentas la malpli honestajn elementojn en la komunumo. * '''Reb Samuel''': Pia kaj milda viro en la komunumo, kiu estas seniluziigita per la hipokriteco de kelkaj religiaj gvidantoj, precipe la ĥasida rabeno. Li reprezentas sinceran religiecon kontraŭ la fono de malriĉeco. * '''La [[Ĥasidismo|Ĥasida]] [[Rabeno]]''': Riĉa kaj memindulga religia gvidanto importita el Eŭropo, kiu estas kritikita de Mikey pro sia hipokriteco kaj avideco. Li poste forlasas la komunumon por pli enspeziga pozicio. == En Esperanto aperis == ''Judoj sen mono'', trad. [[Georgo Saville]]. Libroservo [[FLE|Federacio de Laboristaj Esperantistoj]], [[Amsterdam]] (represita en [[1974]] de [[Dansk Esperanto-Forlag]]) - 221 p. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}}{{Portalo|Literaturo}} * [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,Judoj%20sen%20mono&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0&fromRedirectFilter=true Katalogo de] [[Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] * [https://anet.be/record/opacehc/c:lvd:15308461 Katalogo de] [[Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] * [https://web.archive.org/web/20251107112004/http://biblioteko.esperanto.cat/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=545 Katalogo de] [[Kataluna Esperanto-Asocio]] [[Kategorio:Juda socialismo]] [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1930]] [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1938]] [[Kategorio:Verkoj el la esperantigita anglalingva literaturo]] [[Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] [[Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] [[Kategorio:Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio]] [[Kategorio:Proleta literaturo]] [[Kategorio:Libroj pri judoj kaj judismo]] nxdkcmambq554z7la3c2at48j16ywfy 0 923137 9483095 9229852 2026-09-28T10:57:24Z Sj1mor 12103 9483095 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Taksonomio |koloro = pink |nomo = ''Eclectus'' |dosiero = Eclectus Parrot (Eclectus roratus) -pair.jpg |priskribo de dosiero = Paro de [[Papua eklekto|Papuaj eklektoj]] (''Eclectus polychloros'') |grando de dosiero = 250ra |regno = ''[[Animalia]]'', Bestoj |filumo = ''[[Chordata]]'', Ĥorduloj |klaso = ''[[Aves]]'', Birdoj |ordo = ''[[Psittaciformes]]'' |familio = ''[[Psittaculidae]]'' |tribo = ''[[Psittaculini]]'' |genro = '''''Eclectus''''', '''Eklektoj''' |genro aŭtoritato = [[Johann Georg Wagler|Wagler]], 1832 }} '''''Eclectus''''' aŭ '''Eklektoj''' estas genro de [[papago]], de la ordo ''[[Psittaciformes]]'', kiu konsistas el kvar konataj ekzistantaj specioj konataj kiel ''eclectus''-papagoj kaj la formortinta ''Eclectus infectus'', nome la oceana ''eclectus''-papago. La ekzistantaj ''eclectus''-papagoj estas mezgrandaj papagoj indiĝenaj el regionoj de [[Oceanio]], precipe de [[Nov-Gvineo]] kaj [[Aŭstralio]]. Maskloj estas plejparte helverdaj, inoj estas ĉefe helruĝaj. La maskla kaj ina ''eclectus'' iam estis konsiderataj malsamaj specioj. La konserva stato de la restantaj vivantaj specioj estas [[malplej zorgiga]].<ref name=":0">{{Citation|last1=Collar|first1=Nigel|title=Eclectus Parrot (Eclectus roratus)|date=2020-03-04|url=https://birdsoftheworld.org/bow/species/eclpar/1.0/introduction|journal=Birds of the World|editor-last=Billerman|editor-first=Shawn M.|publisher=Cornell Lab of Ornithology|language=en|doi=10.2173/bow.eclpar.01|access-date=2020-10-13|last2=Kirwan|first2=Guy M.|last3=Boesman|first3=Peter F. D.|s2cid=241665077|editor2-last=Keeney|editor2-first=Brooke K.|editor3-last=Rodewald|editor3-first=Paul G.|editor4-last=Schulenberg|editor4-first=Thomas S.|archive-date=2022-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201071540/https://birdsoftheworld.org/bow/species/eclpar/1.0/introduction|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> ''Eclectus''-papagoj bone fartas en [[kaptiteco]], kaj estas tre popularaj [[dorlotbesto]]j tra la tuta mondo. ==Aspekto== La eklekto-papagoj estas la plej sekse dimorfaj el ĉiuj papagaj specioj. La kontrasto inter la brile smeraldverda plumaro de la masklo kaj la intense ruĝ/viola plumaro de la ino estas tiel okulfrapa, ke la birdoj estis, ĝis la komenco de la 20-a jarcento, konsiderataj malsamaj specioj. Eklekto-papagoj ĝenerale havas grandan kapon kaj mallongan voston, kaj estas okulfrapaj pro sia koloro. Ili estas ĉirkaŭ 35–42 cm longaj.<ref name=":0" /> Ili nekutime montras inversan [[Seksa duformismo|seksan dikromatismon]], formon de [[seksa dimorfismo]], laŭ kiu la du seksoj havas malsaman koloron. Maskloj estas plejparte verdaj, kun brilruĝaj subflugiloj, bluaj unuarangaj flugilplumoj kaj flava beko, dum inoj estas okulfrape ruĝaj kun bluega ventro kaj nigra beko.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Heinsohn|first=Robert|date=June 2008|title=Ecology and Evolution of the Enigmatic Eclectus Parrot (Eclectus Roratus)|url=https://bioone.org/journals/journal-of-avian-medicine-and-surgery/volume-22/issue-2/2007-031.1/Ecology-and-Evolution-of-the-Enigmatic-Eclectus-Parrot-Eclectus-Roratus/10.1647/2007-031.1.full|journal=Journal of Avian Medicine and Surgery|volume=22|issue=2|pages=146–150|doi=10.1647/2007-031.1|pmid=18689076|s2cid=22688879|issn=1082-6742|access-date=2020-10-13|archive-date=2023-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202231354/https://bioone.org/journals/journal-of-avian-medicine-and-surgery/volume-22/issue-2/2007-031.1/Ecology-and-Evolution-of-the-Enigmatic-Eclectus-Parrot-Eclectus-Roratus/10.1647/2007-031.1.short|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> Kutime kiam birdoj montras inversan seksan dimorfismon, ĝi venas kun seksrola inversigo, en kiu la maskloj, kiuj kutime kolektas manĝaĵon, estas lasitaj kovi ovojn, dum la ino manĝoserĉas. Gravas noti, ke ĉe la eklektoj, tia seksrola inversigo ne okazas. La masklo manĝoserĉas, dum la ino kovas la ovojn. Esplorado montris, ke ĉi tiu dimorfismo sen rola inversigo estas produkto de la maloftaj nestkavaĵoj, kaj la porelektaj premoj, kiuj akompanas ĉi tion.<ref name=":2">{{Cite journal|last1=Heinsohn|first1=Robert|last2=Legge|first2=Sarah|last3=Endler|first3=John A.|date=2005-07-22|title=Extreme Reversed Sexual Dichromatism in a Bird Without Sex Role Reversal|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1112774|journal=Science|language=en|volume=309|issue=5734|pages=617–619|doi=10.1126/science.1112774|issn=0036-8075|pmid=16040708|bibcode=2005Sci...309..617H|hdl=10536/DRO/DU:30023060|s2cid=7592404|hdl-access=free|access-date=2023-02-02|archive-date=2021-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104015415/https://www.science.org/doi/10.1126/science.1112774|url-status=live|url-access=subscription}}</ref><ref name=":3">{{Cite journal|last=Heinsohn|first=Robert|date=2008-07-01|title=The ecological basis of unusual sex roles in reverse-dichromatic eclectus parrots|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0003347208001206|journal=Animal Behaviour|language=en|volume=76|issue=1|pages=97–103|doi=10.1016/j.anbehav.2008.01.013|s2cid=53197813|issn=0003-3472|url-access=subscription}}</ref> Oni supozas, ke seksa selektado influis ĉi tiujn birdojn tiel por provizi kamuflaĵon por la masklo, samtempe igante la inon altirilo, kio ne estas tio, kio kutime videblas ĉe sekse dimorfaj birdoj.<ref name=":2" /> Bonaj nestolokoj malofte troveblas, do la hela kolorigo de la ino avertas aliajn masklojn pri inoj kun kavaĵoj en la areo, kun kiuj ili poste povas pariĝi. Ĝi ankaŭ servas kiel signalo al aliaj inoj, ke la nestoloko estas okupita. La masklo estas ĉefe respondeca pri akirado de manĝaĵo por la ino kaj papagidoj, do lia verda kolorigo provizas adekvatan kamuflaĵon kontraŭ predantoj, kiel ekzemple [[migrofalko]]j, dum li estas en la pluvarbara [[kanopeo]] serĉante manĝaĵon. La masklo ankaŭ havas [[Ultraviola radiado|UV-koloraron]] en siaj plumoj, kio permesas al li aspekti ekstreme radianta al inoj, kiuj kapablas bildigi la UV-spektron, tamen resti kamuflita al predantoj, kiuj ne povas. Ĉi tiu unika koloraro estas pruvo de evolua kompromiso inter la bezono allogi kaj konkuri pri partneroj, kaj la risko de predado.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> La registrita vivdaŭro de ''Eclectus'' sp. varias vaste, de ~20 jaroj ĝis pli ol 60 jaroj. Ĉi tiu intervalo ŝuldiĝas plejparte al ilia relative lastatempa populareco en [[birdobredado]], ĉar multaj individuoj en [[kaptiteco]] ankoraŭ ne atingis sian naturan vivdaŭron. Multaj posedantoj de ''eclectus''-papagoj raportis aĝojn pli ol 45 jarojn, notante ke iliaj birdoj montras neniujn evidentajn signojn de aĝrilata sanmalkresko. ==Taksonomio== La genro estis nomita de [[Johann Georg Wagler]] en 1832. La nomo deriviĝis el ''eklektos'', antikvgreka por 'elektito'; Wagler agnoskis la latinigitaĵon en posta publikaĵo de la sama jaro.<ref name="Gray13">{{cite book|last1=Gray|first1=Jeannie|last2=Fraser|first2=Ian|title=Australian Bird Names: A Complete Guide|url=https://books.google.com/books?id=W1TCqHVWQp0C&pg=PT143|year=2013|publisher=Csiro Publishing|location=Collingwood, Victoria|isbn=978-0-643-10471-6|page=143|access-date=2020-09-14|archive-date=2023-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202231354/https://books.google.com/books?id=W1TCqHVWQp0C&pg=PT143|url-status=live}}</ref> Estas kvin specioj nuntempe agnoskitaj en tiu genro, nome la jenaj:<ref name="ioc1">{{cite web |title=Parrots, cockatoos |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/parrots/ |website=IOC World Bird List |access-date=2a de Februaro 2023 |archive-date=12 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212143001/https://www.worldbirdnames.org/new/bow/parrots/ |url-status=live }}</ref><ref name="ioc2">{{cite web |title=Species Updates IOC Version 13.1 |url=https://www.worldbirdnames.org/new/updates/species-updates/ |website=IOC World Bird List |access-date=2a de Februaro 2023 |archive-date=20 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020025532/https://www.worldbirdnames.org/new/updates/species-updates/ |url-status=live }}</ref><ref name=Birdlife/> [[Dosiero:Eclectus roratus -North Carolina Zoo, Asheboro, North Carolina, USA -female-8a (1).jpg|eta|dekstre|200ra|Ino de ''E. roratus vosmaeri'' en Nordkarolina Bestoĝardeno.]] * Genro '''''Eclectus''''' ** [[Moluka eklekto]], ''Eclectus roratus'', kun tri subspecioj. ** ''Eclectus roratus roratus'' (granda eklekto) - centraj Molukoj inklude Buru, Seram, Ambon, Haruku kaj Saparua ** ''Eclectus roratus vosmaeri'' - nordaj Molukoj inklude Morotai, Halmahera kaj Obi ** formortinta ''Eclectus roratus westermani'' ** [[Sumba eklekto]], ''Eclectus cornelia'' - [[Sumbo]] en Malgrandaj Sundoj ** [[Tanimbara eklekto]], ''Eclectus riedeli'' - Tanimbaroj en sudaj Molukoj ** [[Papua eklekto]], ''Eclectus polychloros'', kun tri subspecioj. La iamaj subspecioj ''aruensis'' kaj ''biaki'' estas nun inkluditaj kun la nomiga subspecio, ''polychloros''. **''Eclectus polychloros polychloros'' - sudorientaj Molukoj inklude Aru kaj Kai, kaj Nov-Gvineo (inklude Biakoj) **''Eclectus polychloros solomonensis'' - Bismarkoj (inklude Admiralty-insuloj) kaj Salomonoj **''Eclectus polychloros macgillivrayi'' (Aŭstralia eklekto) - Kabjorka Duoninsulo kaj nordorienta Kvinslando * formortinta Oceana eklekto (''Eclectus infectus'') Antaŭ 2023, ĉiuj ekzistantaj formoj estis klasifikitaj kiel ununura specio, nome la eklekto-papago (''E. roratus''). La eklekto-papago estis dividita en kvar speciojn fare de la IOC en 2023; tion antaŭe faris la IUCN kaj BirdLife International.<ref name="ioc1" /><ref name=Birdlife>{{Cite web |date=23a de Majo 2019 |title=Archived 2019 topic: Eclectus Parrot (Eclectus roratus) is being split: Assessment of newly recognised taxa |url=https://globally-threatened-bird-forums.birdlife.org/eclectus-parrot-eclectus-roratus-is-being-split-assessment-of-newly-recognised-taxa/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114035701/https://globally-threatened-bird-forums.birdlife.org/eclectus-parrot-eclectus-roratus-is-being-split-assessment-of-newly-recognised-taxa/ |archive-date=14a de Januaro 2022 |access-date=17a de Decembro 2020}}</ref><ref name="iucn">{{cite journal |date=6 August 2019 |title=Sumba Eclectus |url=https://www.iucnredlist.org/species/155072216/155087823#taxonomy |url-status=live |journal=IUCN Red List of Threatened Species |publisher=IUCN |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023034442/https://www.iucnredlist.org/species/155072216/155087823#taxonomy |archive-date=23a de Oktobro 2020 |access-date=31a de Decembro 2020}}</ref> Oni supozas, ke la oceana eklekto estas de la Malfrua [[Plejstoceno]] ĝis la [[Holoceno]], kaj estis trovita en [[Vanuatuo]], [[Fiĝioj]], kaj sur la [[Tonga Arkipelago]]. Ĝi formortis antaŭ ĉirkaŭ 3 000 jaroj kiel rezulto de homa setlado en ĉi tiuj areoj dum tiu tempo.<ref name=":0" /> Inoj de la Papua (aŭ ruĝflanka), Salomona, Aŭstralia, Aru-Insula, kaj Biaki-eklektoj ĉiuj montras bluan okulringon, bluan bruston, kaj ne havas flavan koloron en sia plumaro. Kaj la Granda eklekto kaj la Vosmaera eklekto ne havas la bluan okulringon, kaj havas purpuran bruston. Kaj la Tanimbara kaj la Sumba eklektoj estas tute ruĝaj, sed la Sumba eklekto estas pli granda ol la Tanimbara, dum la Tanimbara havas flavan koloron sur sia vosto. La Aŭstralia eklekto estas la plej granda el ĉiuj subspecioj, je 37 cm.<ref>{{Cite web |title=Eclectus Parrots - Sub-species Identification {{!}} Beauty of Birds |url=https://www.beautyofbirds.com/eclectussubspeciesidentification.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919182459/https://www.beautyofbirds.com/eclectussubspeciesidentification.html |archive-date=2020-09-19 |access-date=2020-10-13 |website=www.beautyofbirds.com}}</ref> ==Referencoj== {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * Eclectus researcher Robert Heinsohn's [https://robheinsohn.weebly.com] * [http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=eclectus&RESULTS=100&Search2=Search Eclectus photo collection]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250124000000/https://web.archive.org/web/20250124000301/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=eclectus&RESULTS=100&Search2=Search |date=2025-01-24 }} el Drexel University * [https://www.jstor.org/stable/1744497?seq=1 sexual selection and ecology] * ''Eclectus roratus'' [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=D9BAB1421645BDD6 fact sheet] * ''Eclectus infectus'' [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=915FD1E217DDF6FE fact sheet] {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Papagoj]] [[Kategorio:Birdoj de Oceanio]] 8maw89zwr5uo709pgx2sxgvv1fncym4 0 923918 9483079 9377645 2026-09-28T10:19:17Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9483079 wikitext text/x-wiki {{Informkesto Sporta fako | sporta fako = Kajakpoloo | supera fako = <!--(nedeviga)--> | fakoj = | kategorio = Sporto }} [[Dosiero:Kanupolo Zweikampf.JPG|eta|Ludantoj batalantaj por la pilko.]] '''Kanupoloo''', ankaŭ konata kiel '''kajakpoloo''' al ludistoj kaj fervoruloj, estas [[teama sporto]] ludata sur [[akvejo]] inter du [[sporta teamo|teamoj]] de kvin ludantoj (plus po tri rezervuloj). Ludantoj sidas en malgrandaj, manovreblaj '''unuopaj''' [[Kajako|kajakoj]] kaj provas enigi la pilkon en la [[Golejo|golejon]] de la kontraŭulo per siaj manoj aŭ [[pagajo]]. La ludo ofte estas priskribita kiel kombinaĵo de [[akvopilko]], [[basketbalo]], kaj [[kanuado]]. Ĝi estas rapida kaj agresema, sed relative senvunda. La taktikoj kaj ludado ne estas tre malsamaj ol basketbalo aŭ akvopilko, sed kun la aldonita komplekseco de kajakoj, kiuj funkcias kiel bonegaj "ŝildoj" por la pilko. Ludantoj veturas en 3-metra [[kajako]] helpe de [[pagajo]], kiu estas proksimume 2 metrojn longa. Ĉiu ludanto ankaŭ ricevas ŝprucŝirmilon por teni akvon for, veŝton kun ilia responda numero antaŭe kaj malantaŭe, kaj kaskon kun vizaĝa reto por protekti ilin kontraŭ kolizioj. La celo estas trafi kiel eble plej multajn golojn. La ludejo estas limigita rektangula areo de akvo mezuranta 35 × 23 m. Konkuradoj povas okazi kaj endome kaj en natura akvejo, kio igas la ludon eĉ pli ekscita. La goloj, mezurantaj 1 × 1,5 m, situas super la akvo je alto de du metroj uzante specialan strukturon.<ref>[http://www.canoeicf.com/dms/icf/documents/Disciplines/CAP/Rules/Appendix-3---Field_Diagram/Appendix%203%20-%20Field_Diagram.pdf ICF field diagram]. canoeicf.com {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131203000000/https://web.archive.org/web/20131203043527/http://www.canoeicf.com/dms/icf/documents/Disciplines/CAP/Rules/Appendix-3---Field_Diagram/Appendix%203%20-%20Field_Diagram.pdf |date=2013-12-03 }}</ref> Estas du arbitraciistoj (unu ĉe ĉiu flanko de la kampo), kaj ili kutime staras sur la bordo, anstataŭ en kajakoj. La arbitracia teamo ankaŭ inkluzivas du linigardantojn, kiuj kontrolas la pozicion de la ludanto, kiu kolektos la pilkon komence de la matĉo. La ludo oficiale ludas en du dek-minutaj duonoj. La teamoj interŝanĝas flankojn inter ĉiu duono. Ĉiu duono komenciĝas per spurto, kie ĉiu teamo viciĝas ĉe sia goallinio, kaj la pilko estas ĵetita en la mezon de la kampo fare de la arbitraciisto. Ludanto de ĉiu teamo kuras por akiri posedon. Ekde 1994, la Monda Ĉampioneco pri Kanuo-Poloo okazas ĉiujn du jarojn, altirante pli kaj pli da homoj ĉiujare. Kanuopoloo estis "gaststelulo" ĉe la [[Somera Olimpiko 2012]] en [[Londono]]. La sporto faris sian olimpikan debuton, kvankam kiel gasta sporto. Dek kvar el la plej bonaj ludantoj de la mondo prezentis majstroklason, kiu devus pavimi la vojon por ke kanuopoloo fariĝu [[olimpika sporto]]. La plej fortaj naciaj teamoj sur la monda scenejo estas Germanio, Italio, Hispanio, Francio, Nederlando, Danio kaj Britio. Ĉi tiuj landoj ankaŭ havas la plej fortajn klubajn teamojn. Kanuopolo estas programa sporto ĉe la [[Mondaj Ludoj]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Internacia Federacio de Kanuado]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.canoepolosyracuse2016.com Oficiala paĝo de la 2016 Monda Ĉampioneca] === Regantaj korpoj === * [https://paddle.org.au/paddlesports/canoe-polo/ Oficiala retejo de Padela Aŭstralio] * [https://canoagem.org.br/modalidade/caiaque-polo/ Oficiala retejo de brazila kanupoloo] * [http://www.canoepolo.org.uk/ Oficiala retejo de brita kanupoloo] * [https://web.archive.org/web/20070823210241/http://www.canoepolo.ca/ Oficiala retejo de kanada kanupoloo] * [http://www.canoepolo.ie/ Oficiala retejo de irlanda kanupoloo] * [https://www.nzcanoepolo.org.nz/ Oficiala retejo de novzelanda kanupoloa asocio] * [http://www.kanupolo.de/ Oficiala retejo de germana kanupoloo] * [http://www.canoepolo.ir/ Oficiala retejo de irana kanupoloo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250918135218/http://canoepolo.ir/ |date=2025-09-18 }} * [http://canoepolo.ru/ Oficiala retejo de rusa kanupoloo] * [https://web.archive.org/web/20180311021305/http://canoepolo.org.ua/ Oficiala retejo de ukraina kanupoloo] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pilkosportoj]] [[Kategorio:Teama sporto]] t9l1vmdg4r3yni9kt9lyhwizol58ctw 0 924035 9482960 9416400 2026-09-28T02:59:18Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482960 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''John SAVAGE''' (naskita la 25-an de aŭgusto 1949) estas usona aktoro, konata pro siaj roloj en la filmoj ''[[The Deer Hunter]]'' (1978), ''The Onion Field'' (1979), ''[[Hair]]'' (1979), kaj ''Salvador'' (1986). En televido, li estas konata pro sia rolo kiel Donald Lidaker en la serio [[Dark Angel (televidserio)|Black Angel]].<ref name="NYT22">{{cite news|date=2014|title=John Savage|work=[[The New York Times]]|department=Movies & TV Dept.|url=https://www.nytimes.com/movies/person/337353/John-Savage/filmography|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140410161226/http://www.nytimes.com/movies/person/337353/John-Savage/filmography|archive-date=2014-04-10}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140410161226/http://www.nytimes.com/movies/person/337353/John-Savage/filmography |date=2014-04-10 }}</ref><ref>{{cite news|date=February 28, 1988|title=John Savage Uses Film To Help His Neighbors|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/02/28/movies/john-savage-uses-film-to-help-his-neighbors.html}}</ref> Li ĉefrolis en la filmoj ''[[Do the Right Thing]]'' (1989) kaj ''Summer of Sam'' (1999) de [[Spike Lee]], kaj estis vicreĝisoro sur la filmaro de ''Malcolm X'' (1992).<ref>{{Cite web|date=2020-06-19|title=An Interview With Actor John Savage|url=https://fox5sandiego.com/entertainment/at-the-movies-blog/an-interview-with-actor-john-savage/|access-date=2023-06-23|website=FOX 5 San Diego|language=en-US}}{{404|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo|1698}} * {{IBDB nomo|85228}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Savage, John }} [[Kategorio:Usonaj aktoroj]] s8k8x9rwr8u12z83f4iajamoja0il0y 0 927337 9482838 9254563 2026-09-27T14:31:47Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482838 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=JP|situo sur mapo=Centra Tokio|zomo=13}} La '''Tokia Internacia Filmfestivalo''', aŭ mallonge '''TIFF''' ({{lang-ja|東京国際映画祭|t=''Tōkyō Kokusai Eigasai''}}) estas [[filmfestivalo]] okazanta en [[Tokio]], [[Japanio]], ekde [[1985]]. Ĝi estas konsiderata la dua plej granda filmfestivalo en Azio (post la [[Ŝanhaja Internacia Filmfestivalo|Ŝanhaja]] [[Ŝanhaja Internacia Filmfestivalo|Internacia Filmfestivalo]]). Ĝi ankaŭ estas la sola japana filmfestivalo akreditita de [[FIAPF]].<ref>{{Cite web|title=FIAPF Accredited Festivals Directory - 2019 edition|url=https://fiapf.org/festival_file/fiapf-accredited-festivals-directory-2019-edition/|access-date=2023-05-17|website=Fiapf {{!}} International Federation of Film Producers Associations|language=en-US}}</ref><ref>[http://www.fiapf.org/intfilmfestivals_sites.asp International Federation of Film Producers Associations] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170704071718/http://www.fiapf.org/intfilmfestivals_sites.asp |date=2017-07-04 }}.</ref><ref name="tiff-jp.net">{{cite web|url=http://www.tiff-jp.net/en/tiff/outline.html|title=Tokyo International Film Festival - Outline|website=www.tiff-jp.net|accessdate=2025-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210810232314/http://www.tiff-jp.net/en/tiff/outline.html|archivedate=2021-08-10}}</ref> En la lastaj jaroj, la evento okazis fine de oktobro ĉe la komplekso Roppongi Hills de Tokio. == Historio kaj Organizo == La unua festivalo okazis en Tokio en 1985 kaj la ĵuriprezidanto tiutempe estis la brita filmproduktanto David Puttnam. La evento okazis dujare de 1985 ĝis 1991 kaj ĉiujare poste. Nuntempe, la pli ol 300 filmoj partoprenantaj ĉiujare estas montrataj en la internacia konkurso, en specialaj programoj por popularaj distraj filmoj ankoraŭ ne montritaj en Japanio, kaj en la filmserioj ''Ventoj de Azio'' (por aziaj filmoj) kaj ''Japanaj Okuloj'' (por novaj japanaj filmoj). La Internacia Filmfestivalo de Tokio estas organizata de la ''Japana Asocio por la Internacia Promocio de Moviĝantaj Bildoj (UniJapan)''. La nuna prezidanto de la festivalo estas ''Tsuguhiko Kadokawa''. La premioj aljuĝataj dum la festivalo ŝanĝiĝis dum ĝia ekzisto, sed la Granda Premio de Tokio, donata al la plej bona filmo, restis kiel la ĉefa premio (en [[2023]], la gajninto ricevis 3 milionojn da [[Japana eno|enoj]]).<ref>[https://2023.tiff-jp.net/news/en/?p=18666 TIFF finas la 36-an eldonon kun premiitoj el Azio, Pledoj por Paco]. TIFF, 02/11/2023. [alirita 2024-04-11]. (angla).</ref> Aliaj premioj, kiuj estis regule aljuĝataj, inkluzivas la Specialan Ĵurian Premion kaj premiojn por plej bona aktoro, plej bona aktorino kaj plej bona reĝisoro. Aktuale de la komenco de la [[2020-aj jaroj]], la plej multaj filmoj premiitaj per la Granda Premio en Tokio venis el [[Francio]] kaj [[Ĉinio]] (po 4 titoloj). La sola reĝisoro kiu dufoje gajnis la ĉefan festivalan trofeon estas la israela [[Nir Bergman]]. Tri fojojn la reĝisoroj de la premiitaj filmoj estis virinoj: [[Caroline Link]], [[Lorraine Lévy]] kaj [[Kaltrina Krasniqi]] . Kune kun la konkursprogramo, la festivalo havas plurajn ĉefajn sekciojn: * Monda Kino * Elektitaj Verkoj * Spirito de Azio * "Japana Kino. Mia Vidpunkto." == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * Internacia Dokumenta Filma Festivalo de Jamagata ([[d:Q834387]]) == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.tiff-jp.net/ Oficiala retejo de la Internacia Filmfestivalo de Tokio] * [http://www.tiff-jp.net/en/ Anglalingva retejo de la Internacia Filmfestivalo de Tokio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110306031347/http://www.tiff-jp.net/en/ |date=2011-03-06 }} * [https://web.archive.org/web/20100115151525/http://www.imdb.com/Sections/Awards/Tokyo_International_Film_Festival/ Internacia Filmfestivalo de Tokio ĉe la Interreta Filma Datumbazo] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Filmfestivaloj en Japanio]] [[Kategorio:Oktobro]] oabgf2l2d159j532l59eot8km63ewr7 0 927341 9482839 9375135 2026-09-27T14:32:10Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482839 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=CN|situo sur mapo=Centra Ŝanhajo|zomo=13}} La '''Ŝanhaja Internacia Filmfestivalo''' ({{Lang-zh|上海國際電影節 / 上海国际电影节|t=''Shànghǎi guójì diànyǐngjié''}}, {{Lang-en|Shanghai International Film Festival}} akronime '''SIFF''', {{Lang-fr|Festival international du film de Shanghai}}) estas la plej granda [[filmfestivalo]] en [[Ĉinio]], kaj unu el la plej grandaj internaciaj [[Filmofestivalo|filmfestivaloj]] en la mondo.<ref>{{cite web|url=http://www.channelnewsasia.com/stories/entertainment/view/352942/1/.html|title=Singapore films shine at the 11th Shanghai International Film Festival|publisher=Channel News Asia|access-date=2008-06-11}}</ref><ref>{{Cite web|last=Brzeski|first=Patrick|date=2021-06-19|title=Shanghai Film Festival: Chinese Black Comedy ‘Manchurian Tiger’ Takes Top Prize|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/shanghai-film-festival-2021-winners-1234970889/|access-date=2023-05-10|website=The Hollywood Reporter|language=en-US}}</ref> Ĝi estas akreditita de [[FIAPF]], tiel fariĝante A-lista festivalo. Formale, tio metas ĝin sur la saman nivelon kun la gravaj festivaloj en [[Cannes-Filmfestivalo|Cannes]], [[Venecia Festivalo|Venecio]] kaj [[Berlina Filmfestivalo|Berlino]], sed ĝi estas unu el la pli malgrandaj kaj relative junaj A-listaj festivaloj.<ref>{{Cite web|title=Accredited Festivals|url=https://fiapf.org/festivals/accredited-festivals/competitive-feature-film-festivals/|access-date=2023-05-10|website=Fiapf {{!}} International Federation of Film Producers Associations|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170704071718/http://www.fiapf.org/intfilmfestivals_sites.asp|archivedate=2017-07-04}}</ref> La festivalo fondiĝis en Ŝanhajo en 1993. La plej unua okazaĵo altiris 300 000 vizitantojn, inkluzive de 200 ĵurnalistoj. Entute, 167 filmoj el 33 landoj estis montritaj en la konkursa kaj panorama sekcioj. De tiam ĝi okazis dujare ĝis 2001, kaj ĉiujare en junio ekde tiam. La festivalon organizas la Ŝanhaja Municipa Administracio pri Kulturo, Radio, Filmo kaj Televido.<ref>{{Cite web|url=http://www.siff.com/MovieEn/infolist_B.aspx?CategoryID=a7979508-4985-4393-89fa-56be91fbbe23&ParentCategoryID=debed859-3c44-401e-804d-b3388e8a3462|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127051438/http://www.siff.com/MovieEn/infolist_B.aspx?CategoryID=a7979508-4985-4393-89fa-56be91fbbe23&ParentCategoryID=debed859-3c44-401e-804d-b3388e8a3462|url-status=dead|archive-date=2012-01-27|title=THE 15TH SHANGHAI INTERNATIONAL FILM FESTIVAL|date=2012-01-27|access-date=2020-02-29}}</ref> La festivalo estas dividita en kvar ĉefajn partojn: * internacia konkurado kun la "Ora Pokalo" ({{lang-zh|金爵獎 / 金爵奖|t=''Jīnjué jiǎng''}}, {{lang-en|Golden Goblet}}) en pluraj kategorioj * internacia panoramo * seminario pri filmakademio * internacia filmmerkato == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.siff.com/ Oficiala retejo de la Internacia Filmfestivalo de Ŝanhajo] * [https://web.archive.org/web/20080511090046/http://www.imdb.com/Sections/Awards/Shanghai_International_Film_Festival/ IMDb-eniro] * [http://www.cnngo.com/shanghai/play/state-shanghai-international-film-festival-030195 Stato de la Ŝanhaja Internacia Filmfestivalo] de Casey Hall, CNN International, 8-a de junio 2011 * [https://web.archive.org/web/20100618011552/http://english.cri.cn/3126/2010/05/24/Zt1261s571753.htm 13-a Ŝanhaja Internacia Filmfestivalo] CRI {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Filmfestivaloj en Ĉinio]] [[Kategorio:Ŝanhajo]] [[Kategorio:Kulturo de Ĉinio]] g4v2r0o5zl1z832tfxj6jzx5i9akrvi 0 930007 9482803 9252315 2026-09-27T12:43:24Z Boivie 1827 Konserva statuso: Malplej zorgiga 9482803 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = {{paĝonomo}} |dosiero ={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |dosiero larĝo=300ra |priskribo de dosiero = |koloro = pink |regno = [[Bestoj]] (''Animalia'') |filumo = [[Ĥorduloj]] (''Chordata'') |klaso = [[Aktinopterigoj]] (''Actinopterygii'') |subklaso = [[Neopterigioj]] (''Neopterygii'') |infraklaso = [[Teleosteoj]] (''Teleostei'') |ordo = [[Salmonoformaj]] (''Salmoniformes'') |familio = [[Salmonedoj]] (''Salmonidae'') |genro = [[Onkorinko]] (''Oncorhynchus'') |specio = '''{{paĝonomo}}''' |dunomo = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P225}}'' |dunomo aŭtoritato = ({{#invoke:Wikidata|claim|P225|qualifier=P405|parameter=link}}, [[{{#invoke:Wikidata|claim|P225|qualifier=P574}}]]) |statuso = LC |statuso ref = <ref name=iucn>[https://www.iucnredlist.org/species/202638/18228780 iucnredlist.org]</ref> |vikispecio = {{#invoke:Wikidata|claim|P225}} |komunejo = {{#invoke:Wikidata|claim|P225}} |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} '''''{{paĝonomo}}''''' estas [[specio (biologio)|specio]] de [[fiŝo]]j el la [[genro (biologio)|genro]] [[onkorinko]] en la [[salmonedoj|salma familio]]. La [[latina]], faka [[zoologio|zoologia]] termino estas ''{{#invoke:Wikidata|claim|P225}}''. Ĝin unuafoje difinis la zoologo {{#invoke:Wikidata|claim|P225|qualifier=P405|parameter=link}} en [[{{#invoke:Wikidata|claim|P225|qualifier=P574}}]]. La specio, kiel ĉiuj onkorinkoj aŭ "pacifikaj salmoj", aparte ofte troveblas en la [[Norda Pacifiko]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{ITIS|ID={{#invoke:Wikidata|claim|P815}}|taxon={{#invoke:Wikidata|claim|P225}}}} ({{en}}) {{ĝermo|fiŝoj}} [[Kategorio:Salmonedoj]] 0lpty9yiw059uafnop432lnozdeccr9 0 930008 9482811 9253663 2026-09-27T12:54:06Z Boivie 1827 Konserva statuso: Malplej zorgiga 9482811 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Mazuo |dosiero =Oncorhynchus masou 02.jpg |dosiero larĝo=300ra |priskribo de dosiero = junula ekzemplero |koloro = pink |regno = [[Bestoj]] (''Animalia'') |filumo = [[Ĥorduloj]] (''Chordata'') |klaso = [[Aktinopterigoj]] (''Actinopterygii'') |subklaso = [[Neopterigioj]] (''Neopterygii'') |infraklaso = [[Teleosteoj]] (''Teleostei'') |ordo = [[Salmonoformaj]] (''Salmoniformes'') |familio = [[Salmonedoj]] (''Salmonidae'') |genro = [[Onkorinko]] (''Oncorhynchus'') |specio = '''{{paĝonomo}}''' |dunomo = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P225}}'' |dunomo aŭtoritato = ({{#invoke:Wikidata|claim|P225|qualifier=P405|parameter=link}}, [[{{#invoke:Wikidata|claim|P225|qualifier=P574}}]]) |statuso = LC |statuso ref = <ref name=iucn>[https://www.iucnredlist.org/species/125852567/135772808 iucnredlist.org]</ref> |vikispecio = {{#invoke:Wikidata|claim|P225}} |komunejo = {{#invoke:Wikidata|claim|P225}} |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} '''''Mazuo''''' estas [[specio (biologio)|specio]] de [[fiŝo]]j el la [[genro (biologio)|genro]] [[onkorinko]] en la [[salmonedoj|salma familio]]. La [[latina]], faka [[zoologio|zoologia]] termino estas ''{{#invoke:Wikidata|claim|P225}}''. La specio aparte ofte troveblas en la [[Norda Pacifiko]] laŭlonge de la nordorientaj/orientaziaj marbordoj de la rusa Malproksima Oriento (Primorskij, Kamĉatka duoninsulo, Saĥaleno kaj Kurilaj insuloj) suden tra Koreio, Japanio kaj Tajvano. Kvankam ĝenerale akceptita kiel salmo en la Okcidento, la fiŝo estas fakte rigardata kiel truto en Japanio (ĝia plej fama indiĝena teritorio), ĉar ĝi estas la plej ofte vidata dolĉakva salmonedo en la japana insularo. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{ITIS|ID={{#invoke:Wikidata|claim|P815}}|taxon={{#invoke:Wikidata|claim|P225}}}} ({{en}}) [[dosiero:Cherry salmon.jpg|eta|maldekstra|350ra|{{centre|plenkreska ekzemplero}}]] {{Projektoj}} {{ĝermo|fiŝoj}} [[Kategorio:Salmonedoj]] idea8rif946mwnb435hc05we8c98nkt 0 930037 9482809 9388914 2026-09-27T12:51:03Z Boivie 1827 Konserva statuso: Preskaŭ minacata 9482809 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = {{paĝonomo}} |koloro=pink |dosiero ={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |dosiero larĝo=300ra |priskribo de dosiero = |regno = [[Bestoj]] (''Animalia'') |filumo = [[Ĥorduloj]] (''Chordata'') |klaso = [[Aktinopterigoj]] (''Actinopterygii'') |subklaso = [[Neopterigioj]] (''Neopterygii'') |infraklaso = [[Teleosteoj]] (''Teleostei'') |ordo = [[Salmonoformaj]] (''Salmoniformes'') |familio = [[Salmonedoj]] (''Salmonidae'') |genro = [[Onkorinko]] (''Oncorhynchus'') |specio = '''{{paĝonomo}}''' |dunomo = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P225}}'' |dunomo aŭtoritato = (Richard Gard kaj kolego Needham en 1964)<!--({{#invoke:Wikidata|claim|P225|qualifier=P405|parameter=link}}, [[{{#invoke:Wikidata|claim|P225|qualifier=P574}}]])--> |statuso = NT |statuso ref = <ref name=iucn>[https://www.iucnredlist.org/species/142674122/145641611 iucnredlist.org]</ref> |vikispecio = {{#invoke:Wikidata|claim|P225}} |komunejo = {{#invoke:Wikidata|claim|P225}} |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} '''''{{paĝonomo}}''''' estas [[specio (biologio)|specio]] de [[fiŝo]]j el la [[genro (biologio)|genro]] [[onkorinko]] en la [[salmonedoj|salma familio]]. La [[latina]], faka [[zoologio|zoologia]] termino estas ''{{#invoke:Wikidata|claim|P225}}''. Ĝi estis unuafoje difinita de la zoologo Richard Gard kaj lia kolego Needham en 1964.<!--{{#invoke:Wikidata|claim|P225|qualifier=P405|parameter=link}} en [[{{#invoke:Wikidata|claim|P225|qualifier=P574}}]]-->. La specio, kiel ĉiuj onkorinkoj aŭ "pacifikaj salmoj", aparte ofte troveblas en la [[Norda Pacifiko]]<!--{{#invoke:Wikidata|claim|P9714|parameter=link}}-->. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{ITIS|ID={{#invoke:Wikidata|claim|P815}}|taxon={{#invoke:Wikidata|claim|P225}}}} ({{en}}) {{ĝermo|fiŝoj}} [[Kategorio:Salmonedoj]] g2818fpxhy7m6limabaq425d5rwehue 0 930038 9482818 9253672 2026-09-27T13:03:44Z Boivie 1827 Konserva statuso: Ne taksita 9482818 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Roduro |dosiero ={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |dosiero larĝo=300ra |priskribo de dosiero = |koloro = pink |regno = [[Bestoj]] (''Animalia'') |filumo = [[Ĥorduloj]] (''Chordata'') |klaso = [[Aktinopterigoj]] (''Actinopterygii'') |subklaso = [[Neopterigioj]] (''Neopterygii'') |infraklaso = [[Teleosteoj]] (''Teleostei'') |ordo = [[Salmonoformaj]] (''Salmoniformes'') |familio = [[Salmonedoj]] (''Salmonidae'') |genro = [[Onkorinko]] (''Oncorhynchus'') |specio = '''{{paĝonomo}}''' |dunomo = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P225}}'' |dunomo aŭtoritato = ({{#invoke:Wikidata|claim|P225|qualifier=P405|parameter=link}}, [[{{#invoke:Wikidata|claim|P225|qualifier=P574}}]]) |vikispecio = {{#invoke:Wikidata|claim|P225}} |komunejo = {{#invoke:Wikidata|claim|P225}} |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} '''''Roduro''''' estas [[specio (biologio)|specio]] de [[fiŝo]]j el la [[genro (biologio)|genro]] [[onkorinko]] en la [[salmonedoj|salma familio]]. La [[latina]], faka [[zoologio|zoologia]] termino estas ''{{#invoke:Wikidata|claim|P225}}''. Ĝin unuafoje difinis la zoologo {{#invoke:Wikidata|claim|P225|qualifier=P405|parameter=link}} en [[{{#invoke:Wikidata|claim|P225|qualifier=P574}}]]. La specio, kiel ĉiuj onkorinkoj aŭ "pacifikaj salmoj", aparte ofte troveblas en la [[Norda Pacifiko]]<!--{{#invoke:Wikidata|claim|P9714|parameter=link}}-->. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{ITIS|ID={{#invoke:Wikidata|claim|P815}}|taxon={{#invoke:Wikidata|claim|P225}}}} ({{en}}) {{ĝermo|fiŝoj}} [[Kategorio:Salmonedoj]] 6dg6wlqdya5c43g4h4zsx1l5ru88p0z 0 930081 9482758 9421654 2026-09-27T12:03:37Z Sj1mor 12103 9482758 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Luis Adrián Álvaro Lastra''', más conocido como '''Adrián LASTRA''' ([[Madrido]], 26a de februaro [[1984]]), estas hispana [[aktoro]] kaj [[muzikisto]] kiu famiĝis per partopreno en kelkaj muzikteatraĵoj. Poste, li ricevis nomumon en [[Goya-premioj]] kiel plej bona nova aktoro pro sia ludado en ''[[Primos]]'' (2011). Li ekkarieris kiel kantisto kaj inter 2004 kaj 2005 iĝis parto de ''La Década Prodigiosa'' ludante en la [[muzikalo]] "Flashdance" En 2005 li aliĝis al la trupo de la muzikalo ''Hoy no me puedo levantar'' en la Teatro Rialto de Madrido ĝis la fino de la ludado en 2009. Poste li partoprenis en aliaj muzikaloj, kiel ''40, El Musical'' kaj ''Más de cien mentiras'' (2012). En 2015 li estis la ĉefrolulo de teatraĵo ''El discurso del rey''. En tiuj jaroj li partoprenis en televidaj serioj kaj programoj por televidkanaloj [[Antena 3]], [[La Sexta]] kaj [[Televisión Española]]. En februaro 2013 por Antena 3 li estis ĉefrolulo en la serio ''Velvet'' ĝis decembro 2016. Komence de la [[2020-aj jaroj]] li partoprenis en televidaj programoj pri [[danco]]. Kiel kinaktoro, en 2011 ekkarieris kiel [[Hipoĥondrio|hipoĥondriulo]] manipulita de sia manipulema fianĉino en ''[[Primos]]'' de [[Daniel Sánchez Arévalo]]. Pro tiu rolo li ricevis nomumon en [[Goya-premioj]] kiel plej bona nova aktoro. Ekde tiam li dediĉas sin al [[kino]]. ==Filmoj== * 2011 [[Primos]] * 2011 Fuga de cerebros 2 * 2013 Temporal * 2015 De chica en chica * 2017 Noctem * 2017 Toc Toc * 2017 El club de los buenos infieles * 2018 Conducta animal * 2019 Litus * 2019 Si yo fuera rico * 2019 En brazos de un asesino * 2020 Hasta que la boda nos separe * 2020 Nadie muere en Ambrosia * 2022 La manzana de oro * 2023 Matusalén == Eksteraj ligiloj == * [https://www.imdb.com/name/nm2379685/ en imdb] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Hispanaj aktoroj]] 2xpyws7adsohssolgte71oj7ej2p73z 0 930479 9482868 9443989 2026-09-27T16:03:48Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482868 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''La Irana Sociologia Asocio''' estas [[Neprofitcela organizaĵo|neprofitcela]] asocio en la kampo de [[sociologio]] kaj [[Socia scienco|sociaj sciencoj]], aktiva en la kampoj de scienco, esplorado, faka scio kaj konsultado fondita en 1991. La asocion estras d-ino [[شیرین احمدنیا|Ŝirin Ahmadnia]]. En 2008, kaj plurfoje dum sekvantaj jaroj, la Irana Sociologia Asocio ricevis la titolon la "Plej Bona Scienca Asocio" ĉe la 9-a [[جشنواره تجلیل از پژوهشگران برتر ایران|Festivalo por Honori la Plej Bonajn Esploristojn de Irano]], okazigita de la [[Ministerio pri Sciencoj, Esploroj kaj Teknologio]]. La asocio estas membro de la [[Internacia Sociologia Asocio]] (ISA) kaj la [[Azia Asocio de Konsilioj pri Sociaj Sciencoj]] (AASSREC). == Prezidantoj de la Irana Sociologia Asocio == • Gholam-Abbas Tavassoli: ĝis 2000 • Muhammad Abdollahi: 2000–2002 • Muhammad Abdollahi: 2002–2004 • Saeed Moeidfar: 2004–2006 • Saeed Moeidfar: 2006–2008 • Seyed Hossein Sirajzadeh: 2008–2010 • Mohammad Amin Ghanei Rad: 2010–2013 • Mohammad Amin Ghanei Rad: 2013–2016 • Seyed Hossein Serajzadeh: 2016–2019 • Seyed Hossein Serajzadeh: 2019–2022 • Saeed Moeidfar: 2022–2025 • [[Shirin Ahmadnia]]: 2025–2028 == Celoj == * Produktado kaj antaŭenigado de sociologia scio. * Formulado kaj klarigado de reguloj (proceduraj normoj kaj sociaj normoj aŭ scienca etiko) por sociologiaj praktikistoj. * Fortigi la valoron kaj prestiĝon de sociologio (akiri sciencan kaj socian prestiĝon). * Pliigi la sciencan engaĝiĝon kaj profesian identecon de sociologiaj aktivuloj. * Vastigi kaj riĉigi asociajn rilatojn inter la scienca komunumo kaj la socio. == Politikoj == * Apliki sociologion per temigado de fundamentaj sociaj problemoj kaj provado priskribi, klarigi kaj solvi ilin. * Vastigi sciencan interagadon kun la politikofaraj, planaj kaj administraj institucioj de la lando. * Provizi sciencajn, edukajn kaj esplorajn servojn al [[Privata sektoro|la privata kaj publika sektoroj]] * Okazigi sciencajn kaj specialajn kunvenojn je loka, nacia kaj internacia niveloj. * Selektado kaj enkonduko de la elstaraj verkoj de la jaro en la kampo de sociologio. * Formulado de principoj kaj reguloj por laboro kaj agado en la kampo de sociologio, inkluzive de: determinado de minimumaj sciencaj kriterioj por taksi edukan, esploran kaj publikigan laboron en la kampo de sociologio. * Formulado de etikaj reguloj por socia esplorado. == Scienc-fakaj grupoj == La plej multaj el la agadoj de la Irana Sociologia Asocio (okazigado de periodaj kongresoj, seminarioj, konferencoj kaj laborrenkontiĝoj, publikigado de artikoloj kaj libroj, farado de esplorprojektoj en diversaj kampoj [[Socia scienco|de sociaj sciencoj]]) estas efektivigitaj en la formo de science specialigitaj grupoj, ĉiu el kiuj estas dediĉita al specifa kampo en sociologio kaj sociosciencoj kaj konsistas el fakuloj en ĉi tiuj kampoj. '''Ĉi tiuj grupoj inkluzivas la jenajn:''' * Socia futurologio * Analizo de sociaj retoj * Sociologio de edukado * Sociologio de emocioj * Sociologio de literaturo * Sociologio de komunikado kaj amaskomunikiloj * Sociologio de Islamo kaj islamaj landoj * Sociologio de ekonomio (ekonomio kaj socio) * Sociologio de sekureco (socio kaj sekureco) * Sociologio de revolucio kaj sociaj movadoj * Sociologio de libertempo * Sociologio de Irano * Klinika sociologio * Sociologio de medicino kaj sano * Historia sociologio * Sociologio de disvolviĝo kaj sociaj ŝanĝoj * Sociologio de loĝantaro kaj migrado * Sociologio de milito kaj armitaj fortoj * Sociologio de junularo * Jura sociologio * Sociologio de la publika sfero (civila) * Sociologio de familio * Sociologio de religio * Sociologio de kamparanoj kaj nomadoj * Sociologio de lingvo (lingvo kaj socio) * Sociologio de virinoj * Media sociologio (socio kaj medio) * Sociologio de organizoj * Sociologio de maljuniĝo * Politika sociologio * Sociologio de urbaj kaj regionaj studoj * Industria sociologio * Sociologio de scienco kaj teknologio * Sociologio de kulturo (kulturo kaj socio) * Sociologio de korupto * Sociologio de filmo kaj kino * Sociologio de etneco kaj nacia integriĝo * Sociologio de laboro kaj profesiaj grupoj * Sociologio de infanaĝo * Sociologio de turismo * Sociologio de katastrofoj kaj naturaj kalamitoj * Sociologio de scio * Teoria sociologio (vidpunktoj kaj teorioj) * Sociologio de sporto * Sociologio de arto * Metodologio kaj esplormetodoj * Sociaj indikiloj kaj variabloj * Malriĉeco, bonfarto kaj socia politiko * Filozofio de la sociaj sciencoj * Tavoloj kaj socia malegaleco * Sociaj problemoj, damaĝoj kaj prevento * Studoj pri socia efiko-taksado * Virinaj studoj == Provincaj Filioj == Krom la scienc-fakaj grupoj, la Asocio havas ankaŭ filiojn en preskaŭ ĉiuj provincoj de Irano. Ekzemple, la plej aktivaj filioj troviĝas en [[Ŝirazo]], [[Maŝhado]], [[Isfahano]], [[Tabrizo]], [[Sanandaĝo]], [[Raŝto]], [[Babolsar|Babolsaro]], kaj [[Gazvino]]. == Publikaĵoj == * [[مجله جامعه‌شناسی ایران|Irana Ĵurnalo de Sociologio]] kun Scienca Esplora rango (Kvaronjara) * [[مجله مطالعات اجتماعی ایران|Irana Ĵurnalo de Sociaj Studoj]] kun Scienca Esplora rango (Kvaronjara) * Novaĵletero de la Irana Sociologia Asocio (Dumonata) * kaj libroj kaj konferencaj aktoj == Kongresoj == La plej gravaj okazigitaj kongresoj fare de la Asocio estas: * La Nacia Kongreso pri Iranaj Sociaj Aferoj / 2001 * La Nacia Kongreso pri Sociaj Problemoj en Irano/2002 * La Naciaj Kongresoj pri Teoriaj kaj Konceptaj Esploroj pri la Irana Socio, ĝis 2025 ses Kongresoj okazis. * Kongreso pri la Studado de Iranaj Sociaj Aferoj/2006 * Kongreso pri Indiĝena kaj Tutmonda Scienco/2007 * Memorceremonio de Gholam Hossein Sedighi, Laŭdo de Gholam Abbas Tavasoli kaj kvar el la Plej Eminentaj Tradukistoj de Sociaj Sciencoj * La Unua Internacia Kongreso pri Socia Penso kaj Sociologio en la Nuntempa Mezoriento/2012 * La Tria Internacia Kongreso pri Socia Penso kaj Socio en la Mezoriento kaj Nordafriko/2013 * La Unua Nacia Kongreso pri Socia kaj Kultura Esploro en Irana Socio/2009 * La Dua Nacia Kongreso pri Socia kaj Kultura Esploro en la Irana Socio /2012 * La Tria Nacia Kongreso pri Socia kaj Kultura Esploro en la Irana Socio /2014 * Kongreso Honorante Emeritajn Profesorojn pri Sociaj Sciencoj /2013 * Kongreso pri la opinioj [[Immanuel Wallerstein|de Immanuel Wallerstein]] / 2014 * La Unua Nacia Kongreso pri Lingvo kaj Konceptoj de Sociaj Sciencoj/2012 * La Dua Nacia Kongreso pri Lingvo kaj Konceptoj de Sociaj Sciencoj/2014 * Pluraj regionaj kongresoj kiuj centriĝis ĉirkaŭ provincaj oficejoj == Vidu ankaŭ == * [[Iranaj sciencaj asocioj]] * [[Irana Politika Scienca Asocio]] * [[انجمن دیپلماسی ایران|Irana Diplomatia Asocio]] == Fontoj == * [https://www.entekhab.ir/fa/news/889120/%D8%B4%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D8%B1%DB%8C%DB%8C%D8%B3-%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%85%D9%86-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%87%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D9%88-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%85%D9%86-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%AF «Membroj de la estraro de la Irana Sociologia Asocio, naŭa periodo (majo 2016–majo 2019)». Irana Sociologia Asocio. Ricevita la 17-an de junio 2018.] * [https://web.archive.org/web/20090604003216/http://www.isa.org.ir/introduce Prezentante la Iranan Sociologian Asocion] * [https://web.archive.org/web/20110317194509/http://www.isa.org.ir/directorate Estraro de Direktoroj de la Asocio] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.isa.org.ir/ Asocia informbazo] * [https://web.archive.org/web/20130903235430/http://www.isa.org.ir/sites/default/files/56_1.pdf Konversacio kun Mohammad Amin Ghanei Rad pri la agadoj de la Irana Sociologia Asocio] * [http://www.isa.org.ir/files/ISA.pdf Enkonduka broŝuro de la asocio, somero 2009]{{404|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [ morta ligilo ] * [https://web.archive.org/web/20250704223752/http://www.isa.org.ir/node/1531 Gvidlibro pri la Irana Sociologia Asocio kaj ĝiaj agadoj ĝis majo 2008] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Sciencaj organizaĵoj]] [[Kategorio:Sociologio]] mbrwu811o4u6a7how49f8o723gw6ow0 0 932423 9482938 9279946 2026-09-27T23:11:38Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482938 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Jennifer Love HEWITT''' (naskita la 21-an de februaro 1979 en [[Waco]], [[Teksaso]]) estas usona aktorino kaj kantistino. Ŝi fariĝis aparte konata pro sia rolo kiel ''Sarah Reeves'' en la serioj ''Party of Five'' kaj ''New York Life''. Jennifer Love Hewitt ankaŭ atingis grandan popularecon per sia ĉefrolo en la unuaj du epizodoj de ''I Know What You Did Last Summer'', kiel la ĉefa aktorino en la serio ''Ghost Whisperer,'' kaj kiel la ĉefa aktorino en la serio 9-1-1 kiel Maddie Buckley.<ref name="tvg">{{cite journal|url=https://www.tvguide.com/celebrities/jennifer-love-hewitt/156628|title=Jennifer Love Hewitt|journal=[[TV Guide]]|access-date=January 8, 2015}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150109013302/http://www.tvguide.com/celebrities/jennifer-love-hewitt/156628 |date=2015-01-09 }}</ref> Aliaj filmoj de Hewitt inkluzivas la komediojn ''[[:en:Can't Hardly Wait]]'' (1998), ''[[:en:Heartbreakers (2001 film)|Heartbreakers]]'' (2001), ''[[:en:The Tuxedo]]'' (2002), kaj la du realfilmajn filmojn ''de [[:en:Garfield:_The_Movie|Garfield]]'' (2004–2006). Ŝi ludis Melinda Gordon en la supernatura dramo ''[[:en:Ghost Whisperer]]'' [[Columbia Broadcasting System|de CBS]] (2005–2010), kaj ĉefrolis en la dramserio ''[[:en:The Client List (TV series)|The Client List]]'' de Lifetime (2012–2013), la krimdramo ''[[:en:Criminal Minds]]'' de CBS (2014–2015), kaj la procedura televida serio {{Nrsp|''[[:en:9-1-1 (TV series)|9-1-1]]''}} de Fox/ [[American Broadcasting Company|ABC]] (2018–nun). Ŝi estis nomumita por la Premio Ora Globo por Plej Bona Aktorino - Miniserialo aŭ Televida Filmo pro la pilotfilmo ''[[:en:The Client List]]'' (2010). En muziko, Hewitt publikigis kvar studiajn albumojn. Post kiam ŝia debuta albumo, ''[[:en:Love Songs (Jennifer Love Hewitt album)|Love Songs]]'' (1992), estis publikigita en Japanio kiam ŝi havis 12 jarojn, ŝi surbendigis ''[[:en:Let's Go Bang]]'' (1995), ''[[:en:Jennifer Love Hewitt (album)|Jennifer Love Hewitt]]'' (1996) kaj ''[[:en:BareNaked]]'' (2002), ĉi-lasta el kiuj fariĝis ŝia unua albumo en la furorlisto de Usono, atingante la 37-an lokon en la ''Billboard'' 200- furorlisto. Ŝia plej sukcesa unuopaĵo en la ''Billboard'' Hot 100- furorlisto estis la eldono de 1999 [[:en:How_Do_I_Deal|''How Do I Deal'']], kiu atingis la 59-an lokon.<ref>"I Still Know What You Did Last Summer". [[AllMusic]]. Retrieved May 15, 2009</ref> Aldone al muziko kaj aktorado, Hewitt funkciis kiel produktanto por kelkaj el ŝiaj filmaj kaj televidaj projektoj. Ŝi aperis en la ĉiujara listo [[:en:Forbes Celebrity 100|Celebrity 100]] de ''[[Forbes]]'' en 2008 kaj ŝia libro pri rendevuaj konsiloj de 2010, ''[[:en:The Day I Shot Cupid]]'' (2010), pintis la furorlibron de ''[[The New York Times]]''. Etikedita kiel [[sekssimbolo]], ŝi aperis en la listoj de pluraj revuoj pri la plej belaj virinoj de la mondo.<ref>[https://people.com/jennifer-love-hewitt-didnt-know-she-was-being-labeled-sex-symbol-in-the-90s-exclusive-8760001 Jennifer Love Hewitt Says She Didn't Know She Was Being Labeled a Sex Symbol in the '90s: 'I Just Went with It' (Exclusive)] publikigita la 14-an de decembro 2024 </ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{Twitter}} * {{IMDb nomo}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Hewitt, Jennifer Love}} [[Kategorio:Usonaj filantropoj]] [[Kategorio:Usonaj infanaj kantistoj]] [[Kategorio:Usonaj kantistoj]] [[Kategorio:Usonaj verkistoj]] [[Kategorio:Verkistinoj]] 0q75xe6hpyiqsvnxs1nifzilnmb323u 0 936058 9482950 9310608 2026-09-28T01:37:43Z Xqbot 13076 Roboto: Riparas duoblan alidirekton al [[Dramaturgo]] 9482950 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Dramaturgo]] acsfla0ucdex3amzss7vqcl84yu97oi 0 937579 9482963 9322441 2026-09-28T03:04:47Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482963 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''John Whittle TERBORGH''' (16-an de aprilo 1936) estas James B. Duke Profesoro pri Media Scienco ĉe [[Universitato Duke]] kaj kundirektoro de la Centro por Tropika Konservado. Li estas membro de la [[Usona Nacia Akademio de Sciencoj|Nacia Akademio de Sciencoj]],<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/4552.html|title=John Terborgh|website=www.nasonline.org|access-date=2017-07-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220102074121/http://www.nasonline.org/member-directory/members/4552.html|archivedate=2022-01-02}}</ref> kaj dum la pasintaj tridek kvin jaroj aktive okupiĝis pri tropika ekologio kaj konservadaj aferoj. Aŭtoritato pri birda kaj mamula ekologio en [[Neotropiso|novtropikaj arbaroj]], Terborgh publikigis multajn artikolojn kaj librojn pri konservadaj temoj. Ekde 1973, li funkciigis la Biologian Stacion Cocha Cashu, esplorstacion pri tropika ekologio en [[Nacia Parko Manuo]], [[Peruo]].<ref name=":1">{{Cite news|url=http://www.cairnspost.com.au/news/cairns/indiana-jones-of-ecology-right-at-home-at-jcu-in-cairns/news-story/617c2093de4543c21a22345329f29ecc?nk=ebc7d30ff62ade7d9ac18afac828987a-1499147643|title=Indiana Jones' of ecology right at home at JCU in Cairns|last=Bateman|first=Daniel|date=2015-10-24|work= The Cairns Post |access-date=2017-07-04}}</ref> ==Publikaĵoj== Terborgh estas la aŭtoro de centoj da sciencaj artikoloj kaj popularaj eseoj, kaj aŭtoro aŭ redaktoro de kelkaj libroj: *{{cite book |title=Requiem for Nature |pages=256 |publisher=Island Press |year=2004 |isbn=1-55963-588-6 |url=https://books.google.com/books?id=512f_XIRjVEC }} *{{cite book |title=Making parks work: strategies for preserving tropical nature |publisher=Island Press |year=2002 |isbn=1-55963-905-9 |pages=511 |url=https://books.google.com/books?id=6sQtZ7XRGUwC }} *{{cite book |title=Diversity and the Tropical Rain Forest |pages=242 |publisher=Scientific American Library |year=1992 |isbn=0-7167-5030-9 |url=https://books.google.com/books?id=kZKaMQEACAAJ }} *{{cite book |title=Where Have All the Birds Gone? Essays on the Biology and Conservation of Birds That Migrate to the American Tropics |pages=224 |publisher=Princeton University Press |year=1989 |isbn=0-691-02428-6 |url=https://books.google.com/books?id=CGN508ZLowEC }} *{{cite book |title=Five New World Primates: A Study in Comparative Ecology |pages=260 |publisher=Princeton University Press |year=1983 |isbn=0-691-08338-X }} ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== *{{Official website|https://nicholas.duke.edu/people/faculty/terborgh|name=Nicholas School of the Environment}} *[https://web.archive.org/web/20121017051418/http://www.duke.edu/web/ctc/ Duke University Center for Tropical Conservation] *[http://www.nybooks.com/authors/203 New York Review of Books: John Terborgh] {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Terborgh, John}} [[Kategorio:Usonaj biologoj]] 6ch3gc0v4qh45qz9qona850eouw7udh 0 938057 9483034 9326796 2026-09-28T06:21:35Z Sj1mor 12103 9483034 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | malaperinta municipo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Emanuelův Dvůr | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-de|Emanuelshof}} | kategorio = pereinta vilaĝo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Emanuelův Dvůr | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Emanuelův Dvůr 2015-11-07 1.jpg | dosiero_priskribo = Ruino de domo en la eksa mastruma korto <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Ĉeĥio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Regiono Ústí nad Labem | distrikto = Distrikto Chomutov | municipo = Mašťov | municipo_tipo = Administra municipo | histregiono = Bohemio | histregiono1 = Sudetio | histregiono1_noto = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = | rivero_tipo = | konstruaĵo_noto = (2021) | konstruaĵo_tipo = Domoj | konstruaĵo = 4 | montaro = Doupova montaro <!-- *** Situo *** --> | situo = Emanuelův Dvůr | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 522 | lat_d = 50 | lat_m = 13 | lat_s = 30 | lat_NS = N | long_d = 13 | long_m = 15 | long_s = 06 | long_EW = E <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 4.91 | areo_rondumo = 2 | areo_tipo = Katastro | areo_noto = Dobřenec <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1787 | establita_tipo = Unua skribmencio <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Ĉeĥio | mapo_lokumilo = Ĉeĥio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = Emanuelův Dvůr | portalo = Ĉeĥio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Emanuelův Dvůr''' ({{lang-de|Emanuelshof}}) estas pereinta vilaĝo en [[distrikto Chomutov]]. Ĝi situis en supermara alteco 522&nbsp;m netutaj 4,5&nbsp;kilometroj sudokcidente de [[Mašťov]] en la suda parto de la katastra teritorio [[Dobřenec]]. Ĝi do estadis la plej suda domaro de distrikto Chomutov. La vilaĝo ofice pereis en la jaro [[1979]] pro senhomiĝo. Emanuelův Dvůr situis en katastra teritorio '''[[Dobřenec]]''' kun areo 4,91&nbsp;km². == Historio == La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro [[1787]]. == Loĝantaro == {| class="wikitable" style="text-align:right;" |+ Evoluo de nombro de loĝantoj kaj domoj |- ! ! 1869 !! 1880 !! 1890 !! 1900 !! 1910 !! 1921 !! 1930 !! 1950 !! 1961 !! 1970 |- style="white-space:nowrap" ! align="left" | Loĝantoj | 104 || 129 || 96 || 69 || 86 || 92 || 107 || 6 || 4 || . |- style="white-space:nowrap" ! align="left" | Domoj | 13 || 14 || 14 || 14 || 14 || 14 || 15 || 14 || . || . |} ==Pluaj fotoj== <gallery> Emanuelův Dvůr 2015-11-07 3.jpg|Ruino de domo en najbareco de la mastruma korto </gallery> ==Eksteraj ligiloj== * [http://www.zanikleobce.cz/index.php?obec=17 Emanuelův Dvůr sur paĝaro Zaniklé obce a objekty po roce 1945] {{Mašťov}} [[Kategorio:Mašťov]] [[Kategorio:Pereintaj setlejoj en distrikto Chomutov]] [[Kategorio:Pereintaj setlejoj en Doupova montaro]] krp24c4998ei0mvv5wjkwjqctijeyh9 1 939777 9482865 9482459 2026-09-27T15:45:52Z Arbarulo 135469 9482865 wikitext text/x-wiki == Ĉu duoblaĵo? == Tiu ĉi artikolo ŝajne pritraktas la samon kiel la artikolo "[[Farsa proceso]]", kies titolo estas miaopinie pli trafa. Se efektive estas tiel, ĉu oni kunigu la du artikolojn? Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 19:19, 25 mar. 2026 (UTC) :{{por}} Mi vidas neniun gravan malsamecon en la difinoj aŭ ekzemploj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:05, 26 mar. 2026 (UTC) :Krome, la titolo de tiu ĉi duoblaĵo ŝajnas gramatike erara: la verbo ''konstrui'' jam estas transitiva (oni konstruas ion); evidente temas pri juĝa procezo, kiun oni arbitre konstruas, por ke ĝi konformu al anticipe decidita rezulto anstataŭ ke ĝi konformu al la respektivaj leĝoj; do, laŭ tiu logiko, ĝi estas ''konstruita'' sed ne "konstruigita" (kio estas emfazo de la ideo, ke iu igas iun alian konstrui la proceson, kio estas troa, nemotivita insinuado ne pri farsa juĝado, sed pri igado de aliaj, ke ili farse konstruu la procedon). :Mi do proponas, ke oni simple forigu tiun ĉi artikolon (kiu estas duoblaĵo kun gramatike erara titolo), eventuale transmetinte tion el ĝi, kio ne estas simpla ripeto de la jam ekzistanta artikolo "'''[[Farsa proceso]]'''". :Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 00:22, 27 sep. 2026 (UTC) ::Mi ripetas mian apogon por kunigo de la informoj sub titolo [[Farsa proceso]]. Post la kunigo, la titolo de la postrestanta alidirektilo [[Konstruigita proceso]] estus korektinda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:45, 27 sep. 2026 (UTC) gbkw9t4c7ast9r67ly9ycngx0werbfl 0 944024 9483115 9471739 2026-09-28T11:24:20Z Sj1mor 12103 9483115 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Jia Pingŭa''' ankaŭ '''Jia Pingwa''' ([[tradicia ĉina skribo]]: 賈平凹, [[simpligita ĉina skribo]]: 贾平凹 - [[pinjino]]: Jiǎ Píng'āo; naskiĝis en 1952 en malgranda urbo en la gubernio [[Ŝangluo]], provinco [[Ŝenŝjio]], sudoriente de [[Ŝjiano]]<ref name=":0">(fr) Brigitte Duzon. ''[https://www.chinese-shortstories.com/ Prix Blancpain-Imaginist 2025 : 1er prix décerné à Liao Jing (辽京)]'', la 19-an de aprilo 2017. Alirita: la 18-an de majo 2026.</ref>) estas unu el la plej vaste legataj nuntempaj ĉinaj verkistoj en Ĉinio. Li estas ankaŭ [[Kaligrafio|kaligrafo]] kaj estis vicprezidanto de la [[Ĉina Verkista Asocio]] (2016)<ref>(zh) [https://www.chinawriter.com.cn/zxjg/ Enkonduko al la Ĉina Verkista Asocio]. Alirdato: la 18-an de majo 2026.</ref>. Liaj verkoj estis tradukitaj al pli ol 20 lingvoj, precipe al la angla kaj la franca. Li ricevis kelkajn el la plej gravaj literaturaj premioj de Ĉinio, inkluzive de la [[Premio Mao Dun]] en 2008<ref>(en) [https://web.archive.org/web/20210424084748/http://en.chinaculture.org/ Jia Pingwa]. [http://www.en.chinaculture.org/ Arkivita de la originalo], la 24-an de aprilo 2021. Alirite la 18-an de majo 2026.</ref> kaj la [[Premio Lu Xun]]. En [[1997]], li ricevis la [[Francio|francan]] [[Premio Femina|premion Femina]] (fr: ''Prix Femina Étranger''). == Biografio == Li pasigis sian infanaĝon en la kamparo. Post fino de siaj studoj de ĉina literaturo ĉe la Nordorienta Universitato de Ŝjiano en 1975, li laboris kiel redaktisto ĉe la ''Ŝanŝjia Popola Eldonejo (''陕西人民出版社)" kaj ĉe la ĉiumonata literatura publikaĵo (Chang'an)<ref name=":0" />. Liaj unuaj literaturaj verkoj estis verkitaj en [[1973]] kaj publikigitaj en [[Ŝjiano]]. En [[1980]], li aliĝis al la [[Ĉina Verkista Unio]], kaj ekde [[1983]], li vivas ekskluzive per verkado. == Verkaro == Jia Pingwa debutis en 1972 kaj publikigis [[romano]]jn, [[novelo]]jn kaj [[eseo]]jn. La verkoj de Jia Pingŭa reflektas la efikon de la reformoj sur la kamparanan konscion kaj ofte altiris kritikan atenton. Jia Pingŭa komencis kiel regiona verkisto, aliĝante al la movado "serĉado de radikoj" (ĉine: ''xun gen wenxue''). Lia romano "''Fuzao''" ([[Ŝaŭmo]], 1987) gajnis literaturan premion en Usono. * ''Ŝanĝĝoŭo'' (商州, 1986) - Tragikomediaj skizoj pri la ĉiutaga vivo en la montoj de tre suda Ŝenŝjio. * ''Fuzao'' (浮聁, 1987) - La leviĝo kaj falo de la [[Ora Hundo]], ambicia junulo kiu revenas al sia hejmurbo ĉe la rivero Zhou. * ''Renŝen'' (如念, 1988) - La vivfilozofio tra bela nano kaj maljunulo kiu dormas sidante. * ''Fei Du'' (废都, 1993) ankaŭ konata en la angla kiel ''Defunct Capital'' kaj ''Abandoned Capital''. - La malaperinta literatura stelulo Zhuang Zhidie trovas amon en ĉiuj malĝustaj lokoj. * ''Bai Ye'' (白夜, 1995) migranta laboristo S-ro Qi subite revenas hejmen dek jarojn poste por preni malnovan kupran ŝlosilon, ekigante serion da malfeliĉaj okazaĵoj. * ''Tu Men'' (土门, 1996) La gvidanto Cheng Yi batalas kontraŭ la procezo de transformado de sia vilaĝo en urbon. * ''Gao Lao Zhuang'' (高老庄, 1998) - Dum la reformo kaj periodo de malfermiĝo en la fruaj [[1980-aj jaroj]], universitata profesoro Gao Zilu revenas hejmen, kie li trovas sin kaptita en reto de disputoj naskitaj de izoliteco kaj nescio. * ''Huainian Lang'' (怀念狼, 2000) - Kiam la lupoj de la sudaj montoj malaperas, ĉasistoj subite trovas sin transformitaj en siajn plej malbonajn malamikojn. * ''Bingxiang Baogao'' (病相生, 2002) - Baldaŭ post alveno al la komunista baza kampadejo en Yan'an, la propagandisto Hu Fang enamiĝas al Jiang Lan. * ''Qin Qiang'' (秦腔, 2005) - Du potencaj familioj, malnova kaj nova, luktas por lasi sian spuron sur kampara urbo kun longa tradicio de prezentadoj de [[opero]]j. * ''Gaoxing'' (高兴, 2007) - Farmisto Liu fariĝas rubkolektisto en la granda urbo post vendado de reno, prezentante lin al nova mondo de ŝancoj kaj defioj. * ''Gu Lu'' (古炉, 2011) - Problemoj en vilaĝo por kontroli ceramikfornon dum la [[Kultura Revolucio]]. * ''Dai Deng'' (带灯, 2013) - Honesta kaj laborema universitata studento, li sin turnas al malordo kaj korupto en montvilaĝo. * ''Lao Sheng'' (老生, 2014). * ''Jihua'' (极花, 2016) == Kaligrafio == Li ankaŭ famas pro siaj [[Kaligrafio|kaligrafiaj]] verkoj kaj kiel pentristo, kun tre persona stilo ĉeestanta en ĉiuj siaj verkoj. En deklaro, Jia diris, ke li konsideras pentradon kiel alian gravan kanalon por esprimi siajn sentojn: "Simile al verkado de romanoj, mi elektas pentri kiam aperas aferoj, kiujn vortoj ne povas priskribi"<ref>(en) ''[http://www.china.org.cn/ Jia Pingwa: Painter or Novelist ?]'',&#x20;la 10-an de januaro 2002.&#x20;Alirdato: la 18-an de majo 2026</ref>. == Filmadaptiĝoj == * 桃花满天红 (1995) (direktoro - 王新生) == Noto kaj referencoj == ''Ĉi tiu artikolo baziĝas tute aŭ parte sur materialo el la [[:en:Main_Page|anglalingva Vikipedio]], [[:en:Jia_Pingwaŭa versio|antaŭa versio]] .'' [[Kategorio:Ĉinlingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1952]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 21-an de februaro]] <references /> n0nn10npl44447sklmojgrgzzu8jel2 0 945092 9482921 9415826 2026-09-27T21:57:40Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482921 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verda spaco |nomo = Japana ĝardeno de Santiago |bildo = Jardín Japonés de Santiago - Mayo 2019 - 07.jpg |bildoteksto = Ponteto kaj kaskado de akvofaloj |landoj = {{Ĉilio}} |urbo = {{Santiago de Ĉilio}} |tipo = [[japana ĝardeno]] |dato = 1979 |arkitekto= Tadashi Asahi, Carmen Leicán |areo= 0,45 ha |metroo= Pedro de Valdivia }} '''Japana ĝardeno de Santiago''' ({{lang-es|Jardín Japonés de Santiago}}) estas tradicia [[japana ĝardeno]], situanta en la komunumo [[Providencia (Ĉilio)|Providencia]], en [[Santiago de Ĉilio]], ĉefurbo de [[Ĉilio]]. Ĝi estas parto de la [[Metropola parko de Santiago]] kaj troviĝas sur unu el la deklivoj de la [[San-Kristoforo (monto, Santiago)|monto San-Kristoforo]], kaj ĝia ĉefa enirejo situas en la kvartalo [[Pedro de Valdivia Norte]], proksime de la stacio de la [[Metroo de Santiago|metroo]] [[Pedro de Valdivia (metroo)|Pedro de Valdivia]].<ref>{{cite web|url=http://www.metrosantiago.cl/ciudad/vinculacionг-entorno/baquedano-l5/patrimonio/235|title= Jardín Japonés de Santiago |date=2015-03-13|author=[[Metroo de Santiago|Metro de Santiago]] |publisher=Metrosantiago.cl|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402115242/http://www.metrosantiago.cl/ciudad/vinculacion-entorno/baquedano-l5/patrimonio/235|archive-date=2015-04-02}}</ref> == Historio == [[File:Jardín japonés Santiago.jpg|thumb|left|La ĝardeno en 2011]] La ĝardeno estis projektita de la arkitektoj Tadashi Asahi kaj Carmen Leicán kun la subteno de la Ĉilia-Japana Instituto de Kulturo. La unua ŝtono estis metita la 24-an de aprilo 1979, kaj ĝi estis oficiale inaŭgurita la 5-an de novembro 1980.<ref>{{cite web |url=https://arpa.udp.cl/uploads/r/cenfoto-udp/7/1/3/713ca1b29752268b0d5c81008dab2658ba167af05ec1809f3b1b2aef1b94b8ca/EC_1979_04_25_flat.pdf |title=Japón presente en el Parque Metropolitano |publisher=El Cronista |date=1979-04-25 |format=PDF |page=40|lang=es}}</ref><ref>{{cite web |url=https://arpa.udp.cl/uploads/r/cenfoto-udp/b/0/2/b02ebf748ddcbb08783e4402f39db7e0f065992da2a4d35cd5433a5ef0d2d408/LN_1980_11_06_flat.pdf |title= Un jardín de amistad une a nuestro país con Japón |publisher= La Nación |date=1980-11-06|format=PDF |lang=es|page=10 }}</ref> La ĝardeno estis denove inaŭgurita post rekonstruo fare de la [[Masahito (princo Hitachi)|princo]] kaj princino Hitachi la 24-an de septembro 1997.<ref>{{cite web|url=http://www.parquemet.cl/areas-verdes/|title=Jardines - Jardín Japonés |author=Ministerio de Vivienda y Urbanismo de Chile|publisher=Parquemet.cl|archive-date=2015-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217001621/http://parquemet.cl/areas-verdes/|deadurl=yes}}</ref> La ĝardeno spertis du grandajn rekonstruojn. La unua renoviga laboro estis gvidata de la inĝeniero-agronomo Alexis Vidal,<ref>{{Cite web|author=Díaz Raffo|title=JARDIN JAPONES: delicada belleza en el cerro|url=http://www.tercera.cl/diario/1997/09/24/34.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020316183257fw_/http://www.tercera.cl/diario/1997/09/24/34.html|archivedate=2002-03-16|accessdate=2026-05-27}}</ref> kaj estis financita de la Ĉilia-Japana Komerca Ĉambro okaze de la festado de la centjariĝo de la ĉilia-japanaj rilatoj.<ref>{{cite web|url=http://www.camarachilejapon.cl/paginaEspanol/historia-es-new.html|title=Historia de la Cámara Chilena-Japonesa de Comercio e Industria A.G.|author=Cámara Chileno-Japonesa de Comercio e Industria}}{{404|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kaj la dua estis plenumita en la periodo inter 2017 kaj 2019 fare de la pejzaĝa dezajnisto Juan Manuel Gálvez.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://finde.latercera.com/aire-libre/jardin-japones-parque-metropolitano-2020/|title= Todo lo que debes saber del renovado Jardín Japonés del Parque Metropolitano |author= Torres Damaris |lang=es-CL}}</ref> [[Dosiero:Farol Yukimi - Jardín Japonés de Santiago.JPG|eta|maldekstra|Ŝtona lanterno Yukimi]] == Konstruaĵoj == Sur la komenca areo de 3600 m², kiu estis vastigita al 4500 m² en 2019,<ref name=":0" /> troviĝas granda centra lageto kun [[akvomuelejo]], apud ĝi — ligna [[pergolo]] en japana arkitektura stilo, muro el [[bambuo]] kaj diversaj ornamoj en [[japana arto|japana stilo]] tra la tuta teritorio, inter kiuj elstaras la ŝtonaj lanternoj "yukimi". Ankaŭ ekzistas rigardejo, de kie malfermiĝas vido al la financa kvartalo [[Sanhattan]], sur kies fono altiĝas [[Gran Torre Santiago|Gran Torre Costanera]] de la komplekso [[Costanera Center]]. Inter la flaŭro reprezentita en la parko, elstaras [[lotuso|lotusfloroj]], [[azaleo|azaleoj]], [[aceropalmato|japanaj aceroj]] kaj [[ĉerizarbo|ĉerizarboj]].<ref>{{cite web|url=http://www.chileestuyo.cl/historias-y-novedades-de-chile/oasis-urbanos-los-jardines-del-parque-metropolitano-de-santiago.html|title= Oasis urbanos: los jardines del Parque Metropolitano de Santiago |access-date=13-a de marto 2015|author= Servicio Nacional de Turismo de Chile |date=2012-10-15|work=Historioj kaj novaĵoj de Ĉilio|publisher=Chilestuyo.cl|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402193712/http://www.chileestuyo.cl/historias-y-novedades-de-chile/oasis-urbanos-los-jardines-del-parque-metropolitano-de-santiago.html|dead-url=yes}}</ref> <gallery mode="packed" heights="150"> Jardín Japonés de Santiago - Mayo 2019 - 10.jpg|Artefaritaj riveretoj Jardín Japonés de Santiago - Mayo 2019 - 04.jpg|Artefarita akvofalo Jardín Japonés de Santiago - Mayo 2019 - 11.jpg|Akvorado Arce japonés A74014320250621.jpg|Japana acero aŭtune Jardín Japonés de Santiago - Mayo 2019 - 05.jpg|Lageto </gallery> == Notoj == {{referencoj}} {{Japanaj ĝardenoj}} [[Kategorio:Japana ĝardeno|Santiago]] [[Kategorio:Santiago de Ĉilio]] pyl2y8uvwrcmxth49a71sgampe88syb 0 950151 9482910 9432884 2026-09-27T20:56:20Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482910 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto|priskribo=}} '''Jakub Schikaneder''' (naskiĝis la 27-an de februaro 1855 en [[Prago]] – mortis la 15-an de novembro 1924 samloke) estis [[Ĉeĥoj|ĉeĥa]] <ref>Schikaneder estis civitano de la [[Aŭstra Imperio]] de 1855 ĝis 1867, [[Aŭstrio-Hungario]] de 1867 ĝis 1918 kaj poste [[Ĉeĥoslovakio]] de 1918 ĝis 1924. Li estis dumviva loĝanto de la [[Reĝlando Bohemio]] kaj lia patrino estis ĉeĥino.</ref> pentristo kaj artprofesoro. Lia verko estas konata pro siaj etosaj, mildaj kaj malĝojaj ĝenroscenoj. La melankoliaj kaj malbonhumoraj temoj de la verkoj de Schikaneder similas al la artaj tendencoj de [[Romantikismo]], [[Realismo (arto)|Realismo]] kaj [[Simbolismo (arto)|Simbolismo]]. [[Gabriel von Max]], praga artisto kaj profesoro pri historia pentrado, estis mentoro kaj instruisto por Schikaneder. Schikaneder precipe partoprenis en la ornamado de la [[Nacia teatro (Prago)|Nacia Teatro]] en Prago en 1881. Multo de la verkaro de Schikaneder de tiam perdiĝis, kaj la artisto restis plejparte nekonata al la ĉeĥa socio ĝis la remalkovro de lia verko en 1998. Schikaneder pentris melankoliajn bildojn, plejparte prezentante maljunajn, malriĉajn aŭ forpelitajn homojn. Aliaj popularaj temoj inkluzivis aŭtunajn kaj vintrajn scenojn, la stratangulojn de Prago, stratetojn kaj la riverbordojn de [[Vultavo]], kutime en frua vespero aŭ vualitajn de [[nebulo]]. Lia unua konata verko estis la pentraĵo "Lolardo". == Elektitaj verkoj == <gallery mode="packed"> Dosiero:Jakub_Schikaneder_-_The_Sad_Way.JPG|alternative=The Sad Way, 1886/87| ''La malfacila/malĝoja vojo'', 1886/87 Dosiero:Jakub_Schikaneder_-_Plecka_(1887).jpg|alternative=Weeder, 1887| ''Sarkisto'', 1887 Dosiero:Schikaneder.jpg|alternative=Company on the Terrace, 1887| ''Kompanio sur la teraso'', 1887 Dosiero:Jakub_Schikaneder_-_All_Souls'_Day.jpg|alternative=All Soul's Day, 1888| ''Ĉiujaranĝa tago de la animoj'', 1888 Dosiero:Jakub_Schikaneder_-_Murder_in_the_House.JPG|alternative=Murder in the House, 1890| ''Murdo en la domo'', 1890 Dosiero:Jakub_Schikaneder_-_Evening_Street_-_Google_Art_Project.jpg|alternative=Evening Street, 1906| ''Vespera strato'', 1906 Dosiero:Jakub_Schikaneder_-_Vecer_v_zahrade_(1907-9).jpg|alternative=Evening in the Garden, 1907–1909| ''Vespero en la ĝardeno'', 1907–1909 Dosiero:Schikaneder_-_Straoprazska_zakouti.jpg|alternative=A Corner of Old Prague, 1900–1905| ''Stratangulo de Malnova Prago'', 1900–1905 Dosiero:Jakub_Schikaneder_-_Early_Evening_at_Hradčany_-_O_13999_-_National_Gallery_Prague.jpg|alternative=Early Evening at Hradčany, 1909–1913| ''Frua vespero ĉe Hradčany'', 1909–1913 </gallery> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20060427154936/http://www.radio.cz/fr/article/55602 Ampleksa biografio] en la retejo [[Ĉeĥa radio|de Ĉeĥa Radio]] ({{Fr}}) * [https://aloos.cz/en/exhibition/2284-jakub-schikaneder-master-moods-and-melancholic-poetry Ekspozicio] titolita "Jakub Schikaneder: Majstro de humoroj kaj melankolia poezio" ĉe la loĝejo kaj Galerio [[Adolf Loos]] {{Ĝermo|Pentristo}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Schikaneder, Jakub}} [[Kategorio:Ĉeĥaj germanoj]] [[Kategorio:Ĉeĥaj pentristoj]] og3fe9ktupziqspage5sdzrq33ds1jv 0 950211 9482959 9481953 2026-09-28T02:55:11Z Eternanpacon 235392 9482959 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|parko|nomo=Pacparko Nagasaki |propra nomo= 長崎市平和公園 |bildo= Nagasaki (4696131594) (cropped).jpg |priskribo de bildo=Statuo Deziranta-Pacon |lando = Japanio |regiono = Nagasaki |urbo= Nagasaki |Estiĝo= la 1-a de aŭgusto 1950 |Poŝtkodo=852-8118 |Koordinatoj=32° 46′ 31″ N, 129° 51′ 52″ E |Retpaĝo=[https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/2019.html 長崎市平和公園]}} '''Pacparko Nagasaki''' estas urba parko en [[Nagasako|Nagasaki]] de [https://eo.wikipedia.org/wiki/Gubernio_Nagasako Gubernio Nagasaki] por pripreĝi pacon. Ĝi situas en ĉirkaŭejo de la eksplodcentro "[[Ground Zero]] (grundo nulo)" de la faligita Atombombo al Nagasaki (la 9-an de aŭgusto 1945). La parko konsistas ĉefe el 3 zonoj (plus 2), en kiuj multaj monumentoj kaj establejoj staras. - [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Pacparko_Nagasaki&stable=0#Mapo_de_Pacparko_Nagasaki Mapo de Pacparko Nagasaki] - == 1. Zono por Deziri = Kvartalo de "Statuo Deziranta-Pacon"== ([https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/6808.html 願いのゾーン 祈念像地区]) (urba retejo) * Statuo Deziranta-Pacon ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%B9%B3%E5%92%8C%E7%A5%88%E5%BF%B5%E5%83%8F 平和祈念像]) [[Dosiero:Nagasaki (4696131594) (cropped).jpg|maldekstre|eta|Statuo Deziranta-Pacon ]] La Statuo estas kreita de skulptisto KITAMURA Seibo ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%8C%97%E6%9D%91%E8%A5%BF%E6%9C%9B 北村西望]). La statuo simbolas "La Amo de [[Dio]]"-n kaj "Favoro kaj Kompato de [[Budho]]"-n. La ĉielen-streĉita dekstra mano esprimas minacon de Atombombo, kaj la　horizonten-streĉita maldekstra mano esprimas Pacon, kaj la iomete fermitaj okuloj pripreĝas savon de la Viktimaj Animoj. Ĉiujare la 9-an de aŭgusto, antaŭ la Statuo okazas "Ceremonio por Deziri Pacon kaj por la Animoj de Viktimoj pro Atombombado al Nagasaki ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E9%95%B7%E5%B4%8E%E5%8E%9F%E7%88%86%E7%8A%A0%E7%89%B2%E8%80%85%E6%85%B0%E9%9C%8A%E5%B9%B3%E5%92%8C%E7%A5%88%E5%BF%B5%E5%BC%8F%E5%85%B8 長崎原爆犠牲者慰霊平和祈念式典])". * Paro da turoj de Orizuru(papergruo) [[File:Peace_Park_of_Nagasaki_11.JPG|dekstre|200px|eta|Turo-Orizuru (papergruo)]] Paro da turoj staras apdu "Statuo Deziranta-Pacon". Sub la turoj multaj [[Mil_gruoj|Milgruoj]] enkolektiĝas. [[Orizuru]] estas fama kiel [[Pacsimbolo]], pro tio popoloj dediĉas ĝin esperante pacon. (fotoj de Turoj-Orizuru / [https://www.photo-ac.com/main/search?q=%E6%8A%98%E3%82%8A%E9%B6%B4%E3%81%AE%E5%A1%94&qt=&qid=&creator=&ngcreator=&nq=&srt=dlrank&orientation=all&sizesec=all&color=all&model_count=-1&age=all&mdlrlrsec=all&sl=ja&utm_source=tag ACworks]) * Paca Fontano [[Dosiero: Nagasaki Fountain of Peace.jpg|maldekstre|eta|Paca Fontano]] La Fontano establiĝis por "Konsoli la Atombombitojn", kiuj serĉadis akvon sub la fajrego tra Atombombita Nagasaki. * Monumentoj Donacitaj de Eksterlandoj kiel Simbolo de Internacia Paco / Ĉirkaŭ la Fontano staras multaj monumentoj ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%B9%B3%E5%92%8C%E5%85%AC%E5%9C%92#%E4%B8%96%E7%95%8C%E5%B9%B3%E5%92%8C%E3%82%B7%E3%83%B3%E3%83%9C%E3%83%AB%E3%82%BE%E3%83%BC%E3%83%B3 世界平和シンボルゾーン]). * Sonorilo de Nagasaki [[File:Water ceremony in peace park - panoramio.jpg|dekstre|200px|eta|Sonorilo de Nagasaki]] La Sonorilo establiĝis por konsoli "Atombombitajn Mortintojn", kiuj estis laborantaj en municiaj fabrikoj, en kiuj ankaŭ junaj geknaboj estis laborantaj. * "Muropartoj de Atombombita Karcero" troviĝas ĉirkau "Zono por Deziri ". ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E9%95%B7%E5%B4%8E%E5%88%91%E5%8B%99%E6%89%80%E6%B5%A6%E4%B8%8A%E5%88%91%E5%8B%99%E6%94%AF%E6%89%80%E8%B7%A1 長崎刑務所浦上刑務支所跡]). * Urba Preĝhalo por "Funebri Neidentiĝintajn Pereintojn fare de la Atombombado al Nagasaki" ([https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/1490.html 長崎市原子爆弾無縁死没者追悼祈念堂]) / La halo tenadas ostojn de "Neidentiĝintaj Pereintoj". Kaj tenadas ankaŭ ostojn, kies nomo identiĝas sed ne troviĝas familiano, kiu povos akcepti ĝin. La halo serĉadas tiujn familianojn. == 2. Zono por Preĝi = Eksplodcentra Kvartalo== ([https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/6806.html 祈りのゾーン 中心地地区]) (urba retejo) * Ground Zero (grundo nulo) [[Dosiero:NagasakiHypocentre.jpg|maldekstre|500px|eta|Ground Zero (grundo nulo)]] La Grundo estas la Eksplodcentro de la faligita Atombombo. La centra Turo estas Memoriga-Monumento por la eksplodo, kaj antaŭ ĝi instaliĝis Oferada Skatolo enmetita elektronika matrikulo de mortintaj Atombombitoj. Al la matrikulo ankaŭ nun daŭre aldoniĝas la nomoj de Atombombitoj kiuj mortis en postaj tagoj. La originalan matrikulon konservas "Nacihalo Pripreĝanta Pacon por Funebri Pereintojn pro la Atombombado al Nagasaki" (ĝi staras en "Zono por Lerni"). Kaj dekstra Turo estas muroparto de Atombombita malnova templo de "Katedralo Urakami" ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E3%82%AB%E3%83%88%E3%83%AA%E3%83%83%E3%82%AF%E6%B5%A6%E4%B8%8A%E6%95%99%E4%BC%9A カトリック浦上教会]). * Monumento por funebri viktimojn de "Perforte Laborigitaj Koreanoj" fare de la Atombombado al Nagasaki, kaj ankaŭ la familianojn. ([https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/2036.html 長崎原爆朝鮮人犠牲者追悼碑]). * Monumento por "Funebri Alilandana-Milit-Viktimo-jn", kaj por "Tutaboli Nuklea-Armilo-jn", kaj por "Sen-Homara-Milito". ([https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/2031.html 外国人戦争犠牲者追悼核廃絶人類不戦碑]). == 3. Zono por Lerni = Kvartalo de "Muzeo Nagasaki por Atombombo"== ([https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/6807.html 学びのゾーン 長崎原爆資料館地区])(urba retejo) * [[Muzeo Nagasaki por Atombombo]] [[Dosiero:Nagasakigenbaku.jpg|maldekstre|eta|Muzeo Nagasaki por Atombombo]] La muzeo estas urba muzeo de Nagasaki, kaj ĉefe pritraktas dokumentaron rilatan al Atombombado al Nagasaki. * Urba Pachalo de Nagasaki ([https://nabmuseum.jp/heiwa/ 長崎市平和会館]) / La subteraĵo estas "Dokumentad-Centro por Historio kaj Folkloro de Nagasaki" ([https://nabmuseum.jp/heiwa/rekishi/ 長崎市歴史民俗資料館]). * Nacihalo Pripreĝanta Pacon por Funebri Pereintojn pro la Atombombado al Nagasaki ([https://www.peace-nagasaki.go.jp 国立長崎原爆死没者追悼平和祈念館]) / La halo establiĝis por funebri ĉiujn pereintojn. === ''4. Zono por Sporto''=== Basbalo, Rugbeo, Futbalo, Naĝado. ([https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/2018.html スポーツのゾーン] - urba retejo) === ''5. Zono de Placo''=== Atletikejo, Tenisejo, Softbalejo, Arkpafadejo. ([https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/2017.html 広場のゾーン] - urba retejo) En la parko troviĝas aliaj tre multaj monumentoj == Mapo de Pacparko Nagasaki == [[File:MAPO de PACPARKO.jpg|dekstre|500px|eta||]] [[Pacparko_Nagasaki#1._Zono_por_Deziri_=_Kvartalo_de_"Statuo_Deziranta-Pacon"|1. Zono por Deziri]] [[Pacparko_Nagasaki#2._Zono_por_Preĝi_=_Eksplodcentra_Kvartalo|2. Zono por Preĝi]] [[Pacparko_Nagasaki#3._Zono_por_Lerni_=_Kvartalo_de_"Muzeo_Nagasaki_por_Atombombo"|3. Zono por Lerni]] == Referencoj == --- Tiu ĉi paĝo estas esperantigita versio de la japana versio ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%B9%B3%E5%92%8C%E5%85%AC%E5%9C%92# 長崎市平和公園] - Wikipedia). * oficiala retejo : Pacparko Nagasaki ([https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/2019.html 平和公園-長崎市]). * [[Muzeo Nagasaki por Atombombo]] - Vikipedio. * Nacihalo Pripreĝanta Pacon por Funebri Pereintojn pro la Atombombado al Nagasaki ([https://www.peace-nagasaki.go.jp 国立長崎原爆死没者追悼平和祈念館]). * [[Pacmuzeo Hiroŝimo]] - Vikipedio. *Urba Pachalo de Nagasaki ([https://nabmuseum.jp/heiwa/ 長崎市平和会館]). *Urba Preĝhalo por Funebri Neidentiĝintaj-Pereintojn fare de la Atombombado al Nagasaki ([https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/1490.html 長崎市原子爆弾無縁死没者追悼祈念堂]). * [[Atoma bombado de Hiroŝima kaj Nagasaki]] - Vikipedio. [[Kategorio:Pacaj movadoj]] [[Kategorio:Movado kontraŭ nuklea armilo]] [[Kategorio:Atombombado de Hiroŝimo kaj Nagasako]] [[Kategorio:Parkoj en Japanio]] 5mcj761710xrx5kxviw266t2czc1otg 9482961 9482959 2026-09-28T02:59:26Z Eternanpacon 235392 9482961 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|parko|nomo=Pacparko Nagasaki |propra nomo= 長崎市平和公園 |bildo= Nagasaki (4696131594) (cropped).jpg |priskribo de bildo=Statuo Deziranta-Pacon |lando = Japanio |regiono = Nagasaki |urbo= Nagasaki |Estiĝo= la 1-a de aŭgusto 1950 |Poŝtkodo=852-8118 |Koordinatoj=32° 46′ 31″ N, 129° 51′ 52″ E |Retpaĝo=[https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/2019.html 長崎市平和公園]}} '''Pacparko Nagasaki''' estas urba parko en [[Nagasako|Nagasaki]] de [https://eo.wikipedia.org/wiki/Gubernio_Nagasako Gubernio Nagasaki] por pripreĝi pacon. Ĝi situas en ĉirkaŭejo de la eksplodcentro "[[Ground Zero]] (grundo nulo)" de la faligita Atombombo al Nagasaki (la 9-an de aŭgusto 1945). La parko konsistas ĉefe el 3 zonoj (plus 2), en kiuj multaj monumentoj kaj establejoj staras. - [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Pacparko_Nagasaki&stable=0#Mapo_de_Pacparko_Nagasaki Mapo de Pacparko Nagasaki] - == 1. Zono por Deziri = Kvartalo de "Statuo Deziranta-Pacon"== ([https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/6808.html 願いのゾーン 祈念像地区]) (urba retejo) * Statuo Deziranta-Pacon ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%B9%B3%E5%92%8C%E7%A5%88%E5%BF%B5%E5%83%8F 平和祈念像]) [[Dosiero:Nagasaki (4696131594) (cropped).jpg|maldekstre|eta|Statuo Deziranta-Pacon ]] La Statuo estas kreita de skulptisto KITAMURA Seibo ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%8C%97%E6%9D%91%E8%A5%BF%E6%9C%9B 北村西望]). La statuo simbolas "La Amo de [[Dio]]"-n kaj "Favoro kaj Kompato de [[Budho]]"-n. La ĉielen-streĉita dekstra mano esprimas minacon de Atombombo, kaj la horizonten-streĉita maldekstra mano esprimas Pacon, kaj la iomete fermitaj okuloj pripreĝas savon de la Viktimaj Animoj. Ĉiujare la 9-an de aŭgusto, antaŭ la Statuo okazas "Ceremonio por Deziri Pacon kaj por la Animoj de Viktimoj pro Atombombado al Nagasaki ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E9%95%B7%E5%B4%8E%E5%8E%9F%E7%88%86%E7%8A%A0%E7%89%B2%E8%80%85%E6%85%B0%E9%9C%8A%E5%B9%B3%E5%92%8C%E7%A5%88%E5%BF%B5%E5%BC%8F%E5%85%B8 長崎原爆犠牲者慰霊平和祈念式典])". * Paro da turoj de Orizuru(papergruo) [[File:Peace_Park_of_Nagasaki_11.JPG|dekstre|200px|eta|Turo-Orizuru (papergruo)]] Paro da turoj staras apdu "Statuo Deziranta-Pacon". Sub la turoj multaj [[Mil_gruoj|Milgruoj]] enkolektiĝas. [[Orizuru]] estas fama kiel [[Pacsimbolo]], pro tio popoloj dediĉas ĝin esperante pacon. (fotoj de Turoj-Orizuru / [https://www.photo-ac.com/main/search?q=%E6%8A%98%E3%82%8A%E9%B6%B4%E3%81%AE%E5%A1%94&qt=&qid=&creator=&ngcreator=&nq=&srt=dlrank&orientation=all&sizesec=all&color=all&model_count=-1&age=all&mdlrlrsec=all&sl=ja&utm_source=tag ACworks]) * Paca Fontano [[Dosiero: Nagasaki Fountain of Peace.jpg|maldekstre|eta|Paca Fontano]] La Fontano establiĝis por "Konsoli la Atombombitojn", kiuj serĉadis akvon sub la fajrego tra Atombombita Nagasaki. * Monumentoj Donacitaj de Eksterlandoj kiel Simbolo de Internacia Paco / Ĉirkaŭ la Fontano staras multaj monumentoj ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%B9%B3%E5%92%8C%E5%85%AC%E5%9C%92#%E4%B8%96%E7%95%8C%E5%B9%B3%E5%92%8C%E3%82%B7%E3%83%B3%E3%83%9C%E3%83%AB%E3%82%BE%E3%83%BC%E3%83%B3 世界平和シンボルゾーン]). * Sonorilo de Nagasaki [[File:Water ceremony in peace park - panoramio.jpg|dekstre|200px|eta|Sonorilo de Nagasaki]] La Sonorilo establiĝis por konsoli "Atombombitajn Mortintojn", kiuj estis laborantaj en municiaj fabrikoj, en kiuj ankaŭ junaj geknaboj estis laborantaj. * "Muropartoj de Atombombita Karcero" troviĝas ĉirkau "Zono por Deziri ". ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E9%95%B7%E5%B4%8E%E5%88%91%E5%8B%99%E6%89%80%E6%B5%A6%E4%B8%8A%E5%88%91%E5%8B%99%E6%94%AF%E6%89%80%E8%B7%A1 長崎刑務所浦上刑務支所跡]). * Urba Preĝhalo por "Funebri Neidentiĝintajn Pereintojn fare de la Atombombado al Nagasaki" ([https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/1490.html 長崎市原子爆弾無縁死没者追悼祈念堂]) / La halo tenadas ostojn de "Neidentiĝintaj Pereintoj". Kaj tenadas ankaŭ ostojn, kies nomo identiĝas sed ne troviĝas familiano, kiu povos akcepti ĝin. La halo serĉadas tiujn familianojn. == 2. Zono por Preĝi = Eksplodcentra Kvartalo== ([https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/6806.html 祈りのゾーン 中心地地区]) (urba retejo) * Ground Zero (grundo nulo) [[Dosiero:NagasakiHypocentre.jpg|maldekstre|500px|eta|Ground Zero (grundo nulo)]] La Grundo estas la Eksplodcentro de la faligita Atombombo. La centra Turo estas Memoriga-Monumento por la eksplodo, kaj antaŭ ĝi instaliĝis Oferada Skatolo enmetita elektronika matrikulo de mortintaj Atombombitoj. Al la matrikulo ankaŭ nun daŭre aldoniĝas la nomoj de Atombombitoj kiuj mortis en postaj tagoj. La originalan matrikulon konservas "Nacihalo Pripreĝanta Pacon por Funebri Pereintojn pro la Atombombado al Nagasaki" (ĝi staras en "Zono por Lerni"). Kaj dekstra Turo estas muroparto de Atombombita malnova templo de "Katedralo Urakami" ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E3%82%AB%E3%83%88%E3%83%AA%E3%83%83%E3%82%AF%E6%B5%A6%E4%B8%8A%E6%95%99%E4%BC%9A カトリック浦上教会]). * Monumento por funebri viktimojn de "Perforte Laborigitaj Koreanoj" fare de la Atombombado al Nagasaki, kaj ankaŭ la familianojn. ([https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/2036.html 長崎原爆朝鮮人犠牲者追悼碑]). * Monumento por "Funebri Alilandana-Milit-Viktimo-jn", kaj por "Tutaboli Nuklea-Armilo-jn", kaj por "Sen-Homara-Milito". ([https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/2031.html 外国人戦争犠牲者追悼核廃絶人類不戦碑]). == 3. Zono por Lerni = Kvartalo de "Muzeo Nagasaki por Atombombo"== ([https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/6807.html 学びのゾーン 長崎原爆資料館地区])(urba retejo) * [[Muzeo Nagasaki por Atombombo]] [[Dosiero:Nagasakigenbaku.jpg|maldekstre|eta|Muzeo Nagasaki por Atombombo]] La muzeo estas urba muzeo de Nagasaki, kaj ĉefe pritraktas dokumentaron rilatan al Atombombado al Nagasaki. * Urba Pachalo de Nagasaki ([https://nabmuseum.jp/heiwa/ 長崎市平和会館]) / La subteraĵo estas "Dokumentad-Centro por Historio kaj Folkloro de Nagasaki" ([https://nabmuseum.jp/heiwa/rekishi/ 長崎市歴史民俗資料館]). * Nacihalo Pripreĝanta Pacon por Funebri Pereintojn pro la Atombombado al Nagasaki ([https://www.peace-nagasaki.go.jp 国立長崎原爆死没者追悼平和祈念館]) / La halo establiĝis por funebri ĉiujn pereintojn. === ''4. Zono por Sporto''=== Basbalo, Rugbeo, Futbalo, Naĝado. ([https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/2018.html スポーツのゾーン] - urba retejo) === ''5. Zono de Placo''=== Atletikejo, Tenisejo, Softbalejo, Arkpafadejo. ([https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/2017.html 広場のゾーン] - urba retejo) En la parko troviĝas aliaj tre multaj monumentoj == Mapo de Pacparko Nagasaki == [[File:MAPO de PACPARKO.jpg|dekstre|500px|eta||]] [[Pacparko_Nagasaki#1._Zono_por_Deziri_=_Kvartalo_de_"Statuo_Deziranta-Pacon"|1. Zono por Deziri]] [[Pacparko_Nagasaki#2._Zono_por_Preĝi_=_Eksplodcentra_Kvartalo|2. Zono por Preĝi]] [[Pacparko_Nagasaki#3._Zono_por_Lerni_=_Kvartalo_de_"Muzeo_Nagasaki_por_Atombombo"|3. Zono por Lerni]] == Referencoj == --- Tiu ĉi paĝo estas esperantigita versio de la japana versio ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%B9%B3%E5%92%8C%E5%85%AC%E5%9C%92# 長崎市平和公園] - Wikipedia). * oficiala retejo : Pacparko Nagasaki ([https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/2019.html 平和公園-長崎市]). * [[Muzeo Nagasaki por Atombombo]] - Vikipedio. * Nacihalo Pripreĝanta Pacon por Funebri Pereintojn pro la Atombombado al Nagasaki ([https://www.peace-nagasaki.go.jp 国立長崎原爆死没者追悼平和祈念館]). * [[Pacmuzeo Hiroŝimo]] - Vikipedio. *Urba Pachalo de Nagasaki ([https://nabmuseum.jp/heiwa/ 長崎市平和会館]). *Urba Preĝhalo por Funebri Neidentiĝintaj-Pereintojn fare de la Atombombado al Nagasaki ([https://www.city.nagasaki.lg.jp/page/1490.html 長崎市原子爆弾無縁死没者追悼祈念堂]). * [[Atoma bombado de Hiroŝima kaj Nagasaki]] - Vikipedio. [[Kategorio:Pacaj movadoj]] [[Kategorio:Movado kontraŭ nuklea armilo]] [[Kategorio:Atombombado de Hiroŝimo kaj Nagasako]] [[Kategorio:Parkoj en Japanio]] qnr5cq5cjsegka3dqszobghmviqonxb 0 952204 9482949 9461914 2026-09-28T01:26:11Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482949 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Johann Friedrich NOLTE''' (latinigite: ''Noltenius''; naskiĝinta la {{daton|15|7|1694}} en [[Einbeck]], mortinta la {{Daton|12|6|1754}} en [[Schöningen]]) estis [[germanio|germana]] pedagogo kaj filologo. Edzigis lin en 1722 Eleonora Schneider (naskonte filon). == Vivo == Estanto filo de lernejestro li frekventis la liceon de Schöningen. Laŭ patra volo li estis sendita al la Martena Gimnazio de [[Brunsvigo]] kie atentis lin - pro lerta publika agado - duko Ernesto Ferdinando de Brunsvigo-Wolfenbüttel-Bevern. Sed jam antaŭ fino de ĉi lernejo li venis al la [[gotha|gotaa]] [[ernestinum (Gotha)|Ernesta Gimnazio]], pro instigo de superintendanto [[Georg Nitsch]]. Dume li rajtis loĝi en la domo de Nitsch kaj esti ties sekretario kaj scienca helpanto. En aŭtuno 1713 li ankoraŭ eklernantis ĉe ''Joachimsthalsches Gymnasium'' en [[Berlino]], ĝis la maturiĝekzameno unu jaron pli malfrue. Tuj post la lernejo li enmatrikuliĝis paske de 1714 por studo de teologio ĉe la [[universitato de Helmstedt]]. Pro publika disputado, scienca esplorado, bona predikado kaj poeta agado li furoris tie. Lia duka moŝto Aŭgusto Vilhelmo de Brunsvigo-Wolfenbüttel venigis lin plurfoje al sia somera kastelo je Langeleben (nun kvartalo de [[Königslutter am Elm]]). Post la patra morto li iĝis dua rektoro ĉe la gimnazio de Schöningen en 1717. Tridek jarojn seninterrompitajn li deĵoris samofice samloke. En februaro 1747 li iĝis rektoro kiel posteulo de [[Sigismund Andreas Cuno]]. Aliajn ofertojn pri lerneja gvidado (ekz. eĉ al la renomiĝinta Johana Scienca Lernejo de [[Hamburgo]]) li rifuzis. ==== Graveco ==== Nolte daŭre okupiĝis pri la [[klasika filologio]] kaj verkis en 1744 la vortaron ''Lexicon Latinae linguae antibarbarum'', kolekton de malbonaj latinaj vortoj kaj de ekzemploj de evitindaj (neklasikaj) gramatikaj kunmetoj.<ref>[https://www2.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/nolte.html interreta disponigo de la latina stilleksikono] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170428233307/http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/nolte.html |date=2017-04-28 }}(1744)</ref> == Skribaĵoj (elekto) == * ''Animadversiones exegeticae''. 1716. * ''[https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10653928_00001.html De libro iustorum]''. Helmstedt 1719. * ''[https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10653824_00001.html Disquisitio epist. de erudita inscitia theologo inprimis necessaria]''. 1728. * ''[https://books.google.de/books?id=1ZRbAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=Lexicon+Latinae+Linguae+Antibarbarum&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi9n4PHsfblAhVDKlAKHSttDTAQ6AEILDAA#v=onepage&q=Lexicon%20Latinae%20Linguae%20Antibarbarum&f=false Lexicon Latinae Linguae Antibarbarum]''. Leipzig kaj Helmstedt 1744. * ''[https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10662110_00001.html Vitam ac merita viri nobilissimi amplissimi Sigismundi Andreae Cunonis...]''. Helmstedt 1747. == Literaturo == *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Nolte,_Johann_Friedrich&oldid=- "Nolte, Johann Friedrich"] - fare de Richard Hoche, ĉe: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 23 (1886), p. 762–763 == Eksteraj ligiloj == * ''[https://www.portraitindex.de/documents/obj/33016651 portreto de Nolte] - ĉe: ''portraitindex.de'' *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/139129006 ligiloj ĉe DDB] == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Nolte, Johann Friedrich}} [[Kategorio:Germanaj klasikaj filologoj]] [[Kategorio:Germanaj teologoj]] [[Kategorio:Lernejestroj]] [[Kategorio:Leksikografoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1694]] [[Kategorio:Mortintoj en 1754]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Gotha]] sz3r8u8cq5zd7b5ych1i0j91e5n2vyt 0 952687 9483070 9466555 2026-09-28T08:54:45Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9483070 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Jozefo|József]] [[Molnár]]''' [jOĵef molnAr], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Molnár József''' estis [[Hungario|hungara]] [[instruisto]]. József Molnár<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM65546 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=672585&date=2026-08-31 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1905|6|5}} (laŭ alia informo en la 9-an) en [[Csenger]], li mortis {{mortotago|1986|12|30}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == József Molnár frekventis [[mezlernejo]]jn en [[Satu Mare|Szatmárnémeti]], [[Kisvárda]] kaj [[Nyíregyháza]], poste li akiris pedagogian diplomon en [[Universitato de Debrecen|Scienca Universitato István Tisza]] en [[1931]], pli poste helpe de stipendio li plustudis studjaron en [[Sorbonne]]. Inter 1932-1945 li instruis en [[Hajdúnánás]], sed li kolektis ankaŭ etnografiaĵojn al la muzeo en Debrecen. En 1945 li translokiĝis al Budapeŝto, kie li instruis en gimnazio, inter 1951-1955 en eldonejo li zorgis pri lernolibroj, fine li denove instruis aŭ li estis inspektoro ĝis sia emeritiĝo en 1970. Li longe okupiĝis pri notlibro de [[Mór Jókai]]. == Elektitaj kontribuoj == * ''Balladáskönyv. Válogatás a világirodalom balladáiból'' (1967) * ''Görög Demeter'' (1975) * ''Kölcsey Ferenc testamentuma'' (kunaŭtoro, 1983) == Fontoj == * [https://mnl.gov.hu/mnl/szszbml/hirek/csaladi_levelesladak_emlekezes_molnar_jozsefre biografio hungare kun foto] * [https://web.archive.org/web/20220319164119/http://www.csenger.hu/index.php/kozelet/hiressegeink biografio hungare kun foto] * [https://mek.oszk.hu/00300/00355/html/ABC09732/10722.htm biografio hungare] * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-neprajzi-lexikon-71DCC/m-732AC/molnar-jozsef-csenger-1905-73470/ biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Molnar Jozsef}} [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} jh821nch06gwv9wymemrzekyh0i5gl3 2 953288 9482990 9474189 2026-09-28T05:34:26Z Sergio 46486 /* Literaturo */ 9482990 wikitext text/x-wiki En komputebloteorio, '''rekursia funkcio'''<ref>[[Komputada Leksikono]], artikolo [https://bertilow.com/div/komputada_leksikono/R.html#REKURSIA-FUNKCIO «rekursia funkcio»].</ref> estas [[funkcio (matematiko)|funkcio]] kiu ĵetas el la [[naturaj nombroj]] en la naturajn nombrojn kaj formaligas la koncepton pri [[rekursio]] el la komputada vidpunkto; la rekursiaj funkcioj formas hierarkion el 3 klasoj da funkcioj: : primitive rekursiaj ⊂ [[Ĉie difinita funkcio|ĉieaj]] rekursiaj ⊂ ĝeneralaj rekursiaj. Ĉi-lastajn oni ankaŭ nomas '''µ-rekursiaj funkcioj''' aŭ '''partaj rekursiaj funkcioj'''. Ili koincidas kun la klaso de Turinge komputeblaj funkcioj kaj okupas centran lokon en [[logiko]] kaj [[teoria komputiko]]. Ĝenerale, kiam oni mencias ''rekursiajn funkciojn'' sen precizigo, oni kutime celas ci tiujn ''ĝeneralajn rekursiajn funkciojn''. La nocion enkondukis [[Kurt Gödel]]. == Primitive rekursia funkcio == La difino de primitiva rekursia funkcio estas [[Matematika indukto|indukta]] . Ĝi konsistas el listo de la bazaj primitive rekursiaj funkcioj kaj du operatoroj ([[komponaĵa operatoro]] kaj ''primitiva rikuro'') kiuj permesas konstrui novajn primitive rekursiajn funkciojn surbaze de antaŭe difinintaj. La bazaj primitivaj rekursiaj funkcioj inkluzivas funkciojn de la jenaj tri tipoj: * '''nul-funkcioj''' <math>\ O^n(x_1, \dots, x_n) = 0</math> — funkcioj kiuj ĉiam rezultigas [[Nulo|0]]; * unuloka '''sekvanto-funkcio''' <math>S</math>, ĵetanta iun ajn naturan nombron <math>x</math> al la tujsekva natura nombro, <math>S: x\mapsto x + 1</math> ; * <math>n</math>-loka '''projekcio'''<ref group="note">Ankaŭ nomata ''idento-funkcio'', tial la simbolo <math>I</math>.</ref> <math>I_m^n</math> ( <math>0 < m \leqslant n</math> ) kiu ĵetas iun ajn ordigitan <math>n</math>-opon <math>x_1, \dots, x_n</math>da [[Natura nombro|naturaj nombroj]] al ties komponanto <math>x_m</math> — ekzemple, <math>I_2^3(10, 20, 30) = 20</math>. La du operatoroj estas difinitaj jene: * la '''komponaĵo''' de <math>m</math>-loka funkcio <math>f</math> kaj <math>m</math>-opo da <math>n</math>-lokaj funkcioj <math>g_1, \dots, g_m</math> rezultas en <math>n</math>-loka funkcio <math>h</math>, ĵetanta ajnan <math>n</math>-opon da naturaj nombroj <math>\vec x = (x_1, \dots, x_n)</math> al *: <math>h(\vec x) = f\big(g_1(\vec x), \ldots, g_m(\vec x)\big)</math>; * la '''primitiva rikuro''', kiu el <math>n</math>-loka funkcio <math>f</math> kaj <math>(n+2)</math>-loka funkcio <math>g</math> faras jenan <math>(n+1)</math>-lokan funkcion <math>h</math> : *: <math>h(\vec x, 0) = f(\vec x)</math>, *: <math>h(\vec x, y + 1) = g(\vec x, y, h(\vec x, y))</math>. En ĉi tiu difino, * la variablo <math>y</math> estas interpretebla kiel iteracia nombrilo; * <math>f</math>, kiel la komenca funkcio la iteracia procezo kiu produktas certan sekvencon da <math>n</math>-lokaj funkcioj komencitan per <math>f</math>&nbsp;; * kaj <math>g</math>, kiel operatoro ricevanta la <math>n</math> argumentojn <math>\vec x</math>, la iteracinumeron <math>y</math>, la funkcion <math>h(\vec x, y)</math> ĉe ĉi tiu iteracia paŝo, kaj redonanta la funkcion ĉe la sekva iteracia paŝo. La aro da primitive rekursiaj funkcioj estas la minimuma aro, kiu enhavas ĉiujn bazajn funkciojn kaj estas fermita pri la operatoroj kompono kaj primitiva rikuro. En la terminoj de la kutima [[ordonema programado]], la primitive rekursiaj funkcioj respondas al programblokoj uzantaj nur la aritmetikajn [[operacio (matematiko)|operacio]]jn, la [[Seo (programlingva)|seo-ordonon]] kaj la nombrilan iteraciordonon, en kiu la nombro de iteracioj estas konata ĉe la komenco de la iteraciado. Se la programisto uzas la plu-kondiĉan iteraciordonon (angle <code>while</code> loop), en kiu la nombro de iteracioj ne estas konata anticipe kaj, principe, povas esti senfina, tiam li transiras en la klason de la ''partaj funkcioj rekursiaj.'' === Ekzemploj === • La funkcio de [[adicio]] de du naturaj nombroj <math>Sum(a,\;b)=a+b</math> &nbsp;: : <math>Sum(x,\;0)=I_1^1(x)</math> ; : <math>Sum(x,\;y+1)=F(x,\;y,\;Sum(x,\;y))</math> ; : <math>F(x,\;y,\;z)=S(I_3^3(x,\;y,\;z))</math> • La funkcio de [[multipliko]] de du naturaj nombroj <math>Mul(a,\;b)=a\times b</math> &nbsp;: : <math>Mul(x,\;0)=O^1(x)</math> ; : <math>Mul(x,\;y+1)=G(x,\;y,\;Mul(x,y))</math> ; : <math>G(x,\;y,\;z)=Sum(I_1^3(x,\;y,\;z),I_3^3(x,\;y,\;z))</math>, — t.e. <math>G=K^3(Sum,I_1^3,I_3^3)</math>,<br>kie <math>K^3</math> estas kompona operatoro. ''Primitive rekursia funkcionalo'' estas ĝeneraligo de la koncepto de primitiva rekursia funkcio en plurdimensia tipteorio. == Ĝenerala funkcio rekursia == '''Ĝenerala funkcio rekursia''', aŭ '''µ-rekursia funkcio''' estas difinita simile al primitive rekursia funkcio, sed al la du operatoroj, kompono kaj primitiva rikuro, aldoniĝas la [[µ-operatoro]] — ''minimumigo de argumento'', kiu faras el <math>(n+1)</math>-loka funkcio <math>f</math> novan <math>n</math>-lokan funkcion <math>h</math> de la unuaj <math>n</math> argumentoj <math>\vec x</math>, jene difinitan: : <math>h(\vec x) = \mu y\left[f(\vec x,y)=0\right]=z</math>  [[se kaj nur se]] por ĉiu <math>y<z</math>, <math>f(\vec x,y)</math> estas difinita kaj <math>f(\vec x,y)\ne 0</math>. (tio estas, la funkcio <math>h</math> donas la minimuman valoron de la lasta argumento de la funkcio <math>f</math>, ĉe kiu ties rezulto estas 0). Ĝeneralaj rekursiaj funkcioj eventuale estas {{J|parta funkcio}}, nedifinitaj (senrezultaj) por iuj valoroj de la argumento, ĉar la minimumiga operatoro de la argumento ne ĉiam estas donas rezulton — ekz‑e se la funkcio <math>f</math> nenie nuliĝas, ĉe neniuj ajn valoroj de la argumentoj. El la vidpunkto de la ordonema programado, la rezulto de parte rekursia funkcio povas esti ne nur nombro, sed ankaŭ escepto aŭ senfina iteraciado, respondantaj al nedifinita valoro. == Ĉiea funkcio rekursia == ''[[Ĉie difinita funkcio|Ĉiea]] rekursia funkcio'' estas ĝenerale rekursia funkcio difinita por ĉiuj valoroj de siaj argumentoj. La problemo determini, ĉu ĝenerale rekursia funkcio kun donita priskribo estas ĉiea aŭ ne, estas algoritme nedecidebla. Ekzemplo pri ĉiea rekursia funkcio kiu ne estas primitive rekursia estas la [[Akermana funkcio]]. Alia ekzemplo de ĉiea rekursia funkcio kiu ne estas primitiva rekursia estas konstruebla per la [[Kantora diagonalo]] el universala funkcio por la aro de unu-lokaj primitive rekursiaj funkcioj. == Notoj == {{Notoj}} == Referencoj == {{referencoj}} {{Projektoj|ReVo=rekursi.0afunkcio}} == Literaturo == * Hilbert D., Bernays P. “Grunlagen der Mathematik, I,” 1970. * Kleene, Stephen (1991) [1952]. Introduction to Metamathematics. Walters-Noordhoff & North-Holland. ISBN 0-7204-2103-9. * Мальцев А. И. Алгоритмы и рекурсивные функции. — М.: Наука, 1986. * Péter, Rózsa. {{cite book |author-last=Péter |author-first=Rózsa |date=1967 |title=Recursive Functions |publisher=[[Academic Press]] |edition=3d revised |language=en |isbn=978-0125526500 |url=https://archive.org/details/recursivefunctio0000drro/page/n5/mode/2up }} * Н. К. Верещагин, А. Шень. Лекции по математической логике и теории алгоритмов. — 2-е изд., исправленное. — М.: МЦНМО, 2002. — Т. 3. Вычислимые функции. * {{Tradukita|lingvo=ru |artikolo=Рекурсивная функция|revizio=152395168}} cjy7mggtbohjwr0im6b6q4cpi1s78yq 9482992 9482990 2026-09-28T05:45:32Z Sergio 46486 la malneto ne plu aktualas 9482992 wikitext text/x-wiki {{Forigu tuj|U1}} En komputebloteorio, '''rekursia funkcio'''<ref>[[Komputada Leksikono]], artikolo [https://bertilow.com/div/komputada_leksikono/R.html#REKURSIA-FUNKCIO «rekursia funkcio»].</ref> estas [[funkcio (matematiko)|funkcio]] kiu ĵetas el la [[naturaj nombroj]] en la naturajn nombrojn kaj formaligas la koncepton pri [[rekursio]] el la komputada vidpunkto; la rekursiaj funkcioj formas hierarkion el 3 klasoj da funkcioj: : primitive rekursiaj ⊂ [[Ĉie difinita funkcio|ĉieaj]] rekursiaj ⊂ ĝeneralaj rekursiaj. Ĉi-lastajn oni ankaŭ nomas '''µ-rekursiaj funkcioj''' aŭ '''partaj rekursiaj funkcioj'''. Ili koincidas kun la klaso de Turinge komputeblaj funkcioj kaj okupas centran lokon en [[logiko]] kaj [[teoria komputiko]]. Ĝenerale, kiam oni mencias ''rekursiajn funkciojn'' sen precizigo, oni kutime celas ci tiujn ''ĝeneralajn rekursiajn funkciojn''. La nocion enkondukis [[Kurt Gödel]]. == Primitive rekursia funkcio == La difino de primitiva rekursia funkcio estas [[Matematika indukto|indukta]] . Ĝi konsistas el listo de la bazaj primitive rekursiaj funkcioj kaj du operatoroj ([[komponaĵa operatoro]] kaj ''primitiva rikuro'') kiuj permesas konstrui novajn primitive rekursiajn funkciojn surbaze de antaŭe difinintaj. La bazaj primitivaj rekursiaj funkcioj inkluzivas funkciojn de la jenaj tri tipoj: * '''nul-funkcioj''' <math>\ O^n(x_1, \dots, x_n) = 0</math> — funkcioj kiuj ĉiam rezultigas [[Nulo|0]]; * unuloka '''sekvanto-funkcio''' <math>S</math>, ĵetanta iun ajn naturan nombron <math>x</math> al la tujsekva natura nombro, <math>S: x\mapsto x + 1</math> ; * <math>n</math>-loka '''projekcio'''<ref group="note">Ankaŭ nomata ''idento-funkcio'', tial la simbolo <math>I</math>.</ref> <math>I_m^n</math> ( <math>0 < m \leqslant n</math> ) kiu ĵetas iun ajn ordigitan <math>n</math>-opon <math>x_1, \dots, x_n</math>da [[Natura nombro|naturaj nombroj]] al ties komponanto <math>x_m</math> — ekzemple, <math>I_2^3(10, 20, 30) = 20</math>. La du operatoroj estas difinitaj jene: * la '''komponaĵo''' de <math>m</math>-loka funkcio <math>f</math> kaj <math>m</math>-opo da <math>n</math>-lokaj funkcioj <math>g_1, \dots, g_m</math> rezultas en <math>n</math>-loka funkcio <math>h</math>, ĵetanta ajnan <math>n</math>-opon da naturaj nombroj <math>\vec x = (x_1, \dots, x_n)</math> al *: <math>h(\vec x) = f\big(g_1(\vec x), \ldots, g_m(\vec x)\big)</math>; * la '''primitiva rikuro''', kiu el <math>n</math>-loka funkcio <math>f</math> kaj <math>(n+2)</math>-loka funkcio <math>g</math> faras jenan <math>(n+1)</math>-lokan funkcion <math>h</math> : *: <math>h(\vec x, 0) = f(\vec x)</math>, *: <math>h(\vec x, y + 1) = g(\vec x, y, h(\vec x, y))</math>. En ĉi tiu difino, * la variablo <math>y</math> estas interpretebla kiel iteracia nombrilo; * <math>f</math>, kiel la komenca funkcio la iteracia procezo kiu produktas certan sekvencon da <math>n</math>-lokaj funkcioj komencitan per <math>f</math>&nbsp;; * kaj <math>g</math>, kiel operatoro ricevanta la <math>n</math> argumentojn <math>\vec x</math>, la iteracinumeron <math>y</math>, la funkcion <math>h(\vec x, y)</math> ĉe ĉi tiu iteracia paŝo, kaj redonanta la funkcion ĉe la sekva iteracia paŝo. La aro da primitive rekursiaj funkcioj estas la minimuma aro, kiu enhavas ĉiujn bazajn funkciojn kaj estas fermita pri la operatoroj kompono kaj primitiva rikuro. En la terminoj de la kutima [[ordonema programado]], la primitive rekursiaj funkcioj respondas al programblokoj uzantaj nur la aritmetikajn [[operacio (matematiko)|operacio]]jn, la [[Seo (programlingva)|seo-ordonon]] kaj la nombrilan iteraciordonon, en kiu la nombro de iteracioj estas konata ĉe la komenco de la iteraciado. Se la programisto uzas la plu-kondiĉan iteraciordonon (angle <code>while</code> loop), en kiu la nombro de iteracioj ne estas konata anticipe kaj, principe, povas esti senfina, tiam li transiras en la klason de la ''partaj funkcioj rekursiaj.'' === Ekzemploj === • La funkcio de [[adicio]] de du naturaj nombroj <math>Sum(a,\;b)=a+b</math> &nbsp;: : <math>Sum(x,\;0)=I_1^1(x)</math> ; : <math>Sum(x,\;y+1)=F(x,\;y,\;Sum(x,\;y))</math> ; : <math>F(x,\;y,\;z)=S(I_3^3(x,\;y,\;z))</math> • La funkcio de [[multipliko]] de du naturaj nombroj <math>Mul(a,\;b)=a\times b</math> &nbsp;: : <math>Mul(x,\;0)=O^1(x)</math> ; : <math>Mul(x,\;y+1)=G(x,\;y,\;Mul(x,y))</math> ; : <math>G(x,\;y,\;z)=Sum(I_1^3(x,\;y,\;z),I_3^3(x,\;y,\;z))</math>, — t.e. <math>G=K^3(Sum,I_1^3,I_3^3)</math>,<br>kie <math>K^3</math> estas kompona operatoro. ''Primitive rekursia funkcionalo'' estas ĝeneraligo de la koncepto de primitiva rekursia funkcio en plurdimensia tipteorio. == Ĝenerala funkcio rekursia == '''Ĝenerala funkcio rekursia''', aŭ '''µ-rekursia funkcio''' estas difinita simile al primitive rekursia funkcio, sed al la du operatoroj, kompono kaj primitiva rikuro, aldoniĝas la [[µ-operatoro]] — ''minimumigo de argumento'', kiu faras el <math>(n+1)</math>-loka funkcio <math>f</math> novan <math>n</math>-lokan funkcion <math>h</math> de la unuaj <math>n</math> argumentoj <math>\vec x</math>, jene difinitan: : <math>h(\vec x) = \mu y\left[f(\vec x,y)=0\right]=z</math>  [[se kaj nur se]] por ĉiu <math>y<z</math>, <math>f(\vec x,y)</math> estas difinita kaj <math>f(\vec x,y)\ne 0</math>. (tio estas, la funkcio <math>h</math> donas la minimuman valoron de la lasta argumento de la funkcio <math>f</math>, ĉe kiu ties rezulto estas 0). Ĝeneralaj rekursiaj funkcioj eventuale estas {{J|parta funkcio}}, nedifinitaj (senrezultaj) por iuj valoroj de la argumento, ĉar la minimumiga operatoro de la argumento ne ĉiam estas donas rezulton — ekz‑e se la funkcio <math>f</math> nenie nuliĝas, ĉe neniuj ajn valoroj de la argumentoj. El la vidpunkto de la ordonema programado, la rezulto de parte rekursia funkcio povas esti ne nur nombro, sed ankaŭ escepto aŭ senfina iteraciado, respondantaj al nedifinita valoro. == Ĉiea funkcio rekursia == ''[[Ĉie difinita funkcio|Ĉiea]] rekursia funkcio'' estas ĝenerale rekursia funkcio difinita por ĉiuj valoroj de siaj argumentoj. La problemo determini, ĉu ĝenerale rekursia funkcio kun donita priskribo estas ĉiea aŭ ne, estas algoritme nedecidebla. Ekzemplo pri ĉiea rekursia funkcio kiu ne estas primitive rekursia estas la [[Akermana funkcio]]. Alia ekzemplo de ĉiea rekursia funkcio kiu ne estas primitiva rekursia estas konstruebla per la [[Kantora diagonalo]] el universala funkcio por la aro de unu-lokaj primitive rekursiaj funkcioj. == Notoj == {{Notoj}} == Referencoj == {{referencoj}} {{Projektoj|ReVo=rekursi.0afunkcio}} == Literaturo == * Hilbert D., Bernays P. “Grunlagen der Mathematik, I,” 1970. * Kleene, Stephen (1991) [1952]. Introduction to Metamathematics. Walters-Noordhoff & North-Holland. ISBN 0-7204-2103-9. * Мальцев А. И. Алгоритмы и рекурсивные функции. — М.: Наука, 1986. * Péter, Rózsa. {{cite book |author-last=Péter |author-first=Rózsa |date=1967 |title=Recursive Functions |publisher=[[Academic Press]] |edition=3d revised |language=en |isbn=978-0125526500 |url=https://archive.org/details/recursivefunctio0000drro/page/n5/mode/2up }} * Н. К. Верещагин, А. Шень. Лекции по математической логике и теории алгоритмов. — 2-е изд., исправленное. — М.: МЦНМО, 2002. — Т. 3. Вычислимые функции. * {{Tradukita|lingvo=ru |artikolo=Рекурсивная функция|revizio=152395168}} bj6nrsytjk8q2p46rro3vg3kahyqkjl 0 953515 9482939 9475532 2026-09-27T23:48:11Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482939 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} [[File:Jerzy_Andrzejewski_monument.JPG|eta| Tombo de Jerzy Andrzejewski ĉe [[Tombejo Powązki en Varsovio|Tombejo Powązki]] en Varsovio]] '''Jerzy Andrzejewski''' ({{IFA|ˈjɛʐɨ andʐɛˈjɛfskʲi}} ; 19-a de aŭgusto 1909 en [[Varsovio]] – 19-a de aprilo 1983 samloke) estis pola verkisto. Liaj verkoj alfrontas polemikajn moralajn temojn kiel perfido, la judoj kaj Aŭŝvico dum la milito.<ref>{{Cite book|last=Norwich|first=John Julius|title=Oxford Illustrated Encyclopedia of the Arts|publisher=Oxford University Press|year=1990|isbn=978-0198691372|location=USA|pages=16}}</ref> La ĉefa temo de liaj verkoj estas la serĉado de veraj spiritaj valoroj en la homa vivo. Pluraj el liaj romanoj kaj rakontoj estis adaptitaj por filmo. Li debutis en 1936 per kolekto de noveloj. Lia plej konata verko estas la romano ''Cindro kaj Diamantoj'' (1948), kiu prezentas la konflikton inter militantaj frakcioj en la pola socio en majo 1945 (ĝi estis filmigita en 1958). Aliaj gravaj verkaĵoj en liaj verkaroj estas la [[Historia romano|historiaj romanoj]] ''Mallumo'' ''kovras la teron'' (1957) kaj ''La Pordegoj de'' ''paradizo'' (1960). Dum la [[Dua Mondmilito]], Andrzejewski apartenis al la [[Pola Rezistomovado|pola rezistado]], aganta en Varsovio. Andrzejewski estis [[Gejo|samseksema]].<ref>{{Cite journal|issn=1313-1451|issue=21|pages=183–194|last=Śmieja|first=Wojciech|title=The Captive (Homosexual) Minds. On Being a Writer and a Homosexual in Communist Poland (Wilhelm Mach, Jerzy Andrzejewski)|journal=Литературата|accessdate=2022-08-07|date=2019|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=810494}}</ref> == Verkaro == * ''Neeviteblaj'' ''vojoj'' (''Drogi nieuniknione'', 1936), kolekto de noveloj * ''Reĝimo de la Koro'' (''Ład serca'', 1938), debuta romano, gajninto de la premio de la Pola Akademio de Literaturo * ''Nokto'' (''Noc'', 1945) havante ''Sanktan Semajnon'' * ''[[:en:Ashes_and_Diamonds|Cindro kaj Diamantoj]]'' (''Popiół i diament'', 1948),<ref name="roadrunner.com">[http://home.roadrunner.com/~polishlit/20.html#andr Polish literature in English translation.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081205185933/http://home.roadrunner.com/~polishlit/20.html#andr |date=2008-12-05 }} ''20th century Polish literature'', at ''roadrunner.com''.</ref> filmversio gajnis Kritikistan Premion ĉe [[Festivalo de Venecio|la Venecia Filmfestivalo]] de 1959 * ''La Inkviziciistoj'' (''Ciemności kryją ziemię'', 1957, tr. 1960) * ''Efika Milito'' (''Wojna skuteczna, czyli Opis bitew i potyczek z Zadufkami'', 1953), stalinisma bonsentiga rakonto * ''La Pordegoj de Paradizo'' (''Bramy raju'', 1960), romano rimarkinda pro esti skribita preskaŭ sen interpunkcio, en du frazoj * ''Vartistino por Satiruso'' (''Idzie skacząc po górach'', 1963) == Filmadaptiĝoj == Du el liaj romanoj, ''[[Cindro kaj diamanto|Cindroj kaj Diamantoj]]'', pri la tuja postmilita situacio en Pollando, kaj ''Sankta Semajno'', kiu traktas la [[Ribelo de la varsovia geto|ribelon de la Varsovia geto]], estis adaptitaj por filmo fare de la Oskar-premiita pola filmreĝisoro [[Andrzej Wajda]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * C Tighe. ''Jerzy Andrzejewski: vivo kaj tempoj'' . Revuo de Eŭropaj Studoj, Vol. 25-a de oktobro 1995 ([http://jes.sagepub.com/content/25/4/341.full.pdf+html]) * [https://web.archive.org/web/20110927020540/http://www2.arts.gla.ac.uk/Slavonic/Andrzejewski.htm Jerzy Andrzejewski (1909-1983)] ''Universitato de Glasgova'' Kolegio de Arto. Slavaj studoj. * Pisarze polscy. Sylwetki: Jerzy Andrzejewski , ĉe ''www.pisarzepolscy.cpo.pl'' . {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Andrzejewski, Jerzy}} [[Kategorio:Polaj verkistoj]] [[Kategorio:GLAT-verkistoj]] 1sbb96jmfevmkw528rxnbicfdr238dt 0 953525 9482977 9479630 2026-09-28T04:18:42Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482977 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} [[File:JoseMariaMerino.JPG|dekstra|eta| Jose María Merino, portreto de Felix de la Concha]] '''José María MERINO''' (naskita la 5-an de marto 1941, en [[Korunjo]], [[Galegio]]) estas hispana romanverkisto. Li estas patro de du filinoj, María kaj Ana, ambaŭ universitataj profesorinoj. ([[Ana Merino]] estas ankaŭ poetino). Li loĝis dum pluraj jaroj en [[Leono (Hispanio)|Leono]] kaj nuntempe loĝas en [[Madrido]]. Plej konata pro siaj romanoj kaj noveloj, li estas ankaŭ poeto kaj vojaĝverkisto. Merino estis elektita al la posteno ''m'' de la [[Reĝa Akademio Hispana|Real Academia Española]] la 27an de marto 2008, kaj li ekoficis la 19an de aprilo 2009.<ref>{{cite web|author=|url=http://www.rae.es/academicos/jose-maria-merino|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406060726/http://www.rae.es/academicos/jose-maria-merino|title=José María Merino|language=Spanish|publisher=Real Academia Española|date=|archive-date=6 April 2016}}</ref> De 2010 ĝis 2015, li estis Vicsekretario de la [[Reĝa Hispana Akademio]]. Merino ricevis multajn premiojn pro sia verko, kiu inkluzivas poemojn, romanojn, infanan kaj junularan literaturon, eseojn kaj tiel nomatajn "[[mikronovelo]]j" (tre mallongajn rakontojn). ==Verkoj== === Romanoj === * 2022: ''La novela posible''. Editorial Alfaguara<ref> Sainz Borgo, Karina (13a de aprilo 2022). «Nuestra lengua es muy rica y no es en absoluto machista». ABC (38.821) (Madrid). p. 37.</ref> * 2016: ''Musa Décima''. Editorial Alfaguara * 2012: ''El río del Edén''. Editorial Alfaguara. * 2009: ''La sima''. Editorial Seix Barral. * 2003: ''El heredero''. Editorial Alfaguara. 2011. * 2000: ''Los invisibles''. Editorial Espasa. Editorial Cátedra, Letras populares, 2012. * 1996: ''Las visiones de Lucrecia''. Editorial Alfaguara. 2008. * 1991: ''El centro del aire''. Editorial Alfaguara. 2008. * 1985: ''La orilla oscura''. Editorial Alfaguara. 2011. * 1981: ''El caldero de oro''. Editorial Alfaguara. * 1976: ''Novela de Andrés Choz''. Editorial Novelas y Cuentos . ==== Porinfana literaturo ==== * 2023: ''En el país de Lindabrina y Ratón Pérez''. Editorial Siruela. * 2022: " Aventuras en el cuaderno de hojas blancas ". Rimpego Editorial. * 2014: ''Las mascotas del mundo transparente'' (bildoj de Júlia Sardà). Editorial Nocturna. * 1998: ''Adiós al cuaderno de hojas blancas''. Editorial Anaya. * 1997: ''Regreso al cuaderno de hojas blancas''. Editorial Anaya. * 1996: ''El cuaderno de hojas blancas''. Editorial Anaya. * 1993: ''Los trenes del verano - No soy un libro''. Editorial Siruela. * 1989: ''Las lágrimas del sol''. Editorial Alfaguara. * 1987: ''La tierra del tiempo perdido''. Editorial Alfaguara. * 1986: ''El oro de los sueños''. Editorial Alfaguara. ==== Novelaroj ==== Trilogioj. * 2023 "Las crónicas mestizas" Rimpego Editorial. Trilogio de amerika etoso, komponita de: ''El oro de los sueños'', ''La tierra del tiempo perdido'' kaj ''Las lágrimas del sol''. * 2015 ''Novelas de la historia.'' Trilogio komponita de ''Las visiones de Lucrecia'', ''El heredero'' kaj ''La sima''. Editorial Alfaguara * 2000: ''Novelas del mito''. Trilogio komponita de ''El caldero de oro'', ''La orilla oscura'' kaj ''El centro del aire''. Editorial Alfaguara * 1992: ''Las crónicas mestizas''. Trilogio de de amerika etoso, komponita de: ''El oro de los sueños'', ''La tierra del tiempo perdido'' kaj ''Las lágrimas del sol''. === Noveloj === * 2020: ''Dobles''. M.A.R. Editor * 2010: ''Las antiparras del poeta burlón''. Editorial Siruela. * 2006: ''El lugar sin culpa''. Editorial Alfaguara. * 1999: ''Cuatro nocturnos''. Editorial Alfaguara. === Eseoj === * 2024: "La belleza de los cuentos". EOLAS Ediciones * 2023: "Microrrelatos en La Magdalena" (JMMerino kaj VV.AA) EOLAS Ediciones * 2017: ''Fulgores de ficción. Palabras,miradas, lecturas''. Eldono de Ana Merino. Ediciones de la Universidad de Valladolid. * 2014: ''Ficción perpetua''. Menoscuarto. * 2010: ''Diez jornadas en la isla'' en ''La biblioteca del náufrago IV''. Libro enhavanta tekstojn de Gonzalo Calcedo, Óscar Esquivias, Pilar Mateos, José María Merino kaj Luis Javier Moreno. Junta de Castilla y León.<ref>[http://www.diariodeleon.es/noticias/cultura/vuelve-biblioteca-del-naufrago-_477863.html Vuelve la «Biblioteca del náufrago»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151210181730/http://www.diariodeleon.es/noticias/cultura/vuelve-biblioteca-del-naufrago-_477863.html |date=2015-12-10 }} {{Wayback|url=http://www.diariodeleon.es/noticias/cultura/vuelve-biblioteca-del-naufrago-_477863.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151210181730/http://www.diariodeleon.es/noticias/cultura/vuelve-biblioteca-del-naufrago-_477863.html |date=2015-12-10 }} 2015-12-10-, ''Diario de León, 17/09/2009.''</ref> * 2004: ''Ficción continua''. Seix Barral. * 1998: ''Silva Leonesa''. Breviarios de la Calle del Pez. === Rakontoj === * 2025: " Yo y yo en breve ". Editorial Alfaguara * 2023: " El cuento perdido ". M.A.R. editor * 2021: ''Noticias del Antropoceno''. Editorial Alfaguara * 2020: ''Dobles''. M.A.R. Editor. * 2019: "A través de El Quijote". Editorial Reino de Cordelia * 2017: ''Aventuras e invenciones del profesor Souto''. Eldono de Ángeles Encinar. Editorial Páginas de Espuma. * 2014: ''La trama oculta. Cuentos de los dos lados con una silva mínima''. Editorial Páginas de Espuma. * 2011: ''El libro de las horas contadas''. Editorial Alfaguara. * 2008: ''Las puertas de lo posible: cuentos de pasado mañana''. Editorial Páginas de Espuma. * 2007: ''Cuentos del reino secreto''. Editorial Alfaguara (reviziita). * 2007: ''La glorieta de los fugitivos''. Editorial Páginas de Espuma. * 2004: ''Cuentos de los días raros''. Editorial Alfaguara. * 1994: ''Cuentos del Barrio del Refugio''. Editorial Alfaguara. * 1990: ''El viajero perdido''. Editorial Alfaguara. * 1982: ''Cuentos del reino secreto''. Editorial Alfaguara. ==== Rakontoj en kolektivaj verkoj (elekto) ==== * 2016: ''Nocturnario. 101 imágenes y 101 escrituras''. Bildoj de Ángel Olgoso kaj tekstoj de VV.AA. Editorial Nazarí. * 2014: ''Mañana todavía. Doce distopías para el siglo XXI''. Ricard Ruiz Garzón. Juan Miguel Aguilera, Elia Barceló, Emilio Bueso, Laura Gallego, Rodolfo Martínez, José María Merino, [[Rosa Montero]], Juan Jacinto Muñoz-Rengel, Javier Negrete] Félix J. Palma, Marc Pastor kaj Susana Vallejo. Fantascy: 20 * 2014: ''Historia y antología de la Ciencia Ficción española''. Ed. Cátedra. * 2012: ''Steampunk: antología retrofuturista''. Eldono de Félix J. Palma. Ed. Fábulas de Albión, 2012. * 2009: ''Perturbaciones. Antología del relato fantástico español actual''. Ed. Salto de Página. * 2009: ''Cuentos breves para leer en la cama''. VV.AA. Punto de lectura. === Mikronoveloj === * 2011: ''El libro de las horas contadas. Editorial Alfaguara. * 2007: ''La glorieta de los fugitivos: minificción completa''. Editorial Páginas de Espuma. * 2005: ''Cuentos del libro de la noche''. Editorial Alfaguara. * 2002: ''Días imaginarios''. Editorial Seix Barral. ==== Kompilaĵoj kaj antologioj ==== * 2018: ''Cuentos de la naturaleza''. Natalia Álvarez Méndez. Eolas Ediciones. * 2013: ''Antología de cuentos''. José Manuel del Pino. Editorial Iberoamericana. * 2012: ''La realidad quebradiza''. Editorial Páginas de Espuma. * 2010: ''Historias del otro lugar. Cuentos reunidos, 1982-2004''. Editorial Alfaguara. * 2009: ''José María Merino. Antología y voz''. Editorial El búho viajero. * 2005: ''El anillo judío y otros cuentos'' (José Luis Puerto). Castilla Ediciones. * 2000: ''Cuentos'' (Santos Alonso). Editorial Castalia. * 1999: ''La casa de los dos portales y otros cuentos'' Ignacio Soldevila). Editorial Octaedro. * 1997: ''Cincuenta cuentos y una fábula. Obra breve 1982-1997''. Editorial Alfaguara. === Poezio === * 2006: ''Cumpleaños lejos de casa. Obra poética completa''. Barcelona: Seix Barral. ISBN (13): 978-84-322-0895-9. * 1984: ''Mírame Medusa y otros poemas''. Madrid: Ayuso. ISBN (13): 978-84-336-0229-9. * 1975: ''Parnasillo provincial de poetas apócrifos''. kun Agustín Delgado kaj [[Luis Mateo Díez]]. Dua eldono (Madrid,1988, Endymion) ISBN 84-7731-022-X. * 1973: ''Cumpleaños lejos de casa''. * 1972: ''Sitio de Tarifa''. === Memorlibroj === * 2006: ''Tres semanas de mal dormir''. Editorial Seix Barral. * 1998: ''Intramuros''. Edilesa, León. En 2004, Nueva Biblioteca Didáctica, Editorial Anaya. === Antologiisto === * ((2017)): "Relatos españoles del siglo XX". Santillana /Loqueleo * 2010: ''Leyendas españolas de todos los tiempos (Una memoria soñada)''. Editorial Siruela. * 1998: ''Cien años de cuentos (1898-1998). Antología del cuento español en castellano''. Editorial Alfaguara. === Adaptaĵoj === * 2016: ''Calila y Dimna''. Páginas de Espuma. * 2014: ''Historia verdadera de Jasón y los argonautas''. Phantasia. La Página ediciones. * 2012: ''Los naufragios de Álvar Núñez Cabeza de Vaca''. Castalia, Col. Odres Nuevos. === Aliaj === * 2019: ''A través del Quijote''. Reino de Cordelia * 1992: No soy un libro. Siruela === Kunverkado === *''Más de 555 millones podemos leer este libro sin traducción.'' Kun Álex Grijelmo. 2019. VV.AA. Taurus *''Vivir a pulso. Diez relatos de superación y vida''. (VV.AA.) 2017. Alfaguara/Clínica Universidad de Navarra * ''Cuentos del gallo de oro'', 2008, kun Juan Pedro Aparicio kaj [[Luis Mateo Díez]]. * ''Palabras en la nieve: un filandón'', 2007, kun Juan Pedro Aparicio kaj Luis Mateo Díez. * ''Del cuento literario'', 2007, kun Juan Pedro Aparicio. * ''Los narradores cautivos'', 1999, kun Jesús F. Martínez kaj Antonio Martínez Menchén, Ed. Alfaguara, Serie Roja. * ''Cuentos de la calle de la Rúa'', 1997, cuentos, kun Juan Pedro Aparicio kaj Luis Mateo Díez. * ''Sabino Ordás: Las cenizas del fénix'', 1985, kun Juan Pedro Aparicio kaj Luis Mateo Díez. * ''Los caminos del Esla'', 1980, vojaĝlibro, kun Juan Pedro Aparicio. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20091214053234/http://www.rae.es/rae/gestores/gespub000028.nsf/(voanexos)/arch0CDD6D4FB1918DCDC12575AC003A9747/$FILE/Discurso_RAEJMMerino.pdf Alparolo al la Real Academia de la Lengua Española de José María Merino (en la hispana)] * [https://web.archive.org/web/20100907171047/http://www.otrolunes.com/hemeroteca-ol/numero-11/index.html Monografio pri José María Merino ĉe ''OtroLunes''] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Merino, Jose}} [[Kategorio:Galegaj verkistoj]] [[Kategorio:Membroj de la Reĝa Hispana Akademio]] [[Kategorio:Hispanaj verkistoj]] fy7bb84wvuw3zujnuh8nkogg9a6e0yp 0 953533 9482936 9479632 2026-09-27T22:58:32Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482936 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Jeff HALPER''' ({{lang-he|ג'ף הלפר}}; naskita en 1946 <ref name="ICAHD-USA2">{{cite news|url=http://icahdusa.org/about/jeff-halper|title=Dr. Jeff Halper, Coordinator|publisher=Israeli Committee Against House Demolitions|access-date=2008-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20071010011332/http://icahdusa.org/about/jeff-halper|archive-date=2007-10-10|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071010011332/http://icahdusa.org/about/jeff-halper |date=2007-10-10 }}</ref>) estas uson-naskita israela [[antropologo]], <ref name="nct2">{{cite news|url=http://icahdusa.org/about/jeff-halper|title=Dr. Jeff Halper, Coordinating Director, Israeli Committee Against House Demolitions|publisher=ICAHD-USA|access-date=2010-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20071010011332/http://icahdusa.org/about/jeff-halper|archive-date=2007-10-10|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071010011332/http://icahdusa.org/about/jeff-halper |date=2007-10-10 }}</ref> aŭtoro, preleganto kaj politika aktivulo, kiu loĝas en Israelo ekde 1973. Li estas la Direktoro de la Israela Komitato Kontraŭ Dommalkonstruoj (ICAHD) kaj kunfondinto de La Kampanjo por Unu Demokrata Ŝtato (ODSC). Halper verkis plurajn librojn pri la [[Israela–Palestina konflikto|israel-palestina konflikto]] kaj estas ofta verkisto kaj parolanto pri israela politiko, enfokusigante ĉefe neperfortajn strategiojn por solvi la israel-palestinan konflikton. Li estas subtenanto de la [[Bojkoto, Malinvesto kaj Sankciumoj|BDS-movado]] kaj la akademia bojkoto de Israelo, kaj konsideras Israelon kulpa pri "[[apartismo]]" kaj pri konscia kampanjo por "judigi" la [[Ŝtato Palestino|okupaciitajn palestinajn teritoriojn]]. En 1997, Halper kunfondis ICAHD por defii kaj rezisti la israelan politikon de malkonstruado de palestinaj hejmoj en la [[Israel-okupaciataj teritorioj|Okupaciitaj Teritorioj]] kaj por organizi israelanojn, palestinanojn kaj internaciajn volontulojn por komune rekonstrui detruitajn palestinajn hejmojn kiel politikajn agojn de rezisto (ICAHD rekonstruis 189 palestinajn hejmojn). <ref name="ICAHD-USA2" /> Halper estis nomumita, kune kun la palestina intelektulo kaj aktivulo Ghassan Andoni, por la [[Nobel-premio pri paco]] en 2006 fare de la [[Usona Servokomitato de la Amikoj|Usona Komitato pri Servo de Amikoj]] pro sia laboro "por liberigi kaj la palestinan kaj la israelan popolojn de la jugo de struktura perforto " kaj "por konstrui egalecon inter iliaj popoloj per rekono kaj festado de ilia komuna homeco." En 2013 Halper iniciatis, kun grupo de internaciaj aktivuloj, ''The People Yes! Network'' (La popola Jes! reto), celita provizi "infrastrukturon", kiu ebligos al maldekstraj kaj progresemaj grupoj trovi unu la alian trans temoj kaj geografio, komuniki, kunordigi, dividi analizojn kaj materialojn, kaj plani komunajn kampanjojn, precipe ĉirkaŭ tutmondaj temoj. La finfina celo de TPYN estas generi koncepton pri justa, inkluziva, plurisma kaj daŭrigebla post-kapitalisma, "homcentra" (aŭ "vivcentra") mondsistemo kaj helpi krei la tutmondan movadon, kiu realigus ĝin. == Verkaro == * ''Between Redemption and Revival: The Jewish Yishuv in Jerusalem in the Nineteenth Century'', Westview, 1991 * ''The Falashas: An Analysis of Their History, Religion and Transitional Society'', University of Minnesota, 1966 * ''An Israeli in Palestine: Resisting Dispossession, Redeeming Israel'', Pluto Press, 2008 * ''Obstacles to Peace: A Reframing of the Israeli-Palestinian Conflict'', ICAHD (Fourth Edition, 2009) * ''War Against the People: Israel, the Palestinans and Global Pacification'', Pluto Press, 2015 * ''Decolonizing Israel, Liberating Palestine: Zionism, Settler Colonialism, and the Case for One Democratic State'', Pluto Press, 2021 == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * Jeff Halper en konversacio kun Richard A. Falk kaj Phillip Adams, [http://www.abc.net.au/radionational/programs/latenightlive/rethinking-foreign-occupation/4963588 'Repensante eksterlandan okupadon,'] ĉe Late Night Live, [[Australian Broadcasting Corporation|ABC]] 18 septembro 2013. * [https://web.archive.org/web/20100429214528/http://www.icahd.org/eng/ ICAHD-retejo] * [https://web.archive.org/web/20200923111557/http://www.icahdusa.org/ ICAHD-USA retejo] * VIDEO [http://www.abc.net.au/tv/fora/stories/2009/03/27/2526790.htm Jeff Halper parolas pri israel-palestinaj rilatoj] [http://www.abc.net.au/tv/fora/default.htm ĉe ABC FORA] * [http://video.google.com/videoplay?docid=-8849846742802382846 videintervjuo kun Jeff Halper] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Halper, Jeff}} [[Kategorio:Usonaj civilrajtaj aktivuloj]] [[Kategorio:Homaj rajtoj en Cisjordanio]] h4neckaa0a6rlbotzymopirwr4y1db7 0 953631 9482824 9476895 2026-09-27T13:36:27Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9482824 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=BR|situo sur mapo=Centra San-Paŭlo (urbo)|zomo=13}} [[File:Instituto_Butantan_(33618639938).jpg|eta| [[Kontraŭgripa vakcino|Gripvakcinoj]] pakitaj ĉe Instituto Butantan en marto 2019]] La '''Instituto Butantan''' ({{l-pt|Instituto Butantã}}, {{IFA|ĩstʃiˈtutu butɐ̃ˈtɐ̃}}) estas brazila [[Biofarmacio|biologia]] esplorcentro situanta en Butantã, en la okcidenta parto de la urbo [[San-Paŭlo (urbo)|San-Paŭlo]], [[Brazilo]]. Instituto Butantan estas publika institucio aligita kun la Ŝtata Sekretariejo pri [[Sano]] [[San-Paŭlo|de San-Paŭlo]] kaj konsiderata unu el la plej gravaj sciencaj centroj en la mondo. <ref>{{Cite journal|title=The Butantan Institute: History and Future Perspectives|journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|date=2014-07-03|issn=1935-2727|pmc=4080994|pmid=24992341|volume=8|issue=7|doi=10.1371/journal.pntd.0002862|first1=Marcelo|last1=De Franco|first2=Jorge|last2=Kalil|article-number=e2862|doi-access=free}}</ref> Butantan estas la plej granda produktanto de imunobiologiaĵoj kaj biofarmaciaĵoj en Latinameriko (kaj unu el la plej grandaj en la mondo). Ĝi estas konata pro sia kolekto de venenaj serpentoj, same kiel tiuj de venenaj lacertoj, [[Araneuloj|araneoj]], [[insektoj]] kaj [[Skorpio|skorpioj]]. Per ekstraktado de la venenoj de reptilioj kaj insektoj, la Instituto disvolvas kontraŭvenenojn kaj medikamentojn kontraŭ multaj malsanoj, kiuj inkluzivas [[tuberkulozo]]n, [[rabio]]n, [[tetanoso]]n kaj [[difterio]]n. Ĝi estas konsiderata unu el la plej gravaj sciencaj centroj de sia speco kaj fariĝis mondfama pro sia esplorado pri serpentaj venenoj kaj vakcinoj. Ĝia unua direktoro estis la kuracisto [[Vital Brazil]], kiu esploris [[Publika sano|publikajn sanproblemojn]].<ref>[http://www.butantan.gov.br/saude/hospital/Paginas/default.aspx ''hospitalo vital brazil'']. butantan.gov.br. Alirita la 10-an de aŭgusto 2016 ({{Pt}})</ref><ref>[http://www.butantan.gov.br/butantan/nossahistoria/Paginas/default_en.aspx ''Historio de Instituto Butantan'']. butantan.gov.br. Alirita la 10-an de aŭgusto 2016 ({{En}}).</ref> Ĝi estis fondita la 23-an de februaro 1901, kaj respondecas pri produktado de pli ol 80% de ĉiuj serumoj kaj vakcinoj konsumataj en Brazilo. Ĝi ankaŭ estas grava turisma allogaĵo, havante parkon kaj tri muzeojn (Biologian, Historian kaj Mikrobiologian), same kiel la Hospitalon Vital Brazil, bibliotekon, serpentumejon, kaj vakcinajn kaj biofarmaciajn produktadinstalaĵojn. La nomo de la Instituto devenas de " ''Butantã'' ", distrikto situanta okcidente de la " ''municipo de San-Paŭlo'' ". " ''Butantã'' " signifas " ''[[Paŝtejo|paŝtejon]]'' " en la [[tupia lingvo]]. La jenaj esplorlaboratorioj estas parto de la Butantan Instituto: * [[Artropodoj|Artikuloj]] * [[Herpetologio]] * [[Ĉelbiologio|Ĉela biologio]] * Imunogenetiko * Imunopatologio * [[Viruso (biologio)|Virus]] [[Imunologio|-Imunologio]] * Imunokemio * [[Genetiko]] * [[Dermatologio]] * [[Fiziopatologio|Patofiziologio]] * [[Biokemio]] kaj [[Biofiziko]] * [[Farmakologio]] * [[Mikrobiologio]] * [[Parazitologio]] * [[Biofarmacio|Biofarmaciaĵoj]] * Aplikata Toksinologio * [[Biotekniko|Bioteknologia]] Centro == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Herpetologio]] * [[Veneno]] kaj [[Antikorpo|Antidoto]] * [[Vakcino|Vakcinado]] * [[Biotekniko|Bioteknologio]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20050204095644/http://www.butantan.gov.br/ Hejmpaĝo de la Instituto Butantan] (en la portugala kaj angla) * [https://web.archive.org/web/20050204095644/http://www.butantan.gov.br/english/peconha2.htm Kiel kapti kaj donaci bestojn al la Instituto] (anglalingve) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Esploraj institutoj pri biologio]] [[Kategorio:Esploraj institutoj pri medicino]] [[Kategorio:Muzeoj en Brazilo]] [[Kategorio:San-Paŭlo (urbo)]] h1kwglj85id6b7lv2sy9716l344hopr 0 954031 9482765 9481904 2026-09-27T12:12:14Z Kani 670 9482765 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{unua}} {{Kursiva titolo}} {{Informkesto libro |aŭtoro=Alfredo Conde |titolo=Los otros días |eldonejo=Destino |jaro=1991}} '''''Los otros días''''' (La aliaj tagoj) estas [[romano]] verkita de [[Alfredo Conde]], kiu ricevis pro ĝi en 1991 la [[Premio Nadal|Premion Nadal]].<ref>[https://bertadelgadomelgosa.wordpress.com/2013/05/02/los-otros-dias-alfredo-conde-o-el-director-de-orquesta/ ALFREDO CONDE: LOS OTROS DÍAS, 2 mayo, 2013] Alirita la 25an de septembro 2026.</ref> La verko temas pri la persona dekadenco de maljunulo, la fizika malboniĝo (pro [[Parkinson-malsano]] ĉiokaze), timo, soleco, deziro kaj iom da amo en la fono de muziko kaj galega etoso (ĉirkaŭ la urbo [[Santiago de Compostela]]). La ĉefrolulo estas iama [[dirigento]] kiu devas ĉesi sian karieron pro la apero de Parkinson-malsano kaj retiriĝas al sia naskoloko. ==Intrigo== {{Intrigo}} * 1.- Alveno al la retireja domego kaj bieno. Kiel la malsano venis. * 2.- La geservistoj Paco kaj lia edzino Elisa. Li ricevas du hundojn. Pri La Urbo. * 3.- Memoroj de infanaĝo: ludoj en lageto, morto de la patro, urbestro, kiu subskribis jam mortinta la subskribotan kontrakton de akvoliverado. Li ne vizitas ankoraŭ sian onklon Álvaro. * 4.- Li dediĉas sin al konstruado de muzikinstrumentoj. Emoj al vivo spite la malsanon. Pli da memoroj de infanaĝo. * 5.- Avino metis lin en [[seminario]]. Memoroj prie kaj nuna vizito al la seminario. Finfine li vizitas la onklon Álvaro. * 6.- La onklo konfesas esti patro de Paco, la servisto. Memoroj kiel [[pastro]] kaj kiel muzikisto kaj dirigento. Aperas blondulino, kiu jam estis iam aperinta supraĵe, nome Xana; preskaŭ enamiĝo. * 7.- Vojaĝo al [[Torino]] kun Xana. Ekkoleriĝeto ĉefe kiam oni fotas ilin kune kaj oni rompas ilian proksimecon. * 8.- Apenaŭa provludo, sed ne tiom kiom oni planis. Promeno tra Torino. Festo. Pri muziko kaj dirigentaddo. Finfine la koncerto. Bona kritiko. Tamen Xana malaperis tiujn tagojn. * 9.- Post reveno hejmen, la geservistoj forestas ĉar onklo Álvaro enhospitaliĝis. Ili revenas. Ekperdo de memoro. Sonĝo pri muziko kaj la katedralo. Denove infanaĝaj memoroj kaj restas ekstere la tutan nokton. * 10.- Tial li malsaniĝis kaj nun estas malsanega en hospitalo. Eĉ tubohelpita plue sentas enamiĝon. Denove sonĝo pri muziko kaj la katedralo (''botafumeiro''), pri birdoj... [[Koratako]]. {{Intrigofino}} ==Analizo== Ĉiu el la ĉapitroj estas enkondukita per po unu citaĵo de la verko de [[Maurice Maeterlinck]] ''La Vie des abeilles'', sed kun ne klara rilato al la koncerna ĉapitro. Temas pri [[psikologia romano]], kiu ege detalas la fizikan kaj mensan procezon de kadukiĝo ĉe malsana maljunulo. La verko abundas per priskribaj detaloj pri stratoj kaj lokoj de urboj, sentoj rilate al la malsano, muzika vortotrezoro ktp. ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Bibliografio== * [[Alfredo Conde]], ''Los otros días'', Destino, Barcelona, 1991, 221 pp. ISBN 84-233-1991-1 ==Eksteraj ligiloj== * [https://www.lecturalia.com/libro/12827/los-otros-dias ''Los otros días''] en Lecturalia {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1991]] [[Kategorio:Hispanlingvaj romanoj]] cmmcwj73kfw6p4eaqkfq38w7daiyagk 9482788 9482765 2026-09-27T12:27:34Z Kani 670 9482788 wikitext text/x-wiki {{unua}} {{Kursiva titolo}} {{Informkesto libro |aŭtoro=Alfredo Conde |titolo=Los otros días |eldonejo=Destino |jaro=1991}} '''''Los otros días''''' (La aliaj tagoj) estas [[romano]] verkita de [[Alfredo Conde]], kiu ricevis pro ĝi en 1991 la [[Premio Nadal|Premion Nadal]].<ref>[https://bertadelgadomelgosa.wordpress.com/2013/05/02/los-otros-dias-alfredo-conde-o-el-director-de-orquesta/ ALFREDO CONDE: LOS OTROS DÍAS, 2 mayo, 2013] Alirita la 25an de septembro 2026.</ref> La verko temas pri la persona dekadenco de maljunulo, la fizika malboniĝo (pro [[Parkinson-malsano]] ĉiokaze), timo, soleco, deziro kaj iom da amo en la fono de muziko kaj galega etoso (ĉirkaŭ la urbo [[Santiago de Compostela]]). La ĉefrolulo estas iama [[dirigento]] kiu devas ĉesi sian karieron pro la apero de Parkinson-malsano kaj retiriĝas al sia naskoloko. ==Intrigo== {{Intrigo}} * 1.- Alveno al la retireja domego kaj bieno. Kiel la malsano venis. * 2.- La geservistoj Paco kaj lia edzino Elisa. Li ricevas du hundojn. Pri La Urbo. * 3.- Memoroj de infanaĝo: ludoj en lageto, morto de la patro, urbestro, kiu subskribis jam mortinta la subskribotan kontrakton de akvoliverado. Li ne vizitas ankoraŭ sian onklon Álvaro. * 4.- Li dediĉas sin al konstruado de muzikinstrumentoj. Emoj al vivo spite la malsanon. Pli da memoroj de infanaĝo. * 5.- Avino metis lin en [[seminario]]. Memoroj prie kaj nuna vizito al la seminario. Finfine li vizitas la onklon Álvaro. * 6.- La onklo konfesas esti patro de Paco, la servisto. Memoroj kiel [[pastro]] kaj kiel muzikisto kaj dirigento. Aperas blondulino, kiu jam estis iam aperinta supraĵe, nome Xana; preskaŭ enamiĝo. * 7.- Vojaĝo al [[Torino]] kun Xana. Ekkoleriĝeto ĉefe kiam oni fotas ilin kune kaj oni rompas ilian proksimecon. * 8.- Apenaŭa provludo, sed ne tiom kiom oni planis. Promeno tra Torino. Festo. Pri muziko kaj dirigentaddo. Finfine la koncerto. Bona kritiko. Tamen Xana malaperis tiujn tagojn. * 9.- Post reveno hejmen, la geservistoj forestas ĉar onklo Álvaro enhospitaliĝis. Ili revenas. Ekperdo de memoro. Sonĝo pri muziko kaj la katedralo. Denove infanaĝaj memoroj kaj restas ekstere la tutan nokton. * 10.- Tial li malsaniĝis kaj nun estas malsanega en hospitalo. Eĉ tubohelpita plue sentas enamiĝon. Denove sonĝo pri muziko kaj la katedralo (''botafumeiro''), pri birdoj... [[Koratako]]. {{Intrigofino}} ==Analizo== Ĉiu el la ĉapitroj estas enkondukita per po unu citaĵo de la verko de [[Maurice Maeterlinck]] ''La Vie des abeilles'', sed kun ne klara rilato al la koncerna ĉapitro. Temas pri [[psikologia romano]], kiu ege detalas la fizikan kaj mensan procezon de kadukiĝo ĉe malsana maljunulo. La verko abundas per priskribaj detaloj pri stratoj kaj lokoj de urboj, sentoj rilate al la malsano, muzika vortotrezoro ktp. ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Bibliografio== * [[Alfredo Conde]], ''Los otros días'', Destino, Barcelona, 1991, 221 pp. ISBN 84-233-1991-1 ==Eksteraj ligiloj== * [https://www.lecturalia.com/libro/12827/los-otros-dias ''Los otros días''] en Lecturalia {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1991]] [[Kategorio:Hispanlingvaj romanoj]] 0xzgmzmtyrd9zcmiv9ehvzpnvberhqv 1 954033 9482805 9481907 2026-09-27T12:46:15Z Kani 670 9482805 wikitext text/x-wiki == Malrekomendo == Kvankam mi kreas la artikolon, speciale ne rekomendas la legadon de tiu tro peza libro, interesa eble nur por melomanaj Parkinson-malsanuloj, ĉefe se galegaj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:16, 25 sep. 2026 (UTC) 4zugntp85f1iodg6ne20szrmqfcc70h 1 954068 9482864 9482379 2026-09-27T15:37:34Z Arbarulo 135469 9482864 wikitext text/x-wiki == "elektra linio" == Ĉu korektenda? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 17:01, 26 sep. 2026 (UTC) :Laŭ mi (surbaze de PIV, mi ne havas specialan konon) jes. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:37, 27 sep. 2026 (UTC) 7hgwz1pkgmusqa7c9u129s0flw7tjo7 0 954069 9482828 9482642 2026-09-27T13:45:38Z Aidas 3488 Provizora ampleksigo, baze laŭ materialo de la germana teksto, nur por levi la tekston al nivelo de artikola ĝermo... Pli iom poste .. 9482828 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Anatolij Pavloviĉ Ŝapiro''' - en plena nomo {{l-uk|Анатолій Павлович Шапіро}}, {{l-ru|Анатолий Павловичuk Шапиро}}, {{l-he|אנטולי שפירו}} - estis ukraina-juda soldato en la [[Ruĝa Armeo]], kiu gvidis la liberigon de la [[Nazioj|nazia]] [[ekstermejo Aŭŝvico]]. Li naskiĝis la 18-an de januaro 1913 en [[Krasnohrad]], [[Rusia Imperio]], en 1992 elmigris el la ĵus post-sovetia [[Rusia Federacio]] al [[Usono]], vivis la lastajn 13 jarj de ŝia vivo en [[insulo Coney]], [[Broklino]], [[Novjorko]], kaj mortis 92-jaraĝa la 8-an de oktobro 2005 en [[Nov-Jorko]]. Ŝapiro diplomiĝis ĉe la inĝeniera pedagogia instituto en Zaporiĵio. En 1935, li komencis sian militservon kiel dua leŭtenanto. De 1937 ĝis 1939, li laboris ĉe la teknika altlernejo de la Zaporiĵia metalurgia kombinaĵo. Ekde 1939, li servis kiel deputito en la Zaporiĵia urba soveto kaj poste fariĝis prezidanto de la plana komisiono de la plenuma komitato de la urba soveto. Post "[[Operaco Barbaroso]]" (la nazia invado de Sovetunio), li batalis en la Germana-Sovetia Milito ekde oktobro 1941. Li servis en la 100-a fusildivizio de la 106-a infanteria korpuso. Komence taĉmentestro, li poste fariĝis komandanto de speciala fusilbataliono de la marinfanteria korpuso. Li partoprenis en la defensivaj bataloj pri [[Kuban]] kaj estis implikita en la liberigo de la urboj [[Tuapse]] kaj [[Rostovo ĉe Dono]]. En 1942, li batalis en la regiono Taganrog ĉe la rivero Mius. En julio 1943, li batalis en Operacio Citadelo (Kursk Salient) kaj estis vundita apud Proĥorovka ({{l-ru|Прохоровка}}) en la [[Belgoroda provinco]]. Post sia resaniĝo, li partoprenis en la Dnepro-Karpata Operacio. La 27-an de januaro 1945, post la konkero de la urbo [[Krakovo]], majoro Anatolij Ŝapiro, komandante specialan infanterian unuon, estis unu el la unuaj alvenintoj en Aŭŝvico. Lia unuo luktis sian vojon al la malliberejo, malplenigis la enirejojn de [[mino]]j, kaj Ŝapiro malfermis la pordegon al la [[ekstermejo Aŭŝvico]] I. == Literaturo == * André Groenewoud: ''Das wollte ich Ihnen noch sagen'', eldonejo Topicus 2019, intervjuo kun Anatolij Ŝapiro en junio 2005, 4 monatojn antaŭ la morto, paĝoj 97 ĝis 106 ({{de}}) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * Ernst Piper: [https://publikative.org/2015/01/26/27-januar-1945-die-rote-armee-befreit-auschwitz/ artikolo ''27. Januar 1945: Die Rote Armee befreit Auschwitz'' - "la 27-an de januaro 1945: la Ruĝa Armeo liberigas Aŭŝvicon"] en Januaro 2015, okaze de la 70-jariĝo, en la retejo ''publikative.org''] ({{de}}) * [https://www.jta.org/archive/60-years-after-liberation-it-was-skin-and-bones-soldiers-remember-auschwitz ''60 Years After Liberation ‘it Was Skin and Bones’: Soldiers Remember Auschwitz'' - "60 jarojn post la liberigo 'estis nur haŭto kaj ostoj': soldatoj memoras Aŭŝvicon"] en la novaĵagentejo ''Jewish Telegraphic Agency'', la 18-an de januaro 2005 <br/> {{Bibliotekoj}} {{ĝermeto|historio}} {{Vivtempo|Szapiro, A}} [[kategorio:Ukrainaj judoj]] [[kategorio:Sovetiaj oficiroj]] 3kbp22do2oeln97nkj2wk5zdb95rnci 9482856 9482828 2026-09-27T15:25:38Z Aidas 3488 Same principe surbaze de la germana teksto 9482856 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Anatolij Pavloviĉ Ŝapiro''' - en plena nomo {{l-uk|Анатолій Павлович Шапіро}}, {{l-ru|Анатолий Павловичuk Шапиро}}, {{l-he|אנטולי שפירו}} - estis ukraina-juda soldato en la [[Ruĝa Armeo]], kiu gvidis la liberigon de la [[Nazioj|nazia]] [[ekstermejo Aŭŝvico]]. Li naskiĝis la 18-an de januaro 1913 en [[Krasnohrad]], [[Rusia Imperio]], en 1992 elmigris el la ĵus post-sovetia [[Rusia Federacio]] al [[Usono]], vivis la lastajn 13 jarj de ŝia vivo en [[insulo Coney]], [[Broklino]], [[Novjorko]], kaj mortis 92-jaraĝa la 8-an de oktobro 2005 en [[Nov-Jorko]]. Ŝapiro diplomiĝis ĉe la inĝeniera pedagogia instituto en Zaporiĵio. En 1935, li komencis sian militservon kiel dua leŭtenanto. De 1937 ĝis 1939, li laboris ĉe la teknika altlernejo de la Zaporiĵia metalurgia kombinaĵo. Ekde 1939, li servis kiel deputito en la Zaporiĵia urba soveto kaj poste fariĝis prezidanto de la plana komisiono de la plenuma komitato de la urba soveto. Post "[[Operaco Barbaroso]]" (la nazia invado de Sovetunio), li batalis en la Germana-Sovetia Milito ekde oktobro 1941. Li servis en la 100-a fusildivizio de la 106-a infanteria korpuso. Komence taĉmentestro, li poste fariĝis komandanto de speciala fusilbataliono de la marinfanteria korpuso. Li partoprenis en la defensivaj bataloj pri [[Kuban]] kaj estis implikita en la liberigo de la urboj [[Tuapse]] kaj [[Rostovo ĉe Dono]]. En 1942, li batalis en la regiono de la urbo [[Taganrogo]] ĉe la rivero [[Mius]]. En julio 1943, li batalis en Operacio Citadelo (Kursk Salient) kaj estis vundita apud Proĥorovka ({{l-ru|Прохоровка}}) en la [[Belgoroda provinco]]. Post sia resaniĝo, li partoprenis en la Dnepro-Karpata Operacio. La 27-an de januaro 1945, post la konkero de la urbo [[Krakovo]], majoro Anatolij Ŝapiro, komandante specialan infanterian unuon, estis unu el la unuaj alvenintoj en Aŭŝvico. Lia unuo luktis sian vojon al la malliberejo, malplenigis la enirejojn de [[mino]]j, kaj Ŝapiro malfermis la pordegon al la [[ekstermejo Aŭŝvico]] I. Partopreninte en la batalado por konkeri [[Ĉeĥoslovakio]]n, li alvenis en [[Prago[[n la 9-an de majo 1945. Post la milito, li servis kiel adjutanto al la stabestro de la 65-a armeo de Sovetunio. Li estis malmobilizita en 1947. Li laboris en diversaj fabrikoj en Zaporiĵio kaj partoprenis en la rekonstruo de la hidroelektra centralo [[Dnipro]]HES, la konstruado de la elektrocentralo [[Kujbiŝev]], kaj elektrocentraloj en [[Siberio]] kaj la [[Kaliningrada provinco]], la en 1945 konkerita kaj malplenigita eksa germana provinco [[Orienta Prusio]]. == Literaturo == * André Groenewoud: ''Das wollte ich Ihnen noch sagen'', eldonejo Topicus 2019, intervjuo kun Anatolij Ŝapiro en junio 2005, 4 monatojn antaŭ la morto, paĝoj 97 ĝis 106 ({{de}}) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * Ernst Piper: [https://publikative.org/2015/01/26/27-januar-1945-die-rote-armee-befreit-auschwitz/ artikolo ''27. Januar 1945: Die Rote Armee befreit Auschwitz'' - "la 27-an de januaro 1945: la Ruĝa Armeo liberigas Aŭŝvicon"] en Januaro 2015, okaze de la 70-jariĝo, en la retejo ''publikative.org''] ({{de}}) * [https://www.jta.org/archive/60-years-after-liberation-it-was-skin-and-bones-soldiers-remember-auschwitz ''60 Years After Liberation ‘it Was Skin and Bones’: Soldiers Remember Auschwitz'' - "60 jarojn post la liberigo 'estis nur haŭto kaj ostoj': soldatoj memoras Aŭŝvicon"] en la novaĵagentejo ''Jewish Telegraphic Agency'', la 18-an de januaro 2005 <br/> {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|historio}} {{Vivtempo|Szapiro, A}} [[kategorio:Ukrainaj judoj]] [[kategorio:Sovetiaj oficiroj]] 5thggwhymf9aqdza9sr8ezzc9u61c9s 9482859 9482856 2026-09-27T15:30:12Z Aidas 3488 9482859 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Anatolij Pavloviĉ Ŝapiro''' - en plena nomo {{l-uk|Анатолій Павлович Шапіро}}, {{l-ru|Анатолий Павловичuk Шапиро}}, {{l-he|אנטולי שפירו}} - estis ukraina-juda soldato en la [[Ruĝa Armeo]], kiu gvidis la liberigon de la [[Nazioj|nazia]] [[ekstermejo Aŭŝvico]]. Li naskiĝis la 18-an de januaro 1913 en [[Krasnohrad]], [[Rusia Imperio]], en 1992 elmigris el la ĵus post-sovetia [[Rusia Federacio]] al [[Usono]], vivis la lastajn 13 jarj de ŝia vivo en [[insulo Coney]], [[Broklino]], [[Novjorko]], kaj mortis 92-jaraĝa la 8-an de oktobro 2005 en [[Nov-Jorko]]. Ŝapiro diplomiĝis ĉe la inĝeniera pedagogia instituto en Zaporiĵio. En 1935, li komencis sian militservon kiel dua leŭtenanto. De 1937 ĝis 1939, li laboris ĉe la teknika altlernejo de la Zaporiĵia metalurgia kombinaĵo. Ekde 1939, li servis kiel deputito en la Zaporiĵia urba soveto kaj poste fariĝis prezidanto de la plana komisiono de la plenuma komitato de la urba soveto. Post "[[Operaco Barbaroso]]" (la nazia invado de Sovetunio), li batalis en la Germana-Sovetia Milito ekde oktobro 1941. Li servis en la 100-a fusildivizio de la 106-a infanteria korpuso. Komence taĉmentestro, li poste fariĝis komandanto de speciala fusilbataliono de la marinfanteria korpuso. Li partoprenis en la defensivaj bataloj pri [[Kuban]] kaj estis implikita en la liberigo de la urboj [[Tuapse]] kaj [[Rostovo ĉe Dono]]. En 1942, li batalis en la regiono de la urbo [[Taganrogo]] ĉe la rivero [[Mius]]. En julio 1943, li batalis en la tielnomata "Operacio Citadelo" ĉe [[Kursko]] kaj estis vundita apud Proĥorovka ({{l-ru|Прохоровка}}) en la [[Belgoroda provinco]]. Post sia resaniĝo, li partoprenis en la Dnepro-Karpata Operacio. La 27-an de januaro 1945, post la konkero de la urbo [[Krakovo]], majoro Anatolij Ŝapiro, komandante specialan infanterian unuon, estis unu el la unuaj alvenintoj en Aŭŝvico. Lia unuo luktis sian vojon al la malliberejo, malplenigis la enirejojn de [[mino]]j, kaj Ŝapiro malfermis la pordegon al la [[ekstermejo Aŭŝvico]] I. Partopreninte en la batalado por konkeri [[Ĉeĥoslovakio]]n, li alvenis en [[Prago[[n la 9-an de majo 1945. Post la milito, li servis kiel adjutanto al la stabestro de la 65-a armeo de Sovetunio. Li estis malmobilizita en 1947. Li laboris en diversaj fabrikoj en Zaporiĵio kaj partoprenis en la rekonstruo de la hidroelektra centralo [[Dnipro]]HES, la konstruado de la akvoelektra centralo de la [[Kujbiŝeva rezervujo]], kaj elektrocentraloj en [[Siberio]] kaj la [[Kaliningrada provinco]], la en 1945 konkerita kaj malplenigita eksa germana provinco [[Orienta Prusio]]. == Literaturo == * André Groenewoud: ''Das wollte ich Ihnen noch sagen'', eldonejo Topicus 2019, intervjuo kun Anatolij Ŝapiro en junio 2005, 4 monatojn antaŭ la morto, paĝoj 97 ĝis 106 ({{de}}) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * Ernst Piper: [https://publikative.org/2015/01/26/27-januar-1945-die-rote-armee-befreit-auschwitz/ artikolo ''27. Januar 1945: Die Rote Armee befreit Auschwitz'' - "la 27-an de januaro 1945: la Ruĝa Armeo liberigas Aŭŝvicon"] en Januaro 2015, okaze de la 70-jariĝo, en la retejo ''publikative.org''] ({{de}}) * [https://www.jta.org/archive/60-years-after-liberation-it-was-skin-and-bones-soldiers-remember-auschwitz ''60 Years After Liberation ‘it Was Skin and Bones’: Soldiers Remember Auschwitz'' - "60 jarojn post la liberigo 'estis nur haŭto kaj ostoj': soldatoj memoras Aŭŝvicon"] en la novaĵagentejo ''Jewish Telegraphic Agency'', la 18-an de januaro 2005 <br/> {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|historio}} {{Vivtempo|Szapiro, A}} [[kategorio:Ukrainaj judoj]] [[kategorio:Sovetiaj oficiroj]] mdwmpk5irs8hvff0lnn9ff4nyuu0bu6 9482861 9482859 2026-09-27T15:31:46Z Aidas 3488 9482861 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Anatolij Pavloviĉ Ŝapiro''' - en plena nomo {{l-uk|Анатолій Павлович Шапіро}}, {{l-ru|Анатолий Павловичuk Шапиро}}, {{l-he|אנטולי שפירו}} - estis ukraina-juda soldato en la [[Ruĝa Armeo]], kiu gvidis la liberigon de la [[Nazioj|nazia]] [[ekstermejo Aŭŝvico]]. Li naskiĝis la 18-an de januaro 1913 en [[Krasnohrad]], [[Rusia Imperio]], en 1992 elmigris el la ĵus post-sovetia [[Rusia Federacio]] al [[Usono]], vivis la lastajn 13 jarj de ŝia vivo en [[insulo Coney]], [[Broklino]], [[Novjorko]], kaj mortis 92-jaraĝa la 8-an de oktobro 2005 en [[Nov-Jorko]]. Ŝapiro diplomiĝis ĉe la inĝeniera pedagogia instituto en Zaporiĵio. En 1935, li komencis sian militservon kiel dua leŭtenanto. De 1937 ĝis 1939, li laboris ĉe la teknika altlernejo de la Zaporiĵia metalurgia kombinaĵo. Ekde 1939, li servis kiel deputito en la Zaporiĵia urba soveto kaj poste fariĝis prezidanto de la plana komisiono de la plenuma komitato de la urba soveto. Post "[[Operaco Barbaroso]]" (la nazia invado de Sovetunio), li batalis en la Germana-Sovetia Milito ekde oktobro 1941. Li servis en la 100-a fusildivizio de la 106-a infanteria korpuso. Komence taĉmentestro, li poste fariĝis komandanto de speciala fusilbataliono de la marinfanteria korpuso. Li partoprenis en la defensivaj bataloj pri [[Kuban]] kaj estis implikita en la liberigo de la urboj [[Tuapse]] kaj [[Rostovo ĉe Dono]]. En 1942, li batalis en la regiono de la urbo [[Taganrogo]] ĉe la rivero [[Mius]]. En julio 1943, li batalis en la tielnomata "Operacio Citadelo" ĉe [[Kursko]] kaj estis vundita apud Proĥorovka ({{l-ru|Прохоровка}}) en la [[Belgoroda provinco]]. Post sia resaniĝo, li partoprenis en la Dnepro-Karpata Operacio. La 27-an de januaro 1945, post la konkero de la urbo [[Krakovo]], majoro Anatolij Ŝapiro, komandante specialan infanterian unuon, estis unu el la unuaj alvenintoj en Aŭŝvico. Lia unuo luktis sian vojon al la malliberejo, malplenigis la enirejojn de [[tera mino|mino]]j, kaj Ŝapiro malfermis la pordegon al la [[ekstermejo Aŭŝvico]] I. Partopreninte en la batalado por konkeri [[Ĉeĥoslovakio]]n, li alvenis en [[Prago[[n la 9-an de majo 1945. Post la milito, li servis kiel adjutanto al la stabestro de la 65-a armeo de Sovetunio. Li estis malmobilizita en 1947. Li laboris en diversaj fabrikoj en Zaporiĵio kaj partoprenis en la rekonstruo de la hidroelektra centralo [[Dnipro]]HES, la konstruado de la akvoelektra centralo de la [[Kujbiŝeva rezervujo]], kaj elektrocentraloj en [[Siberio]] kaj la [[Kaliningrada provinco]], la en 1945 konkerita kaj malplenigita eksa germana provinco [[Orienta Prusio]]. == Literaturo == * André Groenewoud: ''Das wollte ich Ihnen noch sagen'', eldonejo Topicus 2019, intervjuo kun Anatolij Ŝapiro en junio 2005, 4 monatojn antaŭ la morto, paĝoj 97 ĝis 106 ({{de}}) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * Ernst Piper: [https://publikative.org/2015/01/26/27-januar-1945-die-rote-armee-befreit-auschwitz/ artikolo ''27. Januar 1945: Die Rote Armee befreit Auschwitz'' - "la 27-an de januaro 1945: la Ruĝa Armeo liberigas Aŭŝvicon"] en Januaro 2015, okaze de la 70-jariĝo, en la retejo ''publikative.org''] ({{de}}) * [https://www.jta.org/archive/60-years-after-liberation-it-was-skin-and-bones-soldiers-remember-auschwitz ''60 Years After Liberation ‘it Was Skin and Bones’: Soldiers Remember Auschwitz'' - "60 jarojn post la liberigo 'estis nur haŭto kaj ostoj': soldatoj memoras Aŭŝvicon"] en la novaĵagentejo ''Jewish Telegraphic Agency'', la 18-an de januaro 2005 <br/> {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|historio}} {{Vivtempo|Szapiro, A}} [[kategorio:Ukrainaj judoj]] [[kategorio:Sovetiaj oficiroj]] hj6v3162vr0uvpti334keahjw2rtklg 0 954075 9482823 9482583 2026-09-27T13:34:08Z DidCORN 34571 Vidu ankaŭ 9482823 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Countries_by_mean_wealth_per_adult_(2019).png|eta|331x331ra|Mapo montranta landojn kaj teritoriojn laŭ averaĝa [[riĉeco]] po [[plenkreskulo]] en [[Usona dolaro|usonaj dolaroj]], bazita sur la Tutmonda Riĉeca Raporto de [[Credit Suisse]] je 2019.]] '''Distribua justeco''' koncernas la [[Socia justeco|socie justan]] asignon de [[Resurso|resursoj]], [[Varo|varoj]] kaj oportunoj en socio. Ĝi temas pri kiel juste asigni resursojn inter membroj de socio, konsiderante faktorojn kiel [[riĉeco]], [[enspezo]] kaj [[socia statuso]]. Ofte kontraste al justa procezo kaj formala egalŝanca, distribua justeco koncentriĝas pri rezultoj (substantiva [[egaleco]]). Ĉi tiu temo ricevis konsiderindan atenton en [[filozofio]] kaj [[Socia scienco|sociaj sciencoj]]. Teoriuloj evoluigis vaste malsamajn konceptojn pri [[distribuo (apartigilo)|distribua]] [[justeco]]. Tiuj kontribuis al debatoj ĉirkaŭ la aranĝo de sociaj, politikaj kaj ekonomiaj institucioj por antaŭenigi la justan distribuon de avantaĝoj kaj ŝarĝoj ene de socio. La plej multaj nuntempaj teorioj pri distribua justeco baziĝas sur la antaŭkondiĉo de materia malabundeco. El tiu antaŭkondiĉo devenas la bezono de principoj por solvi konkurantajn interesojn kaj asertojn pri justa aŭ almenaŭ morale preferinda distribuado de malabundaj rimedoj. <ref>{{cite book|last1=Olsaretti|first1=Serena|editor-first1=Serena|editor-last1=Olsaretti|title=The Oxford Handbook of Distributive Justice|date=2018|publisher=Oxford University Press|pages=1–3|doi=10.1093/oxfordhb/9780199645121.001.0001|isbn=978-0-19-964512-1}}</ref> En [[socia psikologio]], distribua justeco estas difinita kiel la perceptita justeco pri tio, kiel rekompencoj kaj kostoj estas dividataj inter (distribuitaj al) grupanoj.<ref name="Forsyth">Forsyth, Donelson R. 2006. "Conflict." pp. 388–389 in ''Group Dynamics'' (5th ed.), by D. R. Forsyth. Belmont, CA: Wadsworth Cengage Learning.</ref> Ekzemple, kiam iuj laboristoj laboras pli da horoj sed ricevas la saman pagon, grupanoj povas senti, ke distribua justeco ne okazis. Por determini, ĉu distribua justeco okazis, individuoj ofte turnas sin al la kondutaj atendoj de sia grupo.<ref name="Forsyth" /> Se rekompencoj kaj kostoj estas asignitaj laŭ la difinitaj distribuaj normoj de la grupo, tiam distribua justeco okazis.<ref>Deutsch, M. 1975. "Equity, equality, and need: What determines which value will be used as the basis of distributive justice?." ''Journal of Social Issues'' 31:137–149.</ref> == Priskribo == Por [[Aristotelo]], distribua justeco estas tio, kio estas [[Justeco|justa]] aŭ ĝusta rilate al la asigno de varoj en socio. La principoj de distribua justeco estas normigaj principoj destinitaj gvidi la distribuon de la avantaĝoj kaj ŝarĝoj de ekonomia agado. Ĝi ofte estas komparata kun {{Q|Q1519270}} en la administrado de juro. Laŭ la principo de realeco, laŭ kiu nur la pensanta kaj sentanta individuo estas reala, sed imagitaj kolektivoj ne estas; same kiel la principo, ke nur la reala individuo estas la legitima posedanto de realaj rajtoj kaj, fine, la principo de neagreso, laŭ kiu sociaj rilatoj devas esti libervolaj, aŭ ili estus de dependeco aŭ [[sklaveco]], nur kaj tial individuoj havas la naturan povon establi siajn paktojn de justeco per reciproka interkonsento. La plej eminenta nuntempa teoriulo pri natura distribua justeco, eneca en la individuo kiel [[Legitimeco|legitima]] [[aŭtoritato]] super si mem, estas la filozofo [[Robert Nozick]]. La plej elstara nuntempa teoriulo pri distribua justeco trudita de abstrakta aŭtoritato, kiu mem-atribuas la rolon de kolektiva gvidanto, estas la filozofo [[John Rawls]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Egaleco antaŭ la leĝo]] * [[Socia justeco]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Politikaj konceptoj]] [[Kategorio:Konceptoj de politika filozofio]] [[Kategorio:Socia scienco]] [[Kategorio:Socia psikologio]] [[Kategorio:Jura teorio]] [[Kategorio:Justeco]] 6o1trqukas24sxgvgoarut44jt8s8ev 0 954091 9482808 9482718 2026-09-27T12:49:58Z Kani 670 9482808 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Taksonomio |koloro=pink |nomo = ''Blythipicus'' |dosiero = Bay Woodpecker Blythipicus pyrrhotis Mizoram (2).JPG |priskribo de dosiero = [[Ruĝorela pego]] |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |taksono = '''Blythipicus''' |taksono aŭtoritato = [[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1854 |vikispecio = |komunejo = }} '''''Blythipicus''''' estas [[genro]] de [[Azio|aziaj]] [[pegoj]], tio estas birdoj de la [[familio]] de [[Pegedoj]], kiuj troviĝas en [[Sudorienta Azio]]. ==Taksonomio== La genron enkondukis la franca ornitologo [[Charles Lucien Bonaparte]] en 1854.<ref>{{ cite book | last=Bonaparte | first=Charles Lucien | author-link=Charles Lucien Bonaparte | year=1854 | chapter=Quadro dei volucri zigodattili ossia passeri a piedi scansori | language=Italian | editor1-last=de Luca | editor1-first=Serafino | editor2-last=Müller | editor2-first=D. | title=L'Ateneo Italiano; raccolta di documenti e memorie relative al progresso delle scienze fisiche | volume=2 | location=Parigi [Paris] | publisher=Victor Masson | pages=116–129 [124] | chapter-url=https://books.google.com/books?id=BR1pAAAAcAAJ&pg=PA124 }}</ref> La nomo estis elektita por honori la anglan zoologon [[Edward Blyth]]; ĝi kombinas ties nomon kun la latina vorto ''picus'', kun signifo "pego".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=73 }}</ref> La tipa specio estis poste difinita kiel la [[Rubena pego]] (''Blythipicus rubiginosus'') fare de la angla zoologo [[George Robert Gray]] en 1855.<ref>{{ cite book | last=Gray | first=George Robert | author-link=George Robert Gray | year=1855 | title=Catalogue of the Genera and Subgenera of Birds Contained in the British Museum | location=London | publisher=British Museum | page=94 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/17136733 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1948 | title=Check-List of Birds of the World | volume=6 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=224 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14477657 }}</ref> La genro apartenas al la tribo ''Campephilini'', unu el kvin triboj konsistigantaj la pegan subfamilion ''Picinae''. La genro ''Blythipicus'' estas [[frata taksono|frata]] de [[klado]] entenanta la genrojn ''[[Reinwardtipicus]]'' kaj ''[[Chrysocolaptes]]''.<ref>{{Cite journal | last1=Shakya | first1=S.B. | last2=Fuchs | first2=J. | last3=Pons | first3=J.-M. | last4=Sheldon | first4=F.H. | date=2017 | title=Tapping the woodpecker tree for evolutionary insight | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=116 | pages=182–191 | doi=10.1016/j.ympev.2017.09.005 | pmid=28890006 | url=https://www.researchgate.net/publication/319596154 | doi-access=free | bibcode=2017MolPE.116..182S }}</ref> ===Specioj=== La genro enhavas nur jenajn du speciojn:<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | year=2020 | title=Woodpeckers | work=IOC World Bird List Version 10.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/woodpeckers/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=17a de Majo 2020 }}</ref> * [[Rubena pego]], ''Blythipicus rubiginosus'' (Swainson, 1837) Brunejo, Indonezio, Malajzio, suda Birmo, Singapuro kaj suda Tajlando. LC * [[Ruĝorela pego]], ''Blythipicus pyrrhotis'' (Hodgson, 1837) Bangladeŝo, Butano, Kamboĝo, Ĉinio, Barato, Laoso, Malajzio, Birmo, Nepalo, Tajlando kaj Vjetnamio. LC ** ''B. p. pyrrhotis'' ** ''B. p. sinensis'' ** ''B. p. annamensis'' ** ''B. p. hainanus'' ** ''B. p. cameroni'' == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Benz, Brett W.; Robbins, Mark B. & Peterson, A. Townsend (2006): Evolutionary history of woodpeckers and allies (''Aves'': ''Picidae''): Placing key taxa on the phylogenetic tree. ''Molecular Phylogenetics and Evolution'' '''40''': 389–399. {{DOI|10.1016/j.ympev.2006.02.021}} == Eksteraj ligiloj == {{Portalo|Birdoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] i455y5enjxo5gq57iijtxbsjv8mdt46 0 954097 9482781 2026-09-27T12:24:57Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} '''José Alejandro GÁNDARA Sancho''' ([[Santander]], [[Kantabrio]], [[1957]]) estas hispana [[verkisto]] kaj [[profesoro]]. Li ricevis diversajn premiojn. ==Biografio== Li estas profesoro pri Historio de Ideoj ĉe la Fakultato pri Sociologio de la [[Komplutensa Universitato de Madrido]]. Li ricevis la universitatan Premion pro Eksterordinara Finstudo kaj laboris kiel esploristo ĉe la [[Brita Muzeo]] en Londono. Li estris la literaturan suplementon d..." 9482781 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} '''José Alejandro GÁNDARA Sancho''' ([[Santander]], [[Kantabrio]], [[1957]]) estas hispana [[verkisto]] kaj [[profesoro]]. Li ricevis diversajn premiojn. ==Biografio== Li estas profesoro pri Historio de Ideoj ĉe la Fakultato pri Sociologio de la [[Komplutensa Universitato de Madrido]]. Li ricevis la universitatan Premion pro Eksterordinara Finstudo kaj laboris kiel esploristo ĉe la [[Brita Muzeo]] en Londono. Li estris la literaturan suplementon de la gazeto ''[[El País]]'' inter 1986 kaj 1989. Li fondis la ''Escuela de Letras'' en 1989 kaj redaktis la kulturan revuon ''La Modificación''. Nuntempe li estas la akademia direktoro de la ''Escuela Contemporánea de Humanidades''. En siaj junaj jaroj li estis [[atleto]] (praktikanto de [[atletiko]]), sperto kiu speguliĝas en lia romano ''La media distancia''. Li verkis kolumnojn por la gazetoj ''[[El País]]'', ''[[El Mundo]]'' kaj ''[[ABC]]''. Li publikigis literaturan blogon titolitan "El Escorpión" en la cifereca eldono de ''[[El Mundo]]'' kaj tradukis la verkon ''Victory'' de [[Joseph Conrad]] en 2004. == Romano == ;Narrativa *''La media distancia'' (Alfaguara, 1984) *''Marte a los mortales'' (El Crotalón, 1985) *''Punto de fuga'' (Alfaguara, 1986) *''La sombra del arquero'' (Debate, 1990) *''El final del cielo'' (Siruela, 1990) *''[[Ciegas esperanzas]]'' (Destino, 1992) [[Premio Nadal]] de 1992 *''Falso movimiento'' (SM, 1992) *''Nunca seré como te quiero'' (SM, 1995) *''Cristales'' (Anagrama, 1997) *''Últimas noticias de nuestro mundo'' (Anagrama, 2001) *''Un amor pequeño'' (Anagrama, 2004) *''El día de hoy'' (Alfaguara, 2008) *''Las puertas de la noche'' (Alfaguara, 2013) *''La vida de H'' (Salto de Página, 2018) *''Primer amor'' (Alfaguara, 2023) ;Eseo *''No nos entendemos'' (Júcar, 1989) *''Sucesos civiles'' (Debate, 1989) *''Las primeras palabras de la creación'' (Anagrama, 1998) *''Dioses contra microbios: los griegos y la COVID-19'' (Ariel, 2020) == Eksteraj ligiloj == *[https://web.archive.org/web/20190125045149/https://alejandrogandara.com/ oficiala retejo, www.alejandrogandara.com] {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Gándara, Alejandro}} [[Kategorio:Hispanaj verkistoj]] gurmgz2h3p6rhcv4jkjospr2acu77v0 9482783 9482781 2026-09-27T12:25:44Z Kani 670 9482783 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''José Alejandro GÁNDARA Sancho''' ([[Santander]], [[Kantabrio]], [[1957]]) estas hispana [[verkisto]] kaj [[profesoro]]. Li ricevis diversajn premiojn. ==Biografio== Li estas profesoro pri Historio de Ideoj ĉe la Fakultato pri Sociologio de la [[Komplutensa Universitato de Madrido]]. Li ricevis la universitatan Premion pro Eksterordinara Finstudo kaj laboris kiel esploristo ĉe la [[Brita Muzeo]] en Londono. Li estris la literaturan suplementon de la gazeto ''[[El País]]'' inter 1986 kaj 1989. Li fondis la ''Escuela de Letras'' en 1989 kaj redaktis la kulturan revuon ''La Modificación''. Nuntempe li estas la akademia direktoro de la ''Escuela Contemporánea de Humanidades''. En siaj junaj jaroj li estis [[atleto]] (praktikanto de [[atletiko]]), sperto kiu speguliĝas en lia romano ''La media distancia''. Li verkis kolumnojn por la gazetoj ''[[El País]]'', ''[[El Mundo]]'' kaj ''[[ABC]]''. Li publikigis literaturan blogon titolitan "El Escorpión" en la cifereca eldono de ''[[El Mundo]]'' kaj tradukis la verkon ''Victory'' de [[Joseph Conrad]] en 2004. == Romano == ;Narrativa *''La media distancia'' (Alfaguara, 1984) *''Marte a los mortales'' (El Crotalón, 1985) *''Punto de fuga'' (Alfaguara, 1986) *''La sombra del arquero'' (Debate, 1990) *''El final del cielo'' (Siruela, 1990) *''[[Ciegas esperanzas]]'' (Destino, 1992) [[Premio Nadal]] de 1992 *''Falso movimiento'' (SM, 1992) *''Nunca seré como te quiero'' (SM, 1995) *''Cristales'' (Anagrama, 1997) *''Últimas noticias de nuestro mundo'' (Anagrama, 2001) *''Un amor pequeño'' (Anagrama, 2004) *''El día de hoy'' (Alfaguara, 2008) *''Las puertas de la noche'' (Alfaguara, 2013) *''La vida de H'' (Salto de Página, 2018) *''Primer amor'' (Alfaguara, 2023) ;Eseo *''No nos entendemos'' (Júcar, 1989) *''Sucesos civiles'' (Debate, 1989) *''Las primeras palabras de la creación'' (Anagrama, 1998) *''Dioses contra microbios: los griegos y la COVID-19'' (Ariel, 2020) == Eksteraj ligiloj == *[https://web.archive.org/web/20190125045149/https://alejandrogandara.com/ oficiala retejo, www.alejandrogandara.com] {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Gándara, Alejandro}} [[Kategorio:Hispanaj verkistoj]] 1bm4cwamrit8f17pkc27ixkxq9xlm6h 9482785 9482783 2026-09-27T12:26:19Z Kani 670 9482785 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''José Alejandro GÁNDARA Sancho''' ([[Santander]], [[Kantabrio]], [[1957]]) estas hispana [[verkisto]] kaj [[profesoro]]. Li ricevis diversajn premiojn. ==Biografio== Li estas profesoro pri Historio de Ideoj ĉe la Fakultato pri Sociologio de la [[Komplutensa Universitato de Madrido]]. Li ricevis la universitatan Premion pro Eksterordinara Finstudo kaj laboris kiel esploristo ĉe la [[Brita Muzeo]] en Londono. Li estris la literaturan suplementon de la gazeto ''[[El País]]'' inter 1986 kaj 1989. Li fondis la ''Escuela de Letras'' en 1989 kaj redaktis la kulturan revuon ''La Modificación''. Nuntempe li estas la akademia direktoro de la ''Escuela Contemporánea de Humanidades''. En siaj junaj jaroj li estis [[atleto]] (praktikanto de [[atletiko]]), sperto kiu speguliĝas en lia romano ''La media distancia''. Li verkis kolumnojn por la gazetoj ''[[El País]]'', ''[[El Mundo]]'' kaj ''[[ABC]]''. Li publikigis literaturan blogon titolitan "El Escorpión" en la cifereca eldono de ''[[El Mundo]]'' kaj tradukis la verkon ''Victory'' de [[Joseph Conrad]] en 2004. == Romano == ;Narrativa *''La media distancia'' (Alfaguara, 1984) *''Marte a los mortales'' (El Crotalón, 1985) *''Punto de fuga'' (Alfaguara, 1986) *''La sombra del arquero'' (Debate, 1990) *''El final del cielo'' (Siruela, 1990) *''[[Ciegas esperanzas]]'' (Destino, 1992) [[Premio Nadal]] de 1992 *''Falso movimiento'' (SM, 1992) *''Nunca seré como te quiero'' (SM, 1995) *''Cristales'' (Anagrama, 1997) *''Últimas noticias de nuestro mundo'' (Anagrama, 2001) *''Un amor pequeño'' (Anagrama, 2004) *''El día de hoy'' (Alfaguara, 2008) *''Las puertas de la noche'' (Alfaguara, 2013) *''La vida de H'' (Salto de Página, 2018) *''Primer amor'' (Alfaguara, 2023) ;Eseo *''No nos entendemos'' (Júcar, 1989) *''Sucesos civiles'' (Debate, 1989) *''Las primeras palabras de la creación'' (Anagrama, 1998) *''Dioses contra microbios: los griegos y la COVID-19'' (Ariel, 2020) == Eksteraj ligiloj == *[https://web.archive.org/web/20190125045149/https://alejandrogandara.com/ oficiala retejo, www.alejandrogandara.com] {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Gándara, Alejandro}} [[Kategorio:Hispanaj verkistoj]] ngsa6srnrr0u60j44iwiluq1masco85 0 954098 9482800 2026-09-27T12:41:03Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{unua}} {{Kursiva titolo}} {{Informkesto libro |aŭtoro=Alejandro Gándara |titolo=Ciegas esperanzas |eldonejo=Destino |jaro=1992}} '''''Ciegas esperanzas''''' (Blindaj esperoj) estas [[romano]] verkita de [[Alejandro Gándara]], kiu ricevis pro ĝi en 1992 la [[Premio Nadal|Premion Nadal]].<ref>[https://sergiobarce.blog/2012/02/21/larache-vista-por-alejandro-gandara-en-su-novela-ciegas-esperanzas-premio-nadal-1992/ LARACHE vista por… ALEJANDRO GÁN..." 9482800 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{unua}} {{Kursiva titolo}} {{Informkesto libro |aŭtoro=Alejandro Gándara |titolo=Ciegas esperanzas |eldonejo=Destino |jaro=1992}} '''''Ciegas esperanzas''''' (Blindaj esperoj) estas [[romano]] verkita de [[Alejandro Gándara]], kiu ricevis pro ĝi en 1992 la [[Premio Nadal|Premion Nadal]].<ref>[https://sergiobarce.blog/2012/02/21/larache-vista-por-alejandro-gandara-en-su-novela-ciegas-esperanzas-premio-nadal-1992/ LARACHE vista por… ALEJANDRO GÁNDARA en su novela CIEGAS ESPERANZAS, Premio Nadal 1992] </ref> La agado okazas en la jaroj tuj antaŭ la deklaro de sendependigo de [[Maroko]], kaj la verko rakontas la malfacilan rilaton inter Martin kaj maroka junulino, Salima, kies rilaton tute kontraŭas ŝia frato. Siaflanke Abdellah, la plej bona amiko de Martin, baraktas por vidigi al li la danĝeron de tiu amafero. ==Intrigo== {{Intrigo}} [https://www.lecturalia.com/libro/12815/ciegas-esperanzas en Lecturalia] {{Intrigofino}} ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Bibliografio== * [[Alejandro Gándara]], ''Ciegas esperanzas'', Destino, Barcelona, 1992, 235 pp. ISBN 84-233-2424-9 ==Eksteraj ligiloj== * [https://www.lecturalia.com/libro/12815/ciegas-esperanzas ''Ciegas esperanzas''] en Lecturalia * [https://es.babelio.com/livres/Gndara-Ciegas-Esperanzas/12596 ''Ciegas esperanzas''] en Babelio {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1992]] [[Kategorio:Hispanlingvaj romanoj]] 8ffg1yj9v2h7h4kz7twqqai7uzo2ft9 9482801 9482800 2026-09-27T12:42:49Z Kani 670 /* Intrigo */ 9482801 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{unua}} {{Kursiva titolo}} {{Informkesto libro |aŭtoro=Alejandro Gándara |titolo=Ciegas esperanzas |eldonejo=Destino |jaro=1992}} '''''Ciegas esperanzas''''' (Blindaj esperoj) estas [[romano]] verkita de [[Alejandro Gándara]], kiu ricevis pro ĝi en 1992 la [[Premio Nadal|Premion Nadal]].<ref>[https://sergiobarce.blog/2012/02/21/larache-vista-por-alejandro-gandara-en-su-novela-ciegas-esperanzas-premio-nadal-1992/ LARACHE vista por… ALEJANDRO GÁNDARA en su novela CIEGAS ESPERANZAS, Premio Nadal 1992] </ref> La agado okazas en la jaroj tuj antaŭ la deklaro de sendependigo de [[Maroko]], kaj la verko rakontas la malfacilan rilaton inter Martin kaj maroka junulino, Salima, kies rilaton tute kontraŭas ŝia frato. Siaflanke Abdellah, la plej bona amiko de Martin, baraktas por vidigi al li la danĝeron de tiu amafero. ==Intrigo== {{Intrigo}} * 1.- Iu vekiĝas en izoleco apud rivero, ĉu soldato? * 2.- Aliulo gestas trans la rivero. * 3.- Tiu eniras en la rivero kaj venas.[https://www.lecturalia.com/libro/12815/ciegas-esperanzas en Lecturalia] {{Intrigofino}} ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Bibliografio== * [[Alejandro Gándara]], ''Ciegas esperanzas'', Destino, Barcelona, 1992, 235 pp. ISBN 84-233-2424-9 ==Eksteraj ligiloj== * [https://www.lecturalia.com/libro/12815/ciegas-esperanzas ''Ciegas esperanzas''] en Lecturalia * [https://es.babelio.com/livres/Gndara-Ciegas-Esperanzas/12596 ''Ciegas esperanzas''] en Babelio {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1992]] [[Kategorio:Hispanlingvaj romanoj]] 3kic1l9uxijm0ygmcwjhr4vh7t29qcu 9483107 9482801 2026-09-28T11:16:29Z Kani 670 /* Intrigo */ 9483107 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{unua}} {{Kursiva titolo}} {{Informkesto libro |aŭtoro=Alejandro Gándara |titolo=Ciegas esperanzas |eldonejo=Destino |jaro=1992}} '''''Ciegas esperanzas''''' (Blindaj esperoj) estas [[romano]] verkita de [[Alejandro Gándara]], kiu ricevis pro ĝi en 1992 la [[Premio Nadal|Premion Nadal]].<ref>[https://sergiobarce.blog/2012/02/21/larache-vista-por-alejandro-gandara-en-su-novela-ciegas-esperanzas-premio-nadal-1992/ LARACHE vista por… ALEJANDRO GÁNDARA en su novela CIEGAS ESPERANZAS, Premio Nadal 1992] </ref> La agado okazas en la jaroj tuj antaŭ la deklaro de sendependigo de [[Maroko]], kaj la verko rakontas la malfacilan rilaton inter Martin kaj maroka junulino, Salima, kies rilaton tute kontraŭas ŝia frato. Siaflanke Abdellah, la plej bona amiko de Martin, baraktas por vidigi al li la danĝeron de tiu amafero. ==Intrigo== {{Intrigo}} * 1.- Iu vekiĝas en izoleco apud rivero, ĉu soldato? * 2.- Aliulo gestas trans la rivero. * 3.- Tiu eniras en la rivero kaj venas,<ref>[https://www.lecturalia.com/libro/12815/ciegas-esperanzas en Lecturalia]</ref> ĉu estas same soldato? kaj kaptas lin. * 4.- (Nun salto el la vizio al la pasinto. tio ripetiĝos kiel salto) Diskuto inter infanoj: Martín.. Jorge, Abdellah, kiu rakontas ĉikanadon fare de aliuloj kaj defion fare de iu Botho al Martín. Kverelo inter bubobandoj. La kvinopo fuĝas, eĉ lama Abdellah, Martin en preĝejon. * 5.- Denove kun la fremdulo. Memoroj de infanaĝo. * 6.- La nomita "mesaĝisto" volas kunporti lin. * 7.- (Salto) Martín kaj Abdellah dum familia manĝo. Martín finas mezlernadon, la patro estas instruisto. Martín kaj Abdellah kontemplas la belan Salima, poste ili aliras al ŝi, kiu estas malsana. * 8.- Konfuzo de la soldato, nuda, ĉe la rivero. * 9.- La soldato vestas sin kaj la aliulo revenas dialogi por kunporti lin. Li forkuras, la aliulo atingas kaj batas lin. * 10.- (Salto) Kun blindulo Alí, kun eksamiko Jorge kiu studos en Madrido. Kun la patro li parolas pri [[Tetuano]], iĝi instruisto kaj instrui same hispanojn kaj marokanojn. Lia patro iĝis instruisto, la patrino revenis al Hispanio. Nun la patro estas malsana kaj mortonta, li iros al Madrido. * 11.- Martín estas la soldato. * 12.- (Salto) Kun Salima ĉe marbordo, li rakontas la infanan fuĝon al la pregejo. Ŝia frato Temsamani malakceptas ŝian aliron al Martín, sed la paro fuĝas. * 13.- Martín parolas kun la fremdulo pri revenvojo kaj rivertransiro; memoras pri Salima kaj ia identeco inter ŝi kaj la fremdulo. * 14.- Kun Abdellah en [[Larache]] jam ĝuste antaŭ la sendependiĝo; li estas suboficiro. Ili iras ĉe Salima, sed la gefratoj estas foririntaj. * 15.- Post Jaroj kun la iama servistino Zora jam en Hispanio. * 16.- Kun Elisa, fianĉino, sed ŝi ne pretass akompani lin. * 17.- Demandoj pri identeco. * 18.- Interbatado, sed li ne aktivas. Poste hejme kun Elisa manko de interkompreno. * 19.- La fremdulo devigas lin rampi. Abstrakta dialogo. * 20.- Li havas filinon Amelia kunhavata kun Elisa. * 21.- Sufero kaj doloro. * 22.- Roto, kies [[kolonelo]], estas Martín, okupas la urbon, la [[zokuo]]n; oni mortpafas Abdellah-on. * 23.- Li konstruas kaŝejon apud la rivero. * 24.- Super la [[vizio]] de la lukto apud la rivero estas Amelia. * 25.- Lukto per [[zono]]. La fremdulo estas maljunulo. * 26.- Dum tagoj li restas en la kaŝejo. * 27.- Tie li restis. Ĉu estas morto aŭ sonĝo? {{Intrigofino}} ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Bibliografio== * [[Alejandro Gándara]], ''Ciegas esperanzas'', Destino, Barcelona, 1992, 235 pp. ISBN 84-233-2424-9 ==Eksteraj ligiloj== * [https://www.lecturalia.com/libro/12815/ciegas-esperanzas ''Ciegas esperanzas''] en Lecturalia * [https://es.babelio.com/livres/Gndara-Ciegas-Esperanzas/12596 ''Ciegas esperanzas''] en Babelio {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1992]] [[Kategorio:Hispanlingvaj romanoj]] 8xwrztnk9pwexufwx14hfdjvf0cyqkb 9483110 9483107 2026-09-28T11:22:17Z Kani 670 9483110 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{unua}} {{Kursiva titolo}} {{Informkesto libro |aŭtoro=Alejandro Gándara |titolo=Ciegas esperanzas |eldonejo=Destino |jaro=1992}} '''''Ciegas esperanzas''''' (Blindaj esperoj) estas [[romano]] verkita de [[Alejandro Gándara]], kiu ricevis pro ĝi en 1992 la [[Premio Nadal|Premion Nadal]].<ref>[https://sergiobarce.blog/2012/02/21/larache-vista-por-alejandro-gandara-en-su-novela-ciegas-esperanzas-premio-nadal-1992/ LARACHE vista por… ALEJANDRO GÁNDARA en su novela CIEGAS ESPERANZAS, Premio Nadal 1992] </ref> La agado okazas en la jaroj tuj antaŭ la deklaro de sendependigo de [[Maroko]], kaj la verko rakontas la malfacilan rilaton inter Martín kaj maroka junulino, Salima, kies rilaton tute kontraŭas ŝia frato. Siaflanke Abdellah, la plej bona amiko de Martin, baraktas por vidigi al li la danĝeron de tiu amafero. Super tiu skeleta amrakonto estas la krizo de identeco de Martín rilate al sia patro, siaj konatuloj kaj la perdota urbo [[Larache]]. La strukturo miksas ĉapitrojn pri iu sonĝa vizio de Martín baraktante dum tagoj kontraŭ iu fremdulo kiu estas enigmo inter li mem kaj liaj kontraŭuloj. En la vizio iom post iom interplektiĝas liaj memoroj. ==Intrigo== {{Intrigo}} * 1.- Iu vekiĝas en izoleco apud rivero, ĉu soldato? * 2.- Aliulo gestas trans la rivero. * 3.- Tiu eniras en la rivero kaj venas,<ref>[https://www.lecturalia.com/libro/12815/ciegas-esperanzas en Lecturalia]</ref> ĉu estas same soldato? kaj kaptas lin. * 4.- (Nun salto el la vizio al la pasinto. tio ripetiĝos kiel salto) Diskuto inter infanoj: Martín.. Jorge, Abdellah, kiu rakontas ĉikanadon fare de aliuloj kaj defion fare de iu Botho al Martín. Kverelo inter bubobandoj. La kvinopo fuĝas, eĉ lama Abdellah, Martin en preĝejon. * 5.- Denove kun la fremdulo. Memoroj de infanaĝo. * 6.- La nomita "mesaĝisto" volas kunporti lin. * 7.- (Salto) Martín kaj Abdellah dum familia manĝo. Martín finas mezlernadon, la patro estas instruisto. Martín kaj Abdellah kontemplas la belan Salima, poste ili aliras al ŝi, kiu estas malsana. * 8.- Konfuzo de la soldato, nuda, ĉe la rivero. * 9.- La soldato vestas sin kaj la aliulo revenas dialogi por kunporti lin. Li forkuras, la aliulo atingas kaj batas lin. * 10.- (Salto) Kun blindulo Alí, kun eksamiko Jorge kiu studos en Madrido. Kun la patro li parolas pri [[Tetuano]], iĝi instruisto kaj instrui same hispanojn kaj marokanojn. Lia patro iĝis instruisto, la patrino revenis al Hispanio. Nun la patro estas malsana kaj mortonta, li iros al Madrido. * 11.- Martín estas la soldato. * 12.- (Salto) Kun Salima ĉe marbordo, li rakontas la infanan fuĝon al la pregejo. Ŝia frato Temsamani malakceptas ŝian aliron al Martín, sed la paro fuĝas. * 13.- Martín parolas kun la fremdulo pri revenvojo kaj rivertransiro; memoras pri Salima kaj ia identeco inter ŝi kaj la fremdulo. * 14.- Kun Abdellah en [[Larache]] jam ĝuste antaŭ la sendependiĝo; li estas suboficiro. Ili iras ĉe Salima, sed la gefratoj estas foririntaj. * 15.- Post Jaroj kun la iama servistino Zora jam en Hispanio. * 16.- Kun Elisa, fianĉino, sed ŝi ne pretas akompani lin. * 17.- Demandoj pri identeco. * 18.- Interbatado, sed li ne aktivas. Poste hejme kun Elisa manko de interkompreno. * 19.- La fremdulo devigas lin rampi. Abstrakta dialogo. * 20.- Li havas filinon Amelia kunhavata kun Elisa. * 21.- Sufero kaj doloro. * 22.- Roto, kies [[kolonelo]], estas Martín, okupas la urbon, la [[bazaro]]n; oni mortpafas Abdellah-on. * 23.- Li konstruas kaŝejon apud la rivero. * 24.- Super la [[vizio]] de la lukto apud la rivero estas Amelia. * 25.- Lukto per [[zono]]. La fremdulo estas maljunulo. * 26.- Dum tagoj li restas en la kaŝejo. * 27.- Tie li restis. Ĉu estas morto aŭ sonĝo? {{Intrigofino}} ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Bibliografio== * [[Alejandro Gándara]], ''Ciegas esperanzas'', Destino, Barcelona, 1992, 235 pp. ISBN 84-233-2424-9 ==Eksteraj ligiloj== * [https://www.lecturalia.com/libro/12815/ciegas-esperanzas ''Ciegas esperanzas''] en Lecturalia * [https://es.babelio.com/livres/Gndara-Ciegas-Esperanzas/12596 ''Ciegas esperanzas''] en Babelio {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1992]] [[Kategorio:Hispanlingvaj romanoj]] 7r8y95rj3i8f26b328brjda6vk8sgsl 9483117 9483110 2026-09-28T11:24:35Z Kani 670 9483117 wikitext text/x-wiki {{unua}} {{Kursiva titolo}} {{Informkesto libro |aŭtoro=Alejandro Gándara |titolo=Ciegas esperanzas |eldonejo=Destino |jaro=1992}} '''''Ciegas esperanzas''''' (Blindaj esperoj) estas [[romano]] verkita de [[Alejandro Gándara]], kiu ricevis pro ĝi en 1992 la [[Premio Nadal|Premion Nadal]].<ref>[https://sergiobarce.blog/2012/02/21/larache-vista-por-alejandro-gandara-en-su-novela-ciegas-esperanzas-premio-nadal-1992/ LARACHE vista por… ALEJANDRO GÁNDARA en su novela CIEGAS ESPERANZAS, Premio Nadal 1992] </ref> La agado okazas en la jaroj tuj antaŭ la deklaro de sendependigo de [[Maroko]], kaj la verko rakontas la malfacilan rilaton inter Martín kaj maroka junulino, Salima, kies rilaton tute kontraŭas ŝia frato. Siaflanke Abdellah, la plej bona amiko de Martin, baraktas por vidigi al li la danĝeron de tiu amafero. Super tiu skeleta amrakonto estas la krizo de identeco de Martín rilate al sia patro, siaj konatuloj kaj la perdota urbo [[Larache]]. La strukturo miksas ĉapitrojn pri iu sonĝa vizio de Martín baraktante dum tagoj kontraŭ iu fremdulo kiu estas enigmo inter li mem kaj liaj kontraŭuloj. En la vizio iom post iom interplektiĝas liaj memoroj. ==Intrigo== {{Intrigo}} * 1.- Iu vekiĝas en izoleco apud rivero, ĉu soldato? * 2.- Aliulo gestas trans la rivero. * 3.- Tiu eniras en la rivero kaj venas,<ref>[https://www.lecturalia.com/libro/12815/ciegas-esperanzas en Lecturalia]</ref> ĉu estas same soldato? kaj kaptas lin. * 4.- (Nun salto el la vizio al la pasinto. tio ripetiĝos kiel salto) Diskuto inter infanoj: Martín.. Jorge, Abdellah, kiu rakontas ĉikanadon fare de aliuloj kaj defion fare de iu Botho al Martín. Kverelo inter bubobandoj. La kvinopo fuĝas, eĉ lama Abdellah, Martin en preĝejon. * 5.- Denove kun la fremdulo. Memoroj de infanaĝo. * 6.- La nomita "mesaĝisto" volas kunporti lin. * 7.- (Salto) Martín kaj Abdellah dum familia manĝo. Martín finas mezlernadon, la patro estas instruisto. Martín kaj Abdellah kontemplas la belan Salima, poste ili aliras al ŝi, kiu estas malsana. * 8.- Konfuzo de la soldato, nuda, ĉe la rivero. * 9.- La soldato vestas sin kaj la aliulo revenas dialogi por kunporti lin. Li forkuras, la aliulo atingas kaj batas lin. * 10.- (Salto) Kun blindulo Alí, kun eksamiko Jorge kiu studos en Madrido. Kun la patro li parolas pri [[Tetuano]], iĝi instruisto kaj instrui same hispanojn kaj marokanojn. Lia patro iĝis instruisto, la patrino revenis al Hispanio. Nun la patro estas malsana kaj mortonta, li iros al Madrido. * 11.- Martín estas la soldato. * 12.- (Salto) Kun Salima ĉe marbordo, li rakontas la infanan fuĝon al la pregejo. Ŝia frato Temsamani malakceptas ŝian aliron al Martín, sed la paro fuĝas. * 13.- Martín parolas kun la fremdulo pri revenvojo kaj rivertransiro; memoras pri Salima kaj ia identeco inter ŝi kaj la fremdulo. * 14.- Kun Abdellah en [[Larache]] jam ĝuste antaŭ la sendependiĝo; li estas suboficiro. Ili iras ĉe Salima, sed la gefratoj estas foririntaj. * 15.- Post Jaroj kun la iama servistino Zora jam en Hispanio. * 16.- Kun Elisa, fianĉino, sed ŝi ne pretas akompani lin. * 17.- Demandoj pri identeco. * 18.- Interbatado, sed li ne aktivas. Poste hejme kun Elisa manko de interkompreno. * 19.- La fremdulo devigas lin rampi. Abstrakta dialogo. * 20.- Li havas filinon Amelia kunhavata kun Elisa. * 21.- Sufero kaj doloro. * 22.- Roto, kies [[kolonelo]], estas Martín, okupas la urbon, la [[bazaro]]n; oni mortpafas Abdellah-on. * 23.- Li konstruas kaŝejon apud la rivero. * 24.- Super la [[vizio]] de la lukto apud la rivero estas Amelia. * 25.- Lukto per [[zono]]. La fremdulo estas maljunulo. * 26.- Dum tagoj li restas en la kaŝejo. * 27.- Tie li restis. Ĉu estas morto aŭ sonĝo? {{Intrigofino}} ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Bibliografio== * [[Alejandro Gándara]], ''Ciegas esperanzas'', Destino, Barcelona, 1992, 235 pp. ISBN 84-233-2424-9 ==Eksteraj ligiloj== * [https://www.lecturalia.com/libro/12815/ciegas-esperanzas ''Ciegas esperanzas''] en Lecturalia * [https://es.babelio.com/livres/Gndara-Ciegas-Esperanzas/12596 ''Ciegas esperanzas''] en Babelio {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1992]] [[Kategorio:Hispanlingvaj romanoj]] l9icb4pylvxb8d1y3a0e1fj0oxoytgl 14 954099 9482804 2026-09-27T12:43:41Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "Libroj de Alejandro Gándara [[Kategorio:Hispanlingvaj romanoj]]" 9482804 wikitext text/x-wiki Libroj de Alejandro Gándara [[Kategorio:Hispanlingvaj romanoj]] 6qdzc8hpabk2t2f9qx7jecisdag7nbd 0 954100 9482812 2026-09-27T12:55:30Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Kursiva titolo}} {{Taksonomio |koloro=pink |nomo = ''Chrysocolaptes'' |dosiero = White-naped Woodpecker (Chrysocolaptes festivus) in Hyderabad W IMG 7547.jpg |priskribo de dosiero = [[Blanknuka flampego]] |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |taksono = '''Chrysocolaptes''' |taksono aŭtoritato = Edward Blyth|Blyt..." 9482812 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Kursiva titolo}} {{Taksonomio |koloro=pink |nomo = ''Chrysocolaptes'' |dosiero = White-naped Woodpecker (Chrysocolaptes festivus) in Hyderabad W IMG 7547.jpg |priskribo de dosiero = [[Blanknuka flampego]] |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |taksono = '''Chrysocolaptes''' |taksono aŭtoritato = [[Edward Blyth|Blyth]], 1843 |vikispecio = |komunejo = }} '''''Chrysocolaptes''''' estas [[genro]] de [[Azio|aziaj]] [[pegoj]], tio estas birdoj de la [[familio]] de [[Pegedoj]], kiuj troviĝas en [[Suda Azio|Suda]] kaj [[Sudorienta Azio]]. Ili apartenas la la grupo nomita [[Fajrdorsuloj]] aŭ flampegoj kune kun la genro ''[[Dinopium]]''. ==Taksonomio== The genus was introduced by English zoologist [[Edward Blyth]] in 1843.<ref>{{ cite journal | last=Blyth | first=Edward | author-link=Edward Blyth | year=1843 | title=Mr Blyth's monthly report for the December meeting, 1842, with addenda subsequently appended | journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal | volume=12 Part 2| issue=143 | pages=925–1011 [1004] | url=https://biodiversitylibrary.org/page/40060993 }}</ref> The [[type species]] was subsequently designated as the [[Javan flameback]] (''Chrysocolaptes strictus'') by Scottish ornithologist [[Edward Hargitt]] in 1890.<ref>{{ cite book | last=Hargitt | first=Edward | author-link=Edward Hargitt | year=1890 | title=Catalogue of the Birds in the British Museum | volume=18: Scansores | location=London | publisher=British Museum | page=442 | url=https://biodiversitylibrary.org/page/8325612 }}</ref> The genus name combines the [[Ancient Greek]] ''khrusos'' meaning "gold" and ''kolaptēs'' meaning "chiseller".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=[https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling/page/n105 105] }}</ref> The genus belongs to the [[tribe (biology)|tribe]] Campephilini in the [[subfamily]] [[Picinae]].<ref name=shakya>{{ cite journal | last1=Shakya | first1=S.B. | last2=Fuchs | first2=J. | last3=Pons | first3=J.M. | last4=Sheldon | first4=F.H. | year=2017 | title=Tapping the woodpecker tree for evolutionary insight | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=116 | pages=182–191 | doi=10.1016/j.ympev.2017.09.005 | pmid=28890006 | url=https://www.researchgate.net/publication/319596154 | doi-access=free | bibcode=2017MolPE.116..182S }}</ref> ==Specioj== The genus contains ten species:<ref name=avilist>{{ cite web | author=AviList Core Team | date=2025 | title=AviList: The Global Avian Checklist, v2025 | doi=10.2173/avilist.v2025 | doi-access=free | url=http://www.avilist.org/checklist/v2025/ | access-date=30 January 2026 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Image !! Scientific name !! Common name !! Distribution |- |[[File:White-naped Woodpecker (Chrysocolaptes festivus) in Hyderabad W IMG 7547.jpg|120px]] ||''Chrysocolaptes festivus''|| [[White-naped woodpecker]] ||India and Sri Lanka |- |[[File:Greater Flameback Woodpecker (male).jpg|120px]] ||''Chrysocolaptes guttacristatus''|| [[Greater flameback]] ||Himalayas, ne India to Southern China, the Malay Peninsula, Sumatra, western and central Java, and northeast Borneo |- | [[File:Greater flameback woodpecker male.jpg|frameless|173x173px]]||''Chrysocolaptes socialis''|| [[Malabar flameback]] ||Southwest India |- |[[File:Greater Sri Lanka Flameback (Chrysocolaptes stricklandi).jpg|frameless|147x147px]]||''Chrysocolaptes stricklandi''|| [[Crimson-backed flameback]] ||Sri Lanka |- | [[File:Chrysocolaptes strictus - Forest Botial-Jarvis - 288319901.jpeg|120px]] ||''Chrysocolaptes strictus''|| [[Javan flameback]] || Java, Bali, and Kangean Islands |- | [[File:Luzon-flameback.png|120px]]||''Chrysocolaptes haematribon''|| [[Luzon flameback]] ||Luzon, Polillo, Catanduanes, and Marinduque, the Philippines |- |[[File:Yellow-faced Flameback Male.jpg|frameless|224x224px]] |''Chrysocolaptes xanthocephalus''|| [[Yellow-faced flameback]] ||Philippine islands of Negros, Guimaras, Panay, Masbate, and Ticao |- | [[File:Greater Goldenback - Ghatgarh, Uttarakhand, India (14979939507).jpg|120px]]||''Chrysocolaptes lucidus''|| [[Buff-spotted flameback]] ||Philippine islands of Bohol, Leyte, Samar, Biliran, Panaon, Mindanao, Basilan, and Samal |- |[[File:Red-headed Flameback.jpg|frameless|200x200px]] |''Chrysocolaptes erythrocephalus''|| [[Red-headed flameback]] ||Philippine islands of Balabac, Palawan, Busuanga, and Calamian |- |[[File:Orange-backed Woodpecker.jpg|frameless|200x200px]] |''Chrysocolaptes validus''|| [[Orange-backed woodpecker]] ||Malay Peninsula, Sumatra, Borneo and Java |- |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Benz, Brett W.; Robbins, Mark B. & Peterson, A. Townsend (2006): Evolutionary history of woodpeckers and allies (''Aves'': ''Picidae''): Placing key taxa on the phylogenetic tree. ''Molecular Phylogenetics and Evolution'' '''40''': 389–399. {{DOI|10.1016/j.ympev.2006.02.021}} == Eksteraj ligiloj == {{Portalo|Birdoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] lcbhldeo6qljinkvs3unbvkz4qzkagb 9482820 9482812 2026-09-27T13:07:56Z Kani 670 /* Taksonomio */ 9482820 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Kursiva titolo}} {{Taksonomio |koloro=pink |nomo = ''Chrysocolaptes'' |dosiero = White-naped Woodpecker (Chrysocolaptes festivus) in Hyderabad W IMG 7547.jpg |priskribo de dosiero = [[Blanknuka flampego]] |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |taksono = '''Chrysocolaptes''' |taksono aŭtoritato = [[Edward Blyth|Blyth]], 1843 |vikispecio = |komunejo = }} '''''Chrysocolaptes''''' estas [[genro]] de [[Azio|aziaj]] [[pegoj]], tio estas birdoj de la [[familio]] de [[Pegedoj]], kiuj troviĝas en [[Suda Azio|Suda]] kaj [[Sudorienta Azio]]. Ili apartenas la la grupo nomita [[Fajrdorsuloj]] aŭ flampegoj kune kun la genro ''[[Dinopium]]''. ==Taksonomio== La genron enkondukis la angla zoologo [[Edward Blyth]] en 1843.<ref>{{ cite journal | last=Blyth | first=Edward | author-link=Edward Blyth | year=1843 | title=Mr Blyth's monthly report for the December meeting, 1842, with addenda subsequently appended | journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal | volume=12 Part 2| issue=143 | pages=925–1011 [1004] | url=https://biodiversitylibrary.org/page/40060993 }}</ref> La [[tipa specio]] estis poste difinita kiel la [[java flampego]] (''Chrysocolaptes strictus'') fare de la skota ornitologo [[Edward Hargitt]] en 1890.<ref>{{ cite book | last=Hargitt | first=Edward | author-link=Edward Hargitt | year=1890 | title=Catalogue of the Birds in the British Museum | volume=18: Scansores | location=London | publisher=British Museum | page=442 | url=https://biodiversitylibrary.org/page/8325612 }}</ref> La genronomo kombinas la malnovgrekajn vortojn ''ĥrusos'', kun la signifo "oro", kaj ''kolaptēs'', kun la signifo "ĉizisto".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=[https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling/page/n105 105] }}</ref> La genro apartenas al la tribo ''Campephilini'' en la subfamilio ''Picinae''.<ref name=shakya>{{ cite journal | last1=Shakya | first1=S.B. | last2=Fuchs | first2=J. | last3=Pons | first3=J.M. | last4=Sheldon | first4=F.H. | year=2017 | title=Tapping the woodpecker tree for evolutionary insight | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=116 | pages=182–191 | doi=10.1016/j.ympev.2017.09.005 | pmid=28890006 | url=https://www.researchgate.net/publication/319596154 | doi-access=free | bibcode=2017MolPE.116..182S }}</ref> ==Specioj== The genus contains ten species:<ref name=avilist>{{ cite web | author=AviList Core Team | date=2025 | title=AviList: The Global Avian Checklist, v2025 | doi=10.2173/avilist.v2025 | doi-access=free | url=http://www.avilist.org/checklist/v2025/ | access-date=30 January 2026 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Image !! Scientific name !! Common name !! Distribution |- |[[File:White-naped Woodpecker (Chrysocolaptes festivus) in Hyderabad W IMG 7547.jpg|120px]] ||''Chrysocolaptes festivus''|| [[White-naped woodpecker]] ||India and Sri Lanka |- |[[File:Greater Flameback Woodpecker (male).jpg|120px]] ||''Chrysocolaptes guttacristatus''|| [[Greater flameback]] ||Himalayas, ne India to Southern China, the Malay Peninsula, Sumatra, western and central Java, and northeast Borneo |- | [[File:Greater flameback woodpecker male.jpg|frameless|173x173px]]||''Chrysocolaptes socialis''|| [[Malabar flameback]] ||Southwest India |- |[[File:Greater Sri Lanka Flameback (Chrysocolaptes stricklandi).jpg|frameless|147x147px]]||''Chrysocolaptes stricklandi''|| [[Crimson-backed flameback]] ||Sri Lanka |- | [[File:Chrysocolaptes strictus - Forest Botial-Jarvis - 288319901.jpeg|120px]] ||''Chrysocolaptes strictus''|| [[Javan flameback]] || Java, Bali, and Kangean Islands |- | [[File:Luzon-flameback.png|120px]]||''Chrysocolaptes haematribon''|| [[Luzon flameback]] ||Luzon, Polillo, Catanduanes, and Marinduque, the Philippines |- |[[File:Yellow-faced Flameback Male.jpg|frameless|224x224px]] |''Chrysocolaptes xanthocephalus''|| [[Yellow-faced flameback]] ||Philippine islands of Negros, Guimaras, Panay, Masbate, and Ticao |- | [[File:Greater Goldenback - Ghatgarh, Uttarakhand, India (14979939507).jpg|120px]]||''Chrysocolaptes lucidus''|| [[Buff-spotted flameback]] ||Philippine islands of Bohol, Leyte, Samar, Biliran, Panaon, Mindanao, Basilan, and Samal |- |[[File:Red-headed Flameback.jpg|frameless|200x200px]] |''Chrysocolaptes erythrocephalus''|| [[Red-headed flameback]] ||Philippine islands of Balabac, Palawan, Busuanga, and Calamian |- |[[File:Orange-backed Woodpecker.jpg|frameless|200x200px]] |''Chrysocolaptes validus''|| [[Orange-backed woodpecker]] ||Malay Peninsula, Sumatra, Borneo and Java |- |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Benz, Brett W.; Robbins, Mark B. & Peterson, A. Townsend (2006): Evolutionary history of woodpeckers and allies (''Aves'': ''Picidae''): Placing key taxa on the phylogenetic tree. ''Molecular Phylogenetics and Evolution'' '''40''': 389–399. {{DOI|10.1016/j.ympev.2006.02.021}} == Eksteraj ligiloj == {{Portalo|Birdoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] 8vmymmb41v66uy0q118h3i7ldjcohxz 0 954101 9482826 2026-09-27T13:42:36Z Crosstor 3176 instruisto 9482826 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = {{Paĝonomo}} |naskonomo = }} '''[[Ludoviko|Lajos]] Serédi''' [lajoŝ ŝerEdi, laŭ la hungarlingve kutima nomordo kaj kun plia persona nomo '''Serédi Krizolog Lajos''' estis [[Hungario|hungara]] [[instruisto]]. Lia familia nomvarianto estis ''Serédy'' (sama prononco). {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM158645/5a41b8fc-a5ef-4fb0-8dd8-fb69c3adb65c/solr/0/24/0/3/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=732683&date=2026-09-27 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1860|6|1}} en [[Veszprém (urbo)]], li mortis {{mortotago|1925|5|7}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} inter 1877–1884 estis benediktana lernanto en [[Pannonhalma]]. Li maturiĝis en [[Győr]], poste li studis teologion. En la studjaro 1885 li estis subinstruisto en la menciita gimnazio, poste li forlasis la ordenon. Inter 1886-1894 li instruis en luterana kolegio en [[Prešov|Eperjes]], dum en [[1887]] li akiris pedagogian diplomon, 2 jarojn poste li doktoriĝis. En la studjaro 1895 li instruis en luterana gimnazio en [[Pozono]], poste en simila lernejo en Budapeŝto. Same en 1895 li akiris plian pedagogian diplomon. == Elektitaj kontribuoj == * ''Az ismeret eredetének kérdése a XVII. és XVIII. század filozófiai küzdelmeiben Kantig.'' (1889) * ''Thukydides élete és történeti művei.'' (1894) * ''A filozófia története.'' (1904) * ''Ovidius és naptára.'' (1913) == Fontoj == * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-irok-elete-es-munkai-szinnyei-jozsef-7891B/s-A6233/seredi-p-lajos-A8F05/ biografio hungare] * [https://acta.bibl.u-szeged.hu/78615/1/platonhoz_019_343-353.pdf datenoj] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Seredi Lajos}} [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} cs7lzvpnj2jxwdd6i6ntgiothhh8tdt 9482827 9482826 2026-09-27T13:43:32Z Crosstor 3176 /* Biografio */ 9482827 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = {{Paĝonomo}} |naskonomo = }} '''[[Ludoviko|Lajos]] Serédi''' [lajoŝ ŝerEdi, laŭ la hungarlingve kutima nomordo kaj kun plia persona nomo '''Serédi Krizolog Lajos''' estis [[Hungario|hungara]] [[instruisto]]. Lia familia nomvarianto estis ''Serédy'' (sama prononco). {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM158645/5a41b8fc-a5ef-4fb0-8dd8-fb69c3adb65c/solr/0/24/0/3/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=732683&date=2026-09-27 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1860|6|1}} en [[Veszprém (urbo)]], li mortis {{mortotago|1925|5|7}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} inter 1877–1884 estis benediktana lernanto en [[Pannonhalma]]. Li maturiĝis en [[Győr]], poste li studis teologion. En la studjaro 1885 li estis subinstruisto en la menciita gimnazio, poste li forlasis la ordenon. Inter 1886-1894 li instruis en luterana kolegio en [[Prešov|Eperjes]], dum en [[1887]] li akiris pedagogian diplomon, 2 jarojn poste li doktoriĝis. En la studjaro 1895 li instruis en luterana gimnazio en [[Pozono]], poste en simila lernejo en Budapeŝto. Same en 1895 li akiris plian pedagogian diplomon. Li havis edzinon. == Elektitaj kontribuoj == * ''Az ismeret eredetének kérdése a XVII. és XVIII. század filozófiai küzdelmeiben Kantig.'' (1889) * ''Thukydides élete és történeti művei.'' (1894) * ''A filozófia története.'' (1904) * ''Ovidius és naptára.'' (1913) == Fontoj == * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-irok-elete-es-munkai-szinnyei-jozsef-7891B/s-A6233/seredi-p-lajos-A8F05/ biografio hungare] * [https://acta.bibl.u-szeged.hu/78615/1/platonhoz_019_343-353.pdf datenoj] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Seredi Lajos}} [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} oqu80r83i2yvbwleow3jyep5kpe2ctm 0 954102 9482855 2026-09-27T15:24:18Z Spenĉjo 183177 Alidirektigis al [[Simiulo]] 9482855 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Simiulo]] jto0i5sdscai86ssl0ojeb9rgyq63u0 0 954103 9482860 2026-09-27T15:30:35Z Aidas 3488 Alidirektigis al [[Kujbiŝeva Rezervujo]] 9482860 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Kujbiŝeva Rezervujo]] 6vk6j9stoksvcavho23htsn4tovvvu2 0 954104 9482879 2026-09-27T18:00:38Z Tirolischleioans 254019 Kreis novan paĝon kun "'''Christian Conrad Ludwig LANGE''' (naskiĝinta la {{Daton|4|3|1825}} en [[Hanovro]], mortinta la {{daton|18|8|1885}} en [[leipzig|Lepsiko]]) estis [[germanio|germana]] [[klasika filologio|klasika filologo]] kaj universitatprofesoro. == Vivo kaj agado == Estante filo de bakisto li studis de 1843 klasikan filologion ĉe la [[universitato de Göttingen]], i.a. ĉe [[Karl Friedrich Hermann]], [[Friedrich Wilhelm Schneidewin]] kaj [[Ernst von Leutsch]]. Jam kiel stude..." 9482879 wikitext text/x-wiki '''Christian Conrad Ludwig LANGE''' (naskiĝinta la {{Daton|4|3|1825}} en [[Hanovro]], mortinta la {{daton|18|8|1885}} en [[leipzig|Lepsiko]]) estis [[germanio|germana]] [[klasika filologio|klasika filologo]] kaj universitatprofesoro. == Vivo kaj agado == Estante filo de bakisto li studis de 1843 klasikan filologion ĉe la [[universitato de Göttingen]], i.a. ĉe [[Karl Friedrich Hermann]], [[Friedrich Wilhelm Schneidewin]] kaj [[Ernst von Leutsch]]. Jam kiel studento li venkis konkurson pri la historio de la romia militfarado dum la imperiestra tempo. Jaron pli malfrue (1847) li doktoriĝis post defendo de la tezo ''Prolegomena zu einer Hyginus-Ausgabe''; krome li finekzameniĝis por ricevi la instruadrajton je gimnazioj (por la klasikaj lingvoj kaj historio). La unuajn ses monatojn de 1848 Lange entreprenis vojaĝon tra tuta Germanujo; en 1849 li habilitiĝis en [[Göttingen|Gotingeno]] kaj iĝis tie biblioteka asistanto. En 1853 li iĝis eksterorda, en 1855 orda profesoro pri klasika filologio je [[universitato de Karolo]] je [[Prago]]. En 1859 li vokiĝis al [[Gießen]] akj en 1871 al la [[universitato de Lepsiko]] kie li estis doconta kvazaŭ ĝismorte. Lepsike li ankaŭ engaĝiĝis en la altlerneja administrado rektorinte en 1879/80. En 1863 li iĝis koresponda membro de la [[Scienca Akademio de Malsupra Saksio en Göttingen|Gotingena Akademio]].<ref>Holger Krahnke: ''Die Mitglieder der Akademie der Wissenschaften zu Göttingen 1751–2001'' (=Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften zu Göttingen. Philologisch-Historische Klasse., serio 3/ vol. 246), Vandenhoeck & Ruprecht, Gotingeno 2001, ISBN 3-525-82516-1, p. 144.</ref> En 1871 li iĝis orda membro de la [[Saksa Akademio de Sciencoj]]. Majstroverko lia estis la nefinita libro ''Römischen Alterthümer'' pri romian realaĵoj. Ĝi estis manlibra temante pri la realaĵoj de la respublika tempo. Scienchistorie temis malpostanta verko de la [[Theodor Mommsen|mommsen-a]] verko ''Römisches Staatsrecht'' (1871–88). ==Privataĵoj== Edzigis lin en 1854 Adelheid Blume naskonta du filojn kaj du filinojn, i.a. la postan arthistoriiston [[Konrad von Lange|Konrad]] (1855–1921) kaj la fizikiston [[Ludwig Lange (Physiker)|Ludwig]] (1863–1936). == Skribaĵoj (elekto) == * ''Historiae mutationum rei militaris Romanorum inde ab interitu rei publicae usque ad Constantinum Magnum: libri tres'', Göttingen (konkursa verko) 1846. * ''Prolegomena critica et historica in Hygini de munitionibus castrorum libellum'', disertacio, Göttingen 1847. * ''Hygini Gromatici Liber de Munitionibus castrorum'', Göttingen 1848. * ''Die oskische Inschrift der Tabula Bantina und die römischen Volksgerichte. Eine sprachlich-antiquarische Abhandlung'', Göttingen 1853. * ''Die neuesten Darstellungen der ältesten Zeit der römischen Geschichte''. Ĉe: ''Allgemeine Monatsschrift für Wissenschaft und Literatur'' 1854, S. 793–859. * ''Die klassische Philologie in ihrer Stellung zum Gesammtgebiete der Wissenschaften und in ihrer innern Gliederung. Eine Antrittsvorlesung, gehalten am 24. April 1855'', Prago 1855. * ''Zahl und Amtsgewalt der Consulartribunen''. Ĉe: ''Zeitschrift für die österreichischen Gymnasien'' 6, 1855, p. 873–908. * ''Römische Alterthümer.'' Volumo 1: ''Einleitung und der Staatsalterthümer erste Hälfte'', Berlin 1856, [https://books.google.de/books?id=qvoLAAAAYAAJ&hl=de Google] (dua volumo 1863 [https://books.google.de/books?id=P7MoAAAAYAAJ&hl=de guglolibroj]). * ''Römische Alterthümer.'' Volumo 2: ''Der Staatsalterthümer zweiter Theil'', Berlin 1862, [https://books.google.de/books?id=sK8JAAAAQAAJ&hl=de guglolibroj]. * ''Römische Alterthümer.'' Volumo 3: ''Der Staatsalterthümer dritter Theil, erste Abtheilung'', Berlin 1871. * ''Römische Alterthümer.'' 3 volumoj, represo de la eldono 1876–79, Olms, Hildesheim kaj New York 1974. * ''Kleine Schriften aus dem Gebiete der classischen Alterthumswissenschaft'', du volumoj, Göttingen 1887. == Literaturo == Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Lange,_Ludwig_(Philologe)&oldid=- "Lange, Ludwig"] - fare de Gustav Emil Lothholz, ĉe: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 51 (1906), p. 573–576 * Karl Christ: ''Römische Geschichte und deutsche Geschichtswissenschaft'', München 1982, p. 78. * [[Karl Johannes Neumann]]: ''Ludwig Lange. Ein Nekrolog''. Berlin 1886 (=speciala represo parta el: ''Bursians Jahrbuch'' (nekrologoj) 45, 1886, p. 31–61). * Martin Sicherl: ''Die Klassische Philologie an der Prager deutschen Universität 1849–1945''. Ĉe: ''Eikasmós,'' 14, 2003, p. 393–419 ([https://www2.classics.unibo.it/eikasmos/eik_pdf/2003/SICHERL_03.pdf interrete PDF]). == Eksteraj ligiloj == *[https://de.wikisource.org/wiki/Ludwig_Lange_(Philologe) Vikifontaro] *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/104123184 ligiloj ĉe DDB] *[https://lagis.hessen.de/de/personen/hessische-biografie/alle-eintraege/15821 Heslanda Biografio] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Lange, Ludwig}} [[Kategorio:Germanaj klasikaj filologoj]] [[Kategorio:Germanaj klasikaj filologoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1825]] [[Kategorio:Mortintoj en 1885]] [[Kategorio:Universitato de Lepsiko]] [[kategorio:Universitato de Karolo]] [[kategorio:Hanovro]] q51hs9ledul2s8b7qz7s1fsrug5ltgt 9482880 9482879 2026-09-27T18:02:16Z Tirolischleioans 254019 /* Notoj */ 9482880 wikitext text/x-wiki '''Christian Conrad Ludwig LANGE''' (naskiĝinta la {{Daton|4|3|1825}} en [[Hanovro]], mortinta la {{daton|18|8|1885}} en [[leipzig|Lepsiko]]) estis [[germanio|germana]] [[klasika filologio|klasika filologo]] kaj universitatprofesoro. == Vivo kaj agado == Estante filo de bakisto li studis de 1843 klasikan filologion ĉe la [[universitato de Göttingen]], i.a. ĉe [[Karl Friedrich Hermann]], [[Friedrich Wilhelm Schneidewin]] kaj [[Ernst von Leutsch]]. Jam kiel studento li venkis konkurson pri la historio de la romia militfarado dum la imperiestra tempo. Jaron pli malfrue (1847) li doktoriĝis post defendo de la tezo ''Prolegomena zu einer Hyginus-Ausgabe''; krome li finekzameniĝis por ricevi la instruadrajton je gimnazioj (por la klasikaj lingvoj kaj historio). La unuajn ses monatojn de 1848 Lange entreprenis vojaĝon tra tuta Germanujo; en 1849 li habilitiĝis en [[Göttingen|Gotingeno]] kaj iĝis tie biblioteka asistanto. En 1853 li iĝis eksterorda, en 1855 orda profesoro pri klasika filologio je [[universitato de Karolo]] je [[Prago]]. En 1859 li vokiĝis al [[Gießen]] akj en 1871 al la [[universitato de Lepsiko]] kie li estis doconta kvazaŭ ĝismorte. Lepsike li ankaŭ engaĝiĝis en la altlerneja administrado rektorinte en 1879/80. En 1863 li iĝis koresponda membro de la [[Scienca Akademio de Malsupra Saksio en Göttingen|Gotingena Akademio]].<ref>Holger Krahnke: ''Die Mitglieder der Akademie der Wissenschaften zu Göttingen 1751–2001'' (=Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften zu Göttingen. Philologisch-Historische Klasse., serio 3/ vol. 246), Vandenhoeck & Ruprecht, Gotingeno 2001, ISBN 3-525-82516-1, p. 144.</ref> En 1871 li iĝis orda membro de la [[Saksa Akademio de Sciencoj]]. Majstroverko lia estis la nefinita libro ''Römischen Alterthümer'' pri romian realaĵoj. Ĝi estis manlibra temante pri la realaĵoj de la respublika tempo. Scienchistorie temis malpostanta verko de la [[Theodor Mommsen|mommsen-a]] verko ''Römisches Staatsrecht'' (1871–88). ==Privataĵoj== Edzigis lin en 1854 Adelheid Blume naskonta du filojn kaj du filinojn, i.a. la postan arthistoriiston [[Konrad von Lange|Konrad]] (1855–1921) kaj la fizikiston [[Ludwig Lange (Physiker)|Ludwig]] (1863–1936). == Skribaĵoj (elekto) == * ''Historiae mutationum rei militaris Romanorum inde ab interitu rei publicae usque ad Constantinum Magnum: libri tres'', Göttingen (konkursa verko) 1846. * ''Prolegomena critica et historica in Hygini de munitionibus castrorum libellum'', disertacio, Göttingen 1847. * ''Hygini Gromatici Liber de Munitionibus castrorum'', Göttingen 1848. * ''Die oskische Inschrift der Tabula Bantina und die römischen Volksgerichte. Eine sprachlich-antiquarische Abhandlung'', Göttingen 1853. * ''Die neuesten Darstellungen der ältesten Zeit der römischen Geschichte''. Ĉe: ''Allgemeine Monatsschrift für Wissenschaft und Literatur'' 1854, S. 793–859. * ''Die klassische Philologie in ihrer Stellung zum Gesammtgebiete der Wissenschaften und in ihrer innern Gliederung. Eine Antrittsvorlesung, gehalten am 24. April 1855'', Prago 1855. * ''Zahl und Amtsgewalt der Consulartribunen''. Ĉe: ''Zeitschrift für die österreichischen Gymnasien'' 6, 1855, p. 873–908. * ''Römische Alterthümer.'' Volumo 1: ''Einleitung und der Staatsalterthümer erste Hälfte'', Berlin 1856, [https://books.google.de/books?id=qvoLAAAAYAAJ&hl=de Google] (dua volumo 1863 [https://books.google.de/books?id=P7MoAAAAYAAJ&hl=de guglolibroj]). * ''Römische Alterthümer.'' Volumo 2: ''Der Staatsalterthümer zweiter Theil'', Berlin 1862, [https://books.google.de/books?id=sK8JAAAAQAAJ&hl=de guglolibroj]. * ''Römische Alterthümer.'' Volumo 3: ''Der Staatsalterthümer dritter Theil, erste Abtheilung'', Berlin 1871. * ''Römische Alterthümer.'' 3 volumoj, represo de la eldono 1876–79, Olms, Hildesheim kaj New York 1974. * ''Kleine Schriften aus dem Gebiete der classischen Alterthumswissenschaft'', du volumoj, Göttingen 1887. == Literaturo == Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Lange,_Ludwig_(Philologe)&oldid=- "Lange, Ludwig"] - fare de Gustav Emil Lothholz, ĉe: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 51 (1906), p. 573–576 * Karl Christ: ''Römische Geschichte und deutsche Geschichtswissenschaft'', München 1982, p. 78. * [[Karl Johannes Neumann]]: ''Ludwig Lange. Ein Nekrolog''. Berlin 1886 (=speciala represo parta el: ''Bursians Jahrbuch'' (nekrologoj) 45, 1886, p. 31–61). * Martin Sicherl: ''Die Klassische Philologie an der Prager deutschen Universität 1849–1945''. Ĉe: ''Eikasmós,'' 14, 2003, p. 393–419 ([https://www2.classics.unibo.it/eikasmos/eik_pdf/2003/SICHERL_03.pdf interrete PDF]). == Eksteraj ligiloj == *[https://de.wikisource.org/wiki/Ludwig_Lange_(Philologe) Vikifontaro] *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/104123184 ligiloj ĉe DDB] *[https://lagis.hessen.de/de/personen/hessische-biografie/alle-eintraege/15821 Heslanda Biografio] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Lange, Ludwig}} [[Kategorio:Germanaj klasikaj filologoj]] [[Kategorio:Germanaj klasikaj filologoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1825]] [[Kategorio:Mortintoj en 1885]] [[Kategorio:Universitato de Lepsiko]] [[kategorio:Universitato de Karolo]] [[kategorio:Naskiĝintoj en Hanovro]] th32zmt6rsizzfydxiobxdjowedzvuk 9482881 9482880 2026-09-27T18:02:35Z Tirolischleioans 254019 /* Literaturo */ 9482881 wikitext text/x-wiki '''Christian Conrad Ludwig LANGE''' (naskiĝinta la {{Daton|4|3|1825}} en [[Hanovro]], mortinta la {{daton|18|8|1885}} en [[leipzig|Lepsiko]]) estis [[germanio|germana]] [[klasika filologio|klasika filologo]] kaj universitatprofesoro. == Vivo kaj agado == Estante filo de bakisto li studis de 1843 klasikan filologion ĉe la [[universitato de Göttingen]], i.a. ĉe [[Karl Friedrich Hermann]], [[Friedrich Wilhelm Schneidewin]] kaj [[Ernst von Leutsch]]. Jam kiel studento li venkis konkurson pri la historio de la romia militfarado dum la imperiestra tempo. Jaron pli malfrue (1847) li doktoriĝis post defendo de la tezo ''Prolegomena zu einer Hyginus-Ausgabe''; krome li finekzameniĝis por ricevi la instruadrajton je gimnazioj (por la klasikaj lingvoj kaj historio). La unuajn ses monatojn de 1848 Lange entreprenis vojaĝon tra tuta Germanujo; en 1849 li habilitiĝis en [[Göttingen|Gotingeno]] kaj iĝis tie biblioteka asistanto. En 1853 li iĝis eksterorda, en 1855 orda profesoro pri klasika filologio je [[universitato de Karolo]] je [[Prago]]. En 1859 li vokiĝis al [[Gießen]] akj en 1871 al la [[universitato de Lepsiko]] kie li estis doconta kvazaŭ ĝismorte. Lepsike li ankaŭ engaĝiĝis en la altlerneja administrado rektorinte en 1879/80. En 1863 li iĝis koresponda membro de la [[Scienca Akademio de Malsupra Saksio en Göttingen|Gotingena Akademio]].<ref>Holger Krahnke: ''Die Mitglieder der Akademie der Wissenschaften zu Göttingen 1751–2001'' (=Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften zu Göttingen. Philologisch-Historische Klasse., serio 3/ vol. 246), Vandenhoeck & Ruprecht, Gotingeno 2001, ISBN 3-525-82516-1, p. 144.</ref> En 1871 li iĝis orda membro de la [[Saksa Akademio de Sciencoj]]. Majstroverko lia estis la nefinita libro ''Römischen Alterthümer'' pri romian realaĵoj. Ĝi estis manlibra temante pri la realaĵoj de la respublika tempo. Scienchistorie temis malpostanta verko de la [[Theodor Mommsen|mommsen-a]] verko ''Römisches Staatsrecht'' (1871–88). ==Privataĵoj== Edzigis lin en 1854 Adelheid Blume naskonta du filojn kaj du filinojn, i.a. la postan arthistoriiston [[Konrad von Lange|Konrad]] (1855–1921) kaj la fizikiston [[Ludwig Lange (Physiker)|Ludwig]] (1863–1936). == Skribaĵoj (elekto) == * ''Historiae mutationum rei militaris Romanorum inde ab interitu rei publicae usque ad Constantinum Magnum: libri tres'', Göttingen (konkursa verko) 1846. * ''Prolegomena critica et historica in Hygini de munitionibus castrorum libellum'', disertacio, Göttingen 1847. * ''Hygini Gromatici Liber de Munitionibus castrorum'', Göttingen 1848. * ''Die oskische Inschrift der Tabula Bantina und die römischen Volksgerichte. Eine sprachlich-antiquarische Abhandlung'', Göttingen 1853. * ''Die neuesten Darstellungen der ältesten Zeit der römischen Geschichte''. Ĉe: ''Allgemeine Monatsschrift für Wissenschaft und Literatur'' 1854, S. 793–859. * ''Die klassische Philologie in ihrer Stellung zum Gesammtgebiete der Wissenschaften und in ihrer innern Gliederung. Eine Antrittsvorlesung, gehalten am 24. April 1855'', Prago 1855. * ''Zahl und Amtsgewalt der Consulartribunen''. Ĉe: ''Zeitschrift für die österreichischen Gymnasien'' 6, 1855, p. 873–908. * ''Römische Alterthümer.'' Volumo 1: ''Einleitung und der Staatsalterthümer erste Hälfte'', Berlin 1856, [https://books.google.de/books?id=qvoLAAAAYAAJ&hl=de Google] (dua volumo 1863 [https://books.google.de/books?id=P7MoAAAAYAAJ&hl=de guglolibroj]). * ''Römische Alterthümer.'' Volumo 2: ''Der Staatsalterthümer zweiter Theil'', Berlin 1862, [https://books.google.de/books?id=sK8JAAAAQAAJ&hl=de guglolibroj]. * ''Römische Alterthümer.'' Volumo 3: ''Der Staatsalterthümer dritter Theil, erste Abtheilung'', Berlin 1871. * ''Römische Alterthümer.'' 3 volumoj, represo de la eldono 1876–79, Olms, Hildesheim kaj New York 1974. * ''Kleine Schriften aus dem Gebiete der classischen Alterthumswissenschaft'', du volumoj, Göttingen 1887. == Literaturo == Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Lange,_Ludwig_(Philologe)&oldid=- "Lange, Ludwig"] - fare de Gustav Emil Lothholz, ĉe: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 51 (1906), p. 573–576 * Karl Christ: ''Römische Geschichte und deutsche Geschichtswissenschaft'', München 1982, p. 78. * Karl Johannes Neumann: ''Ludwig Lange. Ein Nekrolog''. Berlin 1886 (=speciala represo parta el: ''Bursians Jahrbuch'' (nekrologoj) 45, 1886, p. 31–61). * Martin Sicherl: ''Die Klassische Philologie an der Prager deutschen Universität 1849–1945''. Ĉe: ''Eikasmós,'' 14, 2003, p. 393–419 ([https://www2.classics.unibo.it/eikasmos/eik_pdf/2003/SICHERL_03.pdf interrete PDF]). == Eksteraj ligiloj == *[https://de.wikisource.org/wiki/Ludwig_Lange_(Philologe) Vikifontaro] *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/104123184 ligiloj ĉe DDB] *[https://lagis.hessen.de/de/personen/hessische-biografie/alle-eintraege/15821 Heslanda Biografio] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Lange, Ludwig}} [[Kategorio:Germanaj klasikaj filologoj]] [[Kategorio:Germanaj klasikaj filologoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1825]] [[Kategorio:Mortintoj en 1885]] [[Kategorio:Universitato de Lepsiko]] [[kategorio:Universitato de Karolo]] [[kategorio:Naskiĝintoj en Hanovro]] prx4028i1r0pt2x2dzmanxzi0pb9aov 9482884 9482881 2026-09-27T18:08:11Z Tirolischleioans 254019 /* Vivo kaj agado */ 9482884 wikitext text/x-wiki '''Christian Conrad Ludwig LANGE''' (naskiĝinta la {{Daton|4|3|1825}} en [[Hanovro]], mortinta la {{daton|18|8|1885}} en [[leipzig|Lepsiko]]) estis [[germanio|germana]] [[klasika filologio|klasika filologo]] kaj universitatprofesoro. == Vivo kaj agado == Estante filo de bakisto li studis de 1843 klasikan filologion ĉe la [[universitato de Göttingen]], i.a. ĉe [[Karl Friedrich Hermann]], [[Friedrich Wilhelm Schneidewin]] kaj [[Ernst von Leutsch]]. Jam kiel studento li venkis konkurson pri la historio de la romia militfarado dum la imperiestra tempo. Jaron pli malfrue (1847) li doktoriĝis post defendo de la tezo ''Prolegomena zu einer Hyginus-Ausgabe''; krome li finekzameniĝis por ricevi la instruadrajton je gimnazioj (por la klasikaj lingvoj kaj historio). La unuajn ses monatojn de 1848 Lange entreprenis vojaĝon tra tuta Germanujo; en 1849 li habilitiĝis en [[Göttingen|Gotingeno]] kaj iĝis tie biblioteka asistanto. En 1853 li iĝis eksterorda, en 1855 orda profesoro pri klasika filologio je [[universitato de Karolo]] je [[Prago]]. En 1859 li vokiĝis al [[Gießen]] akj en 1871 al la [[universitato de Lepsiko]] kie li estis doconta kvazaŭ ĝismorte. Lepsike li ankaŭ engaĝiĝis en la altlerneja administrado rektorinte en 1879/80. En 1863 li iĝis koresponda membro de la [[Scienca Akademio de Malsupra Saksio en Göttingen|Gotingena Akademio]].<ref>Holger Krahnke: ''Die Mitglieder der Akademie der Wissenschaften zu Göttingen 1751–2001'' (=Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften zu Göttingen. Philologisch-Historische Klasse., serio 3/ vol. 246), Vandenhoeck & Ruprecht, Gotingeno 2001, ISBN 3-525-82516-1, p. 144.</ref> En 1871 li iĝis orda membro de la [[Saksa Akademio de Sciencoj]]. Majstroverko lia estis la nefinita libro ''Römischen Alterthümer'' pri romian realaĵoj. Ĝi estis manlibra temante pri la realaĵoj de la respublika tempo. Scienc-historie temis pri verko malpostanta al la [[Theodor Mommsen|mommsen-aĵo]] ''Römisches Staatsrecht'' (1871–88). ==Privataĵoj== Edzigis lin en 1854 Adelheid Blume naskonta du filojn kaj du filinojn, i.a. la postan arthistoriiston [[Konrad von Lange|Konrad]] (1855–1921) kaj la fizikiston [[Ludwig Lange (Physiker)|Ludwig]] (1863–1936). == Skribaĵoj (elekto) == * ''Historiae mutationum rei militaris Romanorum inde ab interitu rei publicae usque ad Constantinum Magnum: libri tres'', Göttingen (konkursa verko) 1846. * ''Prolegomena critica et historica in Hygini de munitionibus castrorum libellum'', disertacio, Göttingen 1847. * ''Hygini Gromatici Liber de Munitionibus castrorum'', Göttingen 1848. * ''Die oskische Inschrift der Tabula Bantina und die römischen Volksgerichte. Eine sprachlich-antiquarische Abhandlung'', Göttingen 1853. * ''Die neuesten Darstellungen der ältesten Zeit der römischen Geschichte''. Ĉe: ''Allgemeine Monatsschrift für Wissenschaft und Literatur'' 1854, S. 793–859. * ''Die klassische Philologie in ihrer Stellung zum Gesammtgebiete der Wissenschaften und in ihrer innern Gliederung. Eine Antrittsvorlesung, gehalten am 24. April 1855'', Prago 1855. * ''Zahl und Amtsgewalt der Consulartribunen''. Ĉe: ''Zeitschrift für die österreichischen Gymnasien'' 6, 1855, p. 873–908. * ''Römische Alterthümer.'' Volumo 1: ''Einleitung und der Staatsalterthümer erste Hälfte'', Berlin 1856, [https://books.google.de/books?id=qvoLAAAAYAAJ&hl=de Google] (dua volumo 1863 [https://books.google.de/books?id=P7MoAAAAYAAJ&hl=de guglolibroj]). * ''Römische Alterthümer.'' Volumo 2: ''Der Staatsalterthümer zweiter Theil'', Berlin 1862, [https://books.google.de/books?id=sK8JAAAAQAAJ&hl=de guglolibroj]. * ''Römische Alterthümer.'' Volumo 3: ''Der Staatsalterthümer dritter Theil, erste Abtheilung'', Berlin 1871. * ''Römische Alterthümer.'' 3 volumoj, represo de la eldono 1876–79, Olms, Hildesheim kaj New York 1974. * ''Kleine Schriften aus dem Gebiete der classischen Alterthumswissenschaft'', du volumoj, Göttingen 1887. == Literaturo == Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Lange,_Ludwig_(Philologe)&oldid=- "Lange, Ludwig"] - fare de Gustav Emil Lothholz, ĉe: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 51 (1906), p. 573–576 * Karl Christ: ''Römische Geschichte und deutsche Geschichtswissenschaft'', München 1982, p. 78. * Karl Johannes Neumann: ''Ludwig Lange. Ein Nekrolog''. Berlin 1886 (=speciala represo parta el: ''Bursians Jahrbuch'' (nekrologoj) 45, 1886, p. 31–61). * Martin Sicherl: ''Die Klassische Philologie an der Prager deutschen Universität 1849–1945''. Ĉe: ''Eikasmós,'' 14, 2003, p. 393–419 ([https://www2.classics.unibo.it/eikasmos/eik_pdf/2003/SICHERL_03.pdf interrete PDF]). == Eksteraj ligiloj == *[https://de.wikisource.org/wiki/Ludwig_Lange_(Philologe) Vikifontaro] *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/104123184 ligiloj ĉe DDB] *[https://lagis.hessen.de/de/personen/hessische-biografie/alle-eintraege/15821 Heslanda Biografio] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Lange, Ludwig}} [[Kategorio:Germanaj klasikaj filologoj]] [[Kategorio:Germanaj klasikaj filologoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1825]] [[Kategorio:Mortintoj en 1885]] [[Kategorio:Universitato de Lepsiko]] [[kategorio:Universitato de Karolo]] [[kategorio:Naskiĝintoj en Hanovro]] h4zt94xjb5ezsizcbjzkdr3gysv6ng6 0 954105 9482886 2026-09-27T19:00:23Z Tirolischleioans 254019 Kreis novan paĝon kun " [[file:Friedrich Wilhelm Schneidewin.jpg|eta|Friedrich Wilhelm Schneidewin]] '''Friedrich Wilhelm Schneidewin''' (naskiĝinta la {{Daton|6|6|1810}} en [[Helmstedt]], mortinta la {{daton|11|1|1856}} en [[Göttingen|Gotingeno]]) estis [[germanio|germana]] [[klasika filologio|klasika filologo]]. ==Vivo== Estante filo de bankrotinta komercisto iĝis, danke al la admono de sia instruisto [[Johann Georg Christoph Schedel]], lernema lernanto ĉe la Julia Gimnazio de He..." 9482886 wikitext text/x-wiki [[file:Friedrich Wilhelm Schneidewin.jpg|eta|Friedrich Wilhelm Schneidewin]] '''Friedrich Wilhelm Schneidewin''' (naskiĝinta la {{Daton|6|6|1810}} en [[Helmstedt]], mortinta la {{daton|11|1|1856}} en [[Göttingen|Gotingeno]]) estis [[germanio|germana]] [[klasika filologio|klasika filologo]]. ==Vivo== Estante filo de bankrotinta komercisto iĝis, danke al la admono de sia instruisto [[Johann Georg Christoph Schedel]], lernema lernanto ĉe la Julia Gimnazio de Helmstedt. La superajn jarojn li estis enkondukinta en filologiajn studojn la lernejstro Philipp Heß mem. Ĉe la bibliotekisto Schönemann (je [[Wolfenbüttel]]) li lernis korekte trakti manuskriptojn. En aŭtuno 1829 li pasigis la abiturientan ekzamenon. Sekvis studojn ĉe la [[universitato de Göttingen|Gotingena universitato]], ankaŭ danke al financa subteno de diversaj bonfarantoj. Gotingene ege influis lin [[Karl Otfried Müller]], kvankam li ne sekvis ties universalan koncepton sed pli ŝatis ekzegezon de klasikuloj (ĉefe de poetoj) kaj la literaturhistorion. En aŭtuno 1832 li doktoriĝis post defendo de la tezo ''De Diana Phacelitide et Oreste apud Rheginos et Siculos''. En 1833 li presigis sian verkon ''Ibyci Rhegini reliquiae'' kiun li komencis jam dum lernejaj jaroj. Sed en sia naskiĝurbo li ne trovis postenon gimnaziinstruistan, kaj devis iri je pasko 1833 al [[Brunsvigo]]. [[Gottfried Hermann]] faris recenzon mallaŭdan pri ties en 1833 eldonita verko. Tio kaj ŝokis Schneidwein kaj plievoluigis lin: helpaj estis ankaŭ vortoj de [[Adolf Emperius]], dischiplo de Hermann kaj instruisto ĉe la Karola Kolegio de Brunsvigo. En 1825 Schneidewein eldonis ''Simonidis Cei reliquiae'', elstara atestilo de diligenteco kaj interpreta lerteco. Laŭ instigo de Müller li forlasis je pasko 1836 (post la forpaso de la patrino) Brunsvigon kaj habilitiĝis Gotingene kiel privata docento. Liaj aplaŭditaj prelegoj ĉe la Gotingena universitato temis pri [[Homero]], [[Aristofano]], [[Platono]], [[Plaŭto]], [[Horaco]] kaj la gramatikoj helena kaj latina. Nur jaron poste li nomumiĝis eksterorda profesor. Post la morto de [[Georg Ludolf Dissen]] (aŭtno 1837) Schneidewein iĝis kungvidanto de la Filologia seminario. Schneidewein apogis la ideojn de la [[Gotingena Sepopo]] kaj havis pro tio malfacilaĵojn kun la registro. Malgraŭ pluraj vokiĝoj de ekstere de Gotingeno li restis ĉi tie , ankaŭ pro nupto kun Aguste Baumgarten en aprilo 1838. Li krome presigis ''Delectus poesis Graecorum elegiacae, iambicae, melicae'' (1838/39), en kiu estis kolektitaj la fruktoj de sur la kampo de helena poezio. Ĉi verko ankaŭ gravis por lia famo. Paralele li eldonis pli malgrandajn laboraĵojn de ''Paroemiographi Graeci'' (kune kun [[Ernst von Leutsch]]). En aŭgusto 1840 mortis Müller; posteŭlo lia iĝis en aŭtuno 1842 [[Karl Friedrich Hermann]]. Hermann mem postulis la ordan profesorec-igon de Schneidwein. Fine 1846 li fondis la fakperiodaĵon ''Philologus'' kaj ekrespondecis pri diversaj numeroj de la la porlerneja serio de klasikaj tekstoj ''Haupt-Sauppe'sche Sammlung von Schulausgaben''. Liaj tiutempaj prelegoj pri [[Sofoklo]] kaj [[Esĥilo]] estis elstaraj kaj ĝuindaj. Lia instruado estis maltedaj kaj humuraj. Lia filo [[Max Schneidewin]] estis evangelia religifilozofo kaj klasika filologo. ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://de.wikisource.org/wiki/Friedrich_Wilhelm_Schneidewin Vikifontaro] *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/116839503 ligiloj ĉe DDB] *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Schneidewin,_Friedrich_Wilhelm&oldid=- "Schneidewin, Friedrich Wilhelm"] - fare de August Baumeister, ĉe: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 32 (1891), p. 150–153 *[https://adw-goe.de/mitglieder/personendetails/person/friedrich-wilhelm-schneidewin/ membroregistro de la Gotingena Akademio] {{DEFAULTSORT:Schneidewin, Friedrich}} [[kategorio:Germanaj klasikaj filologoj]] [[kategorio:Germanaj profesoroj]] [[kategorio:Homoj rilataj al Göttingen]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1810]] [[kategorio:Mortintoj en 1856]] aiou777xf4u96oebxon9tzw54och5u8 9482887 9482886 2026-09-27T19:01:39Z Tirolischleioans 254019 /* Eksteraj ligiloj */ 9482887 wikitext text/x-wiki [[file:Friedrich Wilhelm Schneidewin.jpg|eta|Friedrich Wilhelm Schneidewin]] '''Friedrich Wilhelm Schneidewin''' (naskiĝinta la {{Daton|6|6|1810}} en [[Helmstedt]], mortinta la {{daton|11|1|1856}} en [[Göttingen|Gotingeno]]) estis [[germanio|germana]] [[klasika filologio|klasika filologo]]. ==Vivo== Estante filo de bankrotinta komercisto iĝis, danke al la admono de sia instruisto [[Johann Georg Christoph Schedel]], lernema lernanto ĉe la Julia Gimnazio de Helmstedt. La superajn jarojn li estis enkondukinta en filologiajn studojn la lernejstro Philipp Heß mem. Ĉe la bibliotekisto Schönemann (je [[Wolfenbüttel]]) li lernis korekte trakti manuskriptojn. En aŭtuno 1829 li pasigis la abiturientan ekzamenon. Sekvis studojn ĉe la [[universitato de Göttingen|Gotingena universitato]], ankaŭ danke al financa subteno de diversaj bonfarantoj. Gotingene ege influis lin [[Karl Otfried Müller]], kvankam li ne sekvis ties universalan koncepton sed pli ŝatis ekzegezon de klasikuloj (ĉefe de poetoj) kaj la literaturhistorion. En aŭtuno 1832 li doktoriĝis post defendo de la tezo ''De Diana Phacelitide et Oreste apud Rheginos et Siculos''. En 1833 li presigis sian verkon ''Ibyci Rhegini reliquiae'' kiun li komencis jam dum lernejaj jaroj. Sed en sia naskiĝurbo li ne trovis postenon gimnaziinstruistan, kaj devis iri je pasko 1833 al [[Brunsvigo]]. [[Gottfried Hermann]] faris recenzon mallaŭdan pri ties en 1833 eldonita verko. Tio kaj ŝokis Schneidwein kaj plievoluigis lin: helpaj estis ankaŭ vortoj de [[Adolf Emperius]], dischiplo de Hermann kaj instruisto ĉe la Karola Kolegio de Brunsvigo. En 1825 Schneidewein eldonis ''Simonidis Cei reliquiae'', elstara atestilo de diligenteco kaj interpreta lerteco. Laŭ instigo de Müller li forlasis je pasko 1836 (post la forpaso de la patrino) Brunsvigon kaj habilitiĝis Gotingene kiel privata docento. Liaj aplaŭditaj prelegoj ĉe la Gotingena universitato temis pri [[Homero]], [[Aristofano]], [[Platono]], [[Plaŭto]], [[Horaco]] kaj la gramatikoj helena kaj latina. Nur jaron poste li nomumiĝis eksterorda profesor. Post la morto de [[Georg Ludolf Dissen]] (aŭtno 1837) Schneidewein iĝis kungvidanto de la Filologia seminario. Schneidewein apogis la ideojn de la [[Gotingena Sepopo]] kaj havis pro tio malfacilaĵojn kun la registro. Malgraŭ pluraj vokiĝoj de ekstere de Gotingeno li restis ĉi tie , ankaŭ pro nupto kun Aguste Baumgarten en aprilo 1838. Li krome presigis ''Delectus poesis Graecorum elegiacae, iambicae, melicae'' (1838/39), en kiu estis kolektitaj la fruktoj de sur la kampo de helena poezio. Ĉi verko ankaŭ gravis por lia famo. Paralele li eldonis pli malgrandajn laboraĵojn de ''Paroemiographi Graeci'' (kune kun [[Ernst von Leutsch]]). En aŭgusto 1840 mortis Müller; posteŭlo lia iĝis en aŭtuno 1842 [[Karl Friedrich Hermann]]. Hermann mem postulis la ordan profesorec-igon de Schneidwein. Fine 1846 li fondis la fakperiodaĵon ''Philologus'' kaj ekrespondecis pri diversaj numeroj de la la porlerneja serio de klasikaj tekstoj ''Haupt-Sauppe'sche Sammlung von Schulausgaben''. Liaj tiutempaj prelegoj pri [[Sofoklo]] kaj [[Esĥilo]] estis elstaraj kaj ĝuindaj. Lia instruado estis maltedaj kaj humuraj. Lia filo [[Max Schneidewin]] estis evangelia religifilozofo kaj klasika filologo. ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://de.wikisource.org/wiki/Friedrich_Wilhelm_Schneidewin Vikifontaro] *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/116839503 ligiloj ĉe DDB] *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Schneidewin,_Friedrich_Wilhelm&oldid=- "Schneidewin, Friedrich Wilhelm"] - fare de August Baumeister, ĉe: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 32 (1891), p. 150–153 *[https://adw-goe.de/mitglieder/personendetails/person/friedrich-wilhelm-schneidewin/ membroregistro de la Gotingena Akademio] {{DEFAULTSORT:Schneidewin, Friedrich}} [[kategorio:Germanaj klasikaj filologoj]] [[kategorio:Germanaj profesoroj]] [[kategorio:Universitato de Göttingen]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1810]] [[kategorio:Mortintoj en 1856]] q62h99qlyen44f5xhi5n10mcutdczwe 9482971 9482887 2026-09-28T03:54:20Z ~2026-51869-70 264124 /* Vivo */ 9482971 wikitext text/x-wiki [[file:Friedrich Wilhelm Schneidewin.jpg|eta|Friedrich Wilhelm Schneidewin]] '''Friedrich Wilhelm Schneidewin''' (naskiĝinta la {{Daton|6|6|1810}} en [[Helmstedt]], mortinta la {{daton|11|1|1856}} en [[Göttingen|Gotingeno]]) estis [[germanio|germana]] [[klasika filologio|klasika filologo]]. ==Vivo== Estante filo de bankrotinta komercisto li iĝis, danke al la admono de sia instruisto [[Johann Georg Christoph Schedel]], lernema lernanto ĉe la Julia Gimnazio de Helmstedt. La superajn jarojn lin estis enkondukinta en filologiajn studojn la lernejstro Philipp Heß mem. Ĉe la bibliotekisto Schönemann (je [[Wolfenbüttel]]) li lernis korekte trakti manuskriptojn. En aŭtuno 1829 li pasigis la abiturientan ekzamenon. Sekvis studojn ĉe la [[universitato de Göttingen|Gotingena universitato]], ankaŭ danke al financa subteno de diversaj bonfarantoj. Gotingene ege influis lin [[Karl Otfried Müller]], kvankam li ne sekvis ties universalan koncepton sed pli ŝatis ekzegezon de klasikuloj (ĉefe de poetoj) kaj la literaturhistorion. En aŭtuno 1832 li doktoriĝis post defendo de la tezo ''De Diana Phacelitide et Oreste apud Rheginos et Siculos''. En 1833 li presigis sian verkon ''Ibyci Rhegini reliquiae'' kiun li komencis jam dum lernejaj jaroj. Sed en sia naskiĝurbo li ne trovis postenon gimnaziinstruistan, kaj devis iri je pasko 1833 al [[Brunsvigo]]. [[Gottfried Hermann]] faris recenzon mallaŭdan pri ties en 1833 eldonita verko. Tio kaj ŝokis Schneidwein kaj plievoluigis lin: helpaj estis ankaŭ vortoj de [[Adolf Emperius]], dischiplo de Hermann kaj instruisto ĉe la Karola Kolegio de Brunsvigo. En 1825 Schneidewein eldonis ''Simonidis Cei reliquiae'', elstara atestilo de diligenteco kaj interpreta lerteco. Laŭ instigo de Müller li forlasis je pasko 1836 (post la forpaso de la patrino) Brunsvigon kaj habilitiĝis Gotingene kiel privata docento. Liaj aplaŭditaj prelegoj ĉe la Gotingena universitato temis pri [[Homero]], [[Aristofano]], [[Platono]], [[Plaŭto]], [[Horaco]] kaj la gramatikoj helena kaj latina. Nur jaron poste li nomumiĝis eksterorda profesor. Post la morto de [[Georg Ludolf Dissen]] (aŭtno 1837) Schneidewein iĝis kungvidanto de la Filologia seminario. Schneidewein apogis la ideojn de la [[Gotingena Sepopo]] kaj havis pro tio malfacilaĵojn kun la registro. Malgraŭ pluraj vokiĝoj de ekstere de Gotingeno li restis ĉi tie , ankaŭ pro nupto kun Aguste Baumgarten en aprilo 1838. Li krome presigis ''Delectus poesis Graecorum elegiacae, iambicae, melicae'' (1838/39), en kiu estis kolektitaj la fruktoj de sur la kampo de helena poezio. Ĉi verko ankaŭ gravis por lia famo. Paralele li eldonis pli malgrandajn laboraĵojn de ''Paroemiographi Graeci'' (kune kun [[Ernst von Leutsch]]). En aŭgusto 1840 mortis Müller; posteŭlo lia iĝis en aŭtuno 1842 [[Karl Friedrich Hermann]]. Hermann mem postulis la ordan profesorec-igon de Schneidwein. Fine 1846 li fondis la fakperiodaĵon ''Philologus'' kaj ekrespondecis pri diversaj numeroj de la la porlerneja serio de klasikaj tekstoj ''Haupt-Sauppe'sche Sammlung von Schulausgaben''. Liaj tiutempaj prelegoj pri [[Sofoklo]] kaj [[Esĥilo]] estis elstaraj kaj ĝuindaj. Lia instruado estis maltedaj kaj humuraj. Lia filo [[Max Schneidewin]] estis evangelia religifilozofo kaj klasika filologo. ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://de.wikisource.org/wiki/Friedrich_Wilhelm_Schneidewin Vikifontaro] *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/116839503 ligiloj ĉe DDB] *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Schneidewin,_Friedrich_Wilhelm&oldid=- "Schneidewin, Friedrich Wilhelm"] - fare de August Baumeister, ĉe: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 32 (1891), p. 150–153 *[https://adw-goe.de/mitglieder/personendetails/person/friedrich-wilhelm-schneidewin/ membroregistro de la Gotingena Akademio] {{DEFAULTSORT:Schneidewin, Friedrich}} [[kategorio:Germanaj klasikaj filologoj]] [[kategorio:Germanaj profesoroj]] [[kategorio:Universitato de Göttingen]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1810]] [[kategorio:Mortintoj en 1856]] age5d97jnz7neyniwp7ig8087b92uyb 0 954106 9482957 2026-09-28T02:26:06Z Euwed 230570 Euwed movis paĝon [[Televido Belsat]] al [[Belsat]]: org naming consistency across wiki 9482957 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Belsat]] oswj7jov2fv7n7wy9fe9889iq6i8ayv 0 954107 9482978 2026-09-28T04:25:11Z Crosstor 3176 antropologo 9482978 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = {{Paĝonomo}} |naskonomo = }} '''{{Paĝonomo}},''' laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Hankó Ildikó''' estas [[Hungario|hungara]] [[antropologo]], [[instruisto]], [[redaktoro]]. Ŝia geedziĝa nomo estis (laŭ la hungarlingve kutima nomordo) ''Kiszely Istvánné'' [kiseli iŝtvAnE]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM117151;jsessionid=5A6986C3ABDF530D3C5472B24EE4DC4D hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=685216&date=2026-09-28 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1940|1|8}} en [[Tiszalök]]<!--, ŝi mortis {{mortotago|20||}} en [[]]-->. == Biografio == {{Paĝonomo}} maturiĝis en [[gimnazio]] en [[Ráckeve]] en 1958, poste ŝi akiris diplomon en [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] en [[1963]]. Post la diplomo ŝi instruis en pluraj gimnazioj, poste ŝi estis redaktoro en diversaj lokoj. Tamen pleje ŝi estis antropologo partoprenanta en arkeologiaj elfosaĵoj, eĉ en [[Egiptio]]. Ŝi multe kontribuis. En 2012 ŝi vidviniĝis. Ŝi ricevis [[premio]]jn inter 1994-2023. == Elektitaj kontribuoj == * ''Emberek'' (1980) * ''A magyar királysírok sorsa: Géza fejedelemtől Szapolyai Jánosig'' (1987) * ''A nádori kripta'' (kun [[István Kiszely]], 1990) * ''Királyaink tömegsírban'' (2004) * ''Árpádházi Szent Erzsébet'' (kunaŭtoro, 2008) == Fontoj == * [https://adt.arcanum.com/hu/view/MagyarSajto_1994/?pg=211&layout=s biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Hanko Ildiko}} [[Kategorio:Hungaraj antropologoj]] [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] [[Kategorio:Hungaraj redaktoroj]] {{Portalstrio|Biografio}} gm3sadqigo5yge7j7nhw53sfgqx65cw 0 954108 9482984 2026-09-28T04:51:40Z Sergio 46486 Kreita per traduko de la paĝo "[[:fr:Special:Redirect/revision/231753016|Modèle de calcul]]" 9482984 wikitext text/x-wiki En [[Matematika komputoscienco|teoria komputiko]], '''modelo de komputado''' estas formala sistemo kiu imitas plenumon de algoritmo. La modeloj de komutado estas la bazo de teoria komputiko. Interalie: * en calculabilité, ili permesas difini la nocion de funkcio calculable ; * en komplikeco, ili difinas la tempon kaj la necesan memoron al kalkulo ; * la teorio de la aŭtomatoj studas familion de modeloj de kalkulo, la aŭtomatoj, kiuj estas ofte pli malfortaj ol la modeloj [[Turing kompleteco|Turing-plenaj]] de la calculabilité kaj de la algorithmique. == Kelkaj gravaj modeloj de kalkulo == * kombina Logiko * Aŭtomato al pilo * [[Finia aŭtomato|finia Aŭtomato]] * [[Maŝino de Turing]] * Maŝino al senlimaj registroj * Random access maĥinacias * [[Formala gramatiko|formala Gramatiko]] * [[Lambda-kalkulo|λ-kalkulo]] * rekursiva funkcio, primitiva rekursiva funkcio * Reskribo * ĉela Aŭtomato * Reto de Petri == Bibliografio == * {{Citaĵo el libro|ISBN=978-1-84882-434-8}}. * {{Citaĵo el libro|ISBN=978-0201895391}}. {{Portalo|informatique théorique}} <nowiki> [[Kategorio:Rekursia teorio]] [[Kategorio:Komputaj modeloj]]</nowiki> mqpc1zvgbz0h8p86e0fnxg7mvdra0ko 9482998 9482984 2026-09-28T05:59:21Z Sergio 46486 preparo 9482998 wikitext text/x-wiki En [[Matematika komputoscienco|teoria komputiko]], '''modelo de komputado''' estas [[formala sistemo]] ebliganta modeligi plenumon de [[algoritmo]]. La modeloj de komputado estas la bazo de teoria komputiko. Interalie: * en [[teorio de komputebleco]] ili permesas difini la nocion de [[komputebla funkcio]]; * en teorio pri [[komputa komplikeco]] ili difinas la tempon kaj la memoron necesajn por komputo; * la [[teorio de aŭtomatoj]] studas familion de modeloj de komputado, la aŭtomatojn, kiuj estas ofte malpli povumaj ol la [[Turing kompleteco|Turinge plenaj]] modeloj de komputeblo. == Kelkaj gravaj modeloj de komputo == * [[Maŝino de Turing]] * {{J|rekursia funkcio}} * [[Lambda-kalkulo|λ-kalkulo]] * [[Staka aŭtomato]] * [[Finia aŭtomato]] * [[Reĝistromaŝino]] * Reto de Petri == Bibliografio == * Maribel Fernández: Models of Computation, Londono, Springer Publishing, 2009 {{ISBN|978-1-84882-434-8}}. * Savage, John E.: Models Of Computation: Exploring the Power of Computing. Addison-Wesley, 1998. ISBN 978-0201895391. <nowiki> [[Kategorio:Rekursia teorio]] [[Kategorio:Komputaj modeloj] </nowiki> pbg6ib1vdac0nissxz9kd6iw5ko72dl 9482999 9482998 2026-09-28T06:01:43Z Sergio 46486 Sergio movis paĝon [[Uzanto:Sergio/Modelo de komputado]] al [[Modelo de komputado]]: publikigo 9482998 wikitext text/x-wiki En [[Matematika komputoscienco|teoria komputiko]], '''modelo de komputado''' estas [[formala sistemo]] ebliganta modeligi plenumon de [[algoritmo]]. La modeloj de komputado estas la bazo de teoria komputiko. Interalie: * en [[teorio de komputebleco]] ili permesas difini la nocion de [[komputebla funkcio]]; * en teorio pri [[komputa komplikeco]] ili difinas la tempon kaj la memoron necesajn por komputo; * la [[teorio de aŭtomatoj]] studas familion de modeloj de komputado, la aŭtomatojn, kiuj estas ofte malpli povumaj ol la [[Turing kompleteco|Turinge plenaj]] modeloj de komputeblo. == Kelkaj gravaj modeloj de komputo == * [[Maŝino de Turing]] * {{J|rekursia funkcio}} * [[Lambda-kalkulo|λ-kalkulo]] * [[Staka aŭtomato]] * [[Finia aŭtomato]] * [[Reĝistromaŝino]] * Reto de Petri == Bibliografio == * Maribel Fernández: Models of Computation, Londono, Springer Publishing, 2009 {{ISBN|978-1-84882-434-8}}. * Savage, John E.: Models Of Computation: Exploring the Power of Computing. Addison-Wesley, 1998. ISBN 978-0201895391. <nowiki> [[Kategorio:Rekursia teorio]] [[Kategorio:Komputaj modeloj] </nowiki> pbg6ib1vdac0nissxz9kd6iw5ko72dl 9483001 9482999 2026-09-28T06:03:00Z Sergio 46486 /* Bibliografio */ nowiki 9483001 wikitext text/x-wiki En [[Matematika komputoscienco|teoria komputiko]], '''modelo de komputado''' estas [[formala sistemo]] ebliganta modeligi plenumon de [[algoritmo]]. La modeloj de komputado estas la bazo de teoria komputiko. Interalie: * en [[teorio de komputebleco]] ili permesas difini la nocion de [[komputebla funkcio]]; * en teorio pri [[komputa komplikeco]] ili difinas la tempon kaj la memoron necesajn por komputo; * la [[teorio de aŭtomatoj]] studas familion de modeloj de komputado, la aŭtomatojn, kiuj estas ofte malpli povumaj ol la [[Turing kompleteco|Turinge plenaj]] modeloj de komputeblo. == Kelkaj gravaj modeloj de komputo == * [[Maŝino de Turing]] * {{J|rekursia funkcio}} * [[Lambda-kalkulo|λ-kalkulo]] * [[Staka aŭtomato]] * [[Finia aŭtomato]] * [[Reĝistromaŝino]] * Reto de Petri == Bibliografio == * Maribel Fernández: Models of Computation, Londono, Springer Publishing, 2009 {{ISBN|978-1-84882-434-8}}. * Savage, John E.: Models Of Computation: Exploring the Power of Computing. Addison-Wesley, 1998. ISBN 978-0201895391. [[Kategorio:Rekursia teorio]] [[Kategorio:Komputaj modeloj] p81suu9ljt9ahhlsbqjpfdfatj0hksu 9483002 9483001 2026-09-28T06:03:33Z Sergio 46486 /* Bibliografio */ ] 9483002 wikitext text/x-wiki En [[Matematika komputoscienco|teoria komputiko]], '''modelo de komputado''' estas [[formala sistemo]] ebliganta modeligi plenumon de [[algoritmo]]. La modeloj de komputado estas la bazo de teoria komputiko. Interalie: * en [[teorio de komputebleco]] ili permesas difini la nocion de [[komputebla funkcio]]; * en teorio pri [[komputa komplikeco]] ili difinas la tempon kaj la memoron necesajn por komputo; * la [[teorio de aŭtomatoj]] studas familion de modeloj de komputado, la aŭtomatojn, kiuj estas ofte malpli povumaj ol la [[Turing kompleteco|Turinge plenaj]] modeloj de komputeblo. == Kelkaj gravaj modeloj de komputo == * [[Maŝino de Turing]] * {{J|rekursia funkcio}} * [[Lambda-kalkulo|λ-kalkulo]] * [[Staka aŭtomato]] * [[Finia aŭtomato]] * [[Reĝistromaŝino]] * Reto de Petri == Bibliografio == * Maribel Fernández: Models of Computation, Londono, Springer Publishing, 2009 {{ISBN|978-1-84882-434-8}}. * Savage, John E.: Models Of Computation: Exploring the Power of Computing. Addison-Wesley, 1998. ISBN 978-0201895391. [[Kategorio:Rekursia teorio]] [[Kategorio:Komputaj modeloj]] kute9538icmy7z65d3clafrtthevhjr 2 954109 9483000 2026-09-28T06:01:43Z Sergio 46486 Sergio movis paĝon [[Uzanto:Sergio/Modelo de komputado]] al [[Modelo de komputado]]: publikigo 9483000 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Modelo de komputado]] d08e992vfwcst3liz1ubvm9y1jnk74a 0 954110 9483004 2026-09-28T06:05:42Z Crosstor 3176 historiisto 9483004 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Andreo|András]] Siklós''' [andrAŝ ŝiklOŝ], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Siklós András''' estis [[Hungario|hungara]] [[historiisto]], altlerneja [[instruisto]]. Lia origina familia nomo estis ''Schön'' [ŝon]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM96621 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=681564&date=2026-09-28 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1922|10|28}} en [[Budapeŝto]], li mortis {{mortotago|1994|1|26}} en Budapeŝto. == Biografio == {{Paĝonomo}} maturiĝis en [[gimnazio]] en sia naskiĝurbo, poste li akiris an diplomon en [[ELTE]] en [[1]]. Post la diplomo li praktikadis, poste li estis [[asistanto]] (1977–1981), [[lektoro]] (1981–1988), [[docento]] (1988–1997), [[profesoro]] (1997–2009), ankaŭ katedrestro (1991–2002) en la universitato. Intertempe li kandidatiĝis (CSc) en 19, li doktoriĝis en 19 antaŭ la [[Hungara Scienca Akademio]], lia [[habilitiĝo]] okazis en . Li edziĝis en 1971. Li ricevis [[premio]]jn inter 1948-1998.[[Teknika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto|Teknika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto]] == Elektitaj kontribuoj == * A magyar parasztság története. Egy. doktori értek. is. (Bp., 1948) * A Tanácsköztársaság történetével foglalkozó marxista irodalom. (Az ELTE Évkönyve, 1955. Bp., 1956) * Az Osztrák–Magyar Monarchia összeomlása. Polgári demokratikus forradalom és szocialista forradalom Magyarországon. 1917–1919. Egy. jegyz. (Bp., 1958 * Bevezetés az 1918–1919. évi magyarországi forradalmak forrásaiba és irodalmába. Kand. értek. (Bp., 1961) * Az 1918–1919. évi magyarországi forradalmak. (., 1964 3. jav. és bőv. kiad. 1971) * Magyarország története. 1918–1919. 1919–1945. Többekkel. (Bp., 1976) * The Internal Situation in the Austro–Hungarian Monarchy in the Spring and Summer of 1918. (, 1985. Bp., 1985) * A Habsburg-birodalom felbomlása 1918-ban. A magyarországi forradalom. Monográfia és doktori értek. is. (Bp., 1987) == Fontoj == * [http://univa.mflsz.hu/index.php/sikl-s-andr-s biografieto hungare kun foto] * [https://www.nevpont.hu/palyakep/siklos-andras-c71df biografio hungare] * [https://mek.oszk.hu/00000/00019/html/s/i011502.htm datenoj] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Siklos Andras}} [[Kategorio:Hungaraj historiistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} 0ivc9esu8m5bwqevp34xo6ugk7dlqj6 9483037 9483004 2026-09-28T07:31:31Z Crosstor 3176 historiisto 9483037 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Andreo|András]] Siklós''' [andrAŝ ŝiklOŝ], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Siklós András''' estis [[Hungario|hungara]] [[historiisto]], altlerneja [[instruisto]]. Lia origina familia nomo estis ''Schön'' [ŝon], lia [[edzino]] estis [[Edit S. Vincze]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM96621 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=681564&date=2026-09-28 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1922|10|28}} en [[Budapeŝto]], li mortis {{mortotago|1994|1|26}} en Budapeŝto. == Biografio == {{Paĝonomo}} frue aliĝis al la subteraj [[komunistoj]]. Inter 1945–1949 li estis bibliotekisto en biblioteko de la komunistoj, dum li akiris filozofian (1946) kaj pedagogian (1947) diplomojn en [[ELTE|Scienca Universitato Péter Pázmány]]. Inter 1949–1953 li havis postenon en la komunisma [[instituto]], poste li estis [[lektoro]] (1953–1962), [[docento]] (1962–1983), [[profesoro]] (1983–1991) en la universitato. Intertempe li kandidatiĝis (CSc) en 1961, li doktoriĝis en 1984 antaŭ la [[Hungara Scienca Akademio]]. Li edziĝis en 1951, vidviĝis en 1980. Li ricevis [[premio]]jn inter 1963-1970. Lia historia esplortemo estis la 20-a jarcento en Hungario. == Elektitaj kontribuoj == * ''A magyar parasztság története.'' (ankaŭ [[disertaĵo]], 1948) * ''A Tanácsköztársaság történetével foglalkozó marxista irodalom.'' (1955, 1956) * ''Az Osztrák–Magyar Monarchia összeomlása. Polgári demokratikus forradalom és szocialista forradalom Magyarországon. 1917–1919.'' (studenta lernolibro, 1958) * ''Bevezetés az 1918–1919. évi magyarországi forradalmak forrásaiba és irodalmába.'' (disertaĵo, 1961) * ''Az 1918–1919. évi magyarországi forradalmak.'' (1964; 3-a pligrandigita eldono: 1971) * ''Magyarország története. 1918–1919. 1919–1945.'' (kunaŭtoro, 1976) * ''The Internal Situation in the Austro–Hungarian Monarchy in the Spring and Summer of 1918.'' (1985) * ''A Habsburg-birodalom felbomlása 1918-ban. A magyarországi forradalom.'' ([[monografio]] kaj disertaĵo, 1987) == Fontoj == * [http://univa.mflsz.hu/index.php/sikl-s-andr-s biografieto hungare kun foto] * [https://www.nevpont.hu/palyakep/siklos-andras-c71df biografio hungare] * [https://mek.oszk.hu/00000/00019/html/s/i011502.htm datenoj] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Siklos Andras}} [[Kategorio:Hungaraj historiistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Hungaraj komunistoj]] [[Kategorio:Hungaraj socialistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} 5y4w6n9o3epdcd4kpd01cv86daznnqf 0 954111 9483012 2026-09-28T06:06:17Z Tirolischleioans 254019 Kreis novan paĝon kun "'''''Emil und die Detektive''''' estas [[germanio|germana]] porinfana filomo el la jaro 2026-a reĝisorita de [[David Dietl]]. Ĝi relative akurate orientiĝas je la intrigo de la samnoma libro ''[[Emil kaj la detektivoj]]'' de [[Erich Kästner]] el la jaro 1929 sed ĝi okazas en nuntempa [[Berlino]]. == Intrigo == La 12-jara Emil kaj lia patrino vivas post la morto de la patro en modestaj cirkonstancoj en la urbo [[Bernburg]]. Kiam la avino en Berlino fariĝas ĉ..." 9483012 wikitext text/x-wiki '''''Emil und die Detektive''''' estas [[germanio|germana]] porinfana filomo el la jaro 2026-a reĝisorita de [[David Dietl]]. Ĝi relative akurate orientiĝas je la intrigo de la samnoma libro ''[[Emil kaj la detektivoj]]'' de [[Erich Kästner]] el la jaro 1929 sed ĝi okazas en nuntempa [[Berlino]]. == Intrigo == La 12-jara Emil kaj lia patrino vivas post la morto de la patro en modestaj cirkonstancoj en la urbo [[Bernburg]]. Kiam la avino en Berlino fariĝas ĉiam pli helpbezonanta, oni aĉetu por ŝi veran saĝtelefonon – anstataŭ por Emil, kiu sentas sin malfavorata antaŭ siaj amikoj pro sia antikveca [[Nokia]]-poŝtelefono. Post tuborompo kaj akvego en la loĝdomo la patrino metas la filon sole sur la trajnon, por ke li alportu la monon al la avino. En la trajnkupeo de la [[interCityExpress|rapidegtrajno]], alia vojaĝanto ekvidas la monon, pro kio Emil sekure fiksas ĝin per la broĉo de sia patro en la jakpoŝo. Al la viro sukcesas endormigi Emil per manipulitaj dolĉaĵoj kaj ŝteli al li la monon. Kiam Emil revekiĝas iomete antaŭ la alveno, li malkovras la perdon kaj persekutas la ŝteliston en la [[ Berlin Hauptbahnhof (stacidomo)|Berlina ĉefstacidomo]] ĝis en vagonon de la [[S-bahn|urba fervojo]]. Lian mizeron rimarkas alia knabo nome Gustavkaj helpas al Emil. En la persekutado tra Berlino aliĝas pliaj samaĝuloj, kiuj baldaŭ formas batalforton el ses detektivoj. Ili persekutas la ŝteliston ĝis en lian luksan hotelon. Emil ree akiras sian monon, sed la krimulo kidnapas unu el la knabinoj kaj liberigas ŝin nur interŝanĝe por sia monujo. Kiam la situacio ŝajnas senespera, la detektivoj serĉas la solidarecon de aliaj berlinaj infanoj, aldonante [[QR-kodo]]n al la kampanjo ''Parole Emil'' kaj afiŝante ĝin en la tuta urbo. Intertempe la ŝtelisto prezentas dum evento antaŭ granda publiko nemoveblaĵojn, kies promesita malmultekosta vendo tamen baziĝas sur fraŭdo. La detektivoj penetras en la amaskomunikilan centron de la domo kaj avertas la publikon per la ĉambrega ekrano. La fripono fuĝas, sed ĉie renkontas grupojn da infanoj, kiuj kontraŭstaras lin kaj ĉirkaŭas lin. Al la ŝtelisto restas nur la vojo tra la ponto ''Friedrichsbrücke'' ĉe la [[ Muzea Insulo de Berlino|Muzea Insulo]], kiu ĉi tie en kruta arko superpontas la riveron [[Spree]]. Sur la kulmino li vidas sin kontraŭa al tiom da infanoj kiom tiuj, kiuj jam ĉasas lin. ==Roluloj== * Nicholas Jonah Peter: Emil ''Tischbein'' * [[Luise Heyer]]: panjo ''Tischbein'' * [[Merlin Sandmeyer]]: ŝtelisto ''Grundeis'' * Lara Toni Lüdders: hobidetektivino Pony Hütchen * Kilian Kasa: hobidetektivo Gustav * Ai Vy Bui: hobidetektivino Anh * Bela Louis Plass: hobidetektivino Dienstag * [[Camille Moltzen]]: hobidetektivino Jason * [[Ursula Werner]]: avinjo ''Tischbein'' * [[Danilo Kamperidis]]: Arman * [[Amy Mußul]]: policistino Müller * [[Yung Ngo]]: s-ro Nguyen * [[Anna Stieblich]]: s-ino Jacob * [[Timo Weisschnur]]: portisto == Produktintoj == La filmon faras komune ''UFA Fiction'', ''Warner Bros. Film Productions Germany'' kaj ''UFA Mitte''. Premiero en Germanujo estis en la 24-a de septembro 2026. == Kritikoj == Michael Meyns laŭdas la filmon tiel: ''Dass sie die Metropole bis zum Klischee überzeichnen und bisweilen wie in einem touristischen Imagefilm inszenieren, lässt das Ergebnis gerade dadurch zu einer treffenden Porträtierung der Hauptstadt werden. Das kommt wiederum den Intentionen Kästners sehr nahe.<ref>[https://www.filmstarts.de/kritiken/1000034307/kritik.html Filmstarts.de] - Traduko: ''La filmistoj troigas la metropolon Berlin ĝis kliŝeo kaj foje prezentas ĝin kvazaŭ en turisma reklamfilmo: ĝuste pro tio kreas la rezulto trafan portretadon de la ĉefurbo. Tio siavice tre proksimas al la intencoj de Kästner.''</ref> == Eksteraj ligiloj == *[https://www.imdb.com/de/title/tt39381622/ informoj ĉe IMDb] * [https://www.filmportal.de/film/emil-und-die-detektive_289c7e6adb954b2c934cf6d421c110bc informoj ĉe ''filmportal.de''] * [https://www.warnerbros.de/de-de/filme/emil-und-die-detektive hejmpaĝo filma] == Notoj == <references /> [[Kategorio:Germanaj filmoj]] [[Kategorio:Aperis en 2026]] [[Kategorio:Porinfanaj filmoj]] [[Kategorio:Erich Kästner]] 77bugb41inu4iy3tts6pwmc6zldxva9 9483026 9483012 2026-09-28T06:08:08Z Tirolischleioans 254019 9483026 wikitext text/x-wiki '''''Emil und die Detektive''''' estas [[germanio|germana]] porinfana filomo el la jaro 2026-a reĝisorita de [[David Dietl]]. Ĝi relative akurate orientiĝas je la intrigo de la samnoma libro ''[[Emil kaj la detektivoj]]'' de [[Erich Kästner]] el la jaro 1929 sed ĝi okazas en nuntempa [[Berlino]]. == Intrigo == La 12-jara Emil kaj lia patrino vivas post la morto de la patro en modestaj cirkonstancoj en la urbo [[Bernburg]]. Kiam la avino en Berlino fariĝas ĉiam pli helpbezonanta, oni aĉetu por ŝi veran saĝtelefonon – anstataŭ por Emil, kiu sentas sin malfavorata antaŭ siaj amikoj pro sia antikveca [[Nokia]]-poŝtelefono. Post tuborompo kaj akvego en la loĝdomo la patrino metas la filon sole sur la trajnon, por ke li alportu la monon al la avino. En la trajnkupeo de la [[interCityExpress|rapidegtrajno]], alia vojaĝanto ekvidas la monon, pro kio Emil sekure fiksas ĝin per la broĉo de sia patro en la jakpoŝo. Al la viro sukcesas endormigi Emil per manipulitaj dolĉaĵoj kaj ŝteli al li la monon. Kiam Emil revekiĝas iomete antaŭ la alveno, li malkovras la perdon kaj persekutas la ŝteliston en la [[ Berlin Hauptbahnhof (stacidomo)|Berlina ĉefstacidomo]] ĝis en vagonon de la [[S-Bahn|urba fervojo]]. Lian mizeron rimarkas alia knabo nome Gustavkaj helpas al Emil. En la persekutado tra Berlino aliĝas pliaj samaĝuloj, kiuj baldaŭ formas batalforton el ses detektivoj. Ili persekutas la ŝteliston ĝis en lian luksan hotelon. Emil ree akiras sian monon, sed la krimulo kidnapas unu el la knabinoj kaj liberigas ŝin nur interŝanĝe por sia monujo. Kiam la situacio ŝajnas senespera, la detektivoj serĉas la solidarecon de aliaj berlinaj infanoj, aldonante [[QR-kodo]]n al la kampanjo ''Parole Emil'' kaj afiŝante ĝin en la tuta urbo. Intertempe la ŝtelisto prezentas dum evento antaŭ granda publiko nemoveblaĵojn, kies promesita malmultekosta vendo tamen baziĝas sur fraŭdo. La detektivoj penetras en la amaskomunikilan centron de la domo kaj avertas la publikon per la ĉambrega ekrano. La fripono fuĝas, sed ĉie renkontas grupojn da infanoj, kiuj kontraŭstaras lin kaj ĉirkaŭas lin. Al la ŝtelisto restas nur la vojo tra la ponto ''Friedrichsbrücke'' ĉe la [[ Muzea Insulo de Berlino|Muzea Insulo]], kiu ĉi tie en kruta arko superpontas la riveron [[Spree]]. Sur la kulmino li vidas sin kontraŭa al tiom da infanoj kiom tiuj, kiuj jam ĉasas lin. ==Roluloj== * Nicholas Jonah Peter: Emil ''Tischbein'' * [[Luise Heyer]]: panjo ''Tischbein'' * [[Merlin Sandmeyer]]: ŝtelisto ''Grundeis'' * Lara Toni Lüdders: hobidetektivino Pony Hütchen * Kilian Kasa: hobidetektivo Gustav * Ai Vy Bui: hobidetektivino Anh * Bela Louis Plass: hobidetektivino Dienstag * [[Camille Moltzen]]: hobidetektivino Jason * [[Ursula Werner]]: avinjo ''Tischbein'' * [[Danilo Kamperidis]]: Arman * [[Amy Mußul]]: policistino Müller * [[Yung Ngo]]: s-ro Nguyen * [[Anna Stieblich]]: s-ino Jacob * [[Timo Weisschnur]]: portisto == Produktintoj == La filmon faras komune ''UFA Fiction'', ''Warner Bros. Film Productions Germany'' kaj ''UFA Mitte''. Premiero en Germanujo estis en la 24-a de septembro 2026. == Kritikoj == Michael Meyns laŭdas la filmon tiel: ''Dass sie die Metropole bis zum Klischee überzeichnen und bisweilen wie in einem touristischen Imagefilm inszenieren, lässt das Ergebnis gerade dadurch zu einer treffenden Porträtierung der Hauptstadt werden. Das kommt wiederum den Intentionen Kästners sehr nahe.<ref>[https://www.filmstarts.de/kritiken/1000034307/kritik.html Filmstarts.de] - Traduko: ''La filmistoj troigas la metropolon Berlin ĝis kliŝeo kaj foje prezentas ĝin kvazaŭ en turisma reklamfilmo: ĝuste pro tio kreas la rezulto trafan portretadon de la ĉefurbo. Tio siavice tre proksimas al la intencoj de Kästner.''</ref> == Eksteraj ligiloj == *[https://www.imdb.com/de/title/tt39381622/ informoj ĉe IMDb] * [https://www.filmportal.de/film/emil-und-die-detektive_289c7e6adb954b2c934cf6d421c110bc informoj ĉe ''filmportal.de''] * [https://www.warnerbros.de/de-de/filme/emil-und-die-detektive hejmpaĝo filma] == Notoj == <references /> [[Kategorio:Germanaj filmoj]] [[Kategorio:Aperis en 2026]] [[Kategorio:Porinfanaj filmoj]] [[Kategorio:Erich Kästner]] 5jx6ufdzcvqpib94ou6dq7cgmch5gpx 9483027 9483026 2026-09-28T06:08:58Z Tirolischleioans 254019 /* Roluloj */ 9483027 wikitext text/x-wiki '''''Emil und die Detektive''''' estas [[germanio|germana]] porinfana filomo el la jaro 2026-a reĝisorita de [[David Dietl]]. Ĝi relative akurate orientiĝas je la intrigo de la samnoma libro ''[[Emil kaj la detektivoj]]'' de [[Erich Kästner]] el la jaro 1929 sed ĝi okazas en nuntempa [[Berlino]]. == Intrigo == La 12-jara Emil kaj lia patrino vivas post la morto de la patro en modestaj cirkonstancoj en la urbo [[Bernburg]]. Kiam la avino en Berlino fariĝas ĉiam pli helpbezonanta, oni aĉetu por ŝi veran saĝtelefonon – anstataŭ por Emil, kiu sentas sin malfavorata antaŭ siaj amikoj pro sia antikveca [[Nokia]]-poŝtelefono. Post tuborompo kaj akvego en la loĝdomo la patrino metas la filon sole sur la trajnon, por ke li alportu la monon al la avino. En la trajnkupeo de la [[interCityExpress|rapidegtrajno]], alia vojaĝanto ekvidas la monon, pro kio Emil sekure fiksas ĝin per la broĉo de sia patro en la jakpoŝo. Al la viro sukcesas endormigi Emil per manipulitaj dolĉaĵoj kaj ŝteli al li la monon. Kiam Emil revekiĝas iomete antaŭ la alveno, li malkovras la perdon kaj persekutas la ŝteliston en la [[ Berlin Hauptbahnhof (stacidomo)|Berlina ĉefstacidomo]] ĝis en vagonon de la [[S-Bahn|urba fervojo]]. Lian mizeron rimarkas alia knabo nome Gustavkaj helpas al Emil. En la persekutado tra Berlino aliĝas pliaj samaĝuloj, kiuj baldaŭ formas batalforton el ses detektivoj. Ili persekutas la ŝteliston ĝis en lian luksan hotelon. Emil ree akiras sian monon, sed la krimulo kidnapas unu el la knabinoj kaj liberigas ŝin nur interŝanĝe por sia monujo. Kiam la situacio ŝajnas senespera, la detektivoj serĉas la solidarecon de aliaj berlinaj infanoj, aldonante [[QR-kodo]]n al la kampanjo ''Parole Emil'' kaj afiŝante ĝin en la tuta urbo. Intertempe la ŝtelisto prezentas dum evento antaŭ granda publiko nemoveblaĵojn, kies promesita malmultekosta vendo tamen baziĝas sur fraŭdo. La detektivoj penetras en la amaskomunikilan centron de la domo kaj avertas la publikon per la ĉambrega ekrano. La fripono fuĝas, sed ĉie renkontas grupojn da infanoj, kiuj kontraŭstaras lin kaj ĉirkaŭas lin. Al la ŝtelisto restas nur la vojo tra la ponto ''Friedrichsbrücke'' ĉe la [[ Muzea Insulo de Berlino|Muzea Insulo]], kiu ĉi tie en kruta arko superpontas la riveron [[Spree]]. Sur la kulmino li vidas sin kontraŭa al tiom da infanoj kiom tiuj, kiuj jam ĉasas lin. ==Roluloj== {{div col|2}} * Nicholas Jonah Peter: Emil ''Tischbein'' * Luise Heyer: panjo ''Tischbein'' * [[Merlin Sandmeyer]]: ŝtelisto ''Grundeis'' * Lara Toni Lüdders: hobidetektivino Pony Hütchen * Kilian Kasa: hobidetektivo Gustav * Ai Vy Bui: hobidetektivino Anh * Bela Louis Plass: hobidetektivino Dienstag * Camille Moltzen: hobidetektivino Jason * Ursula Werner: avinjo ''Tischbein'' * Danilo Kamperidis: Arman * Amy Mußul: policistino Müller * Yung Ngo: s-ro Nguyen * Anna Stieblich: s-ino Jacob * Timo Weisschnur: portisto {{div col end}} == Produktintoj == La filmon faras komune ''UFA Fiction'', ''Warner Bros. Film Productions Germany'' kaj ''UFA Mitte''. Premiero en Germanujo estis en la 24-a de septembro 2026. == Kritikoj == Michael Meyns laŭdas la filmon tiel: ''Dass sie die Metropole bis zum Klischee überzeichnen und bisweilen wie in einem touristischen Imagefilm inszenieren, lässt das Ergebnis gerade dadurch zu einer treffenden Porträtierung der Hauptstadt werden. Das kommt wiederum den Intentionen Kästners sehr nahe.<ref>[https://www.filmstarts.de/kritiken/1000034307/kritik.html Filmstarts.de] - Traduko: ''La filmistoj troigas la metropolon Berlin ĝis kliŝeo kaj foje prezentas ĝin kvazaŭ en turisma reklamfilmo: ĝuste pro tio kreas la rezulto trafan portretadon de la ĉefurbo. Tio siavice tre proksimas al la intencoj de Kästner.''</ref> == Eksteraj ligiloj == *[https://www.imdb.com/de/title/tt39381622/ informoj ĉe IMDb] * [https://www.filmportal.de/film/emil-und-die-detektive_289c7e6adb954b2c934cf6d421c110bc informoj ĉe ''filmportal.de''] * [https://www.warnerbros.de/de-de/filme/emil-und-die-detektive hejmpaĝo filma] == Notoj == <references /> [[Kategorio:Germanaj filmoj]] [[Kategorio:Aperis en 2026]] [[Kategorio:Porinfanaj filmoj]] [[Kategorio:Erich Kästner]] c31t4fvayuypysb4qy9xz0y7ruo6z5p 9483029 9483027 2026-09-28T06:10:28Z Tirolischleioans 254019 9483029 wikitext text/x-wiki '''''Emil und die Detektive''''' estas [[germanio|germana]] porinfana filomo el la jaro 2026-a reĝisorita de [[David Dietl]]. Ĝi relative akurate orientiĝas je la intrigo de la samnoma libro ''[[Emil kaj la detektivoj]]'' de [[Erich Kästner]] el la jaro 1929 sed ĝi okazas en nuntempa [[Berlino]]. == Intrigo == La 12-jara Emil kaj lia patrino vivas post la morto de la patro en modestaj cirkonstancoj en la urbo [[Bernburg]]. Kiam la avino en Berlino fariĝas ĉiam pli helpbezonanta, oni aĉetu por ŝi veran saĝtelefonon – anstataŭ por Emil, kiu sentas sin malfavorata antaŭ siaj amikoj pro sia antikveca [[Nokia]]-poŝtelefono. Post tuborompo kaj akvego en la loĝdomo la patrino metas la filon sole sur la trajnon, por ke li alportu la monon al la avino. En la trajnkupeo de la [[interCityExpress|rapidegtrajno]], alia vojaĝanto ekvidas la monon, pro kio Emil sekure fiksas ĝin per la broĉo de sia patro en la jakpoŝo. Al la viro sukcesas endormigi Emil per manipulitaj dolĉaĵoj kaj ŝteli al li la monon. Kiam Emil revekiĝas iomete antaŭ la alveno, li malkovras la perdon kaj persekutas la ŝteliston en la [[ Berlin Hauptbahnhof (stacidomo)|Berlina ĉefstacidomo]] ĝis en vagonon de la [[S-Bahn|urba fervojo]]. Lian mizeron rimarkas alia knabo nome Gustavkaj helpas al Emil. En la persekutado tra Berlino aliĝas pliaj samaĝuloj, kiuj baldaŭ formas batalforton el ses detektivoj. Ili persekutas la ŝteliston ĝis en lian luksan hotelon. Emil ree akiras sian monon, sed la krimulo kidnapas unu el la knabinoj kaj liberigas ŝin nur interŝanĝe por sia monujo. Kiam la situacio ŝajnas senespera, la detektivoj serĉas la solidarecon de aliaj berlinaj infanoj, aldonante [[QR-kodo]]n al la kampanjo ''Parole Emil'' kaj afiŝante ĝin en la tuta urbo. Intertempe la ŝtelisto prezentas dum evento antaŭ granda publiko nemoveblaĵojn, kies promesita malmultekosta vendo tamen baziĝas sur fraŭdo. La detektivoj penetras en la amaskomunikilan centron de la domo kaj avertas la publikon per la ĉambrega ekrano. La fripono fuĝas, sed ĉie renkontas grupojn da infanoj, kiuj kontraŭstaras lin kaj ĉirkaŭas lin. Al la ŝtelisto restas nur la vojo tra la ponto ''Friedrichsbrücke'' ĉe la [[ Muzea Insulo de Berlino|Muzea Insulo]], kiu ĉi tie en kruta arko superpontas la riveron [[Spree]]. Sur la kulmino li vidas sin kontraŭa al tiom da infanoj kiom tiuj, kiuj jam ĉasas lin. ==Roluloj== {{div col|2}} * Nicholas Jonah Peter: Emil ''Tischbein'' * Luise Heyer: panjo ''Tischbein'' * [[Merlin Sandmeyer]]: ŝtelisto ''Grundeis'' * Lara Toni Lüdders: hobidetektivino Pony Hütchen * Kilian Kasa: hobidetektivo Gustav * Ai Vy Bui: hobidetektivino Anh * Bela Louis Plass: hobidetektivino Dienstag * Camille Moltzen: hobidetektivino Jason * Ursula Werner: avinjo ''Tischbein'' * Danilo Kamperidis: Arman * Amy Mußul: policistino Müller * Yung Ngo: s-ro Nguyen * Anna Stieblich: s-ino Jacob * Timo Weisschnur: portisto {{div col end}} == Produktintoj == La filmon faras komune ''UFA Fiction'', ''Warner Bros. Film Productions Germany'' kaj ''UFA Mitte''. Premiero en Germanujo estis en la 24-a de septembro 2026. == Kritikoj == Michael Meyns laŭdas la filmon tiel: ''Dass sie die Metropole bis zum Klischee überzeichnen und bisweilen wie in einem touristischen Imagefilm inszenieren, lässt das Ergebnis gerade dadurch zu einer treffenden Porträtierung der Hauptstadt werden. Das kommt wiederum den Intentionen Kästners sehr nahe.<ref>[https://www.filmstarts.de/kritiken/1000034307/kritik.html Filmstarts.de] - Traduko: ''La filmistoj troigas la metropolon Berlin ĝis kliŝeo kaj foje prezentas ĝin kvazaŭ en turisma reklamfilmo: ĝuste pro tio kreas la rezulto trafan portretadon de la ĉefurbo. Tio siavice tre proksimas al la intencoj de Kästner.''</ref> == Eksteraj ligiloj == *[https://www.imdb.com/de/title/tt39381622/ informoj ĉe IMDb] * [https://www.filmportal.de/film/emil-und-die-detektive_289c7e6adb954b2c934cf6d421c110bc informoj ĉe ''filmportal.de''] * [https://www.warnerbros.de/de-de/filme/emil-und-die-detektive hejmpaĝo filma] == Notoj == <references /> [[Kategorio:Germanaj filmoj]] [[Kategorio:Aperis en 2026]] [[Kategorio:Detektivaj filmoj]] [[Kategorio:Erich Kästner]] 55t6r0w3cxe7eft0z3ay2e1agg4f51d 9483030 9483029 2026-09-28T06:11:19Z Tirolischleioans 254019 /* Intrigo */ 9483030 wikitext text/x-wiki '''''Emil und die Detektive''''' estas [[germanio|germana]] porinfana filomo el la jaro 2026-a reĝisorita de [[David Dietl]]. Ĝi relative akurate orientiĝas je la intrigo de la samnoma libro ''[[Emil kaj la detektivoj]]'' de [[Erich Kästner]] el la jaro 1929 sed ĝi okazas en nuntempa [[Berlino]]. == Intrigo == La 12-jara Emil kaj lia patrino vivas post la morto de la patro en modestaj cirkonstancoj en la urbo [[Bernburg]]. Kiam la avino en Berlino fariĝas ĉiam pli helpbezonanta, oni aĉetu por ŝi veran saĝtelefonon – anstataŭ por Emil, kiu sentas sin malfavorata antaŭ siaj amikoj pro sia antikveca [[Nokia]]-poŝtelefono.Post tuborompo kaj akvego en la loĝdomo la patrino metas la filon sole sur la trajnon, por ke li alportu la monon al la avino. En la trajnkupeo de la [[interCityExpress|rapidegtrajno]], alia vojaĝanto ekvidas la monon, pro kio Emil sekure fiksas ĝin per la broĉo de sia patro en la jakpoŝo. Al la viro sukcesas endormigi Emil per manipulitaj dolĉaĵoj kaj ŝteli al li la monon. Kiam Emil revekiĝas iomete antaŭ la alveno, li malkovras la perdon kaj persekutas la ŝteliston en la [[Berlin Hauptbahnhof (stacidomo)|Berlina ĉefstacidomo]] ĝis en vagonon de la [[S-Bahn|urba fervojo]]. Lian mizeron rimarkas alia knabo nome Gustavkaj helpas al Emil. En la persekutado tra Berlino aliĝas pliaj samaĝuloj, kiuj baldaŭ formas batalforton el ses detektivoj. Ili persekutas la ŝteliston ĝis en lian luksan hotelon. Emil ree akiras sian monon, sed la krimulo kidnapas unu el la knabinoj kaj liberigas ŝin nur interŝanĝe por sia monujo. Kiam la situacio ŝajnas senespera, la detektivoj serĉas la solidarecon de aliaj berlinaj infanoj, aldonante [[QR-kodo]]n al la kampanjo ''Parole Emil'' kaj afiŝante ĝin en la tuta urbo. Intertempe la ŝtelisto prezentas dum evento antaŭ granda publiko nemoveblaĵojn, kies promesita malmultekosta vendo tamen baziĝas sur fraŭdo. La detektivoj penetras en la amaskomunikilan centron de la domo kaj avertas la publikon per la ĉambrega ekrano. La fripono fuĝas, sed ĉie renkontas grupojn da infanoj, kiuj kontraŭstaras lin kaj ĉirkaŭas lin. Al la ŝtelisto restas nur la vojo tra la ponto ''Friedrichsbrücke'' ĉe la [[ Muzea Insulo de Berlino|Muzea Insulo]], kiu ĉi tie en kruta arko superpontas la riveron [[Spree]]. Sur la kulmino li vidas sin kontraŭa al tiom da infanoj kiom tiuj, kiuj jam ĉasas lin. ==Roluloj== {{div col|2}} * Nicholas Jonah Peter: Emil ''Tischbein'' * Luise Heyer: panjo ''Tischbein'' * [[Merlin Sandmeyer]]: ŝtelisto ''Grundeis'' * Lara Toni Lüdders: hobidetektivino Pony Hütchen * Kilian Kasa: hobidetektivo Gustav * Ai Vy Bui: hobidetektivino Anh * Bela Louis Plass: hobidetektivino Dienstag * Camille Moltzen: hobidetektivino Jason * Ursula Werner: avinjo ''Tischbein'' * Danilo Kamperidis: Arman * Amy Mußul: policistino Müller * Yung Ngo: s-ro Nguyen * Anna Stieblich: s-ino Jacob * Timo Weisschnur: portisto {{div col end}} == Produktintoj == La filmon faras komune ''UFA Fiction'', ''Warner Bros. Film Productions Germany'' kaj ''UFA Mitte''. Premiero en Germanujo estis en la 24-a de septembro 2026. == Kritikoj == Michael Meyns laŭdas la filmon tiel: ''Dass sie die Metropole bis zum Klischee überzeichnen und bisweilen wie in einem touristischen Imagefilm inszenieren, lässt das Ergebnis gerade dadurch zu einer treffenden Porträtierung der Hauptstadt werden. Das kommt wiederum den Intentionen Kästners sehr nahe.<ref>[https://www.filmstarts.de/kritiken/1000034307/kritik.html Filmstarts.de] - Traduko: ''La filmistoj troigas la metropolon Berlin ĝis kliŝeo kaj foje prezentas ĝin kvazaŭ en turisma reklamfilmo: ĝuste pro tio kreas la rezulto trafan portretadon de la ĉefurbo. Tio siavice tre proksimas al la intencoj de Kästner.''</ref> == Eksteraj ligiloj == *[https://www.imdb.com/de/title/tt39381622/ informoj ĉe IMDb] * [https://www.filmportal.de/film/emil-und-die-detektive_289c7e6adb954b2c934cf6d421c110bc informoj ĉe ''filmportal.de''] * [https://www.warnerbros.de/de-de/filme/emil-und-die-detektive hejmpaĝo filma] == Notoj == <references /> [[Kategorio:Germanaj filmoj]] [[Kategorio:Aperis en 2026]] [[Kategorio:Detektivaj filmoj]] [[Kategorio:Erich Kästner]] 6lkz18mht7pomt3uqotwgvqr59bivc2 9483031 9483030 2026-09-28T06:11:56Z Tirolischleioans 254019 /* Intrigo */ 9483031 wikitext text/x-wiki '''''Emil und die Detektive''''' estas [[germanio|germana]] porinfana filomo el la jaro 2026-a reĝisorita de [[David Dietl]]. Ĝi relative akurate orientiĝas je la intrigo de la samnoma libro ''[[Emil kaj la detektivoj]]'' de [[Erich Kästner]] el la jaro 1929 sed ĝi okazas en nuntempa [[Berlino]]. == Intrigo == La 12-jara Emil kaj lia patrino vivas post la morto de la patro en modestaj cirkonstancoj en la urbo [[Bernburg]]. Kiam la avino en Berlino fariĝas ĉiam pli helpbezonanta, oni aĉetu por ŝi veran saĝtelefonon – anstataŭ por Emil, kiu sentas sin malfavorata antaŭ siaj amikoj pro sia antikveca [[Nokia]]-poŝtelefono.Post tuborompo kaj akvego en la loĝdomo la patrino metas la filon sole sur la trajnon, por ke li alportu la monon al la avino. En la trajnkupeo de la [[interCityExpress|rapidegtrajno]], alia vojaĝanto ekvidas la monon, pro kio Emil sekure fiksas ĝin per la broĉo de sia patro en la jakpoŝo. Al la viro sukcesas endormigi Emil per manipulitaj dolĉaĵoj kaj ŝteli al li la monon. Kiam Emil revekiĝas iomete antaŭ la alveno, li malkovras la perdon kaj persekutas la ŝteliston en la [[Berlin Hauptbahnhof (stacidomo)|Berlina ĉefstacidomo]] ĝis en vagonon de la [[S-Bahn|urba fervojo]]. Lian mizeron rimarkas alia knabo nome Gustavkaj helpas al Emil. En la persekutado tra Berlino aliĝas pliaj samaĝuloj, kiuj baldaŭ formas batalforton el ses detektivoj. Ili persekutas la ŝteliston ĝis en lian luksan hotelon. Emil ree akiras sian monon, sed la krimulo kidnapas unu el la knabinoj kaj liberigas ŝin nur interŝanĝe por sia monujo. Kiam la situacio ŝajnas senespera, la detektivoj serĉas la solidarecon de aliaj berlinaj infanoj, aldonante [[QR-kodo]]n al la kampanjo ''Parole Emil'' kaj afiŝante ĝin en la tuta urbo. Intertempe la ŝtelisto prezentas dum evento antaŭ granda publiko nemoveblaĵojn, kies promesita malmultekosta vendo tamen baziĝas sur fraŭdo. La detektivoj penetras en la amaskomunikilan centron de la domo kaj avertas la publikon per la ĉambrega ekrano. La fripono fuĝas, sed ĉie renkontas grupojn da infanoj, kiuj kontraŭstaras lin kaj ĉirkaŭas lin. Al la ŝtelisto restas nur la vojo tra la ponto ''Friedrichsbrücke'' ĉe la [[ Muzea Insulo de Berlino|Muzea Insulo]], kiu ĉi tie en kruta arko superpontas la riveron [[Spree]]. Sur la kulmino li vidas sin kontraŭa al tiom da infanoj kiom tiuj, kiuj jam ĉasadis lin kaj jam ne povas eskapi. ==Roluloj== {{div col|2}} * Nicholas Jonah Peter: Emil ''Tischbein'' * Luise Heyer: panjo ''Tischbein'' * [[Merlin Sandmeyer]]: ŝtelisto ''Grundeis'' * Lara Toni Lüdders: hobidetektivino Pony Hütchen * Kilian Kasa: hobidetektivo Gustav * Ai Vy Bui: hobidetektivino Anh * Bela Louis Plass: hobidetektivino Dienstag * Camille Moltzen: hobidetektivino Jason * Ursula Werner: avinjo ''Tischbein'' * Danilo Kamperidis: Arman * Amy Mußul: policistino Müller * Yung Ngo: s-ro Nguyen * Anna Stieblich: s-ino Jacob * Timo Weisschnur: portisto {{div col end}} == Produktintoj == La filmon faras komune ''UFA Fiction'', ''Warner Bros. Film Productions Germany'' kaj ''UFA Mitte''. Premiero en Germanujo estis en la 24-a de septembro 2026. == Kritikoj == Michael Meyns laŭdas la filmon tiel: ''Dass sie die Metropole bis zum Klischee überzeichnen und bisweilen wie in einem touristischen Imagefilm inszenieren, lässt das Ergebnis gerade dadurch zu einer treffenden Porträtierung der Hauptstadt werden. Das kommt wiederum den Intentionen Kästners sehr nahe.<ref>[https://www.filmstarts.de/kritiken/1000034307/kritik.html Filmstarts.de] - Traduko: ''La filmistoj troigas la metropolon Berlin ĝis kliŝeo kaj foje prezentas ĝin kvazaŭ en turisma reklamfilmo: ĝuste pro tio kreas la rezulto trafan portretadon de la ĉefurbo. Tio siavice tre proksimas al la intencoj de Kästner.''</ref> == Eksteraj ligiloj == *[https://www.imdb.com/de/title/tt39381622/ informoj ĉe IMDb] * [https://www.filmportal.de/film/emil-und-die-detektive_289c7e6adb954b2c934cf6d421c110bc informoj ĉe ''filmportal.de''] * [https://www.warnerbros.de/de-de/filme/emil-und-die-detektive hejmpaĝo filma] == Notoj == <references /> [[Kategorio:Germanaj filmoj]] [[Kategorio:Aperis en 2026]] [[Kategorio:Detektivaj filmoj]] [[Kategorio:Erich Kästner]] mc9yzmcvb012l045g2w1io3sub4c7hx 9483032 9483031 2026-09-28T06:13:55Z Tirolischleioans 254019 /* Intrigo */ 9483032 wikitext text/x-wiki '''''Emil und die Detektive''''' estas [[germanio|germana]] porinfana filomo el la jaro 2026-a reĝisorita de [[David Dietl]]. Ĝi relative akurate orientiĝas je la intrigo de la samnoma libro ''[[Emil kaj la detektivoj]]'' de [[Erich Kästner]] el la jaro 1929 sed ĝi okazas en nuntempa [[Berlino]]. == Intrigo == La 12-jara Emil kaj lia patrino vivas post la morto de la patro en modestaj cirkonstancoj en la urbo [[Bernburg]]. Kiam la avino en Berlino fariĝas ĉiam pli helpbezonanta, oni aĉetu por ŝi veran saĝtelefonon – anstataŭ por Emil, kiu sentas sin malfavorata antaŭ siaj amikoj pro sia antikveca [[Nokia]]-poŝtelefono.Post tuborompo kaj akvego en la loĝdomo la patrino metas la filon sole sur la trajnon, por ke li alportu la monon al la avino. En la trajnkupeo de la [[interCityExpress|rapidegtrajno]], alia vojaĝanto ekvidas la monon, pro kio Emil sekure fiksas ĝin per la broĉo de sia patro en la jakpoŝo. Al la viro sukcesas endormigi Emil per manipulitaj dolĉaĵoj kaj ŝteli al li la monon. Kiam Emil revekiĝas iomete antaŭ la alveno, li malkovras la perdon kaj persekutas la ŝteliston en la [[Berlin Hauptbahnhof (stacidomo)|Berlina ĉefstacidomo]] ĝis en vagonon de la [[S-Bahn|urba fervojo]]. Lian mizeron rimarkas alia knabo nome Gustavkaj helpas al Emil. En la persekutado tra Berlino aliĝas pliaj samaĝuloj, kiuj baldaŭ formas batalforton el ses detektivoj. Ili persekutas la ŝteliston ĝis en lian luksan hotelon. Emil ree akiras sian monon, sed la krimulo kidnapas unu el la knabinoj kaj liberigas ŝin nur interŝanĝe por sia monujo. Kiam la situacio ŝajnas senespera, la detektivoj serĉas la solidarecon de aliaj berlinaj infanoj, aldonante [[QR-kodo]]n al la kampanjo ''Parole Emil'' kaj afiŝante ĝin en la tuta urbo. Intertempe la ŝtelisto prezentas dum evento antaŭ granda publiko nemoveblaĵojn, kies promesita malmultekosta vendo tamen baziĝas sur fraŭdo. La detektivoj penetras en la amaskomunikilan centron de la domo kaj avertas la publikon per la ĉambrega ekrano. La fripono fuĝas, sed ĉie renkontas grupojn da infanoj, kiuj kontraŭstaras lin kaj ĉirkaŭas lin. Al la ŝtelisto restas nur la vojo tra la ponto ''Friedrichsbrücke'' ĉe la [[ Muzea Insulo de Berlino|Muzea Insulo]], kiu ĉi tie en kruta arko superpontas la riveron [[Spree]]. Sur la kulmino li vidas sin kontraŭa al tiom da infanoj kiom tiuj, kiuj jam ĉasadis lin kaj jam ne povas eskapi. Emil finfine ricevas oficialan laŭdon fare de la berlina polico kaj la avino ricevas sian monon, en ĉeesto de la patrino de Emil kiu intertempe venis Berlinon. ==Roluloj== {{div col|2}} * Nicholas Jonah Peter: Emil ''Tischbein'' * Luise Heyer: panjo ''Tischbein'' * [[Merlin Sandmeyer]]: ŝtelisto ''Grundeis'' * Lara Toni Lüdders: hobidetektivino Pony Hütchen * Kilian Kasa: hobidetektivo Gustav * Ai Vy Bui: hobidetektivino Anh * Bela Louis Plass: hobidetektivino Dienstag * Camille Moltzen: hobidetektivino Jason * Ursula Werner: avinjo ''Tischbein'' * Danilo Kamperidis: Arman * Amy Mußul: policistino Müller * Yung Ngo: s-ro Nguyen * Anna Stieblich: s-ino Jacob * Timo Weisschnur: portisto {{div col end}} == Produktintoj == La filmon faras komune ''UFA Fiction'', ''Warner Bros. Film Productions Germany'' kaj ''UFA Mitte''. Premiero en Germanujo estis en la 24-a de septembro 2026. == Kritikoj == Michael Meyns laŭdas la filmon tiel: ''Dass sie die Metropole bis zum Klischee überzeichnen und bisweilen wie in einem touristischen Imagefilm inszenieren, lässt das Ergebnis gerade dadurch zu einer treffenden Porträtierung der Hauptstadt werden. Das kommt wiederum den Intentionen Kästners sehr nahe.<ref>[https://www.filmstarts.de/kritiken/1000034307/kritik.html Filmstarts.de] - Traduko: ''La filmistoj troigas la metropolon Berlin ĝis kliŝeo kaj foje prezentas ĝin kvazaŭ en turisma reklamfilmo: ĝuste pro tio kreas la rezulto trafan portretadon de la ĉefurbo. Tio siavice tre proksimas al la intencoj de Kästner.''</ref> == Eksteraj ligiloj == *[https://www.imdb.com/de/title/tt39381622/ informoj ĉe IMDb] * [https://www.filmportal.de/film/emil-und-die-detektive_289c7e6adb954b2c934cf6d421c110bc informoj ĉe ''filmportal.de''] * [https://www.warnerbros.de/de-de/filme/emil-und-die-detektive hejmpaĝo filma] == Notoj == <references /> [[Kategorio:Germanaj filmoj]] [[Kategorio:Aperis en 2026]] [[Kategorio:Detektivaj filmoj]] [[Kategorio:Erich Kästner]] rdn32kd31fnqv3xag5mcsyo0ia44rxl 9483035 9483032 2026-09-28T06:23:33Z Tirolischleioans 254019 9483035 wikitext text/x-wiki '''''Emil und die Detektive''''' estas [[germanio|germana]] porinfana filmo el la jaro 2026-a reĝisorita de [[David Dietl]]. Ĝi relative akurate orientiĝas je la intrigo de la samnoma libro ''[[Emil kaj la detektivoj]]'' de [[Erich Kästner]] el la jaro 1929 sed ĝi okazas en nuntempa [[Berlino]]. == Intrigo == La 12-jara Emil kaj lia patrino vivas post la morto de la patro en modestaj cirkonstancoj en la urbo [[Bernburg]]. Kiam la avino en Berlino fariĝas ĉiam pli helpbezonanta, oni aĉetu por ŝi veran saĝtelefonon – anstataŭ por Emil, kiu sentas sin malfavorata antaŭ siaj amikoj pro sia antikveca [[Nokia]]-poŝtelefono.Post tuborompo kaj akvego en la loĝdomo la patrino metas la filon sole sur la trajnon, por ke li alportu la monon al la avino. En la trajnkupeo de la [[interCityExpress|rapidegtrajno]], alia vojaĝanto ekvidas la monon, pro kio Emil sekure fiksas ĝin per la broĉo de sia patro en la jakpoŝo. Al la viro sukcesas endormigi Emil per manipulitaj dolĉaĵoj kaj ŝteli al li la monon. Kiam Emil revekiĝas iomete antaŭ la alveno, li malkovras la perdon kaj persekutas la ŝteliston en la [[Berlin Hauptbahnhof (stacidomo)|Berlina ĉefstacidomo]] ĝis en vagonon de la [[S-Bahn|urba fervojo]]. Lian mizeron rimarkas alia knabo nome Gustavkaj helpas al Emil. En la persekutado tra Berlino aliĝas pliaj samaĝuloj, kiuj baldaŭ formas batalforton el ses detektivoj. Ili persekutas la ŝteliston ĝis en lian luksan hotelon. Emil ree akiras sian monon, sed la krimulo kidnapas unu el la knabinoj kaj liberigas ŝin nur interŝanĝe por sia monujo. Kiam la situacio ŝajnas senespera, la detektivoj serĉas la solidarecon de aliaj berlinaj infanoj, aldonante [[QR-kodo]]n al la kampanjo ''Parole Emil'' kaj afiŝante ĝin en la tuta urbo. Intertempe la ŝtelisto prezentas dum evento antaŭ granda publiko nemoveblaĵojn, kies promesita malmultekosta vendo tamen baziĝas sur fraŭdo. La detektivoj penetras en la amaskomunikilan centron de la domo kaj avertas la publikon per la ĉambrega ekrano. La fripono fuĝas, sed ĉie renkontas grupojn da infanoj, kiuj kontraŭstaras lin kaj ĉirkaŭas lin. Al la ŝtelisto restas nur la vojo tra la ponto ''Friedrichsbrücke'' ĉe la [[ Muzea Insulo de Berlino|Muzea Insulo]], kiu ĉi tie en kruta arko superpontas la riveron [[Spree]]. Sur la kulmino li vidas sin kontraŭa al tiom da infanoj kiom tiuj, kiuj jam ĉasadis lin kaj jam ne povas eskapi. Emil finfine ricevas oficialan laŭdon fare de la berlina polico kaj la avino ricevas sian monon, en ĉeesto de la patrino de Emil kiu intertempe venis Berlinon. ==Roluloj== {{div col|2}} * Nicholas Jonah Peter: Emil ''Tischbein'' * Luise Heyer: panjo ''Tischbein'' * [[Merlin Sandmeyer]]: ŝtelisto ''Grundeis'' * Lara Toni Lüdders: hobidetektivino Pony Hütchen * Kilian Kasa: hobidetektivo Gustav * Ai Vy Bui: hobidetektivino Anh * Bela Louis Plass: hobidetektivino Dienstag * Camille Moltzen: hobidetektivino Jason * Ursula Werner: avinjo ''Tischbein'' * Danilo Kamperidis: Arman * Amy Mußul: policistino Müller * Yung Ngo: s-ro Nguyen * Anna Stieblich: s-ino Jacob * Timo Weisschnur: portisto {{div col end}} == Produktintoj == La filmon faras komune ''UFA Fiction'', ''Warner Bros. Film Productions Germany'' kaj ''UFA Mitte''. Premiero en Germanujo estis en la 24-a de septembro 2026. == Kritikoj == Michael Meyns laŭdas la filmon tiel: ''Dass sie die Metropole bis zum Klischee überzeichnen und bisweilen wie in einem touristischen Imagefilm inszenieren, lässt das Ergebnis gerade dadurch zu einer treffenden Porträtierung der Hauptstadt werden. Das kommt wiederum den Intentionen Kästners sehr nahe.<ref>[https://www.filmstarts.de/kritiken/1000034307/kritik.html Filmstarts.de] - Traduko: ''La filmistoj troigas la metropolon Berlin ĝis kliŝeo kaj foje prezentas ĝin kvazaŭ en turisma reklamfilmo: ĝuste pro tio kreas la rezulto trafan portretadon de la ĉefurbo. Tio siavice tre proksimas al la intencoj de Kästner.''</ref> == Eksteraj ligiloj == *[https://www.imdb.com/de/title/tt39381622/ informoj ĉe IMDb] * [https://www.filmportal.de/film/emil-und-die-detektive_289c7e6adb954b2c934cf6d421c110bc informoj ĉe ''filmportal.de''] * [https://www.warnerbros.de/de-de/filme/emil-und-die-detektive hejmpaĝo filma] == Notoj == <references /> [[Kategorio:Germanaj filmoj]] [[Kategorio:Aperis en 2026]] [[Kategorio:Detektivaj filmoj]] [[Kategorio:Erich Kästner]] giqd4k2cxt2thubmlrjmefgoggr2wyp 0 954112 9483042 2026-09-28T08:05:50Z Mikelo~eowiki 1414 Kreita per traduko de la paĝo "[[:it:Special:Redirect/revision/151284619|Amplituedro]]" 9483042 wikitext text/x-wiki [[File:Amplituhedron-0c.png|eta| Bildo de amplituedro.]] la '''amplituedro''' estas geometria strukturo enkondukita en 2013 de Nima Arkani-Hamed kaj Jaroslav Trnka, kiu faciligas kalkuloj de [[Partiklo|partiklaj]] interagoj en iuj variaĵoj de [[Kvantuma kampa teorio|kvantumaj kampaj teorioj]] . Tiu geometrio nomiĝas ''pozitiva geometrio'' kaj baziĝas sur geometriaj spacoj nomataj pozitiva grassmana geometrio . La amplituedra teorio defias la nocion, ke loko kaj unitareco en [[spactempo]] estas necesaj komponantoj de modeloj de partiklaj interagoj. == Priskribo == En [[Partikla fiziko|partikla fiziko,]]<nowiki/>oni studas koliziojn inter alt-energiaj partikloj kaj la rezultantaj elirantaj partikloj. La celo estas kontroli la validecon de fizikaj teorioj por antaŭdiri la [[Probablo|probablecon]], ke certaj kolizioj produktos certajn finajn partiklojn. . Tipe ĉi tiu kalkulo estas farita per matematikajo konata kiel Feynmann-diagramo . La celo de la amplituedro estas provizi pli simplan metodon de kalkulo. Matematike la amplituedro baziĝas sur diferencialaj multfakoj konataj kiel grassmanianoj, kiel al [[Konveksa aro|konveksa]] [[hiperpluredro]], kiu ĝeneraligas la koncepton de [[Simplaĵo (geometrio)|simplaĵo]] en projekcia spaco . La hiperpluredro estas la ĝeneraligo en ''n'' -dimensioj de tio, kio en tri dimensioj estas [[pluredro]], tial la nomo ''amplituedro'' . [[Kategorio:Geometrio]] [[Kategorio:Kvantuma kampa teorio]] 9fugbceavcjobt8hcoub8udbfqs11ve 9483043 9483042 2026-09-28T08:11:15Z Mikelo~eowiki 1414 9483043 wikitext text/x-wiki [[File:Amplituhedron-0c.png|eta| Bildo de amplituedro.]] la '''amplituedro''' estas geometria strukturo enkondukita en 2013 de Nima Arkani-Hamed kaj Jaroslav Trnka, kiu faciligas kalkuloj de [[Partiklo|partiklaj]] interagoj en iuj variaĵoj de [[Kvantuma kampa teorio|kvantumaj kampaj teorioj]] . Tiu geometrio nomiĝas ''pozitiva geometrio'' kaj baziĝas sur geometriaj spacoj de algebra variaĵo (grasmana) La amplituedra teorio defias la nocion, ke loko kaj unitareco en [[spactempo]] estas necesaj komponantoj de modeloj de partiklaj interagoj. == Priskribo == En [[Partikla fiziko|partikla fiziko,]]<nowiki/>oni studas koliziojn inter alt-energiaj partikloj kaj la rezultantaj elirantaj partikloj. La celo estas kontroli la validecon de fizikaj teorioj por antaŭdiri la [[Probablo|probablecon]], ke certaj kolizioj produktos certajn finajn partiklojn. . Tipe ĉi tiu kalkulo estas farita per matematikajo konata kiel Feynmann-diagramo . La celo de la amplituedro estas provizi pli simplan metodon de kalkulo. Matematike la amplituedro baziĝas sur diferencialaj multfakoj konataj kiel grassmanianoj, kiel al [[Konveksa aro|konveksa]] [[hiperpluredro]], kiu ĝeneraligas la koncepton de [[Simplaĵo (geometrio)|simplaĵo]] en projekcia spaco . La hiperpluredro estas la ĝeneraligo en ''n'' -dimensioj de tio, kio en tri dimensioj estas [[pluredro]], tial la nomo ''amplituedro'' . [[Kategorio:Geometrio]] [[Kategorio:Kvantuma kampa teorio]] 2kbj1few2hw2n8ez3xo4c5unvh5ltne 9483044 9483043 2026-09-28T08:11:37Z Mikelo~eowiki 1414 9483044 wikitext text/x-wiki [[File:Amplituhedron-0c.png|eta| Bildo de amplituedro.]] la '''amplituedro''' estas geometria strukturo enkondukita en 2013 de Nima Arkani-Hamed kaj Jaroslav Trnka, kiu faciligas kalkuloj de [[Partiklo|partiklaj]] interagoj en iuj variaĵoj de [[Kvantuma kampa teorio|kvantumaj kampaj teorioj]] . Tiu geometrio nomiĝas ''pozitiva geometrio'' kaj baziĝas sur geometriaj spacoj de [[algebra variaĵo]] (grasmana) La amplituedra teorio defias la nocion, ke loko kaj unitareco en [[spactempo]] estas necesaj komponantoj de modeloj de partiklaj interagoj. == Priskribo == En [[Partikla fiziko|partikla fiziko,]]<nowiki/>oni studas koliziojn inter alt-energiaj partikloj kaj la rezultantaj elirantaj partikloj. La celo estas kontroli la validecon de fizikaj teorioj por antaŭdiri la [[Probablo|probablecon]], ke certaj kolizioj produktos certajn finajn partiklojn. . Tipe ĉi tiu kalkulo estas farita per matematikajo konata kiel Feynmann-diagramo . La celo de la amplituedro estas provizi pli simplan metodon de kalkulo. Matematike la amplituedro baziĝas sur diferencialaj multfakoj konataj kiel grassmanianoj, kiel al [[Konveksa aro|konveksa]] [[hiperpluredro]], kiu ĝeneraligas la koncepton de [[Simplaĵo (geometrio)|simplaĵo]] en projekcia spaco . La hiperpluredro estas la ĝeneraligo en ''n'' -dimensioj de tio, kio en tri dimensioj estas [[pluredro]], tial la nomo ''amplituedro'' . [[Kategorio:Geometrio]] [[Kategorio:Kvantuma kampa teorio]] 0sv41uzm05mhija41axauah16w5cl40 0 954113 9483069 2026-09-28T08:52:52Z Crosstor 3176 historiisto 9483069 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''{{Paĝonomo}}''' [ŝipoŝ], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Sipos Péter''' estis [[Hungario|hungara]] [[historiisto]], altlerneja [[instruisto]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM122035 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=687784&date=2026-09-28 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1935|5|3}} en [[Budapeŝto]], li mortis {{mortotago|2017|6|6}} en Budapeŝto. == Biografio == {{Paĝonomo}} maturiĝis en [[gimnazio]] en sia naskiĝurbo en 1953, poste li akiris 2 pedagogiajn diplomojn en [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] en [[1958]] kaj 3 jarojn poste. Post la unua diplomo li instruis en mezlernejo en Budapeŝto, inter 1962-1966 li estis aspiranto en instituto, poste ordinara kolego, fine konsilisto. [[asistanto]] (1977–1981), [[lektoro]] (1981–1988), [[docento]] (1988–1997), [[profesoro]] (1997–2009), ankaŭ katedrestro (1991–2002) en la universitato. Intertempe li kandidatiĝis (CSc) en 19, li doktoriĝis en 19 antaŭ la [[Hungara Scienca Akademio]], lia [[habilitiĝo]] okazis en . Li edziĝis en 1971. Li ricevis [[premio]]jn inter 1948-1998. == Elektitaj kontribuoj == * == Fontoj == * [http://tti.btk.mta.hu/images/kiadvanyok/folyoiratok/tsz/tsz2017_4/TSZ_2017_4_Simndi.pdf biografio kun aprezo] * [https://tti.abtk.hu/cikkek/gyaszjelentesek/elhunyt-sipos-peter biografieto hungare kun foto] * [https://mta.hu/koztestuleti_tagok?PersonId=9849 akademia paĝo kun foto] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Sipos Peter}} [[Kategorio:Hungaraj historiistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} b4odjl97n6dvz15n0c8ftrw7r525zy1 9483081 9483069 2026-09-28T10:26:23Z Crosstor 3176 finredakto 9483081 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''{{Paĝonomo}}''' [ŝipoŝ], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Sipos Péter''' estis [[Hungario|hungara]] [[historiisto]], altlerneja [[instruisto]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM122035 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=687784&date=2026-09-28 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1935|5|3}} en [[Budapeŝto]], li mortis {{mortotago|2017|6|6}} en Budapeŝto. == Biografio == {{Paĝonomo}} maturiĝis en [[gimnazio]] en sia naskiĝurbo en 1953, poste li akiris 2 pedagogiajn diplomojn en [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] en [[1958]] kaj 3 jarojn poste. Post la unua diplomo li instruis en mezlernejo en Budapeŝto, inter 1962-1966 li estis aspiranto en instituto, poste ordinara kolego, fine konsilisto (1991-2007). Li instruis en kursoj en la Universitato Loránd Eötvös ekde 1982, kie li estis levita titulara [[docento]] en 1986. Li instruis ankaŭ en [[Universitato Corvinus de Budapeŝto|Ekonomika Universitato de Budapest]] ekde 1993. Intertempe li kandidatiĝis (CSc) en 1968, li doktoriĝis en 1991 antaŭ la [[Hungara Scienca Akademio]], lia [[habilitiĝo]] okazis en 2000. Li ricevis [[premio]]jn en 1976 kaj 2003. == Elektitaj kontribuoj == * ''Imrédy Béla miniszterelnöksége és a Magyar Megújulás Pártja létrejötte'' ([[disertaĵo]], 1968; libro: 1970) * ''A szakszervezetek és a Magyarországi Szociáldemokrata Párt 1890-1930.'' (1984) * ''A szocialista szakszervezeti mozgalom története Magyarországon (1919–1944)'' (disertaĵo]], 1991) * ''Huszadik századi egyetemes történelem (1914-1990).'' (manlibro, 1993) * ''Imrédy Béla. Politikai életrajz.'' (2001) * ''Horthytól Rákosiig. Írások Magyarország 20. századi történetéből.'' (2017) == Fontoj == * [http://tti.btk.mta.hu/images/kiadvanyok/folyoiratok/tsz/tsz2017_4/TSZ_2017_4_Simndi.pdf biografio kun aprezo] * [https://tti.abtk.hu/cikkek/gyaszjelentesek/elhunyt-sipos-peter biografieto hungare kun foto] * [https://mta.hu/koztestuleti_tagok?PersonId=9849 akademia paĝo kun foto] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Sipos Peter}} [[Kategorio:Hungaraj historiistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} d7gynxn7ev5zxkyv378zewl574hl6ji